Karadeniz`in Pelajik Balıkları

Yorumlar

Transkript

Karadeniz`in Pelajik Balıkları
MAKALE
KARADENİZ’İN PELAJİK BALIKLARI
Hamza POLAT, Hasan ERGÜN - SUMAE
Su ürünleri üretimi açısından ülkemiz
denizleri içerisinde farklı ekolojik yapıya sahip
olan Karadeniz’in ve Karadeniz bölgesinin Türk
balıkçılığında özel bir yeri vardır. Ülkemizin
8300 km civarındaki kıyı uzunluğunun 1700
km’sini Karadeniz kıyıları oluşturmaktadır.
Ülkemiz karasularındaki balık stoklarının miktarı
Karadeniz’de en yüksek seviyeye ulaşmaktadır.
Karadeniz hamsisi geçirdiği birinci kıştan
sonra bir yaşında cinsel olgunluğa ulaşır.
Mayıs-Eylül ayları arasında 10 veya daha çok
batında yumurtlama gerçekleşir. Bir yaşındaki
genç balıklar ilk kez yumurtlama sezonunun
sonuna doğru yumurta bırakırlar. Bireysel
ortalama yumurta verimi 42,000 adet olarak
belirlenmiştir.
Türkiye 1981'den itibaren tüm Akdeniz ve
Karadeniz ülkeleri arasında, her yıl en fazla
balık avlayan ülke olmuştur. Türkiye su ürünleri
üretimi 2007 yılı itibariyle toplam 772 bin ton
olarak gerçekleşmiştir. Bu üretimin %58‘i (632
bin ton) denizlerimizden avcılık yolu ile
sağlanmıştır. Avcılık yolu ile denizlerimizden
sağlanan su ürünleri miktarının %79’unu
Karadeniz tek başına sağlamıştır.
Hamsinin ana yumurtlama alanının kuzey
ve kuzeybatıdaki sahanlık bölgesi olduğu
söylenmektedir Buna karşın bazı bilim adamları
yaptıkları çalışmalarda önemli miktardaki hamsi
stoğunun
Türkiye
kıyılarında
üreme
gerçekleştirdiğini bildirmektedir.
Ülkesel olarak su ürünlerinin ekonomik
değerinin 700 milyon ytl cıvarın da olduğu
düşünüldüğünde Karadeniz bu ekonomik
paydan en büyük kısmı alan bölge
durumundadır.
Hamsinin ömrü 2-3 yıldır. Yumurtlama
17-18°C’deki kıyıya yakın sığ sularda 5-10
metre
derinlikler
arasında
gerçekleşir.
Yumurtalar elips şeklinde olup pelajiktir. Su
sıcaklığına bağlı olarak değişmekle birlikte 24
saatte larvalar yumurtadan çıkar. Daha çok 530 metre derinlik arasında dağılım gösteren
larvalar planktonlarla beslenir. Genellikle (mayıs
ayında)
erken
bırakılan
(batınlardan)
yumurtalardan çıkan larvalarda yüksek ölüm
oranları görülmektedir. Bu durum larvaların
dikey
göçleri
esnasında
soğuk
suyla
karşılaşmalarından kaynaklanmaktadır.
En
yüksek yaşam payı (kalım payı) haziran sonu
temmuz başında bırakılan yumurtalarda
görülmektedir.
Yıllık ülkesel su ürünleri üretiminin %60‘ı
,deniz balıklarının ise %80’i Karadeniz
bölgesinde avcılık yolu ile elde edilmektedir.
Karadeniz’deki ekonomik balık türleri içerisinde
avlanan pelajik balıklar en çok avlanan stokları
oluşturmaktadır.
Bu kadar değerli ve verimli deniz
ürünlerine sahip olan Karadeniz’de gerek türler
üzerinde ki av baskısı gerekse denizsel kirliliğin
etkisinden dolayı avlanan balık miktarlarında
yıllar itibarıyla dalgalanmalar görülmektedir.
Karadeniz’de balık stoklarının daha düzenli
kullanılması için çeşitli tedbirlerin alınması
sosyal ve ekonomik açıdan ülke ve bölge
yararına önem arz etmektedir.
