Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi

Yorumlar

Transkript

Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi
9
Görsellik ve
Kültürel Bellek İlişkisi:
Göçmenin Evi
Gülsüm Depeli
Hacettepe Üniversitesi ‹letişim Fakültesi
• • •
Özet
Bu çalışma göç deneyimi yaşamış ailelerin arkalarında bıraktıkları coğrafya ile olan aidiyet ve bellek bağlarını
sorgulamaktadır. Türkiye’den Almanya’ya göç etmiş olan topluluklar örneğinden hareket eden çalışmanın alan araştırması
Mart – Ekim 2007 tarihleri arasında Berlin’de yürütülmüştür. Belleğin imgesel işleyişi ile görsel imgelerin dışsallaştırdığı
hatıralar ve anlatılar arasında teorik bir bağ kurmaya yönelen çalışmada, göçmenin ev içi yaşam alanını hangi fotoğrafların
donattığını araştıran betimsel bir sorudan yola çıkılmaktadır. Buradan hareketle ev içi dekoruna eklenen fotoğrafik imgeler
ile hatırlanan geçmişin imgeleri arasındaki ilişki sorunsallaştırılmakta, göçmenin kimlik inşa sürecinde görsel materyal
kullanımının yeri tarihsel olarak analiz edilmektedir. Bu tür bir tarihsel betim, fotoğraf ile kimlik ilişkisinin kuşaklara göre
ne yönde değişim gösterdiğini de ortaya çıkarmakta, ‘nostaljik kimlik’ten ‘temsil olarak kimlik’e doğru açılan bir izlek
sunmaktadır.
Anahtar sözcükler: imge, bellek, göçmen, fotoğraf, kimlik
The Migrant’s Home:
The Relation Between Visuality And Cultural Memory
Abstract
This article explores the migrant families’ homeland and their belonging and memory processes. The field work of the
essay had been conducted in Berlin in March to October 2007 among the Turkish communities. Attempting to make a
connection between the imaginary process of memory and the memories and narratives which have been externalized by
the visual images, the article will try to examine which kind of photographs illustrate the migrant’s domestic life
conditions. Thus, the relation between the photographic images that are added to the domestic scene and the
remembered past-life images will be scrutinized, and the role of visual materials usage in the process of making of
migrant identity will be analysed. Such a historical description brings to light the relationship between the photograph and
the identity that undergo an alternation of generations, and therefore reveals traces from nostalgic identity to identity as
representation.
Keywords: image, memory, migrant, photography, identity
kültür ve iletiim • culture & communication © 2010 • 13(2) • yaz/summer: 9-39
10 • kültür ve iletiim • culture & communication
Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi:
Göçmenin Evi
Rüyamda bir dostum geldi ziyaretime. Uzaklardan. “Fotoğraf olarak mı geldin yoksa trenle mi?” diye sordum ona. Bütün fotoğraflar bir çeşit yolculukturlar ve bir yokluğun ifadesidirler.1
Bu çalışma göç deneyimi yaşamış, diğer bir deyişle mekânsal ve
zamansal bir kopuş yaşamış olan kişilerin, arkalarında bıraktıkları coğrafya ile olan aidiyet ve bellek bağlarını sorgulamaktadır. Türkiye’den
Almanya’ya göç etmiş olan topluluklar örneğinden hareket eden çalışmanın alan araştırması Almanya’nın Berlin kentinde yürütülmüş2, araştırmanın temel ilgisi görsel nesneler ile hatırlanan geçmiş imgeleri arasındaki
bağlantıya odaklanmıştır.
Bellek ve görsel materyal ilişkisini sorgulayan çalışmada veri alanı
olarak ağırlıkla fotoğraflardan faydalanılmıştır. Alan çalışması ev ortamlarında sürdürülmüş, aile fotoğrafları üzerine yapılandırılmamış sohbetler
yapılmış, bu yolla “fotoğrafların kurdurduğu cümleler” takip edilmiştir.
Görüntü ve sohbet birlikteliğinin ortaya çıkardığı cümlelerin bilgi, duygu
ve etkileşim içeriği, göçmenin bellek ve aidiyet ifadelerinin izini sürmede
gereken analiz kategorilerini sağlamıştır. Diğer bir deyişle, ‘fotoğraflar
üzerine’ değil, daha ziyade ‘fotoğraflarla birlikte’ gerçekleştirilmiş olan bu
1
Berger ve Mohr 1976: 13’den çevrilmiştir.
2
Araştırmanın alan çalışması, “Almanyalı Türklerde Evlilik Törenlerinin Dönüşümü: Kültürel
Bellek, Kimlik ve Aidiyet” başlıklı doktora tez çalışmasının alan araştırmaları esnasında yapılmıştır. Doktora tezi çerçevesinde 20 aile, 20 sektör, 30 gençlik görüşmesi yapılmıştır. Ailelerle
yapılan görüşmeler derinlemesine görüşme niteliğinde olmuş, her aile ile en az iki kez ev ortamında görüşülmüştür. Bu çalışma, ağırlıkla doktora tezi ile ilgili aile görüşmelerinin fotoğraf ve
bellek bağlamındaki kısmı, toplanan görsel kaynaklar ve alan günlüğü olarak tutulmuş gözlem
raporları üzerine temellenmektedir.
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 11
görüşmelerde mümkün olduğu ölçüde çağrışımsallık ve anlatısallık izlenmeye çalışılmıştır.
Yöntem açısından da deneysel nitelikler taşıyan çalışma, Berlin’deki
Türkiye kökenli3 göçmenlerin ev içi yaşam alanlarındaki görsel nesnelere
yönelik teorik bir ‘bakış’ denemesi olarak değerlendirilmelidir. Peki, burada ‘bakış’ gibi yöntemsel olarak muğlâklaşabilen bir kavramla ne kastedilmektedir? Bakış denemesi derken, kısmen izlenimci bir tasarımdan, görsel
unsurların eve tutunuşunu, evi donatışını izlemekten söz ediyoruz. Fakat
kabul edilmelidir ki ‘ev’ dediğimizde son derece bütünleşik bir bünyeyi
kastederiz. Zira ‘ev’in metaforik ve düzanlamsal bileşenleri oldukça kalabalıktır; ev, yurt ve yuva arasında salınan bir ‘birlik’ tasavvurunu somutlamaktadır. Bu denli yoğun bir birimin içinde hareket etmek, ilk bakışta
sakin ve durgun görünen bir dokunun devingenliği üzerine düşünmek,
hem yöntemsel olarak hem de teorik olarak zordur. Bununla birlikte gündelik yaşamın bu sakin görsel repertuvarına teorik bir soru yöneltmek,
zorluğuna rağmen heyecan verici bir deneyimdir.
Araştırmanın akademik sorgu odağını evlerde dekoratif amaçlı kullanılan görsel unsurlar, özellikle de aile fotoğrafları oluşturmaktadır.
Çalışma fotoğrafların içeriklerinin yanında onların ev içindeki yerleştiri3
Türkiye’den Almanya’ya işçi göçü 1961 senesinde başlamıştır. Söz konusu nüfus, Türkiye’den
yurtdışına göçün iç nedenleri de düşünüldüğünde heterojen bir topluluğu çerçevelemektedir
(bakınız Abadan-Unat, 2002). Türkiyeli göçmenler ifadesi ile bu topluluğun içinde öncelikli
kimliklerini etnik olarak Türk, Kürt, Arap veya dinsel kimliklerini öne çıkararak Sünni Müslüman veya Alevi olarak adlandıran heterojen bir topluluk kastedilmektedir. Berlin’deki göçmen
profili ağırlıklı olarak Doğu ve Güneydoğu Anadolu’dan göç etmiş topluluklardan oluşmaktadır (Almanya Türk Toplumu Başkanı Kenan Kolat ile görüşme protokolünden 02.06.2007).
12 • kültür ve iletiim • culture & communication
liş, duruş ve göze dokunuş biçimlerini, kişilerin bakışları ile buluştukları
noktada ortaya çıkardıkları etkileşim ve hatta fotoğrafların birbirleri ile
olan ilişkileri ile de ilgilenen bir betimselliği kapsayacak şekilde tasarlanmıştır. Dolayısıyla bu metinde, ‘bir bakış birimi’ olarak görsel materyal
unsurlarla donanmış bir mekânın bağlamsal dinamiğinin bütünü önemsenmektedir.
Görsellik ana başlığı şüphesiz, çeşitli bağlamlarda, yoğun ve sıklıkla
konu edinilen, geniş bir akademik sorgu yelpazesine yayılmaktadır.
Nitekim görsel olanı sorunsallaştırmada, sanat, estetik, medya, imge-imgelem, edebiyat, zihin ve biliş bağlamlı çerçevelemeler ilk anda akla gelenlerdir. Ne var ki bunlar bize iki konuda pek fazla şey söylememektedir.
Öncelikle bu konu başlıkları içinde, fotoğraf ve kişi arasında örülen
‘bakış’ın deneyimini konu edinen çalışmalar yok denecek kadar azdır.
Görselliği sorgularken, düşünme deneyiminin dizgelerine başvuran,
düşünmeyi betimleyen birçok teorik araştırma, izlek ve kavram söz konusuyken, bir iletişim türü olarak ‘bakış’ın niteliği, insanlar ile nesnelerin
arasındaki görsel temasın mekanizması sosyal bilimler alanında nadiren
sorgu konusu olmuştur. Bununla bağlantılı olarak ikinci eksiklik şu yöndedir: Kitlesel tüketime açık imgeler bir yana, daha dar tanımlı sosyal
gruplar içinde, diğer bir deyişle kültür-spesifik kamusal ağlarda gezinen,
‘kişiselliği’ kişinin biyografik tarihiyle doğrudan bağ kurmasından kaynaklanan, bir diğer görsel nesneler repertuvarının varlığı ortadadır.
Evlerde biriken zengin bir özdeksel görsel yığından söz ediyoruz. Göze
hantal bir kalabalık görünmüş, neredeyse hiç merak uyandırmamış olan
bu yığın nesneler sosyal bilimler içinde de çok az ilgi ve itibar görmüştür.
Maddi kültür çalışmaları ve medya çalışmaları alanında dahi baskın araştırma konularının gölgesinde kalmışlardır. Sonuç olarak günümüzde,
kişilerin ve toplulukların, gündelik yaşamlarının manevi ve özdeksel
unsurlarından olan görüntülerle iletişimleri üzerine sorgulamalar hala
yok denecek kadar azdır.4
Oysaki bu çalışmaya da konu olan göçmenlerin gündelik yaşam pratiklerinde görüntü paylaşımının çok önemli bir yeri vardır. Hatırlanırsa
Almanya ile Türkiye arasında yolculuk eden fotoğraflar, video kasetler ve
4
Görüntülerin sosyal hayata ve kimlik pekiştirici etkinliklere dâhil olma biçimleri üzerine birkaç
örnek çalışma olarak bakınız Rose, 2002: 5–18 ve 2004: 549–564.
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 13
ses kasetleri, göç tarihinde bir dönemin fenomenal olgusu olmuştur.5
Böyle baktığımızda fotoğrafların, kuşaklar büyüdükçe büyüyen ve sayısı
artan fotoğraf albümlerinin (hatta hareketli görüntülerin), insanların sosyal ilişki ağlarını tanımlamada, beslemede ve işaretlemedeki aktif rolünü
açıklıkla izleyebiliriz. Bu görsel nesneler, özellikle göç ile birlikte bir tekinsizlik hissiyatına kapılan ‘kültürel beden’i yok olmaya karşı korumada
direnç birimleri olarak iş görürler. Nitekim görsellik ve bellek ilişkisini
araştıran bu metinde, göçmen ailelerin evlerinin dekorasyonuna eklenen
görsel nesnelerin, nasıl bir sosyal bellek ve aidiyet bağıyla ilişki kurduğu
sorgulanmaktadır.
