Göster/Aç - Bartın Üniversitesi

Yorumlar

Transkript

Göster/Aç - Bartın Üniversitesi
BARTIN YÖRES BAL ARISI (Apis mellifera L.)
ZARARLILARI VE HASTALIKLARI
Uygar LERM
Bart n Üniversitesi
Fen Bilimleri Enstitüsü
Orman Mühendisli i Ana Bilim Dal nda
Yüksek Lisans Tezi
Olarak Haz rlanm
BARTIN
Ocak 2010
r
KABUL:
Uygar LERM taraf ndan haz rlanan "BARTIN YÖRES BAL ARISI (Apis mellifera L.)
ZARARLILARI
VE
HASTALIKLARI"
ba kl
bu
çal ma
jürimiz
taraf ndan
de erlendirilerek, Bart n Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü Orman Mühendisli i Anabilim
Dal nda Yüksek Lisans Tezi olarak oybirli iyle (veya oyçoklu uyla) kabul edilmi tir.
29/01/2010
Ba kan:
Prof. Dr. Azize TOPER KAYGIN (BÜ)
………………..
Üye :
Yrd. Doç. Dr. Mertol ERTU RUL (BÜ)
………………..
Üye :
Yrd. Doç. Dr. Hüseyin S VR KAYA (BÜ)
………………..
_________________________________________________________________________
ONAY:
Yukar daki imzalar n, ad geçen ö retim üyelerine ait oldu unu onaylar m. ....../....../……
Doç. Dr. Ali Naci TANKUT
Fen Bilimleri Enstitüsü Müdürü
ii
Bu tezdeki tüm bilgilerin akademik kurallara ve etik ilkelere uygun olarak elde edildi ini ve
sunuldu unu; ayr ca bu kurallar n ve ilkelerin gerektirdi i
kaynaklanmayan bütün at flar yapt
ekilde, bu çal madan
beyan ederim.”
Uygar LERM
ÖZET
Yüksek Lisans Tezi
BARTIN YÖRES BAL ARISI (Apis mellifera L.) ZARARLILARI VE
HASTALIKLARI
Uygar LERM
Bart n Üniversitesi
Fen Bilimleri Enstitüsü
Orman Mühendisli i Anabilim Dal
Tez Dan man : Prof.Dr. Azize TOPER KAYGIN
Ocak 2010, 51 sayfa
Bu ara rma ile 2009 y nda Bart n yöresinde bal ar
(Apis mellifera L.) kolonilerini
etkileyen 5 farkl hastal k (Amerikan yavru çürüklü ü, Avrupa yavru çürüklü ü, Adi yavru
çürüklü ü, Kireç hastal
, Nosema) ile 12 farkl zararl tür (Ar Akar (Varroa jacobsoni
Oudemans), Büyük balmumu güvesi (Galleria mellonella L.), e ekar
(Vespa crabro L.),
ar biti (Braula coeca Nitzsch), Gümü böce i (Lepismatidae), kar ncalar, sar ca ar (Polistes
gallicus L.), Kula akaçan (Forficula auricularia L.), örümcek, Ar Ku u (Merops apiaster
L.), fareler, boz ay (Ursus arctos L.)) tespit edilmi tir. Ayr ca yörede ar
geçimini sa layan ki iler ve ar
çal mas yap lm
k yaparak
k hakk nda genel bilgiler elde etmek amac yla anket
r. Anket çal mas nda, Ar
lar Birli i’ne üye 59 ar
ya yüz yüze
görü me metodu ile daha önce haz rlanm
anket sorular yöneltilmi tir. Anket sonuçlar na
göre ar lar n % 29’nun ana geçim kayna
olarak ar
k yapt
, %50’sinin kovan ba na
ald klar ortalama verimin 10-15kg aras nda oldu u, % 49’nun sahip oldu u kovan say
50’nin alt nda oldu u, % 23 nün gezgin ar
kar la klar nda tecrübeli ar
lara ba
k yapt
n
, %73’nün kovanlarda bir sorunla
vurduklar , %58’sinin hastal k ve zararl larla
iii
ÖZET (devam ediyor)
mücadele için bilgi birikimlerini tecrübeli ar
lardan sa lad klar , %60’
n ar lar
n zirai
ilaçlamalardan zarar gördü ü belirlenmi tir.
Anahtar Sözcükler: Ar
k, Bart n, Apis mellifera L., bal ar
Bilim Kodu: 502.02.01
iv
hastal klar , zararl lar, anket.
ABSTRACT
M. Sc. Thesis
PESTS AND DISEASES OF HONEYBEE (Apis mellifera L.) IN BARTIN VICINITY
Uygar LERM
Bart n University
Graduate School of Natural and Applied Sciences
Department of Forest Engineering
Thesis Advisor: Prof. Dr. Azize TOPER KAYGIN
January 2010, 51 pages
In this research carried out in 1999, 5 different diseases (American foulbrood, Europan
foulbrood, Sacbrood, Chalkbrood and Nosema) and 12 different pests (Varroa mite (Varroa
jacobsoni Oudemans), honeycomb moth (Galleria mellonella L.), European hornet (Vespa
crabro L.), Beelouse (Braula coeca Nitzsch), Silverfish (Lepismatidae), ants, Paper wasp
(Polistes gallicus L.), European earwig (Forficula auricularia L.), spider, European bee-eater
(Merops apiaster L.), mouses, brown bear (Ursus arctos L.) being harmful to bee colonies
(Apis mellifera L.) were determinated
in Bartin vicinity. In addition, the questionnaire
concerning apiculture was administered to Bartin local beekeepers. This survey study was
applied to beekeepers to obtain and gather information about beekeeping. Using face to face
method, 59 members of Beekeeper Association attended to survey. According to the survey
results 29% of beekeepers consider beekeeping as their major income, 50% of them have
honey production of per hive between 10-15kg, 49% of beekeepers have under 50 hives, 23%
of them were classified as free range beekeepers, 73% of the beekeepers turn to experienced
eekeepers if they have any problem about hives, 58% of beekeepers gather information from
v
ABSTRACT (continued)
experienced beekeepers if they have diseases and pests, 60% of beekeepers’ colonies were
affected due to pesticides spray.
Key Words: Beekeeping, Bart n, Apis mellifera L., honeybee diseases, pests, questionnaire.
Science Code: 502.02.01
vi
TE EKKÜR
Yüksek Lisans ö renimim ve çal malar m süresince her konuda desteklerini esirgemeyen
say n hocam Prof.Dr. Azize TOPER KAYGIN’a, anket çal mamda yard mlar
esirgemeyen
Yrd.Doç.Dr Bülent KAYGIN’a, laboratuardaki foto raf çekimlerinde yard mc
olan
Ar .Gör. Yafes YILDIZ’a te ekkürlerimi sunar m.
Tez çal mam n tüm a amalar nda ve daima yan mda olan hayat arkada m Ay e GENÇ
LERM ’ye, babam Harun LERM ’ye ve annem Safiye LERM ‘ye te ekkür ederim.
vii
NDEK LER
Sayfa
KABUL. ................................................................................................................................ ii
ÖZET ................................................................................................................................... iii
ABSTRACT ........................................................................................................................... v
TE EKKÜR ........................................................................................................................ vii
NDEK LER .....................................................................................................................ix
EK LLER D
...............................................................................................................xi
TABLOLAR D
.......................................................................................................... xiii
BÖLÜM 1 G
................................................................................................................... 1
BÖLÜM 2 MATERYAL VE YÖNTEM ................................................................................ 7
2.1 MATERYAL ...............................................................................................................7
2.2 YÖNTEM ....................................................................................................................7
BÖLÜM 3 ARA TIRMA BULGULARI ............................................................................... 9
3.1 ARI ZARARLILARI ....................................................................................................9
3.1.1 Ar Akar (Varroa jacobsoni Oudemans) .............................................................. 9
3.1.2 Büyük Balmumu Güvesi (Galleria mellonella L.) ............................................... 11
3.1.3 E ek Ar
(Vespa crabro L.) .............................................................................. 13
3.1.4 Ar Biti (Braula coeca Nitzsch) .......................................................................... 14
3.1.5 Sar ca Ar (Polistes gallicus L.) .......................................................................... 15
ix
NDEK LER (devam ediyor)
Sayfa
3.1.6 Kula akaçan (Forficula auricularia L.) .............................................................. 15
3.1.7 Kar ncalar ........................................................................................................... 16
3.1.8 Ar Ku u (Merops apiaster L.) ............................................................................ 17
3.1.9 Örümcekler ......................................................................................................... 17
3.1.10 Ay (Ursus arctos L.) ........................................................................................ 18
3.1.11 Gümü Böce i (Lepismatidae) .......................................................................... 19
3.1.12 Fare .................................................................................................................. 19
3.2 ARI HASTALIKLARI ............................................................................................. ..21
3.2.1 Amerikan Yavru Çürüklü ü ................................................................................ 21
3.2.2 Avrupa Yavru Çürüklü ü.................................................................................... 23
3.2.3 Kireç Hastal
.................................................................................................... 25
3.2.4 Adi Yavru Çürüklü ü ......................................................................................... 26
3.2.5 Nosema .............................................................................................................. 27
3.3 ANKET ÇALI MASI ................................................................................................. 29
BÖLÜM 4 SONUÇ VE ÖNER LER .................................................................................... 41
KAYNAKLAR .................................................................................................................... 45
EK AÇIKLAMALAR A. ARICILIK ANKET SORULARI.................................................. 49
ÖZGEÇM
......................................................................................................................... 51
x
EK LLER D
No
Sayfa
ekil 1.1 Langstroth-Root kovan
n izometrik görünü ü (Derinbay 2010). ............................4
ekil 1.2 Langstroth-Root kovan
n görünü ü ve ölçüleri (Derinbay 2010) ...........................4
ekil 3.1 Bal ar
üzerindeki ar akarlar . ............................................................................. 10
ekil 3.2 Di i Varroa. ...........................................................................................................11
ekil 3.3 Balmumu güvesi larvas . ........................................................................................ 12
ekil 3.3 Güve zarar na u ram petekler. ............................................................................. 13
ekil 3.5 E ek ar
(Vespa crabro L.)................................................................................... 14
ekil 3.6 Sar ca ar (Polistes gallicus L.)............................................................................... 15
ekil 3.7 Kula akaçan (Forficula auricularia L.). ................................................................16
ekil 3.8 Kovan içindeki örümcek a lar ............................................................................... 18
ekil 3.9 Gümü böce i (Lepisma saccharina L.). ................................................................19
ekil 3.10 Kovan içersindeki ölü fare. ..................................................................................20
ekil 3.11 Peteklerdeki düzensiz görünüm. ...........................................................................22
ekil 3.12 Avrupa yavru çürüklü ü nedeniyle hastalanm larvalar. ......................................24
ekil 3.13 Kovan giri indeki ar pisliklerinin görüntüsü. .......................................................27
ekil 3.14 Langstroth-Root tipi kovanlar. ............................................................................. 28
ekil 3.15 Ar
lar n ana geçim kaynaklar ............................................................................ 29
ekil 3.16 Kovan ba na al nan verim. ..................................................................................30
ekil 3.17 Peteklerin y llara göre yenilenme oranlar . ...........................................................31
ekil 3.18 Ar
ktan yeterli gelir elde ettiklerini dü ünenlerin oranlar . ............................... 32
ekil 3.19 Ortalama kovan say lar . ...................................................................................... 33
xi
EK LLER D
(devam ediyor)
No
Sayfa
ekil 3.20 Gezgin ar
k yapanlar n oran . .......................................................................... 34
ekil 3.21 Gezgin ar
k yapan üreticilerin kar la
ekil 3.22 Ar
problemler ve % oranlar . ............... 35
lar n herhangi bir sorunla kar la klar nda ba vurduklar yerler. ................. 36
ekil 3.23 Mücadele için sahip olunan bilgi birikiminin kaynaklar . ..................................... 37
ekil 3.24 Zirai ilaçlamalardan zarar görenlerin oranlar . ......................................................39
xii
TABLOLAR D
Tablo 4.1 Bölgelere göre hastal k ve zararl lar……………………………………………..42
xiii
BÖLÜM 1
Ar
k çok eski ça lardan beri insanl
tarihçesi insanlar n ma ara hayat ya ad
n vazgeçemedi i bir tar m kolu olmu tur. Ar
n
on binlerce y l öncesine kadar gitmektedir. M.Ö.