Karadeniz hamsisi kuzey-güney yönünde
kışlama, beslenme ve üreme göçü yapar.
Güney yönünde kışlamak ve kuzey yönünde de
beslenme ve üreme göçünün hızı günde 10-20
mil olur. Sürüler, genellikle Anadolu, Kafkasya
ve Kırım sahillerinin ılık alanlarında kışlarlar ve
sık sürüler oluştururlar. Sürü yoğunluğu,
gündüz oluşan sık sürülerde 500-800 birey/m³
birey, seyrek sürülerde 200-400 birey/m³ iken
bu, geceleri 20-60 birey/m³’e kadar iner. Hamsi
gece gündüz arasında dikey göç yaparlar.
Karadeniz Bölgesinin ekonomik önem arz
eden plajik türlerini kısaca tanıyalım.
Hamsi:
(Engraulis
Linnaeus, 1758)
encrasicolus,
Karadeniz'den
yakalanan
hamsi
(Engraulis encrasicolus), ülkemiz de avlanan
su ürünleri miktarının
büyük bir kısmını
oluşturmaktadır. Karadeniz hamsisinin boyu 18
cm ile 20 cm arasında değişir.
1
SÜMAE YUNUS Araştırma Bülteni, 8:1, Mart 2008
Hamsi nisanda Türkiye kıyılarındaki
kışlama alanından kuzeydeki beslenme ve
üreme alanına göçe başlar. Nisan ortasından
ekime kadar tüm denize yayılmış olan hamsi
özellikle Karadeniz’in kuzey kesiminde bulunur.
Sıcak ve iklimsel değişimlere bağlı olarak
genellikle kasımda güney göçü başlar. Güneye
göçün başlama zamanları yıldan yıla önemli
farklılıklar gösterir.
birkaç mil açıkta sürüler halinde yumurta
bırakır.
Bir dişi yaklaşık olarak 100.000140.000 adet yumurta bırakabilir. Yumurtalar
pelajiktir ve yumurtadan çıkan larvalar ortalama
2.5-3 mm boyunda dır. İstavritlerin ortalama
ömürleri 14 yıl kadardır.
Hamsi, planktonla beslenen bir balıktır.
Beslendiği
organizmaları,
Calanus
cinsi
Copepoda (Kürek ayaklılar), Cirripedia (Dolaşık
ayaklılar) ve Mollusca (Yumuşakçalar) larvaları
oluşturur
Hamsi sürü oluşturan bir balık türüdür.
Genellikle gırgır tekneleri ile sürünün etrafı
çevrilmek suretiyle avlandığı gibi, nadir olarak
tek ya da çift tekneyle çekilen orta su trolü ile de
avlanabilmektedir. Günümüzde gelişen teknoloji
ile birlikte teknelere monte edilen su altı
radarları ile hamsi sürülerinin yerleri ve sürünün
büyüklüğü tespit edilerek belirlenen miktarda ki
hamsi avlanılabilmektedir.
İstavrit balığının larvaları plankton ile,
erginleri ise hamsi, çaça, gümüş, sardalya,
kaya
balığı gibi balıkların yavrularıyla ve
omurgasızlarla beslenirler. Ayrıca istavritler
deniz analarının ovaryumlarından yumurtaları
tek tek çekip yiyerek de
beslenmektedir.
Beslenmeleri esas olarak, su sıcaklığının 10.8 25°C
olduğu
zamanlarda
gerçekleştiği
belirtilmektedir.
Yaz aylarında 10-100 m derinliklerde
dağılım gösterirken, sonbahar sonunda ise
kışlamak için 500 m kadar derinliğe inebilirler.
Avlanan
Miktar(Bin ton)
400
350
İstavrit balığının yavruları küçük sürüler
halinde genellikle birlikte yaşarlar hızlı bir
şekilde büyüyen istavrit yavruları kasım
sonunda 8 cm. boya ulaşır. Karadeniz'de
Trachurus mediterraneus Steindacher,1968 ve
Trachurus trachurus L., I758 olmak üzere iki alt
türünün olduğunu belirtilmektedir.