Zihindeki İmgelerden Fotoğraflara
Görsellik, bellek ve göçmenlik temel kavramlarını buluşturmaya
yönelen bir düşünsel tasarım bizleri ne tür bir kuramsal tartışma alanına
götürür? Öncelikle bu üç kavramı açık veya örtülü olarak bir arada kullanmış olan Arjun Appadurai’ye bakalım. Appadurai (1998: 182), göçmenlerin ‘yer kurma’ ve ‘yerellik üretimi’ (production of locality) pratikleri
üzerine ve aynı bağlamda göçmenin belleği üzerine düşünürken, maddi
kültür unsurları ile törensellik ve kimlik ilişkisini, sadece performatif kültürel pratikler değil, imgeler ve imgelemler düzleminde de birbirine sıkıca
bağlar. Kimliğin, mekânsal ve zamansal, aidiyet ve iyelik ilintilerinin
sürekli inşa edileduran dinamiğini izlemeye çalışırken, Raymond
Williams’dan ödünç aldığı ‘duygu yapısı’ kavramını öne çıkarır. Göç
etmiş toplulukları değerlendirirken, yerellik ve yurt üretiminin ne tür bir
‘duygu yapısı’na (structure of feeling) yaslandığını sorgulamak gerektiğini
vurgular. Nitekim yaşamımızın ayrılmaz bir parçası olan görsel nesneler
ve içerikler, zamana ve mekâna demirleyen kültürel belleği görünür kılmada, duygu yapısına temas eden nitelikleriyle açıkça aktördürler.
Appadurai’den özetlenen bu çerçeve, çalışma boyunca ‘yurt olarak ev’ ve
‘yuva olarak ev’ bağlamlarıyla birlikte düşünülmelidir.
Görsel nesneleri bir araştırma konusu olarak örneklemiş olan Pierre
Bourdieu, buradaki kuramsal rotanın biçimlenmesinde önem kazanmış
5
Bakınız Abisel, 2005: 115–123.
14 • kültür ve iletiim • culture & communication
bir diğer düşünürdür. Bourdieu’nun bu çalışmaya katkısı sadece teorik
düzlemde olmamıştır. Yazarın gündelik pratiklere ilişkin aslında cevapları
peşinen verilmiş bazı soruları, yaratıcı bir merakla yeniden sorma biçimi
bir esinlenme olarak bu çalışmanın dokusunu belirlemiştir. Bourdieu
Photography: A Middle-brow Art (1996) adlı kitabının ilk bölümünde, insanların görüntülerle ve görüntü üretme araçlarıyla ilişkisini aile ve sınıfsallık
temelinde sorgular.
Fotoğraf çeken insanın objektifini nelere yönelttiğini betimleyen
makalesinde, yuvanın ‘can’ı sayılan ‘aile’ ile fotoğrafın çevrelediği ‘içerik’
arasında mitik bir ‘birlik’ bağını akla getirir; bu ilişki ifadesini ‘birlik
kültü’ kavramında bulur. Bourdieu’dan sağladığı bu çerçeveyi kendi çalışmasına aksettiren Barbara Wolbert (2001: 21–35), göçmenin parçalanmışlığını fotoğraflar üzerinden izlemeye yönelmiştir. Aile olağan bir birliktelik
gibidir. Nitekim geniş aile fotoğrafları da bu birliği somutlar. Göç ile birlikte aile bireyleri birbirinden ayrı düştüğünde, fotoğraflardaki suretler de
yalnızlaşır, ayrı düşerler. İşte o zaman aile göçmenin kaldığı yurt odasının
(Heim) duvarlarındaki fotoğraflar yoluyla yeniden bir araya gelir. Gerçek
kavuşmalar ise gene fotoğraflarla taçlandırılır.
Göç ve göçmenlik bir yana, konu fotoğraf olunca, “insan neden ve ne
zaman fotoğraf çektirir veya çeker, fotoğraflarını ne şekillerde muhafaza
eder, nasıl kullanır, onları nerede saklar, nerede sergiler, nasıl tasnif eder,
fotoğrafın içeriğini nasıl düzenler?” gibi birçok sorunun ardından gidilebilir elbette. Özdeksel olarak fotoğrafları göç ve sosyal bellek bağlamında
yorumlamaya çalışan bu çalışma ise çok daha basit bir ilk soruyla harekete geçmektedir: Günümüzde göçmenin ev içi yaşam alanını hangi fotoğraflar donatıyor? Bu fotoğrafların insanlarla ne tür bir iletişim kurduğu
sorusu ise bizi, John Berger’in tespitiyle buluşturmaktadır. Yazara göre
kişinin bir görüntüye bakması, aslında her zaman görüntü ile kendisi arasındaki ilişkiye bakmasıdır (1995: 9–11). Şu halde, ev içi dekorasyona
eklenen fotoğraflar gündelik ritme nasıl eklenmektedirler, insanlara ne
yapmaktadırlar?
Çalışma fotoğraflara odaklanıyor olsa da Berlin’deki göçmenlerin
evlerine baktığımızda bizi sadece fotoğrafların karşılamayacağı açıktır.
Göçmenin evinin duvarları, fotoğrafların yanında, farklı kültürel nesne-
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 15
lerle de bezenmekte, bütüncül bakıldığında çok daha zengin bir kültürel
kimlik bağlamı ve dokusu sunmaktadır. Aile fotoğraflarından başka neler
vardır Berlin’deki Türkiye kökenli ailelerin evlerinin duvarlarında? Hz.
Ali resmi, Bakır işlemeli Hacı Bektaşı Veli motifi, Yılmaz Güney, Ahmet
Kaya, Che Guevera posterleri, Kuran’dan bir ayeti çerçeveleyen bir saat,
hemşehri derneğinin bastırdığı memleketten fotoğraflarla bezenmiş bir
takvim, nazarlık, ünlü bir şarkıcı ile birlikte çekilmiş bir anı fotoğrafı, kişilerin kültürel bağlarını veya politik bağlantılarını işaret eden bayrak,
yöresel kıyafetler ve aksesuarlar, yurt ve kırsal göndermesi olan üzerlik,
mısır koçanı, buğday başağı gibi nesneler, panoramik bir memleket fotoğrafı ve Alevi müziğinin sembolü sayılan bir bağlama…6 Berlin’deki göçmen profilini ve onların sosyo-politik angajmanlarını görsel olarak özetleyen bu nesneler, bakışın bir çırpıda topladığı örneklerdir.
Fotoğrafların yanında, yukarıdaki türde nesnelerle de katmanlaşan
dekoratif düzenlemeden anlaşılacağı üzere göçmenin ev içi yaşam alanı,
kaçınılmaz olarak daha geniş bir yaşam dünyasıyla sürekli temas içindedir. Şu halde aile kavramını da özenle tanımlamak gerekmektedir. Bu
konuda Kuhn’un (1995: 2) tanımı bize kılavuzluk edebilir. Yazara göre aile
basit ama yoğun bir ifadeyle “zengin bir aidiyetler bütünü” olarak görülmelidir. Nitekim ailenin mitik gücü ile ulusun mitik gücü arasındaki bağlantı bu katmanlı aidiyetler yelpazesini boydan boya kat etmektedir. Fakat
ulus, aile, bellek etrafında genişleyen konunun detayları bu çalışmanın
konusu olamayacak kadar kapsamlıdır. Daha önce de belirtildiği gibi bu
çalışmanın kapsamı kültürel belleğin izini fotoğraflar üzerinden sürmek
olarak tanımlanmış ve sınırlanmıştır.
Kuramsal açıdan bu araştırmaya yön veren ilk soru göçmenin duvarlarındaki fotoğrafların betimi ve iletişimsel işlevi üzerineydi. Şimdi
kuramsal tartışmanın ikinci sorusu ile devam edelim. Görsel olan üzerine
düşünme pratiğini veya görüntüyle kurulan ilişkinin niteliğini nasıl
betimleyebiliriz? Soruyu bir karşılaştırma yardımıyla cevaplamaya çalışırsak, görsel olan ile kurulan ilişki örneğin metinsel olan ile kurulan ilişki
türünden farklı mıdır? Bu sorunun cevabı bizi görsellik ve bellek ilişkisi
ile ilgili tartışmaya yönlendirecektir.
6
Bu bilgiler ev içi gözlemlerin kaydedildiği alan günlüklerinden özetlenmiştir.
16 • kültür ve iletiim • culture & communication
Zihni Tasarım Olarak Görsellik
Görsel olanın ve metinsel olanın birbirinden farklılıkları üzerine
değinilere kısmen yazılı ve yazı öncesi toplumları tartışan çalışmalarda
rastlanmaktadır. Örneğin Walter Ong, bir teknolojik dolayımlama türü
olarak yazı hakkında der ki: “Yazı basitçe sözle söylenenin kâğıda aktarımı değildir. Yazı, zihin dünyasında bir yeniden düzenlemedir” (1999:
30–40). Nitekim sözlü kültür ve yazılı kültür toplumlarındaki zihni farklılaşmadan söz ederken bu tespiti temel alırız. Yazının icadı, ‘sözlü kültürden’ ‘yazılı kültüre’ geçişin dönüm noktası olmuştur. Yazı ile birlikte
zihinsel etkinlikte biçimsel ve içeriksel bir farklılaşma gerçekleşmiştir;
sessel, sözel ve performatif7 pratiklerle ‘belleğini aktaran kültür’den,
betimsel ve sistematik işlemlere yönelen, kendi içinde tutarlılık dizgeleri
oluşturan ‘tarihini kaydeden kültür’e geçiş yapılmıştır.8
Peki, yazıdan önceyi ve yazıdan sonrayı omurga olarak kabul eden
bu tarihsel betimin içinde ‘görsel olan’ nereye yerleşir? Çoğunlukla göz
ardı edilmiş olsa da görselliğin tarihi şüphesiz insanlığın tüm dönemlerine yayılır; en basit ifadeyle görsellik insanlık tarihiyle başlar. Düşünce
duyuların soyutladığı, bilinç düzlemi ile açıktan bağlantılanan bir etkinlik
7
Performative kavramı uygulayımsal, gerçekleştirici, taklitsel gibi sözcüklerle karşılanmaya çalışılmıştır. Fakat bu sözcüklerin hiçbiri buradaki içeriği tam olarak karşılayamamaktadır. Kavramın ‘performatif’ biçimindeki Türkçeleşmiş halinin genel kabul gördüğü tespitinden de hareketle, sözcüğün bu biçimde kullanılması tercih edilmiştir.