7000 y llar na ait ma aralara çizilen resimlerin, çok eski tarihlere ait ar fosillerinin ve benzeri
tarihi buluntular n tespit edilmesi de bu görü ü do rulamaktad r. Ar
n bir tar m kolu
olarak de erlendirilmeye ba lanmas , insanlar n a aç kovuklar içinde yuvalanan ar lar
öldürmeden bir miktar bal almalar ve bir miktar bal da ar lara b rakmalar ile ba lam
Ar lar n gen merkezleri Orta-Do u ülkeleri oldu undan ar
r.
n ortaya ç kmas bu ülkelerde
olmu tur. Bununla birlikte M.Ö. 1300 y llar na ait oldu u san lan ve Hititler devrinden kalma
Bo azköy'deki ta yaz tlarda ar lardan bahsedilmesi ar
dayand
yap lan ar
n Anadolu'da da çok eski tarihlere
göstermektedir. Son birkaç yüzy l öncesine kadar çok uzun bir süre ilkel olarak
k, birçok bilimsel bulu ve geli melerin
geli me süreci ya am
nda günümüz ar
na kadar
r (Toper Kayg n ve Y ld z 2006)
Ar ürünlerinin yüz y llardan beri bu denli ilgi görmesi onun içerdi i vitamin ve minerallerin
insan sa
ve geli imi üzerinde etkisine borçludur. Ar ürünleri içerisinde en çok bilinen ve
en çok tüketilen bal n insan beslenmesindeki faydalar
n yan s ra, hastal klardan koruyucu
ve iyile tirici özellikleri de bulunmaktad r. Bal n kimyasal özelliklerine ba
özellikleri ar lar n bulundu u bölgedeki bitki kompozisyonuna göre de
ürünlerinin geri kalan k sm
olan tedavi edici
mektedir. Ar
ar sütü, balmumu, polen, propolis ve ar zehiri gibi ürünler
olu turmaktad r. Ar sütü, hücreleri yenileyici ve organizmay güçlendirici etkileri nedeniyle,
ilaç yerine kullan lan bir üründür. Bal mumu, temel petek yap
ilaç sanayisinde, di hekimli inde, cila ve boyalar n yap
olarak tente ve çad r yap
kar
nda, kozmetik sanayinde,
nda, su geçi ini önleyen bir madde
nda ham madde eklinde kullan lmaktad r. Ar lar hastal klara
koruyan propolis ise kozmetik sanayisinde, çe itli losyon ve kremlerin içeri inde yer
almaktad r. T p alan nda hala ar zehiri üzerine ara rmalar sürdürülmektedir. Ar ürünlerinin
alternatif t p alan nda kullan lmas “Apiterapi” olarak isimlendirilmektedir. Son y llarda
1
apiterapi yöntemlerini uygulayan klinikler h zla yay lm
ve bu yöntemlerin bilimsel olarak
tart ld
kongreler düzenlenmi tir (Do aro lu 2008) .
Bal ar
kendi ürünleri ile meydana getirdi i bu katk lar n çok daha fazlas
bitkilerinin tozla mas ndaki katk
ile meydana getirmektedir. Bu nedenle bitkisel üretimin
vazgeçilmez dayanaklar ndan birisidir ve insano lu bugün ki varl
Baz bilim adamlar
kültür
n belirlemelerine göre bal ar
aras ndaki pay %85 dolay ndad r. Ar
bal ar lar na borçludur.
n dünyadaki bütün tozlay
n bu yolla bitkisel üretime katk
lar
n ekonomik
boyutu kendi ürünlerinin ekonomik düzeyinin 15 kat dolay ndad r (Do aro lu 2008).
Topografya bak
ve buna ba
varl
ndan farkl klar göstermesi ayn anda birkaç iklimin bir arada ya anmas
olarak bitki tür çe itlili inin artmas gibi ar
ülkemiz aç ndan ar
do rudan etkileyen unsurlar n
n önemini art rmaktad r. Ayr ca ayçiçe i gibi endüstriyel
bitkilerin yo un olarak yeti tirildi i bölgelerin mevcut olmas , çay r mera bitkileri, çam
ormanlar ve aromatik a aç türleri bak mdan zengin olmas gibi nedenlerle bal üretimi
aç ndan Türkiye birçok ülkeden çok daha üstün konumda olabilir (Özk m 2006).
Bal üretimi bak
ndan 2007 y
verilerine göre dünya ülkeleri aras nda, 303.2 milyon ton ile
Çin birinci s rada, 81 milyon ton ile Arjantin ikinci s rada, 73.9 milyon ton ile Türkiye
üçüncü s rada yer almaktad r. Toplam kovan say na bak ld
nda birinci s rada 7.4 milyon ile
Çin, ikinci s rada 4.8 milyon ile Türkiye bulunmaktad r. Ar
n yo un olarak yap ld
ilk
20 ülke aras nda kovan ba na bal üretimi en yüksek 56.6 kg ile Kanada, bunu 48.91 kg ile
Avustralya izlemekte, 40.9 ile Çin takip etmektedir. Buna kar
k Türkiye 15.32 kg ile 12.
rada yer almaktad r (FAO 2007). Toplam bal üretiminde ve kovan say nda dünyada ilk üç
ülke aras na giren Türkiye’de kovan ba na bal veriminin olmas gerekenden çok daha dü ük
elde edilmesinde ar hastal k ve zararl lar ile bunlarla mücadele yöntemleri aç ndan yetersiz
kal nmas önemli rol oynamaktad r. Kovan ba na verimin oldukça dü ük olmas nedeniyle
bal üretimi yapan ar
lar n elde etti i gelir kapasitesi gerekenin çok alt nda kalmaktad r.
Ar hastal k ve zararl lar ülkemizde oldu u gibi tüm dünyada ar
k yapan ve ar
k bilimi
ile u ra an insanlar n önem verdi i bir husustur. Tüm dünya ülkelerinde ve ülkemizde ar
hastal klar , zararl lar ve bunlarla mücadele yöntemleri ile ilgili ara rmalar yürütülmektedir.
Ancak ülkemizde ar sa
ile ilgili kontroller gerek üreticiler gerekse kamu kurulu lar
taraf ndan çok az oranda yap lmakta bununla birlikte koloninin sa
2
kl
bir
ekilde
geli ebilmesi için yap lmas gereken bak m i leri tamamen ar
n tercihine ve bilgisine
rak lmaktad r.
Bir ar kta sa
kl koloniler bulundurmak için, teorik ve pratik bilgiler yan nda, ar hastal k
ve zararl lar
baz özelliklerine bakarak te his etmek ve ar lara zarar vermeden bunlarla
mücadeleyi sürdürmek gereklidir; fakat bugün birçok ar , kovanlarda gördü ü bir hastal
deneme-yan lma metoduyla veya ba ka bir ar
,
dan ö rendi i yöntemlerle tedavi etmeye
çal maktad r (Tutkun ve Bo gelmez 2003).
Bart n ili Karadeniz Bölgesinin kuzey bat nda yer almakta olup yüz ölçümü 2143 km2’ dir.
Toplam alan n 98578 hektar
yani % 46’s
orman ve fundal k alanlar, 15000 hektar
yani
% 7’sini çay r mera alanlar olu turmaktad r (Anon. 2007a). Bart n ilinin uzun y llar
ortalamas na göre iklim verilerine bak lacak olursa ayl k ortalama nispi nem %78.5, ayl k
ortalama s cakl k 12.6 0C ve y ll k toplam ya
1024 mm’dir (Anon. 2007b). Avrupa Sibirya
Fitoco rafik Bölgesi içerisinde bulunan Bart n, gerek orman arazileri gerekse meralar
bak
ndan zengin bir flora içermektedir. Kay n, kestane, köknar, gürgen, orman gülü, salep,
çilek, kekik, mahlep, ada çay , bö ürtlen, hlamur, k lc k, mu mula, çam türleri, ku burnu
ve defne geni yay
göstermekle birlikte maki ve bozuk maki, orman, bozuk orman, dere,
nemli alan ekosistemlerinde de çok say da boylu, çal ve yer örtücü formunda do al bitkiye
rastlamak mümkündür (Anon. 2007a). klim özelliklerine ba
bak mdan zengin olmas ar
Ar
olarak bitki tür çe itlili i
bu bölgede avantajl k lmaktad r.
lar sepet, kütük, sand k gibi eski tip ve Alberti–Znidersic, Dadant-Blatt, Langstroth-
Root, Layens, Voiront gibi fenni kovan tiplerini kullanarak ar
k faaliyetlerini
yürütmektedirler. Fenni kovan tipleri incelendi inde aralar nda çok büyük farklar olmad
görülür. Bu kovan tiplerinin en yayg n kullan lanlar Dadant-Blatt ve Langstroth-Root’dur
(Derinbay 2010). Bart n bölgesindeki ar
tipi fenni kovanlarda ar lar
lar n tamam na yak
Langstroth-Root ( ekil 1.1)
yeti tirmektedirler. Langstroth-Root kovan tipinin ölçüleri
ekil 1.2’de verilmi tir. Dadant-Blatt kovan tipinde ise farkl olarak 12 çerçeve bulunur.
Kuluçkal kta ölçüler, uzunluk: d tan d a 515mm ( çten içe 455mm), geni lik: d tan d a
515mm, yükseklik: d tan d a 308mm’dir. Ball kta, geni lik ve uzunluk kuluçkal
iken yaln z yüksekli i de
ik olup d tan d a 168mm’dir (Derinbay 2010).
3
n ayn
1. Kovan kapa
2. Örtü tahtas
3. Ball k
4. Kuluçkal k
5. Dip tahtas
6. Uçu tahtas
ekil 1.1 Langstroth-Root kovan
n izometrik görünü ü (Derinbay 2010).
ekil 1.2 Langstroth-Root kovan
n görünü ü ve ölçüleri (Derinbay 2010).
Bart n Tar m il Müdürlü ü’nden al nan verilere göre ilimizde 25400 ar kolonisi bulunmakta
olup 1637 aile, geçimini ar
ktan sa lamaktad r. Ayr ca 2004 y nda Bart n Ar
Yeti tiricileri Birli i kurulmu tur.
zararl lar
n ar
kta yaratt
u an 155 üyesi bulunmaktad r. Ar
olumsuz etkiler ar
4
n yo un olarak yap ld
hastal k ve
ilimizde de
önemli bir sorun te kil etmektedir. Bu ara rmada Bart n ilinde bal verimi ve kalitesini
dü üren hastal k ve zararl lar en etkin olduklar dönemlerde yap lan arazi ve laboratuar
çal malar na dayan larak tespit edilmi tir. Bu ara rman n amac Bart n’da bal ar na zarar
veren hastal k ve zararl lar belirlemek, bunlar hakk nda ar
yöre halk ndan ar
lara bilgi vermektir.
5
kla u ra an ki ilere ve bilhassa
BÖLÜM 2
MATERYAL VE YÖNTEM
2.1 MATERYAL
Ara rma, 2009 y ll nda Bart n il s
gerçekle tirilmi tir. Özellikle ar
rlar
içerisinde farkl
köy ve beldelerde
n yo un oldu u yerlerdeki ar kovanlar ve içindeki
ar lar materyal olarak de erlendirilmi tir.
Ara rmaya konu olan türler hakk nda, gerek ülkemizde gerekse yurt d nda daha önceden
yap lan ara rmalar ve kaynaklar da materyal olarak kullan lm
r. Hastal k ve zararl lar n
kovan içerisindeki durum tespiti s ras nda maske, körük, eldiven, el demiri, büyüteç, foto raf
makinesi, lup, Carl Zeiss marka Steromikroskop kullan lm
r.