300
250
200
150
100
50
İstavrit bol avlanan ekonomik değeri
yüksek
balıklardandır.
Amatör
balıkçılar
tarafından çaparilerle avcılığı yapılan istavritin
yoğun olarak avcılığı çevirme ağlarıyla
yapılmaktadır.
0
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Yıllar
1999-2005 Hamsi av miktarı (DİE, 2005)
İstavrit (Trachurus trachurus L., I758)
Avlanan
Miktar(ton)
30000
İstavrit, tropik ve ılıman denizlerde
yaşayan karnivor bir balıktır. Denizlerimizde de
çok yaygın olarak bulunan istavrit, Carangidae
familyasına ait bir türdür. Yapısal özellikleri ile
ayırt edilemeyen biri küçük, diğeri büyük iki
farklı tipi vardır. Boyları 22 cm'ye kadar olan
bireyler küçük-boylu tip, diğerleri ise büyükboylu tip olarak adlandırılmaktadır. Büyük boy
istavrit stokları 1959 yılından sonra azalmış,
özellikle 1965'den sonra hemen hemen hiç
görülmemiştir.
25000
20000
15000
10000
5000
0
1999
Bütün yaşamını Karadeniz'de geçiren
istavrit mayıstan ağustosa kadar sahillerden
2000
2001
2002
Yıllar
2003
2004
2005
1999-2005 istavrit av miktarı (DİE, 2005)
2
SÜMAE YUNUS Araştırma Bülteni, 8:1, Mart 2008
Palamut (Sarda sarda Bloch, 1793)
Karadeniz ve Marmara’nın en ünlü
balığıdır.
Denizel
protein
ihtiyacımızın
karşılanmasında önemli bir yer tutan palamut
(Sarda sarda Bloch, 1793) bahar aylarında
beslenmek ve
gonadlarını olgunlaştırarak,
yumurtlamak için Karadeniz’e giriş yapar 18 –
20ºC açık deniz sularında 400,000’den birkaç
milyona
kadar
yumurta
dökerek
ürer,
Karadeniz havzasının yüksek besin değerli,
planktonik organizmalarca zengin suları içinde
hızla büyüyerek 1.5-2 ay gibi kısa bir zaman
içinde 10-15cm. boya ulaşır.
Lüfer (Pomatomus saltatrix)
Lüfer göç balıklarının en lezzetlisidir.
Büyüklüğüne göre değişik adlar alırlar. Boyu 10
cm'ye kadar olan lüferlere defne yaprağı, 10-18
cm arasında olanlara çinekop, 18-25 cm
arasında olanlara sarıkanat, 20-25 cm arasında
olanlara lüfer, 35 cm'den fazla olanlara kofana
denir. Güçlü çeneleri, sivri ve keskin dişlerinin
gösterdiği gibi lüfer çok yırtıcı bir balıktır. Kendi
boyunda, hatta kendisinden iri balıklara saldırıp
parçaladığı olur. Lüferin başlıca besini hamsi,
istavrit, sardalya, uskumru, kolyoz gibi sürü
halinde gezen küçük ve orta boy balıklardır.
Buldukları her tür küçük balığa saldırabilirler.
Sonbahardan itibaren ise ters istikamette
kışlamak için Marmara’ya göç başlar. Büyük
bireyler süratli ve iyi yüzücüdür. Her iki yönlü
göçler sırasında bol miktarda av veren bu
balıklar ve yavruları fazlasıyla yırtıcı ve oburdur.
Sürü halindeki uskumru, kolyoz, istavrit, hamsi,
sardalya gibi balıklarla beslenirler.
Palamutun büyük gırgır ağları, voli ağları,
fanyalı ağlar ve ığrıplarla da avcılığı yapılır.
Amatörler tarafından palamut çaparisi ve
palamut yünlüsü ile avlanırlar. Gırgır tekneleri
için hamsi ve istavritten sonre en önemli ticari
balık türüdür.