8
Söz-yazı-imge etrafındaki düşünsel serüveni kısaca özetlemeye çalışalım. Açıktır ki toplumsal
yaşamda, yazılı kültürün başlaması ile birlikte sözlü kültür aşamasının tamamlanmış ve
nihayetlenmiş olduğu söylenemez. Bu iki kategori arasında hiyerarşik bir kademeleme
yapılamaz. Nitekim sözlü ve yazılı kültür süreçlerini kronolojik ve ilerlemeci (progressive) bir
sıralama olarak okumanın, buna bağlı olarak ‘yazı’yı medeniliği işaretleyen bir milat olarak
kabul etmenin, başlı başına bir hata olduğu, bu hatanın tarihsel olarak pozitivistik bir zihni
perspektifi dayatmış olduğu, günümüzün sosyal bilimler paradigması içinde artık genel bir
eleştiridir. Nitekim fotoğraf da sert eleştirileri göğüslemesi beklenen bu pozitivist dönemin
içinde, kendi özgül tarihini yaşamıştır. 19. yüzyılın ortalarında önemli bir tarihsel dönemeçte
ortaya çıkmış olan fotoğraf, bir yandan pozitivizm ve sosyoloji ile paralel bir ömür sürmüş
(Berger, 1988: 100) ama aynı zamanda Freud’un ve onun bilinçaltı kavramının güncelleştiği
dönem ile kesişmiştir. Bu tarihsel rastlaşmalar fotoğrafın kullanım ve yorumlanış biçimlerini de
belirlemiştir. Doğa bilimleri ve sosyal bilimlerin özellikle Aydınlanma döneminden itibaren
böyle bir tür evrimsel hiyerarşi varsaymış, bunun sonucunda, toplumsal olanı sorunsallaştırmada,
akıl ve dil merkezli (logocentric) zihni etkinliklere öncelik verilmiş; söz, ses ve imge ve imgelemle
bağ kuran diğer tüm bilme ve duygu biçimleri, hem teorik hem de yöntemsel olarak dışarıda
bırakılmıştır. Logosantrik tasavvur fotoğrafı dışarıda bırakmayı elbette düşünmemiş; ancak
ondan kanıt, ispat ve model ile bağ kuran bir nesneleşme beklemiştir. Söz konusu metodolojik
paradigmadaki kırılma ise hepimizin de bildiği üzere yaklaşık 1960 sonlarına doğru, sembolik
etkileşimcilik, etnometodoloji, sözlü tarih çalışmaları, feminist metodoloji, kültürel çalışmalar ve
medya çalışmaları alanlarındaki yeni yönelimlerle başlamıştır.
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 17
iken görme doğrudan duyusal bir birimdir: Hem tarihsel açıdan hem de
zihni etkinlik sıralaması açısından düşünceden önce gelir, düşünceden de
önce algı ve duygulanım (affection) süreçlerine eklenir.
Biraz daha somut örneklerden hareketle, ‘görme’ durumundan imgeler oluşturma etkinliğine geçelim. İmge ilk kullanılışından itibaren farklı
ilişki pratiklerini çağırmıştır. Daha açık bir ifadeyle imgelerden sırf bilgi
aktarma amaçlı iş görmeleri beklenmemiştir. İmgeler bilgisel içerikleri
yanında, her zaman duygulara ve imgeleme9 tutunmaya çalışmışlardır.
Bu söylediğimiz mağara duvarlarına çizilen ilk av hayvanları figürleri için
de geçerlidir, resim sanatı için de. Romalılardaki ölü maskeleri için ve
hatta fotoğraf dönemine geldiğimizdeki 19. yüzyıl ‘ölüm döşeği fotoğrafçılığı’10 ve devamından gelen ‘portre fotoğrafçılığı’ için de aynı tespit
geçerlidir. Bu çalışma açısından temel önemde olan fotoğrafın bir yokluğun dile geliş biçimi olarak varlığıdır.
Görsel içeriğin algılanması yazı okuma pratiği ile karşılaştırılabilir
nitelikte değildir. Ong’un örneği üzerinden, yazı ve söz dizgesi içinde
kalmayı sürdürerek devam edersek şu yoruma ulaşabiliriz: Sözel ve görsel
olan, sistematik, birikimli ve tutarlı bir ‘tarih kaydı’ndan ziyade, unutmaya, hatırlamaya, filtrelemeye ve çağrışıma demir atan bir işleyiş mekanizmasına sahiptir; bu işleyiş ‘bellek aktarımı’na benzemektedir. Şu halde,
görüntülerle iletişimin, yazılı kültürden ziyade sözlü kültürün iletişim
pratiğiyle uyum gösterdiğini söylemek mümkündür. Metin sıralıdır; bir
başı ve bir sonu vardır. Metni okuma, içerikteki anlamsal bütünü edinme
deneyimi de bu yapıca belirlenir. Bir görsel birim ise bu özellikleri taşımaz; her şeyden önce ona ‘bakılır’. Okuma harfleri izlerken, ‘bakma’
simgelerden ziyade doğrudan bağlama demirleyen bir etkinliktir. Okuma
temas ettiği bağlamı ele geçirmeye çalışırken, bakma bağlama gömülme
ile bağlantılı düşünülebilir.
Görsel sanatlar ve görsel antropoloji alanları içinden Crawford ve
Turton ikilisi ile Paul Hockings de görsel ile metinsel olanın farkını tartı9
Imagination sözcüğü Türkçeye imgelem olarak çevrilmiştir. İmgelem kavramı hayal ve düş dünyasıyla ilişkilendirilebildiği gibi Arapçadaki “tahayyül etme” ve “tasavvur etme” sözcüklerini
kapsar içeriğiyle de birlikte düşünülmelidir.
10 Ölü maskları ve ölüm döşeği fotoğrafçılığı konusunda geniş bilgilendirme için bakınız Sayın,
2003: 88–112. Portre fotoğrafçılığı konusunda bakınız Kuhn, 1995.
18 • kültür ve iletiim • culture & communication
şan yazarlardandır. Hockings (1995: 519–526), bilimsel bakışın sistematik,
soyut ve sonuç odaklı niteliğinin karşısına görsel olanın fenomenolojik ve
parçalı dokusunu yerleştirirken, özünde metin ile görüntü arasında bir
karşılaştırma yapmakta ve görsel olanı bilimsellik sınavına tabi kılmaya
yönelen yaklaşımlara cevap sunmaktadır; görsel birimler metin yapılı
bilimin metodolojik yapılarıyla uyum sağlamaz. Metin; fikri bir düzenleme, soyutlama ve genelleme sistematiğinde oluşur ve okunur. Görüntüyle
ilişkilenmek ise metin okumanın gerektirdiği formasyona ihtiyaç duymadığı gibi bütünüyle farklı bir dizgede gerçekleşir. Görsel olana bakma
pratiği tikeldir, fenomenolojiktir, burada bakma (okuma) bir başlangıçtan
hareket edip bir sona doğru hareket ediyor değildir. Crawford ve Turton
(1992: 68–73), görsel birimin metindeki sözcük birimden farklı işlediğini,
daha ziyade ‘ifadeler’ (utterances) olarak karşımıza çıktığını vurgularlar.
Görsel olan, özellikle fotoğraf, bilgilendirici içeriğinin yanında kişiden metne göre daha farklı bir fikri, duygusal (emotional) ve duygulanımsal (affective) temas talep edebilir. Örneğin fotoğrafın içindeki bir detay
insanı “çarpabilir”. Görüntüye bakma deneyimini bilgisel/düzanlamsal
(indexical/dennotative), çağrışımsal ve yananlamsal (connotative) boyutlarıyla izlemeye çalışan Roland Barthes, hem olumlu hem de olumsuz nitelikli
olabilecek bu ‘çarpma’ veya ‘bir ok gibi delip geçme’ etkisini punctum diye
adlandırır (1996: 47–58). Özdeksel niteliğiyle fotoğraf değildir burada söz
konusu olan etkinin kaynağı, onun içinde bir unsurdur; belki de kişinin
biyografisini niteleyen kimi örtük duygulara çengel atan bir etkidir söz
konusu olan. Daha erken döneminde yazdığı bir diğer metninde, tek başına görüntünün ‘kodlanmamış mesaj’ olarak ‘medenileşmemiş’liğinden
söz ederken Barthes, punctum’un ilintileri kolay teşhis ve tespit edilemeyen dinamiğini kastetmekte gibidir. Bu tür görsel içeriklerin, zihnin denetimi kolay olmayan, fikri sistematiğe yerleşmeyen alanlarıyla irtibat kurduğunu ifade etmektedir. Dolayısıyla yazar, görüntünün dil ile kodlanmaması, zapt-u rapt altına alınmaması halinde insanı nerelere götürebileceğinin öngörülemeyeceğini, yani görüntünün dizginlenemezliğini kastetmektedir (Barthes, 2001: 33–40).
Fotoğrafik görüntünün temsil ve gerçek kavramlarıyla bağlantısı
kendi içinde tartışmalı bir konudur. Şimdilik söz konusu çetrefil alana
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 19
girilmeyecek, yaklaşımlardan sadece biri takip edilecektir. Burada önem
kazanan ve pek çok düşünür tarafından da benimsenen temel argüman
şudur: Fotoğraf bir temsil olarak düşünülmekten ziyade, ‘zamansallığıyla’
bir iz olarak düşünülmelidir. Bu görüş Susan Sontag’a aittir ve yazarın
fotoğrafı tanımlama çabasının sonucu olarak öne sürülmüştür. Sontag’ın
kavrayışına göre fotoğraf bir temsil değildir; daha ziyade “gerçek olanın
doğrudan kaydı” olarak geçmişten günümüze taşınan bir ‘iz’dir. Buradaki
iz (trace) kavramı hem tarihselleşme ile hem kanıt ile ve hem de yaşamın
maddi boyutuyla bağ kurar (Sontag 1978’den aktaran Lister ve Wells,
2001: 76–89).
Fotoğrafın elbette kanıt olarak kullanıldığı durumlar söz konusudur.
Fakat Sontag’daki ‘iz’ olarak fotoğraf fikri ‘kanıt’ olarak fotoğraf ile çelişir.
Zira bu fikir zaten kanıt ile temsil arasında varsayılan bir bağlantıdan
hareket etmekte, fotoğrafın bir hakikati kanıtlayan bir dolayım, bir temsil
olmadığını; bir iz olarak ‘kendisi’ olduğunu savunmaktadır. Nitekim biz
de burada, göçmenlerin ev içi düzenlemelerine eklenen fotoğrafların kanıt
niteliğinden ziyade ‘kendi’ olarak varoluşları ile ilgilenmekteyiz.
Sontag’ın kanıt ve fotoğraf ilişkisine yönelik bu itirazı ve iz kavrayışı,
fotoğraf üzerine yazan ve düşünen birçok teorisyence paylaşılmaktadır.
Barthes (1996: 36), Berger (1988) ve John Tagg’in (1988: 65) görüşleri de
açıkça fotoğrafta saklı ışığın gerçek olduğunu kabul eder doğrultudadır.
Her üç yazar tarafından fotoğraflar, tarihin kanıtı olarak değil, içeriksel ve
özdeksel nitelikleriyle, tarihi olanın bizzat kendisi olarak betimlenirler.
Onlar yaşama eklenirler; böylece hem kendileri bellek ile donanırlar hem
de içine gömülü oldukları sosyal bellek ile doğrudan ilişki kurarlar.
Konuyla ilgili örneklerden ilerleyen bölümlerde söz edilecektir. Şimdi
tartışmaya bellek kavramı ile devam edelim.
Anlaşılabileceği üzere bellek burada, bilişsel içeriğiyle değil, toplumsal bağlamıyla, kültürel/kolektif bellek niteliğiyle kavranmaktadır.
Kültürel bellek her ne kadar geçmiş ile bağlantılı düşünülse de kendini
sadece ve hep ‘şimdi’nin içinde günceller; hatırlayış ve unutuşlarla kurar.