2.2 YÖNTEM
Ara rman n yürütüldü ü yerler Kumluca beldesine ba
Kirsinler, Ba datl , A
dere,
Özba , Herkeme köyleri, Kozca z beldesine ba
olan Sütlüce,
beldesine ba
Dizlermezeci köyü, Amasra ilçesine
ba
Dar ören köyü, Kuruca ile ilçesine ba
Bostanlar, Ahatlar, Topderesi köyleri ve merkeze ba
arköy köyleri, Ar t
Güzelcehisar, Gürgenp nar ,
Akmanlar, Gecen, Esenyurt, Çiftlik, Hac osmano lu, Hac hatipo lu köyleridir. Bu belde ve
köyler ar
n yo un olarak yap ld
yerlerdir. Buralardaki mevcut kovanlar incelenmi ,
hastal k ve zararl lar n oldu u anla lan örnekler labaratuara getirilerek lup ve mikroskop
alt nda incelenmi tir. Bunlar n foto raflar çekilerek ilgili kaynaklara göre te hisi yap lm
Ar
lar n genel durumlar
n belirlenmesi amac yla anket çal mas yap lm
formunun haz rlanmas için üniversitelerde ve özel kurulu larda yap lm
r.
olup anket
olan çal malar
incelenmi tir. Anket formu ana ba klar halinde “ana geçim kaynaklar , sahibi olduklar
kovan tipi, ne tür bal satt klar , peteklerini kaç y lda bir yeniledikleri, sahibi olduklar kovan
7
say lar , kovan ba na ald klar verim, ar
ar
k yap p yapmad klar , gezgin ar
ktan yeterli gelir elde edip etmedikleri, gezgin
k yap yorlarsa kar la klar problemler, kovanlarda
bir sorunla kar la klar nda nereye ba vuruda bulunduklar , ar
lar n hastal k ve zararl larla
mücadele için bilgi birikimlerini nas l sa lad klar , zirai ilaçlamalardan zarar görüp
görmedikleri” konular nda olmak üzere toplam 12 sorudan olu turulmu olup yüz yüze
görü me metodu uygulanm
r. Uygulanan anket çal mas örne i Ek A klamalar A olarak
verilmi tir.
Bart n Ar Yeti tiricileri Birli i ile görü ülerek toplam üye say lar
ve üye olan ar
En az kaç ar
yararlan lm
n 155 oldu u ö renilmi
lar n listesi al narak 59 tanesi ile bire bir görü ülerek anket uygulanm
ya anket uygulamas yap lmas
r.
n gerekti ini hesaplamak için formül 2.1’den
r;
Z².N.P.Q
(2.1)
n = ——————
N.D² + Z².P.Q
n:
Minimum Örnek Büyüklü ü.
Z:
Güven Katsay .
N:
Ana Kütle Büyüklü ü.
P:
Ölçmek stenilen Özelli in Ana Kütlede Bulunma htimali (Çal ma çok amaçl
oldu u için %50 olarak al nm
r).
Q:
1-P
D:
Kabul Edilen Örnekleme Hatas (Çal ma için %10’luk bir örnekleme hatas
öngörülmü tür).
Formül üzerindeki veriler girildi inde minimum örnek büyüklü ünün “59” olmas gerekti i
hesaplanm
r.
Anket kapsam nda herhangi bir kar la rma amaçlanmad
de erlendirme yap lmas na gerek duyulmam
için istatistiksel bir
r. Sadece sorulara verilen cevaplarla elde
edilen veriler, sonuçlar k sm nda kendi aralar nda ekillerle yüzde olarak de erlendirilmi ve
irdelenmi tir.
8
BÖLÜM 3
ARA TIRMA BULGULARI
3.1 ARI ZARARLILARI
3.1.1 Ar Akar (Varroa jacobsoni Oudemans)
Varroa jacobsoni, bal ar lar
lar
n larva, pupa ve erginleri üzerinde ya ayan, onlar n kan
(hemolenf) emerek beslenen çok tehlikeli bir d
akar türüdür. Kolonilerin geli me
, tarlac ar lar n uçu etkinli ini, nektar ve polen toplama kapasitesini azaltmas , ergin
ar larda vücut deformasyonlar ve canl a rl k kay plar na neden olmas , hastal
düzeylerinde koloninin yok olmas sonucunda ar
n ileri
kta ciddi ekonomik kay plar n meydana
gelmesine neden olmaktad r (Mert 2006).
Varroa ’n n ( ekil 3.1) vermi oldu u zarar sadece kan kayb nedeniyle olmay p, ayn
zamanda açm
oldu u yaralardan dolay
ar
n dola m sistemi içerisine zararl
mikroorganizmalar n girmesine olanak sa layarak baz enfeksiyonlar n ortaya ç kmas na
neden olmaktad r (Akbay 1995).
Kolonilerde ço almas k
sonu kuluçka faaliyeti ile ba lamakta, sonbaharda bu faaliyetin
sona ermesine kadar sürmektedir. K
sadece ergin di iler geçirir. Varroa’n n üreme ve
geli mesi kapal yavru gözlerinde gerçekle ir. Daha geni ve büyük oldu u için genelde erkek
ar lar n bulundu u petek gözlerini üreme faaliyetleri aç ndan daha çok tercih ederler
(Gülp nar 2005). Her di i Varroa 30 saat ara ile 2-6 aras nda yumurta b rakabilmekte ve
genellikle birinci yumurtadan erkek ikinci yumurtadan di i bireyler olu maktad r. Bir i çi ar
gözünde 3, erkek ar gözünde 5 di i Varroa ( ekil 3.2) ergin duruma gelebilmektedir. Petek
gözüne
b rak lan
yumurtalar
6-8
günde
(Wallner ve Fries 2003).
9
ergin
Varroa
durumuna
gelmektedir
ekil 3.1 Bal ar
Bart n ili s
rlar
üzerindeki ar akarlar .
içerisinde incelmeye ald
z tüm kovanlarda Varroa
zararl
bulunmaktad r. Ülkemizin Do u Anadolu Bölgesi’nde ve benzer iklim ko ullar na sahip di er
yörelerimiz de k n kolonilerde kuluçka faaliyetinin durmas ile parazitle etkili bir mücadele
yap labilmektedir. Fakat iklimin k n bile, azalan oranda da olsa kuluçka faaliyetine izin
verdi i di er bölgelerinde, ilaçlamalar hiçbir zaman kesin sonuç vermemekte, ilkbahar
ba lar ndan itibaren h zlanan kuluçka faaliyeti ile parazitin populasyonu yeniden artmaya
ba lamaktad r (Genç ve Dodolo lu 2002). Bart n ilinde k
çok sert geçmedi inden k
mevsimi boyunca azda olsa polen toplama faaliyeti devam etmektedir. Buna ba
yumurtlama
faaliyetleri
de
devam
etmektedir.
Bu
durum
Varroa
olarak
mücadelesini
güçle tirmektedir.
Tucak vd (2002) yapt klar bir ara rmada farkl kovan tiplerinde Varroa
bulunma oranlar
n de
zararl
n
ti ini, en fazla görüldü ü kovan tipinin Langstroth-Root oldu unu
bildirmektedirler. Bart n ilindeki mevcut kovanlar n büyük bir ço unlu u Langstroth-Root
tipidir. Zararl
n ilimizde çok s k rastlanmas
10
n sebeplerinden biri bu kovan tipi olabilir.
ekil 3.2 Di i Varroa.
3.1.2 Büyük Balmumu Güvesi (Galleria mellonella L.)
Galleria mellonella, mücadele edilmedi inde hemen hemen tüm kovanlarda yo un olarak
bulunabilen ve ekonomik önemde ürün kay plar na neden olabilen bir zararl
güvesi larvalar
r. Bal mumu
n ba ca besini bal mumu, bal, polen ve peteklerdeki di er kal nt
materyalidir. Larvalar geli me dönemlerinde bir yandan beyaz ms ince, a gibi bir salg ile
peteklerin üzerini kapat rken ( ekil 3.3) di er taraftan galeriler açarak bal mumunu
kullan lmaz hale getirmektedirler. Y ll k ortalama bal mumu kayb
n güve zarar nedeniyle
700 ton oldu u tahmin edilmektedir (Tutkun 2002).
Sa
kl aktif kolonilerde Mum güvesi zarar , i çi ar lar taraf ndan etkili bir ekilde kontrol
edilmekte ise de; anas z kolonilerde, pestisit veya hastal klara maruz kalarak zay flam
kolonilerde, büyük kay plar meydana gelmektedir (Tutkun ve Bo gelmez 2003).
11
ekil 3.3 Balmumu Güvesi larvas .
Güve zararl , bölgede daha önce Toper Kayg n ve Y ld z’ n (2006) yapm
ara rmada belirtmi olduklar gibi yayg n olarak tespit edilmi tir. Güve zarar
en a r oldu u kay plar k
aylar süresince depolanm
olduklar
n ( ekil 3.4)
peteklerde ortaya ç kmaktad r
(Tutkun ve Bo gelmez 2003). Bu durum bölgemizde de ayn ekilde görülmektedir.
Küçük (2006) yapt
ara rmada güvelerin, Amerikan yavru çürüklü ü hastal
yay lmas nda önemli bir faktör olu turdu unu bildirmektedir. Hastal
n
n yay lmas na güvenin
zay f kovanlar aras nda rahatl kla gezinebilmesi etkili olabilmektedir.
Mum güvesi kelebekleri zay f olan ar kolonilerine, kovandaki çatlaklara, örtü tahtas ile
çerçeve üst ç tas aras na ve ço unlukla ar lar n i gal etmemi oldu u bo petek gözlerine
yumurtalar
b rakmak için uçma deliklerinden içeriye girerler. Küçük (2006)’ün belirtti i
gibi güçlü koloniler petek güvesinin kovana girmesine izin vermezler, güve yumurtas
kovana b rak p kurtçuklar ç ksa da ar lar bunlar peteklerden temizlemektedirler.
Yapt
z incelemeler sonucunda ar
gündüz s cakl klar
lar n peteklerini bu zararl dan korumak için, gece ve
n çok dü tü ü günlere kadar kovanlar n üzerlerindeki ilave katlarda ya
da 1-2 gün dondurucuda beklettikleri tespit edilmi tir.
12
ekil 3.3 Güve zarar na u ram petekler.
3.1.3 E ek Ar
(Vespa crabro L.)
ek ar lar özellikle ya
z geçen kurak senelerde çok görülürler. Havada, kovan kap
önünde ve hatta kovan içinde ar lar yakalayarak öldürür, kanat ve kafalar
kopard ktan
sonra yuvalar na ta rlar ve kovan içindeki bal yemektedirler (Kayral ve Kayral 1989). Bazen
toplu olarak bal ar
kovanlar na hücum ederek büyük zarar verirler. Kuvvetli kovanlar
kendilerini koruyabildikleri halde zay f kovanlara büyük zarar verirler (Ergün 2005).
cakl klar n artmas na ba
olarak, temmuz ve a ustos aylar nda ara rman n yürütüldü ü
tüm alanlarda kovanlar n bulundu u yerlerde e ek ar lar
n ( ekil 3.5) yo un oldu u
gözlenmi tir.
Bart n yöresinde ballar n hasat edildi i, sonras nda da kovanlardaki kraliçe ar lar n
yenilendi i dönem temmuz ve a ustos aylard r. Kraliçe ar lar
için e ek ar lar risk ta maktad r. Çünkü kraliçe ar
ustos aylar , e ek ar lar
kendisi yeti tiren üreticiler
n çiftle me uçu una ç kt
temmuz ve
n yo un oldu u dönem oldu undan ana ar kay plar na neden
olabilir ve koloni kay plar gözlenebilmektedir.
13
ekil 3.5 E ek ar
(Vespa crabro L.).
3.1.4 Ar Biti (Braula coeca Nitzsch)
Ar biti, ergin döneminde, bal ar lar
n gö üs ve a z bölümünde bulunur, onlar n a
ndan
yiyecek çalarak beslenir. Larva döneminde ise petekler üzerinde bulunarak peteklerin s rlar
bozan bir bal ar
zararl
r (Do aro lu 2008). Kolonilerin ço unda bulunan bu parazit en
çok i çi ve ana ar üzerinde ya amakta erkek ar larda çok ender rastlanmaktad r. Bir ana ar
üzerinde 10-12 adet bulunabilirler (Akbay 1995).