Kişisel olan (biyografik olan) ile kolektif olanın (toplumsal olanın) birbirine göre ve sürekli, yeniden düzenlenedurması ile şekillenir (Jedlowski,
2001: 30). Belleğin kesin bir yapısı, öngörülebilir bir işleyiş mekanizması
20 • kültür ve iletiim • culture & communication
yoktur. Bellek dediğimizde, zamana ve mekâna, imgeye ve nesneye,
dokuya ve kokuya kök salmış olan, muğlâklıkların, hatıra buğusunun ve
duygusallığın varlığını sürdürdüğü bir zihni düzleme bakmaktayızdır
(Nora, 2006: 19). Şimdilik fotoğrafa bakmanın da buna benzeyen bir deneyim olduğunu ileride hatırlamak üzere zihnimize yazalım. Fakat geldiğimiz noktada şu açıktır ki toplumsal belleği sorunsallaştıran bu çalışma,
sosyal bilimlerin uzun bir süre zaaf kategorisi içinde görmüş olduğu bir
alanda, duygusal bağlamlarda gezinmeyi peşinen kabul etmektedir.
İmgesel11 olanın bellek ve hatırlama ile ilişkisi daha erken dönemlerde Bergson (2007 -orijinal basım 1939) ve Halbwachs (1992 –orijinal basım
1941) tarafından ifade edilmiştir. Kişi imgelerle hatırlar; deneyimlediği,
temas ettiği anlardan biriktirdiği imgeleri ‘şimdi’nin içinde devindirir,
farklı zamanlarda ve mekânlarda gezdirir, çeşitli duygularla ve nesnelerle
buluşturur. Dolayısıyla yukarıdaki metinsel ve görsel olan arasındaki
ayrımı da hatırda tutarak, şu vurguyu yinelemek önemlidir: “Şimdi içinde
yinelenen bellek” olarak biyografik karşılaşma ve hatırlama, metinsel olanın değil, görsel olanın mekanizmasıyla işler. Bellek iki biçimde imgeseldir; hem imgelerle işler hem de kendisi ‘imgelem’ oluşturur. Buna ek olarak hatırlama deneyimi, bütüncül değil parçalıdır, başı ve sonu olmak
zorunda değildir. Bir noktadan başlayıp diğer bir noktada bitmez.
Hatırlama, çizgisel ve nesnel olmaktan ziyade çağrışımsaldır, özneldir ve
özeldir; daha yerinde bir ifade ile ‘kişisel’dir.
Geçmişimizle ‘şimdi’mizin arasını, boşluksuz ve anlamlı bir şekilde
düzenlemeye gayret eden bellek işimizden, hatırımızdaki ve hatıramızdaki imgelerden söz ettiğimizde, kaçınılmaz olarak kişisel olan bir zemine
yöneliriz. Çünkü kişinin ilişkide olduğu imgeler ve imgelem, bizzat kendi
yaşamına, kendi tanıdık ilişki ağlarına dokunur; bu özel bir iletişim biçimidir. Nitekim Berger (1988: 90) fotoğrafa bakışın niteliğinde, kişiselleşme
yönünde gözlenebilir bir kip farkı yaratmak üzere şöyle der: “Bir an için
vaktiyle [fotoğraftaki] atlı adama aşık olduğunuzu ve onun artık yok
olduğunu düşünün.” Walter Benjamin (2002: 29) ise A. Lichtwark’ın 1907
senesinde söylemiş olduğu “Çağımızda, bir kişinin kendi fotoğrafı kadar,
11��������������������������������������������������������������������������������������������
Burada imgesel kavramı, imgelemsel, görsel, figüratif anlamlarının tamamını kapsayan niteliğiyle kullanılmaktadır. Kavramın zihni dünyamızdaki, hatta düş dünyamızdaki imgelerle gerçek dünyadaki imgeler arasında bağ kuran niteliği özellikle önemsenmektedir.
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 21
akrabalarının, arkadaşlarının, sevgilisinin fotoğrafı kadar ilgi gösterilen
başka bir sanat ürünü yoktur” sözlerini hatırlatmakta ve yinelemektedir.
Ne var ki daha önce belirtildiği üzere bu tespite yönelik ilgi günümüzde
hala zayıftır.
Şu halde fotoğraf, kişisel alan ile bağlantısı ölçüsünde, kişinin bireysel dünyasıyla, algı dünyasıyla, yaşam dünyasıyla, çağrışım, duygu ve
hatırlama dünyasıyla, metne göre daha katmanlı bir bağ kurar. Bu bağlamda, kişinin kendi yaşam alanındaki görsel nesnelerle ilişki kurma ve
sürdürme biçimi, belleğin ve hatırlamanın hatta yineleme ve pekiştirmenin karmaşık ritmine tutunmaktadır. Nitekim bu çalışmanın yöneldiği
görsel nesneler repertuvarı da kişisel olan ile doğrudan bağ kuran niteliğiyle ‘bakış’ımızın teorik rotasında yerli yerine oturmaktadır. Göçmenin
sosyal belleği çerçevesinde, kişisel ve biyografik olanın kolektif olanla
nasıl bağlandığını yorumlamak ise göçmenin aidiyet ve kimlik ilintileri
arasında yaptığı imgelerarası yolculuğunun seyrinde ortaya çıkacaktır.
Tekrar Ong’a (1999: 98) ve Assmann’a (2001: 28–30) dönersek, bu iki
düşünüre göre yazı düşüncenin dışsallaştırılmasıdır. ‘Görsel kültür’ gibi
katmanlı ve gayet de muğlâklaşabilen bir kavramın gündemimize kurulduğu günümüzde, iki yazarın söz konusu tespitlerinden uyarlanmış şu
soru bu çalışma açısından temel önemdedir: Eğer teknik olarak yazı
düşüncenin dışsallaştırılması ise o halde yaşamımızda büyük yer kaplayan görüntüler ve görsel nesneler neyin uzantısıdır veya neyin dışsallaşmasıdır? Yukarıdaki karşılaştırmalı tartışmadan da hareketle, görüntünün
sadece ve doğrudan belleğin dışsallaştırılması olduğunu iddia etmek fazla
genel geçerlik heveslisi ve fazla aceleci bir yaklaşım olabilir. Fakat gene de
bellek ile imgesel olanın arasındaki reddedilemez bağ, bu çalışmaya teorik
bir hareket noktası sağlamakta şimdilik yeterlidir.
Yerinden edilme ve kopuş deneyimleriyle tanımlanan göçmenin belleğinin dışsallaşma biçimini araştıran bu metnin dağınık görünen bağlantılarını buluşturacak birkaç teorik tutamak ile devam edelim. Bellek ve
‘yer/mekânsallık’ ilişkisini kurmada Morley ve Robins (1997: 130–131)
derler ki: “kimlik bir bellek birimidir ve yurt anılarından oluşur.” Bu alıntı bize, sırf kendi yaşam bölgesinin değil, aynı zamanda ulusu çerçeveleyen sınırın da dışına çıkmış olan göçmenin belleğini sorgulamada yeterli
22 • kültür ve iletiim • culture & communication
bir ilk hareket noktası sunuyor. İkinci destekleyici kuramsal tutamağı ise
Tolia-Kelly’den hareketle oluşturalım. Tolia-Kelly (2004: 317) metninde
bizi, belleği biriktiren, mübadele eden ve materyalleştiren bir çerçeve olarak ‘ev’e götürür; ev imgesel ve metaforik zenginliğiyle, ‘yuva’ya, ‘yurt’a,
ütopik anlamda ise ‘vatan’a ve kökene gönderme yapar. Ev, dinamik içeriğiyle yaşayan bir kavramdır. Diğer taraftan ev, Bourdieu’nun (1996)
‘birlik kültü’ kapsamında çerçevelediği ailenin kabuğudur. Nitekim bu
çalışma söz konusu kabuğun iç duvarlarında, evi donatan fotoğrafik izlerin üzerinde gezinmektedir.
Şu halde göçmenin evi nasıl bir ‘yaşam alanı’ birimidir? Fotoğrafların
kullanılışına, duvarlardaki veya saklı köşelerindeki maddi varlıklarına
dikkat yöneltmek, göçmenin mekânsal ve zamansal var oluşu üzerine,
bellek ve kimlik bağı üzerine, bize nasıl bir düşünme birimi sağlar?
Tarihsel olanın bir temsili olmaktan ziyade, bizzat kendisi olarak gündelik
hayata eklenen bu görsel nesneler, göçmen açısından, ev ile yurdun, yurt
ile yuvanın, kimlik ile aidiyetin bağını nasıl kurmakta veya kırmaktadır?
Çalışma bu sorular izleğinde devam edecek, ortaya çıkan betimler kuşaklararası farklılaşmalar doğrultusunda analiz edilecektir.
Mekâna Tutunan Fotoğraflar: Duvarların Dili Olsa
Fotoğraflar ev içlerinde dinamik, değişken ve tekinsiz koşullarda
varlık sürdürürler. Evin dışına çıktıkları da olur elbette; elden ele dolaşırlar hatta sınırötesi yolculuklar yaparlar ama en nihayetinde hep bir ‘ev’de
soluklanırlar. Fotoğraflar duvarlara, hatta priz, pencere veya vitrin kenarlarına ilişirler. Masa üstlerinde, zarflarda, karton kutularda, yaldızlı
albümlerde, kimi zaman da kişilerin en saklı, mahrem köşelerinde yaşarlar. Ne çekmeceler ve kutular ne de örneğin kütüphane güvenli bir yuvadır onlar için. Duvarlar da fotoğraflar için yeterince ‘yerleşik’ bir yer
sunuyor değillerdir. Fotoğraf ile kurulan ilişkinin kendi özgüllükleri vardır. İnsanın sevgi ve hiddetini çekerler; yakıldıkları, yırtıldıkları olur. Kimi
zaman bir mahremin veya gizin yükünü tutar, gizli yerlerde saklanırlar.
İnsanın duygu yoğunluklarını üzerine boca ettiği fotoğraflar her zaman
bir hezeyan ve sıkıntının yükünü taşıyor değillerdir elbette. Fotoğraf öpülür, ona tapınıldığı olur hatta. John Berger ve Jean Mohr’un örneklediği
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 23
gibi ortasından ikiye yırtılır fotoğraf bazen; vesikalığın ayrı düşmüş iki
yarısı tekrar birleşeceği zamanı bekler.12 Hayatımızdan tamamen çıkarmak istediğimiz kişileri fotoğraflarımızdan da kesip çıkarırız bazen.
Onları fotoğrafın çerçevelediği ailemizin dışına iteriz.
Fotoğrafların zaman ve mekân içindeki yolculuğunun kendine özgü
yanları vardır. Göçün ilk yıllarında, Almanya – Türkiye arasında zarflar ya
da paketler içinde yolculuk eden bu nesnelerde ve günümüzde sanal
güzergâhlarda dolaşan, özdeğinden dahi kurtulmuş bu içeriklerde, bir
bakıştan diğer bakışa aktarılan temelde imgedir: Örneğin yeni doğan bir
bebektir, evlenen bir çiftin mutluluk görüntüsüdür. Ya da ailesi Almanya’ya
işçi gitmiş olan bir çocuğun objektife gül sunan siyah-beyaz halidir.
Özenle giydirilmiştir anneannesi tarafından, eline verilen bir gül ile hazırlanmıştır fotoğraf makinesinin bakışına. Almanya’dan Türkiye’ye gönderilen ilk stüdyo fotoğraflarındaki bedenlere ilişmiş pozdur yolculuğa çıkmış olan imge. Veya memleketin manzarasıdır bir imgeye tutunmak
yoluyla göçmenin hatırasında unutulmaya direnen. Sonsuz çoğaltılabilir
bu örnekler. Fotoğraflar, kendine yer yapma arzusundaki bellek işlerinin
özdeksel elçileri olarak dolaşırlar.