Bu tür Varroa gibi kan emerek beslenmedi i için ar
lar, ar bitinin zarar na pek önem
vermemektedirler. Oysa uygun geli me ortam bulduklar zaman, Varroa kadar tehlikeli
olabildiklerinden, bu konuda dikkatli davranmakta yarar vard r (Tutkun ve Bo gelmez 2003).
Yap lan ara rmalar sonucunda Topdersi’nde 1, Hac osmano lu’nda 1 kovanda ar bitine
rastlanm
r. Bu sonuçtan da anla laca
üzere yo unlu u dü üktür. Elde etti imiz bulgu
Toper Kayg n ve Y ld z (2006)’ n elde etti i bulgular ile uyum göstermektedir.
14
3.1.5 Sar ca Ar (Polistes gallicus L.)
nce belli ar lar olarakta adland lan Sar ca ar lar ( ekil 3.6), özellikle bal ar lar
yapamad
n uçu
so uk günlerde, zay f kovanlara girerek balla beslenirler. Ar lar, hava s cakl
120C’nin alt ndayken k
salk
nda oldu u için, bu sald lara kar
koyamazlar
(Tutkun ve Bo gelmez 2003).
Ara rma yapt
z tüm bölgelerde eylül ve ekim aylar nda bu zararl ya rastlanm
r.
Toper Kayg n ve Y ld z (2006) ise Bart n ilinde yürüttükleri ara rmada A dac Köyü,
Kozca z, Karaköy’de Sar ca ar zarar
girip ç kmas
tespit etmi lerdir. Sar ca ar lar n zay f kovanlara
kolay oldu undan ar lar n yiyeceklerini tüketmekte ve hastal klar n
yay lmas nda rol oynamaktad rlar. Ar
lar kovan giri lerini daraltarak ve e ek ar
kapanlar
kullanarak sar ca ar lar ile mücadele etmektedirler.
ekil 3.6 Sar ca Ar (Polistes gallicus L.).
3.1.6 Kula akaçan (Forficula auricularia L.)
Kula akaçanlar ( ekil 3.7) gündüzleri a aç kabuklar veya ta lar n alt nda, çatlak ve
yar klarda, kuytu ve rutubetli yerlerde saklan rlar. Geceleri aktif hale geçerek, kovanlara
15
girerler. Kovanlarda ar larvalar , hasta veya ölmü ar lar n yumu ak vücut parçalar ile
beslenir, nadiren balmumu ya da bal yerler. Hastal k etmenlerinin bir koloniden ba ka bir
koloniye ta nmas na neden olabilirler (Tutkun ve Bo gelmez 2003).
Kula akaçan,
Bart n
ve
çevresinde
oldukça
(Toper Kayg n ve Y ld z 2006). Ara rmalar
incelemelerde bölgelerin tamam nda zararl
yayg n
bir
zararl
yürüttü ümüz bölgelerde yapt
r
z
n bulundu u gözlenmi tir. Elde etti imiz bulgu
Toper Kayg n ve Y ld z’ n (2006) bulgular yla paralellik göstermektedir. Bu böce e özellikle
kovan kapaklar
rastlanm
n alt ndaki örtü bezinin üzerinde ve polenlik çekmecelerinin içinde
r.
ekil 3.7 Kula akaçan (Forficula auricularia L.).
3.1.7 Kar ncalar
Kar ncalar genellikle bal ar
kolonilerinin ciddi zararl lar ndan de ildirler. Ancak baz türler
besin bulmak için kolonilere girebilir kovan içerisine yuva yapabilirler. Genellikle bal ve ölü
ar lar yemek için gelirler. Kar ncalar tipik olarak kovan n iç ve di kaplamas aras nda ve
polen tuzaklar nda bulunurlar ( ekerden Ça lar 2003).
16
Çal may yürüttü ümüz bölgelerdeki tüm kovanlarda yapm
oldu umuz kontrollerin
tamam nda ancak birkaç kovanda örtü bezinin üzerinde kar ncalara rastlanm
Kar ncalar n
varl
,
koloninin
ekerden Ça lar 2003). Yapt
zay f
ve
problemli
oldu unun
z gözlemler s ras nda zararl
r.
bir
göstergesidir
n saptand
kovanlar n
di erlerine göre daha güçsüz koloniler oldu u belirlenmi tir. Kar ncalara sadece kovanlarda
de il ballar n depoland
yerlerde de gözlenmi tir.
3.1.8 Ar Ku u (Merops apiaster L.)
Ar lara sürü halinde sald rarak, bal ve polen toplamak için havada uçan ar lar yakalayarak
yerler. Tüfekle vurulan 8 Ar ku u’nun kursa ndan 12-40 adet balar
ba
ç kar lm
r
(Tutkun ve Bo gelmez 2003).
Toper Kayg n ve Y ld z (2006) yürüttükleri ara rmada ar ku unun Bart n’da yo un
olmamakla birlikte her y l may s ay nda görüldü ünü saptam lard r. Gözlemlerimiz
sonucunda elde etti imiz bulgu Toper Kayg n ve Y ld z (2006)’ n elde etti i bulgu ile
paralellik göstermekte olup, ilave olarak ara rmam zda sonbaharda eylül ve ekim aylar nda
da ara rman n yap ld
tüm bölgelerde ar ku u görülmü tür.
3.1.9 Örümcekler
Bütün örümcekler böcek avc
r. Özellikle, Epeira angulata ve E. cornuta türleri ar
dü man olarak bilinmektedir. Örümcekler bilindi i üzere, avlar
yakalayabilmek için otlar
aras na, kovanlar n çevresine, özellikle uçu deli inin alt ndaki bo lu a ipeksi bir a örer.
n örülmesinden sonra örümcek, av
beklemek üzere gizlenir. Bir müddet sonra a a
tak lan böcek, örümcek taraf ndan enjekte edilen bir zehirle öldürülüp yenmektedir
(Tutkun ve Bo gelmez 2003).
nceleme yapt
z bölgelerin tamam nda örümcek ve ar lara yapt klar zarar gözlenmi tir.
Birkaç kovanda, Tutkun ve Bo gelmez’in belirtti i gibi, otlar n aras nda, kovanlar n
çevresinde ve özellikle uçu deli inin alt ndaki bo luklarda örümcekler saptanm
r. Ayr ca
ekil 3.8’de görüldü ü gibi, Karahüseyin’de 2, Çiftlik’te 2, Bostanlar‘da1, Ahatlar’da 1
17
bölme tahtas
n arkas ndaki bo lukta örümcek a lar içerisinde birkaç ar
bulundu u saptanm
n ölü olarak
r.
ekil 3.8 Kovan içindeki örümcek a lar .
3.1.10 Ay (Ursus arctos L.)
Kolonilerin önemli bir avc
r ve koloniyi da tmak, ball ve yavrulu petekleri yemek sureti
ile büyük zarar verir. Bir ay , ar kolonilerini bir defa ke federse her gece beslenmek için
tekrar ar
a döner ( ekerden Ça lar 2003).
Bart n’da Ulus, Abdipa a ve Kuruca ile civar nda özellikle ormanl k alanlardaki kovanlarda
zarar yapt
bu yöredeki ar lar taraf ndan bildirilmi tir (Toper Kayg n ve Y ld z 2006).
Bu belirtilen yerlere ilaveten Hasankad ve Kumluca yöresindeki ar
gördüklerini bildirmi lerdir.
18
lar da ay dan zarar
3.1.11 Gümü Böce i (Lepismatidae)
Gümü böce i
ekil 3.9, gündüzleri çatlaklar, tahtalar n aras , kitaplar n içi gibi kapal
yerlerde saklan r ve geceleri aktif hale geçer. Ölü hayvan kal nt lar , bitki tohumlar ve ekerli
maddelerle beslenir (Houseman 2007).
Ara rmalar
rastlanm
z s ras nda Gümü böce ine Sütlüce’de 2 kovanda, örtü bezinin üzerinde
r. Böce in familyas belirlenmi ancak tür olarak te hisi yap lamam
r.
ekil 3.9 Gümü Böce i.
3.1.12 Fare
n kovanlar kemirirler, uçma deli inden girerek bal ve polen yerler. Ayr ca kovanda
gürültü yaparak k
uykusundaki ar salk
n da lmas na sebep olurlar. Bazen ar lar da
yerler. Kovan söndürebilirler (Ergün 2005).
Fareler, Toper Kayg n ve Y ld z (2006)’ n da belirtti i gibi Bart n’da hemen her yerde
görülmektedirler. Sadece ar
ilave katlar gibi ar
kovanlarda de il depoda bulunan bo kovan, kabarm
petek,
k malzemelerine de zarar verdikleri gözlenmi tir. Mart ay nda
19
Karahüseyin’de yapt
z kovan içi incelemelerde kovana girmi
ve ar lar taraf ndan
öldürülmü bir fare ( ekil 3.10) tespit edilmi tir. Farenin ölmesine koloninin güçlü olmas
etkisi oldu u dü ünülmektedir.
ekil 3.10 Kovan içersindeki ölü fare.
20
n
3.2 ARI HASTALIKLARI
3.2.1 Amerikan Yavru Çürüklü ü
Amerikan yavru çürüklü ü hastal
n etmeni Bacillus larvae White ad verilen, sporla
ço alan bir bakteridir. Etmen ar larvas
n sindirim sistemine yerle erek orada ço alan
sporlar n etkisiyle genellikle yavrular n pupa döneminde ölmelerine sebep olmaktad r. Ölen
bir yavruda 2-2.5 milyar Amerikan yavru çürüklü ü sporu olu ur ve yavru çürüyerek petek
gözünün taban na yap r (Ergün 2005).
Ar larvalar na hastal
n bula mas bak
i çi ar lar taraf ndan ta nan sporlar n etkisiyle
olmaktad r. Kovan içerisindeki yay lma, bak
ar lar n sporlarla bula k olan bal ve polenle
larvalar beslemesiyle, kovanlar aras ndaki yay lma ise hastalanarak zay flam
ya malanmas yla olmaktad r. Hastal
kovanlar n
n ortaya ç kmas nda 24 saatlik larva için 10 spor
yeterli olurken 2 günden sonraki larvan n ise en az 100’ün üzerinde sporla bula k olmas
gerekmektedir (Do aro lu 2008). Crailsheim ve Riessberger (2001) yapt klar ara rmada
Amerikan yavru çürüklü üne neden olan B. larvae’n n 1 ila 4 günlük larvalar
hastaland rken
6
günden
büyük
larvalarda
hastal k
meydana
getiremediklerini
belirlemi lerdir.
Hastal
n yay lmas na yol açan sporlar kovan n herhangi bir yerinde, peteklerde, bal ve bal
mumunda veya herhangi bir ortamda 35-60 y l canl kal p bu süre sonunda bile hastal k
olu turabilmektedirler (Do aro lu 2008).
Bula k kovanlarda Amerikan yavru çürüklü ü hastal k etmeni, koloni geli iminin
yava lamas ve durmas na, bal ve polen toplaman n azalmas na, kapal yavru gözlerinin petek
üzerindeki da
n aralardaki bo gözler nedeniyle düzensiz bir görünüme sahip olmas na
ekil 3.11), kapal yavru gözlerinin üzerindeki hafif bombeli s r tabakas
ve ya lanm
n içeriye çökmü
gibi parlak bir görünümde olmas na neden olmaktad r. Ölmü olan larvan n
rengi sararmakta, ilerleyen dönemde ise koyu kahverengi, kararm
bir renk almaktad r.
Zdovc vd. (2005) yapt klar ara rmada Amerikan yavru çürüklü ünün en fazla larva ve pupa
döneminde etkili oldu unu, hastal
n seyrine göre petek gözlerinde rengin de
ti ini
belirlemi lerdir. Hastal k özellikle larva dönemi sonu ile pupa dönemi ba lang nda
görülmektedir. Ölen yavrunun dilinin yukar do ru kalk k olmas yine bu hastal
21
n tipik
belirtilerindendir. Ayr ca hastal
bozuk bal k ve
lm
n ilerleyen döneminde kovan aç ld
nda çürük yumurta,
tutkal benzeri kokular hissedilmektedir (Ergün 2005). Kapal petek
gözleri üzerinde içindeki yavru öldükten sonra i çi ar lar taraf ndan delikler aç lmaktad r.