Zamanın ve mekânın içinde kayan fotoğrafın en büyük gücü, “gerçekten olmuş olan bir anın” taşıyıcısı olmasıdır (Barthes, 1996: 81). Fotoğrafta
görünen ceviz ağacı gerçekten var olmuştur, onun gölgesinde oturmuşluğunuz “yaşanmış bir şeydir”. Barthes’ın ifadesiyle, “belirli bir fotoğraf,
göndergesinden (temsil ettiği şeyden) hiç ayırt edilemez. (...). Her zaman
göndergesini yanında taşır gibidir fotoğraf.”(1996: 18). Bu nedenle baktığımızda gördüğümüz aslında hiçbir zaman özdeksel haliyle fotoğraf değildir; imgeyle kurduğumuz, imgenin göndergesine uzanan bağdır öne çıkan.
Kişiyi fotoğrafları saklamaya, yırtmaya, öpmeye, hatta fotoğraflarla konuşmaya yönlendiren de bu özelliğidir. Özdeksel niteliğiyle karşımızda duran
fotoğraftaki imgeye olan sevgimiz, hiddetimiz, özlemimiz aslında imgenin
gerçek sahibine yöneliktir. Nitekim baktığımız fotoğraftaki imge de bize
bakmaktadır; o bizi tanımakta ve doğrulamaktadır.
12 Berger ve Mohr, Arbeitsmigranten adlı çalışmalarında şöyle bir fotoğraf hikâyesi anlatırlar:
Portekiz’den Fransa’ya illegal olarak yolculuk eden göçmenler fotoğraflarını ortadan ikiye yırtar, bir yarısını ailelerine diğer yarısını da, kendilerini kaçıran kişiye verirlermiş. Yolculuğu
organize eden kişi, ancak geri dönüp aileye diğer yarım fotoğrafı ulaştırdığında yani iki yarım
yeniden birleştiğinde parasını alırmış (1975: 44).
24 • kültür ve iletiim • culture & communication
Baktığımız Fotoğraflardaki Tanıdıklar da Bizi Tanırlar
Berger ve Mohr (1976), fotoğrafların göçmenin yaşamındaki yerini
belki de ilk kez sorgulayan bir çalışmanın sahibidirler. İki yazar (1976:
45–60), eserlerinde 1960’ların başında Türkiye’den Almanya’ya giden ilk
misafir işçilerin, sağlık muayenesinde çekilen yarı çıplak fotoğraflarındaki
çıplaklığı biraz daha geniş bir bağlamda yorumluyordu. ‘Çıplaklaşma’
süreci göçmenleri metaforik olarak bir aidiyet bağından koparıyordu.
Göçmen sınırı geçmeden önce elbiseleriyle birlikte başka nelerini soyunmuştu? Alman kadın ve erkek doktorların karşısında çıplaktı ve artık baba
değildi, anne değildi, eş değildi. Çıplaktı ve Türk veya Kürt değildi,
Müslüman değildi. Ulaştığı ülkede, fabrikalardaki devasa bant mekanizmasının bir aksı haline gelen göçmen, zamanla Heim’daki (yurtlardaki)
duvarlarını dekoratif unsurlarla ve fotoğraflarla donatırken aslında, aidiyet ve iyelik bağlarını da tamir etmeye, yeniden ete kemiğe büründürmeye çalışıyordu. Diğer bir ifadeyle politik ve hatta sosyolojik kategorilerin
içinde görünmez hale gelen göçmen, kendini işaretleyen kimlik unsurlarını yeniden giyiniyordu.
Günümüzde Heim’lar artık güncelliğini yitirdi. Özellikle 1973 senesindeki ekonomik krizle birlikte, Almanya ve diğer Avrupa ülkelerinde
yabancı işçi alımlarının durdurulması sonrası, birçok göçmen, dönüşlerini
emeklilik dönemine ertelemeyi uygun bulmuş ve ailesini yanına aldırarak
Almanya’da yerleşikleşmeye yönelmişti (Abadan Unat, 2002: 50). Böylece
yurt yaşamından ev ve aile yaşamına geçiş yapılmıştı. Dolayısıyla, ilk
göçün üzerinden geçen yaklaşık 50 yıl sonra, bugün hem somut varlıklarıyla hem de hissel olarak daha yerleşikleşmiş bir birime, göçmenlerin
evlerine bakıyoruz.
Daha önce de söylediğim gibi ev, aileyi tanımlayan bütüne adres ve
aidiyet veren çerçeve olarak kavramlaştırılmaktadır. Göç öncelikle evin,
dolayısıyla ailenin bütünlüğünü hırpalayan bir deneyim olmuştur; her
göçmen bir aile çatısının içinden kopup yola düşmüştür. Yani göçmenin
evi, uzunca bir süre aile bütününü sarmalayan bir kabuk sağlayamamıştır.
Zira ailenin “aynı çatı altında, bir arada olması”, üyeler arasındaki coğrafi
kopmayla birlikte zedelenmiştir.
İlk göç edenler arkalarında çocuklarını, eşlerini bırakmışlardır. Onlar
henüz Türkiye’deyken, 1960’lar sonu ve 1970’ler başında, kendilerinden
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 25
de önce fotoğrafları ulaşmıştır Almanya’ya; annelerinin, babalarının ya da
eşlerinin yanına. Bugün, fotoğraf albümlerinde ve duvarlarda, Türkiye ile
Almanya arasında yolculuk eden, yer yer arkaları yazılı bu fotoğraflar
dinlenmektedir. Uzaktakinin fotoğrafı “ben iyiyim” der, kaygıları giderir,
imgeler gözden ırak olmamaya çalışır, gönüllerdeki yerini güvenceye alır.
Böyle düşünüldüğünde gönül sosyal bir eklenmeye işaret eder.
Fakat fotoğrafların yaptığı elbette sadece bu değildir. Uzaktaki,
‘hayali kurulana’ somut bir imge bahşeden bu ‘cansız hayaller’ her kavuşmada kişinin gerçek hayattaki sosyal konumunu yeniden işaretler ve
pekiştirirler. Diğer bir ifadeyle yaptıkları bir ilişki biçimini taşımak ve
yinelemektir. Paylaşımdaki fotoğraflar, zamanları ve mekânları birbirine
bağlar, bu niteliğiyle kimlik ilintilerini ulus, coğrafya ve kültürötesi bir
iletişim kipine taşımada etkili olurlar. Özellikle birinci ve ikinci kuşak
göçmenlerin hatırlama, iyelik ve aidiyet kurma pratiğini süreklileştirir,
yeniden düzenlerler. Böylelikle fotoğraflar, pratiğin sürece işaret eden,
zamansallaştırıcı dinamiğine aktif unsurlar olarak eklenirler.
Aile bütünü somutta birlikte olamasa da imgelerde ve imgelemde
varlığını devam ettirir. Birbirine uzak kalmış tarafların gönderdiği nesnelerde, imgelerde, fotoğraflarda sürdürür birliğini.13 Buna bağlı olarak, ilk
kuşak ve ikinci kuşak ailelerin evlerinin duvarlarını bezeyen fotoğraflar
ağırlıkla Türkiye’den gelmiştir. Türkiye’de kalmış anne ile babanın,
çocukların ve kardeşlerin fotoğraflarıdır bunlar. Siyah beyaz vesikalıklar,
baskısı solmuş köy fotoğraflarıdır. Varlıklarıyla hatırlamayı yapılandırırlar ve yinelerler. Genellikle, ‘bütünlüğü ve tam’lığı zedelenmiş aileye
bütünlük bahşeder, tahayyülde korunan büyük aileye bir görünürlük sağlarlar; “annem şu anda burada değil ama onun fotoğrafı hep başucumda”.14
Annenin duvardaki fotoğrafı özdeksel haliyle kişinin tarihini, annenin
varlığını ispat eden bir nesne değildir, daha ziyade kişisel tarihi var etmede ve sürdürmede bizzat aktördür. Anne sadece fotoğrafa baktıkça hatırlanmaz; fotoğraf bir kanıt olmadığı gibi işlevsel bir hatırlama ve doğrulama aracı da değildir. Kişi fotoğrafa baktığında hatıralarıyla bağ kurar,
13 Wolbert (2001: 21–35), göç eden bir aileninin ayrılma ve birleşme süreçlerini, Almanya’daki
Coştum ailesinin göç fotoğrafları üzerinden analiz eder.
14 Ç.E. ve C.E. ile görüşme protokolünden (01.09.2007). Görüşmeci isimleri kodlanmıştır. İlk harf
kişinin isminin, ikinci harf ise memleketinin baş harfleridir.
26 • kültür ve iletiim • culture & communication
biyografik belleğiyle iletişime geçer. Geçmişe yapılan yolculuğun yönü
fotoğrafa her baktığında yeni patikalar olarak açıladurur. Bu fotoğrafın
gündeliğin ritmi üzerinde bizzat iz olarak var oluşudur.
Vitrinde veya duvarda, farklı fotoğrafların bir araya getirilmesiyle
oluşturulmuş büyük panodaki kolajda bir araya gelir aile; “bak, bu benim
ağabeyim, burada 27 yaşındaydım, burada bak, kardeşimle küsüz birbirimize nasıl bakmışız görüyor musun, bak bu da torunum…”15 Büyükçe bir
çerçeveye tek başına yerleşen genç portre, boy aynasının yanı başına, göz
hizasına asılmıştır: “Oğlumdur, şimdi Avusturya’da bir lokantada çalışıyor. Önce onu gönderdim Almanya’ya. İki sene ayrı kaldık, ben buraya
geldiğimde oğlum boy atmıştı böyle upuzun… Tanıyamadım gördüğümde ama o da beni tanıyamadı.”16 Fotoğrafların kendiliğinden çağırdığı
anlatılar, kişinin kat ettiği zaman-mekânı sürekli yeniden özetlemektedir.
Eski, soluk bir siyah beyaz fotoğraf çerçevelenmiş ve televizyonun
çaprazındaki duvarda yerini almıştır; kalitesiz baskının izin verdiği ölçüde görebildiğimiz belli belirsiz, ne olduğu ayırt edilemeyen bir şeye doğru
yarı eğilmiş bir insan figürü: “Çok çalışkan adamdı babam, hiç durduğu
yoktu. Köy başkaydı. Tertemiz hava, su... Bize baksana, hem iş yok hem
hastalık çok.”17 Geçmişe, kırsala, toprak işçiliğine demirlemiş bir nostaljiyi, bir öz-onaylamayı dökümler burada fotoğraf. Bir başka örnek 2005
senesine ait bir takvimin üzerine basılmış bir fotoğraf; bir kadın bir erkekle dans ediyor: “Burada amcamla dans ediyorum, bak, düğünden birkaç
gün sonra öldü amcam. Şansıma, çekindiği en son fotoğrafı da sadece
bende var. Onu sevmeyen bir insan bulamazdın biliyor musun, öyle sevilirdi…”18
Adeta, göçün ölüme kadar uzayan, en geniş boyutunu da kucaklayarak kalabalıklaşmayı sever fotoğraflar, “Ailecek bir aradayız, ayrılmadık”
15 Fa.T. ve H.T. ile görüşme protokolünden (25.07.2007).
16 S.V. ile görüşme protokolünden (08.05.2007). S.V.’nin kocası H.V. 1990’ların ikinci yarısında
Almanya’ya gelmiş, burada oturma izni almak için S.V. den boşanmış ve Almanya’da sahte
evlilik yapmış. H.V. daha sonra çocuklarını aile birleşimi yasası ile Almanya’ya aldırmış. Boşanmış olduğu karısı S.V.yi ise aile birleşmesi ile getirtemediği için turist vizesiyle Almanya’ya
getirmiş. S.V. turist vizesinin süresi dolduktan sonra, yaklaşık beş sene Almanya’da kaçak yaşamak durumunda kalmış, Alman eşin ölümü üzerine S.V. ve H.V. yeniden evlenmişler.
17 S. E. ile görüşme protokolünden (09.06.2007).
18 Fa.T. ve H.T. ile görüşme protokolünden (25.07.2007).
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 27
derler; “şimdi, hep burada olma” halini kurarlar. Erzincan’daki köylerinde genç yaşında ölmüş bir erkek kardeşin takım elbiseli ve kravatlı fotoğrafı bugün Berlin’deki aile evinin duvarında asılıdır.
Fotoğraflar üzerine konuşulduğu gibi fotoğraflarla da konuşulur.
Dolayısıyla fotoğraflar kendilerine bakma biçimini belirleme ve gündelik
iletişime dâhil olma konusunda aktiftirler. Berger’in (1995: 8–9) kişi ile
görüntü arasındaki cereyanlı etkileşim alanına, iletişimsel dinamiğin kendini gerçekleştirdiği sürece dikkat yöneltmesindeki anlam fotoğraflarla
konuşma örneği ile yerli yerine oturmaktadır. Özellikle biyografimiz ile
doğrudan bağ kuran, bizi tanıyan fotoğraflarla ilişkimizi düşündüğümüzde, söz konusu olanın fotoğrafa bakmaktan ziyade ‘bakışmak’ olduğunu
rahatlıkla ifade edebiliriz. Zira kendileri uzakta olan, imgesine baktığımız
kişiler de bize bakarlar; bakışlarıyla bizi onaylarlar, bize görünenler dünyasının, toplumsalın bir parçası olduğumuzu hissettirirler. Ve şüphesiz
bizim onlara bakışımız da onları var kılar. Geçmiş zamana ve coğrafyaya
ait fotoğraflar, kimliğimizi kuran aidiyet ve iyelik kabullerimizi yinelememizi ve pekiştirmemizi sağlarlar. Dolayısıyla fotoğraflar sadece duvarlara
değil, iletişimsel bir birim olarak doğrudan sosyal hayata eklenirler.
Evlerin duvarlardaki görsel kombinasyon sabit durmaz, belli aralarla
değişim gösterir. Genel kompozisyona sürekli yeni fotoğraflar eklenir.
Mevcut görsel düzenlemedeki yerleştirmeler değiştirilir. Bazı fotoğraflar,
zamanı geldiğinde gündemden yavaşça geri çekilir, duvardan indirilirler.
Yani üzerinde düzenli olarak çalışılan ve güncellenen, aktif bir ‘tasarım’a
işaret etmektedir duvarlar. Her tasarım doğrudan sanat ile bağ kurmaz
şüphesiz; fakat göçmenin evinin görsel dinamiğine baktığımızda, bu tasarımların bir dünya kurduğunu tereddütsüz söyleyebiliriz.
Okul çağındaki bir çocuğun yeni çekilmiş portresi, hâlihazırda panoda yerini almış olan bebeklik fotoğrafının yanına eklenir. Böylece, teknik
bir düzenleme ile fotoğrafın zamansallaştırıcı, tarihselleştirici etkisi
somutlanmış ve pekişmiş olur. Kişinin iki ayrı zamandaki haline aynı
anda bakmak adeta biyografik belleğe vücut verir. Duvarların görsel ritmi
doğumdan ölüme doğru devinmek zorunda değildir; duvarlarda gezinen
her bakış ve her hatırlayış kendi özgün rotasını sunar. Yeni doğmuş bebeğin fotoğrafının yanı başında ölmüş olan dedenin imgesine rastlamak
28 • kültür ve iletiim • culture & communication
mümkündür. Bebek ile dedenin arasına çizilen kuşaklararası zaman ise
kültürel belleğe vücut verir gibidir. Bu nitelikleriyle fotoğraflar bir anlamda akan zamana ilerleme durakları sağlarlar, zamanı görselleştirirler.
Dolayısıyla evinin duvarına fotoğraf asmak, toplumsal bağlarını tekrar
eden bir birey olmak, kendi kişisel tarihini oluşturmada aktif katılım göstermeye yönelmektir.
Ölüm de bir tür göçtür. Ölenlerin imgeleri ile temas etmede, onlarla
iletişim kurmada fotoğrafın yeri biraz daha karmaşıktır; onların imgesi ev
içinde daha özel bir yeri zapt eder. Ölmüş aile büyüklerinin fotoğrafları,
genellikle çerçeve ile korumaya alınmıştır, duvardaki yerleri özenle seçilmiştir. Ortamdaki imge mevcudiyetleri adeta törensel bir ağırlıkla taşınmakta gibidir. Elbette tam tersi örnekler de vardır. Ölenlerin fotoğrafları
göz önünden uzaklaştırılır bazen19; zira ölmüş olanın imgesiyle yaşamak
insanı hırpalayabilir de. Özellikle genç yaşta gerçekleşen ölümler çoğunlukla belleğin kuytularına itilir. Ölen kişinin fotoğrafını duvara asmak
veya duvardan kaldırmak; bu bir anlamda “sonsuza kadar eksik kalacak
bir boşlukla” baş etme çabasıdır. Böyle düşünüldüğünde sadece ölüm
değil; kişisel olana temas eden her fotoğrafik iz telafisi mümkün olmayan,
zamansal veya mekânsal bir tür göçe işaret eder.
Evlerin iç duvarlarına bakmayı sürdürdüğümüzde, fotoğrafların sergileniş biçimlerinde ve edalarındaki çeşitliliğe ilişkin başka örnekler de
görebiliriz. Örneğin bir ışıklı panoya yerleşmiş aile üyelerinin fotoğrafları,
anne, baba ve çocuk olarak, gece boyunca, tüm ev uyurken bir yanar, bir
söner, bir yanar, bir söner.20 Adeta hareketli görüntü kurgusundaki dekupaj tekniği ile fotoğraftan kesilmiş ve gerçek yaşam alanının içine yerleştirilmiş ‘animatif’ görünümlerle karşılaşmak da olasıdır; yirmi üç yıl önceki
bir düğüne ait gelin ve damat imgeleri, çiftlerin yatak odasının aynası
önünde, renkli eşarplar ve boncuklar arasında iki küçük animasyon
karakteri olarak hayat sürdürmekte, adeta evlilik gerçeği ile çocuksu bir
evcilik oyunu arasında gündeliğe eklenen bir geçişi olanaklı kılmaktadır
(bakınız Fotoğraf 1).
19 Görüşmecilerden biri görüşme esnasında fotoğraf albümüne bakmayı reddetti çünkü yakın
zamanda kaybettikleri bir akrabasının fotoğraflarına bakamıyordu (F.T. ve S.T. ile görüşme
protokolünden – 31.08.2007).
20 Fa.T. ve H.T. ile görüşme protokolünden (25.06.2007).
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 29
Fotoğraf 1
Şu halde fotoğraflar, zengin biçimsel kombinasyonlarda ev içi sosyal
metnin bütününe eklemlenen ‘ifade birimleri’dirler. Ev bağlamının içinde
kişilerin zihni ritmine eklenirler, kişilerle konuşurlar; bir anlatı örerler.
Dahası, mekânın manzarasını belirlemedeki aktif nitelikleriyle birlikte
imgeler, insanlar orada olmadığı zamanlarda da birbirlerine temas etmekte, birbirlerine bakmakta, birbirleriyle konuşmaktadırlar. Fotoğraflar,
içinde bulundukları bağlamın temel bileşenleri olarak performatiftirler.
Duvarlarda sergilenen fotoğraflar içinde kutlama fotoğrafları ayrıca
dikkati hak eden, yeni sayılabilecek bir kategori olarak karşımıza çıkmaktadır. Genellikle artık birinci kuşağın temsilcilerinin nadiren göründüğü,
ikinci ve üçüncü kuşağı kapsayan güncel kutlama fotoğrafları da ev içi
dekorasyona eklenirler. Örneğin yeni evlenen bir akrabanın düğün fotoğraflarından birkaçı oturma salonundaki büfenin camına tutturulmuştur.
Doğum günü kutlamasından, sünnet töreninden, yılbaşı eğlencesinden
enstantaneler bir süre televizyonun üstünde ya da duvardaki büyük boy
aile fotoğrafının kenarında veyahut da vitrinde, viski bardaklarına yaslanmış olarak boy gösterirler. Bu sergileme etkinliği, ritüelistik olanı, günde-
30 • kültür ve iletiim • culture & communication
lik ritmin dışına çıkan o özel deneyimi, fotoğraflar yoluyla hatırlamayı
sürdürme işlevi görür. O mutlu anın atmosferini zamanda ve mekânda
uzatmak gibidir bu. “Böyle baktıkça yeniden yaşarım ben o günü, hoşuma
gider. O yüzden bu fotoğrafları bir zaman göz önünde tutarım.”21
Genellikle kalabalık fotoğraflardır bunlar. Kişi, her gün göremediği, uzaktaki tanıdıklarının da olduğu bu fotoğraflar yoluyla kendisini tanımlayan
bütüne bir kez daha yeniden tutunur. “Bak mesela, bu fotoğrafı akrabalardan çaldım ben. Kimseye söylemeden çantama attım. Böyle, herkesin bir
arada olduğu fotoğrafı başka nerede bulacaktım.”22 Daha önce de söylediğimiz gibi bu kalabalık fotoğraftaki bakışlar kendilerine bakan kişiyi tanırlar, onun dünya üzerindeki varlığını onaylarlar. Fakat kimi zaman ise
fotoğrafın içinde kendi bakışımızla karşılaşırız, fotoğrafik ‘iz’deki kendimize bakarız…
Kendine Bakmak: Fotoğraftaki İmgemiz de Bizi Görür
Fotoğraflara bakan, fotoğrafları çevresindekilere gösteren insan
zamanda ve mekânda hareket eder; bu bilgisel ve hissel bir hareketlilik
halidir. Duvardaki kendi gençlik fotoğrafına bakan anne, fotoğrafı kendisine hediye eden uzaktaki kızıyla kendi gençliğinin imgesini eş zamanlı
hatırlar. Kendi gençliği seneler önce ardında bıraktığı manzara ile bağ
kurmaktadır. Kızının kişisel ilişkiler bağlamı ise geleceğe doğru genişlemektedir. Oysaki ‘bakış’ hep ‘şimdi’de gerçekleşir. Şu halde fotoğraf kendi
içinde, kişilere öz varlıklarının zamansal ve mekânsal tutamaklarını
serimleyecek gücü taşımaktadır. Kendi imgesine bakan kişi için o fotoğraflar “Ben oradaydım” cümlesini somutlar. Bu bir ispata tutunmaktan ziyade, yüksek sesle yapılan bir telkine benzer adeta. ‘Orada olmak’ ifadesinin
anlam yelpazesi ise oldukça geniştir. Bu telkin her şeyden önce bir sosyal
kuruma dâhil olmaya, bir bağlama katılıma, öz-işaretlemeye ve öz-onaylamaya vurgu yapmaktadır. Öte yandan, düğün fotoğrafları üzerinden
örneklersek, aynı katılım fotoğrafı başka nazarlarca da değerlendirilir;
kişinin kendisine baktığı fotoğrafı, bir diğer bakış tarafından sınanır.