Delik petek gözlerindeki s r tabakas at larak ölü larva kal nt
ar ya çekildi inde larvan n lastik gibi uzad
bir kibrit çöpü sokularak
n gözlenmesi hastal
n belirlenmesinde
kullan lan en yayg n yöntemlerden biridir.
ekil 3.11 Peteklerdeki düzensiz görünüm.
Hastal k, kovanlarda 2009 y
nisan ve may s aylar nda gözlenmi tir. Kovanlardan ald
z
örnekler laboratuar ortam nda incelenerek hastal k tespit edilmi tir. Ara rma alan içerisinde
yer alan Ar t’ta 8, Kumluca’da 5, Gürgenp nar ’nda 4, Güzelcehisar’da 2, Akmanlar’da 2
kovanda Amerikan Yavru Çürüklü ü hastal
ba
olan Hasanören ve Düzköy’de ar
müracaat etmeleri ile ortaya ç km
belirlenmi tir. Ayn hastal k, Ulus ilçesine
lar n üphelenmesi ve Tar m l Müdürlü üne
r. Yap lan laboratuar analizleri sonucunda numunelerin
bula k oldu u belirlenmi tir. Bu sonuçlar do rultusunda Tar m l Müdürlü ünün ekim ve
kas m ay
içine alan dönem zarf nda bu köylere 1 ayl k karantina uygulad klar , karantina
do rultusunda da ar giri ç
dezenfekte ettikleri yapt
lar
yasaklayarak, tüm bölgeyi ve ar
z görü meler ile ö renilmi tir.
22
k ekipmanlar
Ergün (2005)’e göre, erkek ar larvalar i çi ar larvalar kadar duyarl olmakla beraber
hastal k daha çok i çi ar larvalar nda görülmekte ana ar larvalar nda ise zaman zaman
görülebilmektedir. Kovanlarda yapt
z incelemeler bula kl
n Ergün (2005)’ün yapt
çal mada gözlemledi i gibi ço unlukla i çi ar larvalar nda oldu u yöndedir.
Cox vd. (2005) Amerika’da polinasyon döneminde Amerikan yavru çürüklü ü hastal
sporlar
n yay
incelemi ler, ayn dönemde hastal
n h zl ilerledi ini saptam lard r.
Ara
lar n elde etti i sonuca paralel olarak hastal k bölgemizde polinasyonun yo un
oldu u nisan ve may s aylar nda tespit edilmi tir.
Tutkun ve Bo gelmez (2003) hastal ktan korunmak için, zay f kovanlar n birle tirilmesi ve
yavrulu çerçeve takviyesi gibi uygulamalar, hastal
gerekti ini vurgulamaktad rlar. Yöredeki ar
kontrol alt na ald ktan sonra yap lmas
lar n Amerikan yavru çürüklü ü hastal
hakk ndaki bilgi birikimlerinin yetersiz olmas ndan dolay ara rma alan içerisinde incelenen
kovanlarda ar lar n hastal ktan dolay zay flayan kolonilerini kurtarmak maksad yla bilinçsiz
olarak kuvvetli kolonilerle birle tirdikleri ve buna ba
olarak kuvvetli kolonilerde de
hastal k etmeninin h zla yay larak tüm kolonilerin bula k olmas na neden olduklar
gözlenmi tir. Ara rmam z s ras nda da gözlemledi imiz bu durumlarda, olas yay lmay
engellemek amac yla Tutkun ve Bo gelmez (2003)’in de belirtti i gibi hastal k kontrol alt na
al nd ktan sonra kovan birle tirme uygulamalar na ba vurulmal
r.
3.2.2 Avrupa Yavru Çürüklü ü
Dünyada birçok ülkede yayg n olan Avrupa yavru çürüklü ü hastal
n etmeni
Streptococcus pluton (White) denilen bir bakteridir. Bu bakterinin yavrular taraf ndan
al nmas yine bak
ar lar n yavrular Avrupa Yavru Çürüklü ü sporu ile bula k besinlerle
beslemesiyle olmaktad r. Hastal k genellikle ilkbahar ve yaz aylar nda yavru üretiminin
kolonilerde yo un oldu u dönemlerde görülür. Kovandaki bal ve polen yetersizli i hastal
tetikleyen bir etkiye sahiptir (Ergün 2005).
Bu hastal
di er yavru hastal klar ndan ay ran tipik görünüm s rlanmam aç k petek gözleri
içerisinde k vr lm
ekil 3.12)
vaziyette ölü larvalar n bulunmas
r (Akbay 1995). Ölü larvalar n
rengi donuk beyazdan kirli koyu sar ya, kahverengine ve sonrada siyaha
dönü ür. Çürüyen larvada, pek az bir yap ma ve uzama görülmekte, bunlardan bozulmu bir
23
et kokusu etrafa yay lmaktad r. Petekteki yavrulu alanlar ise muntazam de ildir
(Tutkun ve Bo gelmez 2003).
ekil 3.12 Avrupa Yavru Çürüklü ü nedeniyle hastalanm larvalar.
Yapt
z incelemelerde mart ve nisan aylar nda Özba ’nda 9, Çiftlik’te 6, Kozca z’da 5,
Gürgenp nar ’nda 3 kovanda Avrupa yavru çürüklü ü hastal
tespit edilmi tir. K tan zay f
kan, daha sonraki dönemlerde de kendini toparlayamayan ve ana ar
olan kolonilerde hastal
n etkin oldu u saptanm
r. Ya
yumurtlama verimini çok dü ürmektedir. Buna ba
ana ar
ya
(ortalama 3ya )
n uzun süre kullan lmas
olarak koloni zay flamakta ve
hastal klara yakalanma riski artmaktad r. Ayr ca Tarpy ve Seeley (2006) yapt klar
ara rmada, polyandry kraliçe ar lar n kolonilerinin monoandry kraliçe kolonilerine göre
yavru hastal klar na kar daha dayan kl olduklar
belirlemi lerdir. Seeley ve Tarpy (2007)
yapt klar ara rma ile polyandy kraliçelerin hastal klara kar
dayan kl oldu u hipotezini
do rulam lard r.
Bölgemizde polen geli i mart ay nda ba lamakta nisan ay na do ru h zlanmaktad r. Polen
geli inin artmas ile birlikte yavru üretimi de artmaktad r. Hastal
ba lamas ve iklim ko ullar
sonbahar ba lar nda nektar k tl
n seyriyle, nektar ak
n
n durumu aras nda belirli bir denge mevcuttur. lkbahar ve
, so uk hava ve yetersiz beslenmeye ba
24
olarak hastal
n
artt
görülmektedir (Tutkun ve Bo gelmez 2003). Yapt
hastal k görülmesine kar
z ara rmada ise, ilkbaharda
k sonbaharda görülmemi tir.
3.2.3 Kireç Hastal
Türkiye de ilk defa 1988 y nda görülen, 1989’de tüm Türkiye’ye yay lm
olan hastal
n
etmeni Ascosphaera apis (Olive and Spiltoir) adl fungustur. Fungus sporlar larvalarda
hastal k yaparlar. Hastal k larvalara sporlarla bula k besinler arac
ile geçmektedir. Bu
mantar türünün sporlar , toprakta, bitkilerde, su kaynaklar nda, polen ve nektar toplayan
tarlac ar lar n vücut k llar aras nda bulunabilir (Tutkun ve Bo gelmez 2003).
Hastalanan larva kireç beyaz bir renk alarak petek gözleri içerisinde kuruyarak mumyala r.
Genellikle larva ölümleri kapal yavru gözlerinde olgun larva veya pupa döneminde olur.
Hastal
n yo un seyretti i dönemlerde aç k yavru gözlerinde de beyaz pelte k vam nda ölü
larvalara rastlanabilir. Hastal k daha çok yavrulu çerçevenin kenarlar ndaki yavru gözlerinde
zarar yapar. Erkek ar larvalar petek kenarlar nda olduklar ndan ve daha az
nd klar ndan
erkek ar peteklerinde ve yavru gözlerinde daha fazla görülür. Mumyala an larvalar kovan dip
tahtas üzerinde ve uçu tahtas ile kovan önlerinde bulunabilir. Rutubetli zamanlarda ve
sonbaharda daha s k görülür. Nem ve so uk, yavrular n ü ütülmesi, yetersiz havaland rma,
kovandaki i çi ar
ana ar , a
Mart ay
n azl
, kovandaki CO2 miktar , stres, yüksek nem, yüksek s cakl k, ya
antibiyotik kullan
n son haftas yapt
, yetersiz beslenme hastal k sebeplerindendir (Ergün 2005).
z kovan incelemelerinde örnekler al nm ve al nan örnekler
laboratuarda incelenerek hastal k belirlenmi tir. Elde etti imiz sonuçlar do rultusunda
Kozca z’da 3, Kumluca’da 3, Çiftlik’te 2, Esenyurt‘ta 2 kovanda hastal k saptanm
Hastal k saptanan kovanlarda nemin fazla oldu u gözlenmi tir. Hastal
r.
n gözlendi i ar klar
vadi tabanlar nda bulunmaktayd . Bu nedenle kovanlardaki nem oran yüksek olabilir. Yüksek
nem içeri i ise kireç hastal
tetiklemi olabilir. Vard
z bu sonuç Ergün (2005)’ün
elde etti in sonuçlar ile paralellik göstermektedir.
Gülp nar’a (2005) göre kolonide stres olu turan açl k, ü ütme, rahats z etme, bölme yaparak
çi ar varl
n azalt lmas , gereksiz ve yanl
antibiyotik kullanarak larvan n sindirim
sistemindeki faydal mikro floran n tahrip edilmesi Kireç hastal
olan uygulamalard r. Kireç hastal
n ortaya ç kmas na neden
n tespit edildi i kovanlarda, ar
25
lar n Gülp nar
(2005)’in belirtti i ekilde kolonilerin böldükleri ve kolonilerdeki bal miktar
belirlenmi tir. Bu durum, bal ar
Nisan da yapt
kolonilerinin hastal a yakalanmas
n az oldu u
tetiklemektedir.
z incelemelerde rahats z olan kolonilerin düzeldi i görülmü tür. Bu durum
Mehr vd (1976)’nin bildirdi i, Kireç hastal
genelde mevsimsel olarak geli ir ciddi bir sorun
te kil etmez görü ü ile uyumludur. Ancak bu kolonilerin geli im durumlar sa
kolonilerden geride kalm
kl
r.
3.2.4 Adi Yavru Çürüklü ü
lkbaharda yavru büyütme mevsiminde meydana gelen ani
de
iklikleri ve havalar n
so umas nedeniyle yavru büyütmekle görevli i çi ar lar n bu görevlerini yapamamas ,
besleme yetersizli i, havas zl k ve uygun olmayan kovan artlar gibi nedenlerle yavru
ölümlerinin meydana gelmesidir (Akbay 1995). Larvalar bir ucu d ar do ru çeki tirilmi ve
gözden dü mek üzeredirler. Renklerinde grimsi mora do ru dönü me görülmektedir
(Do aro lu 2008).
Bula
olmayan bu hastal k, elveri siz çevre artlar ortadan kalkt
nda düzelmektedir.
Ergin i çi ar lar petek gözlerindeki çürümü yavrular temizlemektedir. Bu hastal k koloninin
zay flamas na neden oldu undan dolay di er hastal klar için uygun ortam n olu mas na
zemin haz rlad
dü ünülmektedir.
nceleme alan içerisinde yer alan kovanlarda ortalama olarak 1-2 kovanda hastal k
gözlenmi tir. Ar
larla yapt
bildirmi lerdir. Hastal
z görü melerde hemen hemen her y l hastal
n kendini tekrarlanmas
n görüldü ünü
n nedeni petek ilavelerinin gerekenden
fazla yap lmas ve kovanlara ilave katlar n erken konmalar sonucunda ar lar n kendilerini
tmakta güçlük çekmesi olarak s ralanabilir. Ayr ca Bart n ilinde nisan n ay
ve may s ay
n ilk haftas nda ilkbahar son donlar
faaliyetlerinin çok olmas hastal
n ortaya ç kmas
26
n son haftas
n görülmesi ve bu dönemde de yavru
tetikledi i dü ünülmektedir.