Örneğin bir düğün sahibi fotoğraflara bakarak davetine icabet eden
konuklarını tespit eder; düğününe gelmeyenleri ayrıştırmaya çalışır. Bu
21 N.M. ve M.E. ile görüşme protokolünden (12.07.2007).
22 Fa.T. ve H.T. ile görüşme protokolünden. Görüşme esnasında geniş bir aile fotoğrafını gösteriyor
25.06.2007).
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 31
yolla, gelecekte içinde yer alacağı bir başka fotoğrafik kompozisyonu
öngörmeye çalışır; kimlerin düğününe gitmeyeceğine karar verir. Bu
örnekte fotoğrafın kanıt veya betim nesnesi olmanın ötesinde bir rol oynadığı açıktır. Diğer bir evde ise genç bir anne kendi düğününün fotoğraflarına bakarken kızgınlığını yinelemektedir23; zira eşinin ailesi Türkiye’den
gelinliği getirirken tarlatanı unuttuğu için, fotoğraftaki kat kat eteklik
olanca ağırlığıyla ayaklarının ucuna yığılmaktadır.
İlk ve ikinci kuşak göçmenlerin evinde, iki ayrı vesikalık fotoğrafın
teknik olarak birleştirilmesiyle oluşturulmuş anne-baba fotoğraflarına sık
rastlanır. Bu fotoğrafların işlevi sadece geçmiş olanı hatırlatmak değildir;
hatırlamayı ve onaylamayı zamana yaymaktır. Bu tür fotoğraflar, ailenin
temelinde olan anne-baba’yı yani aileye mitik gerçekliğini sağlayan kişileri gönendiren nitelikleriyle, geçmiş ile şimdinin arasındaki sürekliliği tesis
ederler. Nitekim bu tür anne-baba fotoğrafları genellikle ilk kuşak göçmenlerin kendileri tarafından hazırlanmış değildir. İkinci veya üçüncü
kuşak çocukları tarafından onlara sunulabilecek “anlamlı bir hediye” olarak düşünülmüştür. Genç kuşaklar anne ile babanın ‘bakış’ını hem ailelerine hem de kendilerine sunmaktadırlar; bu aynı zamanda unutmama
taahhüdü gibi işler.
Kimliğe Bakmak: Genç Kuşaklar ve Kimliğin Medyaları
Şimdiye kadarki örneklerde fotoğrafın kullanılış pratiği ağırlıkla göçmenin uzakta ve/veya geçmişte olan ile bağlarını sürdürmesi biçiminde
karşımıza çıkmıştır. Öte yandan kişinin duvarlara uzakta, geçmişte olanı,
hatırada korunanı değil de; daha ziyade kendisinin güncel sayılabilecek
fotoğraflarını asmaya başlaması dikkat çekici bir diğer olgudur. Yakın
tarihe ait kutlama fotoğraflarının ev içinde sergilenmesi kişinin kendini
sergileyici pratiklerine işaret eder. Bu tür örnekler ağırlıkla 1990’lardan
itibaren kendini göstermektedir ki bu bir rastlantı değildir. Zira 1990’lar,
göçmen aileler açısından aidiyet ve iyelik bağlarının Berlin’e yönelik yerleşikleştiği, nostaljik geçmişin yavaş yavaş silinmeye başladığı yıllardır.
Bunun yanında, kişinin dekoratif unsur olarak kendi fotoğraflarını kullanmaya yönelmesinin birçok yeni nedeni olabilir. Örneğin bu tür bir fotoğraf
pratiğinin medya tüketimi ile bağı mutlaka kurulmalıdır. Bunu söylerken
23 N.M. ve M.E. ile görüşme protokolünden (12.07.2007). Görüşme esnasında N.E.’nin düğün
videosu izlenmiş, fotoğraf albümü üzerine sohbet edilmiştir.
32 • kültür ve iletiim • culture & communication
basitçe medyanın yaşam alanlarındaki etkisi değildir kastedilen. Ev içinin
medyalaşması da değil vurgulamaya çalışılan. Bunları da kapsayan niteliksel bir dönüşümden, görsel iletişim ile bağlantılı, yeni bir iletişim formudur burada söz konusu olan. Buna bağlı olarak gösteriselleşen, fotoğrafik izdüşümde de takip edilebilir olan, yeni bir öz-sunum ve kimlik
pratiğine dikkat çekmek istiyorum.
Geçmiş ile bağ kurmada değil; şimdiyi göstermede ve hatta gösteriselleştirmede kullanan yeni türdeki fotoğraf çektirme ve sergileme pratiği
ağırlıkla Almanya’da doğmuş ve sosyalleşmiş olan yeni kuşağa has bir
özellik olarak karşımıza çıkıyor. Aşağıda birkaç örnekle betimleyeceğimiz
bu yeni fotoğrafik pratik, algı ve hissiyat olarak, göçmenliğin bir aşamasının kapandığının ifadesi olarak da okunabilir. Hatırlarsak, ilk iki kuşağın
yaşadığı yoksunluğu kucaklayan göçmenlik deneyimi çoğunlukla
Türkiye’den gelen, geçmişe ait fotoğraflarla bağ kuruyordu. Ne var ki eski
fotoğraflar artık Almanya’da doğan yeni kuşağı tanımlamada ve betimlemede bir bağlam sağlamıyor. Yaşadığı topraktan ayrılmış olma, aile birliğinin kopukluğu, göçün duygusal ağırlığı genç kuşaklar için söz konusu
değil. Göçmenlik elbette duygusal bir kategori olarak varlığını sürdürüyor. Fakat gene de açıkça görülmektedir ki onlar için, göçmen olmanın
hissel ve deneyimsel ardyöresi ‘uzakta olan’ değil, diğer bir ifadeyle
Türkiye değil, bizzat Almanya’dır.
Berlinli genç kuşak, kültürel ve politik aidiyetini, toplumsal etkinliklerde, performatif olarak birebir deneyimlerken eşzamanlı olarak kuruyor.
Nitekim gençlerin içinde bulundukları dönemi işaretleyen fotoğraflarda,
aidiyetin oluşum süreci ile kimliğin sergilenme ve paylaşılması sürecinin
iç içe geliştiğini izlemek mümkün.
Çokkültürlülük ideolojisinin günlük hayata uzanan etkilerinin de
sonucunda, göç ardyöreli gençlerde bir tür gösteriselleşen kimlik etkinliği
çıkıyor karşımıza. Görünürlük ve gösterisellik hamlelerine eklenen unsurlar olarak sosyal, politik ve dinsel angajmanlar da fotoğraflara yansıyor.
Duvarlardaki ritüelistik anların fotoğraflarını özel ve önemli kılan o fotoğrafta kişilerin kendilerinin olması. Zira fotoğrafların oluşum süreciyle
kimliğin tasarlanma ve sergilenme süreci birlikte işliyor. Salonlardaki görsel kayıt olanaklarının artmasıyla birlikte bu tür buluşmalara giden kişi
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 33
Fotoğraf 2
aynı zamanda medya karşısına çıkma tahayyülü ile hazırlanıyor; bedensel
sunumlar daha çok önem kazanıyor. Böylelikle kolektif etkinliklerde
fotoğraf çekinmek kolektifle kaynaşma değil de bireyleşme ve farklılaşma
motifleriyle belirleniyor. Kalabalığın içinden biri olmaktan ziyade, o kalabalıkta vizörün cezbolduğu kişi olarak seçilmek önem kazanıyor. Buna
bağlı olarak gençlerin odalarında, evlilik, tatil, eylem, konser, festival gibi
kalabalık ortamlarda çekilmiş tek kişilik portreler, çiftler ya da en fazla
birkaç kişilik ‘kafadar’ fotoğrafları dikkat çekiyor. Genç kuşaktan kişilerin
odalarında kimliğin biyografik sürecini serimleyen kompozisyonlar izlemek mümkün. Örneğin görüşmeler esnasında çekilmiş olan aşağıdaki
fotoğrafta, kişinin kimliğini biçimlendiren, bireysel “zenginliklerin” izini
sürebiliriz; küçük yaşta saz çalmaya başlaması, katıldığı Musa Eroğlu
konseri, köyü, ailesi, deniz kenarında geçirdiği tatili ve oynadığı futbol
takımı ile ilgili anlar görselliğin parçalı dokusunu aşan bir tür kolaj bütünlük olarak sunuluyor (bakınız Fotoğraf 2).
34 • kültür ve iletiim • culture & communication
Aidiyet ve kimlik tasarımının görsel bir verisi olarak gündelik hayattan devşirilen görüntüler sadece ev duvarlarına değil; teknolojinin sanal
duvarlarına da ‘ek’leniyor. İkinci kuşaktan bir kişinin, “biz hiç olmazsa o
topraklara ayak bastık”24 ifadesi, bu kuşağın yurt hissiyatına ve kimlik
bağlarına yoksunluk üzerinden bir somutluk bahşederken, Berlin’de
doğan ve sosyalleşen gençler için uzaktaki yurt artık bir yoksunluk duygusuyla yaşanmıyor. Yurt olarak Türkiye önemli ölçüde ‘tatil fotoğraflarına’, facebook ve blog sayfaları gibi sanal iletişim ortamlarında uçuşan kimlik imgelerine yığılmış durumda.
Medya teknolojisindeki gelişmeler, yaşanmışlıktan ziyade temsil olarak kimlik olgusunu beslemede ve aidiyet ilintilerini tasarım olarak görselleştirmede yeni olanaklar sunuyor. Almanya’daki bir fotoğraf stüdyosunda çekilmiş portre Türkiye’deki Ayasofya Camisi’nin önüne yerleştirilebiliyor. Veya Arabistan’a hiç gitmemiş bir çift, Kâbe’nin kalabalığını
izleyen bir siluet olarak karşımıza çıkabiliyor. Diğer bir ifadeyle, fotoğrafın içindeki mekânsallık kişilerin kimlik angajmanlarına göre çoğullaşıyor.
Dahası fotoğrafik içerik, sadece mekânda değil; zamanda gezinebilecek
şekilde de düzenlenebiliyor. Örneğin bir fotoğrafta, Osmanlı sarayı fonuna yerleşmiş, kendi fotoğrafları önünde ayakta duran bir çifti görüyoruz
(bakınız Fotoğraf 3). Gelin kaftanıyla ve duvak bandındaki simgeyle,
damat ise serpuşlu fesiyle dikkat çekiyor. Düğün günü, Berlin’nin Siemens
Sokağı’nı geleneksel kıyafetleri içinde ve at üstünde dolaştıktan sonra
salona da atla giren bu çifte göre “Türk’e at yakışır.”25 Nitekim Mehter
takımı ve Türki Cumhuriyetlerden bayraklarla donatılan düğünlerinden
kaydedilen fotoğrafik içerikler bütünü de kişilerin politik kimlik angajmanlarını serimler nitelikte.
Temsil olarak kimliğin hayali tasavvurlarını gerçekleştirmede yeni
olanaklar sağlayan medya teknolojileri sayesinde kimlik, mekânsal ve
zamansal adreslerine bitişik düşünülmekten kurtulmuştur. İnsanlar
zamanlara ve mekânlara doğru ilerlemek, buraları deneyimlemek zorunda değildir artık; zaman ve mekân kimliği bezeyen, tüketilebilir bir hizmet
ürünü olarak onların ayaklarına gelmektedir. Medyanın etkileri yanında,
24
Fa.T. ve H.T. ile görüşme protokolünden (25.06.2007).
25
P.D. ve E.Ç. ile görüşme protokolünden (20.07.2007).