3.2.5 Nosema
Hastal
n etmeni Nosema apis Zander ad verilen tek hücreli bir protozoad r. Oldukça
tehlikeli say lan bir ergin ar hastal
r. Sporla ço alan bu protozoan n bal ar
n mide ve
ba rsak epiteline yerle mesi sonucunda önemli verim kay plar meydana gelmektedir
(Kutlu ve Ekmen 2003).
Hastal a yakalanm kolonilerde çerçeveler, petekler, kovan kapa
ve uçu tahtas üzerinde
turuncu ve beyaz renkte ar pislikleri görülür ( ekil 3.13). Hastal k y l içinde çe itli
zamanlarda görülebilmekle beraber en yüksek düzeyde enfeksiyon ilkbaharda ikinci derecede
ise sonbaharda ortaya ç kar (Gülp nar 2005).
ekil 3.13 Kovan giri indeki ar pisliklerinin görüntüsü.
Bart n ilinde Nosema hastal
may s ay nda yapt
z incelemelerde Karahüseyin’de 1,
Akmanlar’da 2 kovanda gözlenmi tir. Gülp nar (2005)’in de belirtti i ekilde kovan önünde
haz ms zl k çeken ve uçu a isteksiz ergin ar lardan
Nosema hastal
tespit edilmi tir.
27
üphelenerek ald
z örneklerde
Hastal
n yay lmas besin ve su yoluyla olmaktad r. Hastal a yakalanmada ergin erkek ve
çi ar lar için birkaç spor yeterli olup, erkek ar lar da en az i çi ar lar kadar Nosema
enfeksiyonuna duyarl
rlar (Do aro lu 2008). Hastal klar n yay lmas
h zland ran bir di er
etmen atmosferdeki ve kovandaki nem içeri idir. Ayd n vd. (2005) yapt klar bir çal mada
Türkiye’de farkl
sonucunda ya
bölgelerde Nosema hastal
n fazla oldu u buna ba
n yay
ara rd klar
çal man n
olarakta nemin yüksek oldu u Ege, Marmara ve
Karadeniz bölgelerinde di er bölgelere göre hastal a daha s k rastland
belirlemi lerdir.
Ayn ara
n %4 oran nda
lar k n uzun sürdü ü Do u Anadolu Bölgesinde hastal
görülürken k n k sa sürdü ü Ege bölgesinde %20 oran nda görüldü ünü bildirmektedirler.
Sonuç olarak ara
oynad
lar s cakl
n yay lmas nda önemli rol
saptam lard r. Bu ara rmaya paralel olarak Toomemaa vd. (1999) Estonya’da
yürüttükleri ara rmada k
sporlar
n ve nemin Nosema hastal
n artt
s cakl
belirlemi lerdir.
bulunu lar üzerine etkilerini ara rm
n yüksek oldu u bölgelerdeki kolonilerde Nosema
Tucak vd. (2002) kovan tiplerinin hastal klar n
ve bu çal man n sonucunda Alberti–Znidersic ve
Dadant-Blatt tipi kovanlarda Langstroth-Root ( ekil 3.14) tipine göre Nosema hastal
daha yo un oranda bulundu unu saptam lard r.
ekil 3.14 Langstroth-Root tipi kovanlar.
28
n
3.3 ANKET ÇALI MASI
Ar
lar n genel durumlar
n belirlenmesi amac yla Bart n Ar
üyelerden 59 ki iye anket uygulanm
lar Birli ine mensup
r. Anket formu Ek de verilmi olup, ankette yer alan
sorular ve üreticilerin verdi i cevaplar n % oranlar grafik eklinde gösterilmi tir.
Soru 1. Ana Geçim Kayna
Ar
z Nedir?
lar n “Ana geçim kayna
z nedir?” sorusuna verdikleri cevaplar ve % oranlar
ekil
3.15’de verilmi tir.
Ana Geçim Kayna
z Nedir?
7%
9%
29%
7%
Ar
k
Emekli
çi
Ticaret
Memur
48%
ekil 3.15 Ar
lar n ana geçim kaynaklar .
ekil 3.15’de de görüldü ü gibi %29’nun geçimlerini ar
sm
ktan sa lad klar , geri kalan
n ise %9’nun ticaret, %7’sinin i çi, yine %7’sinin memur ve %48’lik gibi büyük
bölümünün ise emekli oldu u ar
hobi ya da yan gelir amac yla yapt klar belirlenmi tir.
Oranlar n bu ekilde olmas nda yap lan teknik uygulamalardaki hatalar sonucunda her y l ayn
oranda iyi bir verim al namamas na ve verimin iklim artlar na ba
olmas ndan dolay
insanlar n daha garanti gördükleri i leri seçmelerinin etkili oldu u dü ünülmektedir.
29
Soru 2. Kovan Ba na Ald
Ar
z Verim Nedir?
lar n “Kovan ba na ald
z verim nedir?” sorusuna verdikleri cevaplar ve % oranlar
ekil 3.16’da verilmi tir.
Kovan Ba na Ald
z Verim Nedir?
0%
8%
0%
0-9kg
42%
10-15kg
16-20kg
21-25kg
50%
26kg üzeri
ekil 3.16 Kovan ba na al nan verim.
ekil 3.16’da görüldü ü üzere kovan ba na al nan ortalama verimin 20kg üzerine
kmayarak, %42’sinin 0-9kg, %50’sinin10-15kg, %8’nin 16-20kg gibi de erler oldu u
görülmektedir. Bu verim düzeyleri, dünyada kolonilerin ortalama verimleri yüksek olan ilk üç
ülke 56.6 kg ile Kanada birinci , 48.9kg ile Avustralya ikinci, 40.9kg ile üçüncü s rada olan
Çin ile kar la
ld
nda
çok alt seviyelerde kalmaktad r (URL-1, 2007). Sebeplerinin
teknik bilgi yetersizli i bununla beraber hastal k ve zararl lar n etkisiyle yüksek bal verimi
elde edebilecek güçlü kovanlar n sa lanamamas
30
n oldu u dü ünülmektedir.
Soru 3. Peteklerinizi ortalama kaç y lda bir yeniliyorsunuz?
Ar
lar n “Peteklerinizi ortalama kaç y lda bir yeniliyorsunuz?” sorusuna verdikleri cevaplar
ve % oranlar
ekil 3.17’de verilmi tir.
Peteklerinizi Ortalama Kaç Y lda Bir
Yeniliyorsunuz?
5%
10%
8%
1y l
37%
2y l
3y l
4y l
5y l
40%
ekil 3.17 Peteklerin y llara göre yenilenme oranlar .
Anketi cevaplayan ar
lar n, %5’i her y l, %37’si 2 y lda bir, %40’ 3 y lda bir, %8’i 4 y lda
bir ,%10’uda 5 y lda bir peteklerini yenilemekte olduklar
bildirmi lerdir.
Tutkun (2000) ’un da belirtti i gibi ar lar, 1kg bal mumu üretebilmek için 5 ila 25kg aras nda
bal tüketirler, bilgisinden anla laca
üzere kabart lm
peteklerin ar
ktaki yeri çok
önemlidir. Kararan petekler içerisinde bulunan çe itli kal nt lar hastal klar n olu mas na
zemin haz rlamaktad r (Tutkun ve Bo gelmez 2003). Hastal k ve zararl lar n risk azaltmak
amac yla kovanlardaki peteklerin en fazla iki y lda bir de
sonuçlar ndan da anla ld
üzere ilimizde ar
peteklerini zaman nda de
Üreticilerin yar ndan fazlas
tirilmesi gerekmektedir. Anket
k faaliyeti yapan üreticilerin yakla k %42’si
tirmesine kar
k %58’i zaman nda de
tirmemektedir.
n peteklerini olmas gereken zamandan daha uzun süre
kullanmas ilimizde hastal k ve zararl lar n görülme s kl
31
n artmas na sebep olmu olabilir.
Soru 4. Ar
Ar
ktan yeterli gelir elde etti inizi dü ünüyormusunuz?
lar n “Ar
ktan yeterli gelir elde etti inizi dü ünüyor musunuz?” sorusuna verdikleri
cevaplar ve % oranlar
ekil 3.18’de verilmi tir.
Ar
ktan Yeterli Gelir Elde Etti inizi
dü ünüyormusunuz?
23%
Evet
Hay r
77%
ekil 3.18 Ar
ktan yeterli gelir elde ettiklerini dü ünenlerin oranlar .
ekil 3.18’de görüldü ü gibi üreticilerin %77’si yeterli gelir elde ettiklerini dü mezken,
sadece %23’ü yeterli gelir elde ettiklerini bildirmi lerdir. Bu rakamlar ar
geçim kayna
ar
k mesle inin ana
olarak yap lmamas ile ilgili olarak ortaya ç kmaktad r. limizdeki üreticiler
yan gelir kayna
ve hobi amaçl yapt
ndan ar
kta sa
kl ve güçlü koloniler
olu turacak teknik bilgi ve donan mlardan yoksun bir ekilde babadan kalma tekniklerle
ar
k
faaliyetini
sürdürmektedirler.
Ar
n
bu
ekilde
yap lmas
kolonilerin
kapasitelerinin çok alt nda kalmas na, hastal k ve zararl lar ile kültürel mücadelede yetersiz ve
geç kal nmas na neden olmaktad r. Bu nedenler kovan ba na verimin dünya ortalamalar
n
çok alt nda kalmas sonucunu do urmaktad r. Bal veriminin dü ük olmas do ru orant
olarak gelir miktar
da azaltmaktad r. Ar
bu tar m kolunun ana geçim kayna
ktan elde edilen gelir miktar
n az olmas da
olarak tercih edilmemesine neden olmaktad r.
32
Soru 5. Kaç adet kovan
Ar
z var ?
lar n “Kaç adet kovan
z vard r?” sorusuna verdikleri cevaplar ve % oranlar
ekil 3.19’da verilmi tir.
Kaç Adet Kovan z var?
3%
3%
13%
0-50 adet
51-100adet
49%
101-150adet
151-200adet
201adetten fazla
32%
ekil 3.19 Ortalama kovan say lar .
ekil 3.19 incelendi inde yakla k olarak, %49’nun 0-50, %32’nin 51-100, %13’nün
101-150, %3’nün 151-200 ve yine %3’nün de 201 den fazla kovana sahip olduklar
bildirmi lerdir. Anket sonuçlar na göre ar
kovan ile üretim yapmaktad r. Kovan say
kayna
oran
ve hobi amaçl yapmaktad r.
%71’dir. Ayr ca gezgin ar
k yapanlar n yakla k yar
50’nin alt nda olan ar
limizde yan gelir kayna
50 adetin alt nda
lar bu mesle i yan gelir
olarak ar
k yapanlar n
kta ortaya ç kan problemler de gezgin ar
k oran
n
dü ük olmas na neden olmaktad r.
Kovanlar n ve bal n de erlendirme
eklini irdeledi imizde, ar
lar n tamam
n fenni
kovanlarda faaliyetlerini sürdürdüklerini ve bal , süzme bal olarak de erlendirdiklerini tespit
ettik. Fenni kovan kullan
n, ar
k faaliyetlerinin yürütülmesini kolayla rmas na ve
bal n süzme bal olarak de erlendirilmesini, bal mumu üretilmesi için tüketilecek olan bal n en
33
alt seviyelerde olmas
ula amam
r.
Soru 6. Gezgin ar
Ar
sa lamas na ra men üreticilerin ço u yeterli verim seviyelerine
k yap yor musunuz ?
lar n “Gezgin ar
k yap yor musunuz?” sorusuna verdikleri cevaplar ve % oranlar
ekil 3.20’de verilmi tir.
Gezgin Ar
k Yap yormusunuz?
23%
Evet
Hay r
77%
ekil 3.20 Gezgin ar
Sabit ar
k yapanlar %77’lik oran ile fazlayken, kovanlar
ta yanlar n oran %23’te kalm
kalmas nda, genel olarak ar
gezgin ar
k yapanlar n oran .
r. Gezgin ar
bir yerden ba ka bir yere
k yapanlar n %23 gibi dü ük bir oranda
n az say da kovanla, yan gelir amaçl yap yor olmas
kta kar la lan problemlerin etkili oldu u dü ünülmektedir.
34
n ve
Soru 7. Gezgin ar
Ar
k yap yorsan z kar la
lar n “Gezgin ar
z en büyük problem nedir?
k yap yorsan z kar la
verdikleri cevaplar ve % oranlar
Gezgin Ar
z en büyük problem nedir?” sorusuna
ekil 3.21’de verilmi tir.
k Yap yorsan z Kar la
Problem Nedir?
10%
z En Büyük
Yer Bulmak
Yer Kiras
24%
42%
Bölgedeki Di er
Ar lar
Zirai laçlama
19%
ekil 3.21 Gezgin ar
Gezgin ar
k yapan üreticilerin kar la
problemler ve % oranlar .
lar n kar la
problemlerin %42’sini yer bulma, %24’ünü zirai
ilaçlama, %19’unu bölgedeki di er ar
lar, %10’u ula m, %5’i yer kiras olu turmaktad r.
Gezginci ar
k yapan ar
Ula m
5%
lar n genel ikayetlerine bak ld
nda en fazla yer sorunu problemi ya ad klar
dikkat çekmektedir. Bunun yan nda zirai ilaçlardan koloni ölümleri, muhtarlar n ücret
istemesi, ula m ve hatta o bölgedeki ar
lar n sorun ç karmas fazla say da ve çe itli sorunlar
oldu unu göstermektedir.
Asl nda gezgin ar
n, kovanlar n getirildi i yere faydas
dü ünüldü ünde yöre halk
n daha fazla oldu u
n bu konuda bilinçsiz oldu u, halk n bu konuda ayd nlat lmas
gerekti i ortaya ç kmaktad r.
35
Soru 8. Kovanlar
Ar
zda bir sorunla kar la
lar n “Kovanlar
zda nereye ba vuruda bulunursunuz?
zda bir sorunla kar la
sorusuna verdikleri cevaplar ve % oranlar
zda nereye ba vuruda bulunursunuz?”
ekil 3.22’de verilmi tir.
Kovanlar zda Bir Sorunla Kar la
zda Nereye
Ba vuruda Bulunursunuz?
7%
3%
17%
Üniversite
Tar m Bakanl
Tecrübeli Ar lar
Hiçbiri
73%
ekil 3.22 Ar
lar n herhangi bir sorunla kar la klar nda ba vurduklar yerler.
Anket sonuçlar na göre, ar lar n kovanlar nda bir sorunla kar la klar nda nereye
ba vuruyorsunuz sorusuna verdikleri yan tlar n yüzde oranlar s ras yla, %73’ü tecrübeli
ar
lara, %17’si Tar m Bakanl
Ar
lar n ankete verdikleri cevaplar n sonucu, ar
kayna
zdaki mevcut sorunlar n temel
göstermektedir. Bu rakamlar bize ülkemizde oldu u gibi ilimizde de ar
geleneksel yöntemlerle yap ld
ar
’na, %7’si hiçbiri, %3’ü üniversiteye eklinde olmu tur.
n hala
göstermektedir. Buna kar
k dünyada ve ülkemizde
kla ilgili yeniliklerin takip edildi i, ara rmalar n yap ld
üniversitelere ba vuru %3
gibi çok dü ük oranlarda kalm
r. Üniversiteler ile üreticiler aras ndaki organik ba kar
kl
olarak güçlendirilmelidir. Yap lan ara rmalar ve geli melerle ilgili haberle me ve yay m
lar güçlendirilmelidir.
36
Soru 9. Hastal k ve zararl larla mücadele için bilgi birikiminizi nas l sa lad
Ar
z?
lar n “Hastal k ve zararl larla mücadele için bilgi birikiminizi nas l sa lad
%58’i tecrübeli ar
z?” sorusuna
lardan, %28’i kitaplardan, %8’i kurslardan, %6’s internetten cevab
vermi lerdir ( ekil 3.23). Verdikleri bu cevaplar do rultusunda bir önceki soruya verdikleri
cevap ile do ru orant
olarak babadan kalma yöntem ve bilgilerle hastal k ve zararl larla
mücadele ettikleri, konu ile ilgili yenilikleri ve geli meleri takip etmedikleri ortaya
kmaktad r.
Ar
lar n %28’i mücadele için gerekli bilgileri kitaplardan ald klar
bildirmi lerdir. Okunan kitaplar n kimin taraf ndan yaz ld
bilgilerin güncelli i ve son
yap lan ara rmalara dayal olarak haz rlan p haz rlanmad
bu bilgilerin güvenilirli i
aç ndan önem ta maktad r. Çünkü piyasada ilgili bölümden mezun olmam , ar
olarak yapan ya da uzun süreden beri yapt
de
hobi
faaliyetleri kendi tecrübelerine dayanarak ve
ik kaynaklardan da derleyerek haz rlanan bilimsel niteli i zay f olan kitaplar mevcuttur
ve bu tip kitaplar genellikle çiftçinin çok kolay ula abilece i ar
yerlerde bulunmaktad r. Buna kar
k malzemelerinin sat ld
k bilimsel niteli i yüksek konu üzerine uzmanla
ki ilerin kitaplar na ancak üniversitelerden talep kar
nda ula mak bu kitaplar n ar
taraf ndan yararlanabilirli ini azaltmaktad r. Konu ile uzmanla
üreticiye daha kolay ula abilece i yerlerde sat
ki ilerin yazd
n yap lmas
Hastal k ve Zararl larla Mücadele çin Bilgi
Birikiminizi Nas l Sa lad z?
6%
Tecrübeli
Ar lardan
Kitaplardan
28%
58%
Kurslardan
nternetten
ekil 3.23 Mücadele için sahip olunan bilgi birikiminin kaynaklar .
37
kitaplar n
bu yay nlar n tercih
edilebilirli ini art racakt r.
8%
lar
Ar
lar n %8’i hastal k ve zararl larla
mücadele
yöntemleri ile
Tar m l Müdürlükleri ve Halk E itimin Müdürlü ü’nün haz rlad
ilgili sorunlar
kurslar arac
ile
çözümlediklerini bildirmi lerdir. Bu konuda üniversiteler, kamu kurulu lar , sivil toplum
kurulu lar ve üreticiler aras ndaki ileti im ve dayan ma kuvvetlendirilerek bilgi ak
zland lmal
r.
Ankete cevap veren ar
lar n %6’s sorunlar
internetten sa lad
bilgiler do rultusunda çözümledi ini belirtmi tir. Günümüzde genellikle orta ya ve alt
internetten bilgi sa lamaktad r.
u an ar
k yapanlar n büyük bir ço unlu u bu ya
grubunun üstünde yer almaktad r. Bilgi kayna
olarak internetten yararlanma oran 5-10 y l
sonra daha da artacakt r. Ancak internette isteyen herkesin bir site aç p kendi bildiklerini
yay nlayabilmesi üreticilerin fark nda olmadan yanl
uygulamalara yönelmesine ve bilgi
kirlili ine sebep olabilmektedir. nternetten sa lanan bilgilerin do rulu u ve güvenilirli i
sitenin uzman ki i ve kurulu lar taraf ndan haz rland
na ba
olarak artmaktad r.
Özetleyecek olursak yararlan lan tüm kaynaklarda ve ba vurularda seçici ve bilinçli tercihler
yaparak edindi imiz bilgiler do rultusunda hastal k ve zararl larla mücadele yöntemlerimizde
daha ba ar
sonuçlar elde edilebilecektir.
Soru 10. Zirai ilaçlamalardan ar lar
Uygulad
ar
z zarar görüyor mu?
z anketimizde zirai ilaçlamalardan ar lar
lar n verdi i cevaplar n %60’ evet, %40’ hay r cevab
z zarar görüyor mu sorusuna
vermi tir ( ekil 3.24). limizde
yo un olarak f nd k yeti tiricili i yap lmaktad r. F nd k ilaçlamalar
n yap ld
may s ay
çiçeklerde polinasyon dönemine denk gelmektedir. Bu dönem yo un olarak kovanlara polen
geli inin oldu u buna ba
olarak ta yavru geli iminin en h zl oldu u dönemdir. Ar
n hem
kovan d nda hem de kovan içinde en faal oldu u dönemdir. Bu kritik periyotta zirai ilaç
uygulamas
n ar ve ar ürünlerine yapaca
etkiyi önemli oranda art rmaktad r. Zirai ilaçlar
direkt olarak ilaçl polenlerden beslenen yavrular n ölümlerine sebep olarak koloniyi
zay flatmakta dolayl olarak ta hem ar hem de insan sa
Hay r, cevab
yap lmad
olumsuz yönde etkilemektedir.
veren üreticilerimizin önemli bir k sm orman alan nda yani tar
alanlarda kovanlar
n
bulundurmaktad r. Bu durum üreticilerimizin %40’n n
ilaçlamalardan etkilenmedi i anlam na gelmemektedir.
38
Zirai laçlamalardan Ar lar z Zarar Görüyormu?
40%
Evet
Hay r
60%
ekil 3.24 Zirai ilaçlamalardan zarar görenlerin oranlar .
Anket sonuçlar
ar
satt
yapt
özetleyecek olursak 59 ar
, tamam
n fenni kovanlarda ar
n, %29’nun ana geçim kayna
yürüttü ü ve ballar
olarak
süzme bal olarak
, %40’n n peteklerini 3 y lda bir yeniledi i, %50’sinin kovan ba na ald klar ortalama
verimin 10-15kg aras nda oldu u, %23’ünün yeterli gelir elde etti i, %49’nun sahip oldu u
kovan say
n 50’nin alt nda oldu u, %23’nün gezgin ar
k yapt
ve gezgin ar
k
yapanlar n %42’sinin kar la klar en büyük problemin yer bulmak oldu u, %73’nün
kovanlarda bir sorunla kar la klar nda tecrübeli ar
lara ba
vurduklar
hastal k ve zararl larla mücadele için bilgi birikimlerini tecrübeli ar
%60’
n ar lar
n zirai ilaçlamalardan zarar gördü ü tespit edilmi tir.
39
, %58’sinin
lardan sa lad klar
,
BÖLÜM 4
SONUÇ VE ÖNER LER
Türkiye genelinde yap lan ara rmalarda Amerikan yavru çürüklü ü, Avrupa yavru
çürüklü ü, Kireç hastal
Yavru
Çürüklü ü,
, Ta hastal
Septisemi,
, Nosema, Dizanteri (adi ishal), May s hastal
Paraliz
gibi
ar
hastal klar
ile
ar
, Adi
akar
(Varroa jacobsoni Qudemans), Trake akar (Acarapis woodi Rennie), Büyük Balmumu
Güvesi (Galleria mellonella L.), Küçük Balmumu Güvesi (Achroia grisella Fab.), Ölüba
kelebe i (Acherontia atropos L.), Ar
biti (Braula coeca Nitzsch), Yak
(Meloe variegatus Donovon), ar canavar (Philantus triangulum Fabr.), e ekar
böce i
(Vespa
crabro L.), sar ca ar (polistes gallicus L.), kar nca, kula akaçan (Forficula auricularia L.),
peygamber devesi (Mantis religiosa L.), ar ku u (Merops apiaster L.), fare, kurba a,
örümcek, ay gibi ar zararl lar
kar
k Bart n yöresinde yapt
çürüklü ü, Kireç hastal
n tespiti yap lm
r (Tutkun ve Bo gelmez 2003). Buna
z çal mada Amerikan yavru çürüklü ü, Avrupa yavru
, Nosema, Adi yavru çürüklü ü olmak üzere 5 hastal k, ar akar
(Varroa jacobsoni Qudemans), Büyük Balmumu güvesi (Galleria mellonella L.), ar biti
(Braula coeca Nitzsch), e ekar
(Vespa crabro L.), sar ca ar (Polistes gallicus L.), kar nca,
kula akaçan (Forficula auricularia L.), ar ku u (Merops apiaster L.), fare, örümcek, ay ve
Gümü böce i (Lepismatidae) olmak üzere de 12 zararl tür saptanm
r (Tablo 4.1).