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 35
Fotoğraf 3
turistik tüketim ile de beslenen, aile, tarih ve ulus bağlamlı geleneksel
kimlik ve köken arzusunu kışkırtan bu örnekler, ulusötesi (transnational)
olanaklar çerçevesinde çoğalmaktadır.
Sonuç: Ulusötesilik, Kimlik ve Yeni Yurt
Göçmenin evindeki görsel akışa ilişkin yaptığımız kısa tarihsel betimin ardından şimdi baştaki soruyu tekrar hatırlayalım; tarihsel olarak
baktığımızda, göçmenlerin evlerinin görüntüsel repertuarı, ‘yuva olarak
ev’ ile ‘yurt olarak ev’ arasındaki köprüyü nasıl kurmaktadır? Berlin’deki
Türkiye kökenli göçmenler örneğinden hareketle, ilk ve ikinci kuşağın
duvarlarına ağırlıkla ‘uzakta olanların’ fotoğraflarını astığını söyledik. Bu
örneklerde ev içi düzenlemesi, göçmen kimliğin ihtiyacı olan kültürel
bellek bütünlüğünü ve geçmişle kurulan ilişkinin sürekliliğini görselleştiriyordu.
36 • kültür ve iletiim • culture & communication
Üçüncü kuşakta, yeni bir olgu olarak fotoğraf kullanım biçimi ile
‘temsil olarak kimlik’ etkinlikleri arasındaki bağlantıdan söz edildi.
Gençlerin odalarında ağırlıkla kendilerinin de yer aldıkları kimliklerini
işaretleyici içerikte fotoğraflar astıkları belirtildi. Bu bilgi bizi şu özet tespite götürmektedir. Genç kuşakta izlenen güncel kültürel bellek, hızlı
devinen ve bir yandan oluşadururken aynı zamanda da kesintisiz inşa
olan, iletişimsel bir nitelik göstermektedir. Bu süreç, medya ve ulaşım
teknolojileriyle birlikte ortaya çıkmış olan mekansal ve zamansal olarak
sınırötesi etkileşim olanaklarıyla birlikte daha dikkat çekici bir dinamizme
kavuşmaktadır. Göçmen ailelerin ev içi görsellik kullanımları bağlamında
yapılmış olan bu tarihsel okuma kuşaklararasında ortaya çıkmış bir farklılaşmaya işaret etmektedir; ilk ve ikinci kuşağı betimleyen ‘nostaljik kimlik’ ile genç kuşağı betimleyen ‘gösterişçi kimlik’ kategorileri iki ayrı
konum olarak kendini göstermektedir.
Sonuç olarak, ilk iki kuşak ile son kuşağın fotoğraf pratiğindeki farklılaşmadan hareketle birkaç soru soralım ve birkaç cevap verelim. Birinci
soru şudur: İlk iki kuşak için dekore edilmiş bir beden olarak ‘ev’, hangi
‘yurt’ ile bağ kuruyordu? Bu soruyu, eski fotoğrafların kullanılışını ve
onların göndergelerini de hatırlatarak, Türkiye olarak cevaplıyorum.
Üçüncü kuşak için ev hangi yurt ile bağlanıyor peki? Görsel nesnelerin,
içeriklerindeki kültürel ve politik ilintilerin tasarlanış ve sunuluş biçimine
bakıldığında, bu soruya verilebilecek cevap biraz daha karmaşıktır.
Gençlerin odalarını donatan fotoğraflardaki betimsel içeriklerin ve özsunumların somut ve manevi göndergeleri bizi Türkiye’ye değil,
Almanya’daki gündelik yaşama götürmektedir. Çünkü üçüncü kuşağın
kolektif görünürlükleri, kendine özel veya kamusal mücadele alanı sağlama çabaları Türkiye’yi değil, içinde bulunulan toplumu muhatap alan bir
etkinliktir. Bu gösterisel kimlik kendini Almanya’daki sosyo-politik kompozisyonun içinden, Almanyalılara göstermektedir. Dolayısıyla bugün,
Berlin’deki Türkiye kökenli genç kuşak için yurt, imgelemde Türkiye’ye,
Osmanlı’ya hatta kimi zaman ulus-sonrası (post-national) melez etkileşimlere açılsa da somutta Almanya’dır.
Genç kuşağın kimlik tasarımındaki ilintiler çoğulluğu ile birlikte
aslında duygulanımlar ve pratikler açısından ulusötesi bir kimlik kavrayı-
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 37
şını örneklediğini söylemiş oluyoruz. Ulus ve toprak gibi temel tarihsel
yorum kategorilerinin dağıldığını tespit eden, bunların yeni sosyal görünümleri analizde yetersiz ve tartışmalı hale geldiğini savunan görüşlerle
buluşuyoruz.26
En başta tutunduğumuz ‘yurt’ kavramına son bir kez döndüğümüzde, aslında kavramların da bir hayat sürmekte olduğunu somut olarak
izleyebiliriz. Zira ulusal sınırların tartışma konusu olduğu, göçmenliğin
‘hepimizi kapsayan çağcıl bir deneyim’e dönüştüğü içinde bulunduğumuz dönemde, bizzat ‘yurt’ kavramının kendisi, tarihsel, ömürsel, hissel
ve hatta imgelemsel bir deneyim yaşamaktadır. Kavram olarak ‘yurt’un
kendisinin serüvenini de akılda tutarak, çalışmayı şu soruyla bitirmek
istiyorum: Belleğin bir kimlik etkinliği olduğunu kabul etmeyi sürdürürsek, kurduğu aidiyetler kombinasyonunun dayanağı gerçekten hala bir
‘yurt’ mudur?
26
Bakınız Çağlar, 2001: 601–613; Kaya, 2001; Soysal, 2001: 5–28.
38 • kültür ve iletiim • culture & communication
Kaynakça
Abadan-Unat, Nermin (2002). Bitmeyen Göç: Konuk İşçilikten Ulus-ötesi Yurttaşlığa.
İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Abisel, Nilgün (2005). Türk Sineması Üzerine Yazılar. Ankara: Phoenix.
Appadurai, Arjun (1998). Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization.
London: University of Minnesota Press.
Assmann, Jan (2001). Kültürel Bellek. Çev., Ayşe Tekin. İstanbul: Ayrıntı.
Barthes, Roland (1996). Camera Lucida: Fotoğraf Üzerine Düşünceler. Çev., Reha
Akçakaya. İstanbul: Altıkırkbeş.
Barthes, Roland (2001). “Rhetoric of the Image“. Visual Culture: The Reader. Jessica
Evans ve Stuart Hall (der.) içinde. London: Sage. 33-40.
Benjamin, Walter (2002). Fotoğrafın Kısa Tarihçesi. Çev., Ali Cengizkan. İstanbul: YGS
Yay.
Berger, John ve Jean Mohr (1976). Arbeitsmigranten: Erfahrungen/Bilder/Analysen.
Hamburg: Rowohlt.
Berger, John (1988). O Ana Adanmış. Çev., Yurdanur Salman. Ankara: Metis.
Berger, John (1995). Görme Biçimleri. Çev., Yurdanur Salman. İstanbul: Metis.
Bergson, Henri (2007). Madde ve Bellek. Çev., Işık Ergüden. Ankara: Dost.
Bourdieu, Pierre (1996). Photography: A Middle-brow Art. Çev., Shaun
Whiteside. Cambridge: Polity Press.
Crawford, Peter Ian ve David Turton (1992). “Film as Discourse: The Invention of
Anthropological Realities”. Film as Ethnography. Peter Ian Crawford and David
Turton (der.) içinde. Manchester: Manchester University Press. 66-82.
Çağlar, Ayşe (2001). “Constraining Metaphors and the Transnationalisation of Spaces
in Berlin.” Journal of Ethnic and Migration Studies 27(4): 601-613.
Halbwachs, Maurice (1992). On Collective Memory. Çev. ve Giriş yazısı, Lewis A. Coser.
Chicago: The University of Chicago Press.
Hockings, Paul (1995). “Conclusion: Ethnographic Film and Anthropological Theory”.
Principles of Visual Anthropology. Paul Hockings (der.) içinde. New York:
Mounton de Gruyter. 507-529.
Jedlowski, Paolo. (2001). “Memory and Sociology: Themes and Issues”. Time and
Society 10(1): 29–44.
Kaya, Ayhan (2001). Sicher in Kreuzberg. Constructing Diasporas: Turkish Hip-Hop Youth in
Berlin. Bielefeld: Transcript.
Depeli • Görsellik ve Kültürel Bellek İlişkisi: Göçmenin Evi • 39
Kuhn, Anette (1995). Family Secrets: Acts of Memory and Imagination. London, New York:
Verso.
Lister, Martin ve Liz Wells (2001). “Seeing Beyond Belief: Cultural Studies as an
Approach to Analysing the Visual”. Handbook of Visual Analysis. Theo van
Leeuwen ve Carey Jewitt (der.) içinde. London: Sage. 61-91.
Nora, Pierre (2006). Hafıza Mekanları. Çev., Mehmet Emin Özcan. Ankara: Dost.
Ong, Walter (1999). Sözlü ve Yazılı Kültür: Sözün Teknolojileşmesi. Çev., Sema Postacıoğlu
Banon. İstanbul: Metis.
Morley, David ve Kevin Robins (1997). Kimlik Mekanları: Küresel Medya Elektronik
Ortamlar, Kültürel Sınırlar. Çev., Emrehan Zeybekoğlu. İstanbul: Ayrıntı.
Rose, Gillian (2003). “Family Photographs and Domestic Spacings: A case study.”
Transnational Institute British Geography 28: 5-18.
Rose, Gillian (2004). “Everyone’s cuddled up and it just looks realy nice: An emotional
geography of some mums and their family photos.” Social and Cultural
Geography 5(4): 549–564.
Sayın, Zeynep (2003). İmgenin Pornografisi. İstanbul: Metis.
Soysal, Levent (2001). “Diversity of Experience, Experience of Diversity: Turkish
Migrant Youth Culture in Berlin.” Cultural Dynamics 13(1): 5-28.
Tagg, John (1993). The Burden of Representation. Essays on Photographies and Histories.
Minneapolis: University of Minnesota Press.
Tolia-Kelly, Divya (2004). “Locating Processes of Identification: Studying the
Precipitates of Re-Memory Through Artefacts in the British Asian Home”.
Transnational Institute British Geography 29: 314-329.
Wolbert, Barbara (2001). “The Visual Production of Locality: Turkish Family Pictures,
Migration and the Creation of Virtual Neighborhood”. Visual Anthropology
Review 17(1): 21-35.
Görüşmeler
Kenan Kolat ile görüşme (Almanya Türk Toplumu TGD Başkanı / 02.06.2007)
Ç.E. ve C.E ile görüşme (01.09.2007).
Fa.T. ve H.T. ile görüşme (25.07.2007).
S.V. ile görüşme (08.05.2007).
S. E. ile görüşme (09.06.2007).
N.M. ve M.E. ile görüşme (12.07.2007).
P.D. ve E.Ç. ile görüşme (20.07.2007).
F.T. ve S.T. ile görüşme (31.08.2007).
40 • kültür ve iletiim • culture & communication

Benzer belgeler

PDF İndir... - Moment Dergi

PDF İndir... - Moment Dergi Bu çalışma göç deneyimi yaşamış, diğer bir deyişle mekânsal ve zamansal bir kopuş yaşamış olan kişilerin, arkalarında bıraktıkları coğrafya ile olan aidiyet ve bellek bağlarını sorgulamaktadır. Tür...

Detaylı