Bart n’da bal ar nda zarar yapan hastal klar n tespitine yönelik ilk bilimsel çal ma olmas
bak
ndan yap lan ara rma önem ta maktad r. Bal ar
Kayg n ve Y ld z (2006)’ n yapt
bir ara rma bulunmakta olup, bu ara rma ile 2006
ndaki durum ile 2009 y ndaki bal ar
km
zararl lar ile ilgili olarak Toper
zararl lar
n durumunu kar la rma ans ortaya
r. Buna göre Toper Kayg n ve Y ld z (2006)’ n belirtikleri zararl lara ilave olarak
örümcek ve Gümü böce i (Lepisma saccharina L) tespit edilmi buna kar
edilememi tir. Kurba a zararl
k kurba a tespit
n tespit edilememesinde ara rma yap lan bölgelerdeki
kovanlar n dere ve rmak kenarlar nda olmamas etkili olabilir.
41
Tablo 4.1 Bölgelere göre hastal k ve zararl lar.
Hastal k ve Zararl lar
Amerikan Yavru Çürüklü ü
Avrupa Yavru Çürüklü ü
Adi Yavru Çürüklü ü
Kireç Hastal
Nosema
Varroa
Büyük Balmumu Güvesi
ek Ar
Ar Biti
Sar ca Ar
Kula akaçan
Kar nca
Ar Ku u
Örümcek
Ay
Gümü Böce i
Fare
Yapt
kayna
Bölgeler
Merkez Amasra Kuruca ile Kozca z Kumluca
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
z gözlemlere ve anket sonuçlar na bak ld
ve hobi amaçl yapt klar ve buna ba
tekniklerle yap lmad
nda üreticilerimizin ar
Ar t
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
yan gelir
olarak ta bak m i lerinin zaman nda ve uygun
belirlenmi tir. Buna ilaveten hastal k ve zararl larla mücadele
yöntemlerinde gereksiz ve bilinçsiz ilaç kullan
hem kolonilere hem de çevreye zarar
vermektedir. Bütün bu olumsuz uygulamalar sonucunda koloniler zay flamakta ve buna ba
olarak ta hastal k etmenlerine ve zararl lara kar
edilmektedir. Bu ekilde yap lan ar
direnci büyük oranda azalmakta hatta yok
k ile tamamen do a ko ullar na b rak larak ansa ba
verim elde edilmektedir. Ar lar n gerçekte sahip olduklar kapasitelerinin hiçbir zaman üstüne
lamamaktad r. Bunun sonucu olarak verimi ve gelir kapasitesi dü ük kovanlar ile ar
k
faaliyeti yap lmaktad r.
Ar
n ekonomik olarak yap labilmesi, koloni ba na yüksek verim al nabilmesine ba
Yüksek verim güçlü koloniler yeti tirmekle sa lanabilmekte, bu da öncelikle ar
r.
kla ilgili
teknik konular n, hastal k ve zararl lardan korunma ile mücadele yöntemlerinin bilinmesi ve
uygulanmas yla mümkün olabilmektedir. Ar
42
k faaliyeti yapan üreticilerimizin teknik
ar
k yapabilmesi için üretici, kamu kurulu lar , üniversite ve sivil toplum kurulu lar
aras ndaki organik ba güçlendirilmelidir.
Gezgin ar
bak
n çevreye, sebze ve meyve üretimi yapan ki ilerin ürünlerine kalite ve kantite
ndan önemli faydas konusunda halk bilinçlendirmek gerekmektedir. Böylece hem
yöre halk daha kaliteli ürün elde edecek, hem ar
lar kovanlar
farkl yerlere götürebilecek,
hem de ar lar için sürekli polen bulma konusunda sorun ya amayacaklard r. Farkl bitkilerden
toplanan polenlerle bal n kalitesi ve besleyici de eri de artacakt r.
43
KAYNAKLAR
Akbay R (1995) Ar ve pekböce i Yeti tirme. 2. Bas m, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi
Yay nlar : 1428, A.Ü. Ziraat Fakültesi Halkla li kiler ve Yay n Ünitesi, Ankara,
382s.
Anon. (2007a) TR 8 Bat Karadeniz Bölgesi Tar m Master Plan . Tar m ve Köy
Bakanl Strateji Geli tirme Ba kanl , 355s
Anon. (2007b) Çevre ve Orman Bakanl
Devlet Meteoroloji
Ara rma Bilgi lem Daire Ba kanl .
leri
leri Genel Müdürlü ü,
Ayd n L, Çakmak , Gülegen E ve Wells H (2005) Honeybee Nosema Disease in The
Republic of Turkey. Journal of Apicultural Research, 44(4):196-197.
Cox B, Eischen F ve Graham H (2005) American Foulbrood Survey in Honey Bees
Pollinating California Almost. American Bee Journal, 145(4): 302-304.
Crailsheim K ve Riessberger-Galle U (2001) Honey Bee Age-Dependent Resistance
Against American Foulbrood. Apidologie Les Ulis: EDP Sciences, 32(1): 91-103.
Derinbay V (2010) Teknik Ar
kta Kullan lan Alet ve Malzemeler.
http://volkanderinbay.net/tarimnet/aricilik.asp?konuno=12 (13.02.2010).
Do aro lu M (2008) Modern Ar
ti., stanbul, 304s.
Ergün N (2005) Ar
k Teknikleri. 3.bas m, Anadolu Ofset San. ve Tic. Ltd.
k. 2. bas m. Bilal Ofset Matbaac k, Denizli, 349s.
Gülp nar V (2005) Balar
Hastal k ve Zararl lar . Teknik Ar
Genç F ve Dodolo lu A (2002) Ar
Erzurum, 285s.
k, 87: 2-7.
n Temel Esaslar . A.Ü. Zir. Fak. Ders Yay nlar : 166,
Houseman
R
M
(2007)
Silverfish
and
Firebrats.
Agricultural
Guide
http://extension.missouri.edu/explorepdf/agguides/pests/g07376.pdf, (08.2007).
Kayral N ve Kayral G (1989) Yeni Teknik Ar
722s.
k. 5. Bas m, nk lap Kitapevi, stanbul,
Kutlu M A ve Ekmen F (2003) Bingöl yöresi bal ar lar nda (Apis mellifera L.) Nosema
hastal
n varl ve enfeksiyon oran . Teknik Ar
k, 79: 24-26.
Küçük T (2006) Ar zararl lar ndan petek güvesi ve mücadelesi. Ar
45
Dünyas , 1: 20.
KAYNAKLAR (devam ediyor)
Mehr Z, Menapace D M, Wilson W T ve Scakett R R (1976) Studies on the initiation and
spread of chalkbrood within an apiary. American Bee Journal,116: 266-268.
Mert G (2006) Bal ar (Apis mellifera L.) kolonilerinde Varroa jacobsoni Qudemans’ n
kontrolünde kullan lan organik asitlerin etki düzeyleri ve koloni geli imine etkileri.
Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Zootekni Anabilim
Dal , zmir, 60s.
Özk m A (2006) Baz sentetik antibiyotikler ve bitkisel ya lar n bal ar (Apis mellifera L.)
yavru çürüklü ü hastal ndaki (Amerikan ve Avrupa Yavru Çürüklü ü)
antibakteriyel etkilerinin saptanmas . Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Fen
Bilimleri Enstitüsü, Biyoloji Anabilim Dal , Ankara, 107s
Seeley T D ve Tarpy D R (2007) Queen Promiscuity Lowers Disease Within Honeybee
Colonies. Proceedings of The Royal Society of London. Series B, Biological
Sciences, 274(1606): 67-72.
ekerden Ça lar Y (2003) Bal Ar
23.
(Apis mellifera L.) Zararl lar . Teknik Ar
k, 79: 18-
Tarpy D R ve Seeley T D (2006) Lower disease infections in honeybee (Apis mellifera)
Colonies Headed By Polyandrous vs Monandrous Queens. Naturwissenschaften, 93
(4):195-199.
Toomemaa K, Martin A J ve Mit S (1999) Influence of distrubing factors on overwintering
of honey bee colonies. Transactions of the Estonian Agricultural University
Agronomy, 203:173-179.
Toper Kayg n A ve Y ld z Y (2006) Bart n yöresi bal ar (Apis mellifera L.) (Hymenoptera,
Apidae) zararl lar . ZKÜ Bart n Orman Fakültesi Dergisi, 9(10): 64-73.
Tucak Z, Periskic M, Krznaric M, Feher- Belaj V, Ozimec S ve Tucak (2002) Influence
of the beehive types on the development of some diseases at apiaries. Acta Agraria
Kaposvariensis Faculty of Animal Science, 6(2): 93-96.
Tutkun E (2002) Balmumu Güvesi (Galleria mellonella L.) ile mücadele yöntemleri. Teknik
Ar
k, 78: 16-20.
Tutkun E ve Bo gelmez A (2003) Balar Zararl lar ve Hastal klar Te his ve Tedavi
Yöntemleri. Bizim Büro Bas mevi, Ankara, 345s.
URL-1 (2007) http://www.fao.org, 12 Aral k 2009.
Wallner K. ve Fries I (2003) Control of the mite Varroa destructor in honey bee colonies.
The Royal Soceity of Chemistry, 82: 80-84.
46
KAYNAKLAR (devam ediyor)
Zdovc I, P rs T ve Rogelj M J (2005) Paenibacillus larvae subs., The causing agent of
american foulbrood. Veterinarske Novice Ljubljana: Slovenske Veterinarske Zveze,
31 (11/12): 317-322.
47
EK AÇIKLAMALAR A
ARICILIK ANKET SORULARI
49
ARICILIK ANKET SORULARI
Ad soyad:
Adres
:
1. Ana geçim kayna
z nedir?
a: ar
k
b: emekli
c: i çi
d: ticaret
e: memur
2. Sahibi oldu unuz kovanlar n tipi nedir?
a:fenni
b: kara kovan
3: Daha çok hangi tip bal sat yorsunuz ?
a:süzme
b: petekli
c: petekli+süzme
4. Peteklerinizi ortalama kaç y lda bir yeniliyorsunuz?
a: 1y l b: 2y l c: 3y l d: 4y l e: 5y l
5. Kovan ba na ald
z verim nedir?
a: 0-9kg
b: 10-15kg c: 16-20kg
6. Ar
d: 21-25kg
e: 26kg üzeri
ktan yeterli gelir elde etti inizi dü ünüyormusunuz?
a: evet
b: hay r
7. Kaç adet kovan z var?
______adet
8. Gezgin ar
a: evet
k yap yormusunuz?
b: hay r
9. Gezgin ar
k yap yorsan z kar la
a: yer bulmak b: yer kiras c: bölgedeki di er ar
10. Kovanlar zda bir sorunla kar la
a: üniversite b: Tar m Bakanl
z en büyük problem nedir?
lar d:zirai ilaçlama e:ula m
zda nereye ba vuruda bulunursunuz?
c: tecrübeli ar lar d: hiçbiri(
)
11. Hastal k ve zararl larla mücadele için bilgi birikiminizi nas l sa lad z?
a: tecrübeli ar lardan b: kitaplardan c: kurslardan d: internetten
12. Zirai ilaçlamalardan ar lar
a: evet
b: hay r
z zarar görüyormu?
TE EKKÜRLER
50
ÖZGEÇM
Uygar LERM , 1977 y nda Bart n'da do du; ilkö renimini Çaycuma ve orta ö renimini
Bart n’da tamamlad . Bart n Lisesi'nden mezun olduktan sonra 1995 y nda Ankara
Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü'ne girdi ve 2000'de "iyi" derece ile mezun
oldu. Ar
k yapmaya ba lad . Halen Bart n ve çevresinde bu faaliyetini sürdürmektedir.
Ayn zamanda Bart n Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Orman Mühendisli i Anabilim
Dal 'nda yüksek lisans program na devam etmektedir. Evli ve bir çocuk babas
ADRES B LG LER
Adres: Gölbuca
Mahallesi 4 Nolu Çevre Yolu
Melike Apartman No: 9/13 BARTIN
Tel: 0378 228 33 64
Cep Tel: 0532 678 76 72
E-posta: [email protected]
51
r.

Benzer belgeler