Yazı Karadeniz'de geçiren lüferler
havaların serinlemeye yüz tutmasıyla birlikte
eylül ortalarından itibaren Boğaz'a girmeye
başlarlar. Göç genellikle aralık sonuna kadar
devam eder. Boğaz'ı geçen lüferlerin çoğu
Marmara'da kışlar; bir bölümü de Ege Denizine
geçer, ılık geçen kışlarda lüferlerin bir bölümü
Boğaz'ı terketmeyerek bulunduğu bölgede kalır.
Mayıs ayında lüferin Karadeniz'e çıkışı başlar
ve Haziran başına kadar sürer.
1999-2005 Palamut av miktarı (DİE, 2005)
Avcılığı genellikle uzatma ağlarıyla
yapılmaktadır; ayrıca gırgır takımlarında istavrit
balığı avcılığı sırasında da ağlarda bol miktarda
çıkmaktadır. Amatör balıkçılıkta ise zoka tabir
edilen yapay balık şeklindeki iğneli oltalarla
avlanmaktadır.
Büyüklüklerine Göre Palamut İsimleri
0 – 10 cm.
10 – 25 cm.
30 – 35 cm.
40 – 45 cm.
50 – 55 cm.
55 – 60 cm.
60 – 65 cm.
65 – 70 cm.
70 cm. ve üstü
adlandırılır.
Vanoz – Gaco
Çingene Palamudu
Palamut
Kestane Palamudu
Zindandelen
Torik
Sivri
Altıparmak
Peçuta
olarak
Kefal (Mugil cephalus)
Kefal tuzluluk ve sıcaklığa karşı toleransı
oldukça yüksek olan bir balıktır. Farklı tuzluluk
veya az oksijenli sularda yaşayabilir ve çok sığ
suda yüzebilirler. Dünyada geniş bir yayılım
alanına sahiptir. Denizlerimizin sıcak ve ılık
3
SÜMAE YUNUS Araştırma Bülteni, 8:1, Mart 2008
bölgelerinde, kıyılara yakın veya denizle ilişkili
nehir ağızlarında sürüler halinde yaşarlar.
Karadeniz’de Mugil cephalus, Liza ramada,
saliens, L. aurata ve Chelon labrosus olmak
üzere beş adet kefal türü mevcut iken, 1980’li
yıllarda pasifik kökenli Mugil so-iuy türünün
Karadeniz’e bırakılmasıyla kefal tür sayısı altıya
çıkmıştır. Türlerine göre 25 cm ile 90 cm boya
erişebilirler. Yaklaşık 15 yıllık bir ömre sahiptir.
6-7 yaşlarında yaz aylarında ürerler. Her anaç
için 150 bin ile 7 milyon kadar yumurta
verebilirler .
güneye, sonbaharda ters yönde hareket eder.
Ergin
bireyler
genel
olarak
termoklin
tabakasının altında bulunur. Fakat bahar ve güz
periyodunda bu tabakanın üstüne doğru
hareketlenir. Çaça balıkları gün boyunca düşey
olarak su tabakasının altına doğru alçalır.
Geceleri ise eğer sıcaklık uygun olursa,
termoklin tabakasının daha üst kısımlarına
çıkar. Bir boreal (kuzey yarımküre) tür olan
çaça; daha çok soğuk suları tercih eder. Larval
dönemden sonra hızlı bir büyüme dönemine
girerler. Boyları en fazla 16 cm’ye kadar
ulaşabilmektedir. Eşeysel olgunluğa bir yaşında
ulaşır ve yumurtlaması, Karadeniz’in Anadolu
kıyılarında yoğun olarak kasım-mart ayları
arasında gerçekleşmektedir. Ortalama yumurta
verimlilikleri
20,000
yumurta/bireydir.
Yumurtaları pelajik olup su yüzeyinden itibaren
100 m derinliğe kadar dağılım göstermektedir.
Bu dağılımları su sıcaklığı ve tuzluluk
yoğunluğu ile ilişkilidir. Yumurtalarının en fazla
30 ile 80 m arasındaki derinliklerde yoğunlaştığı
bildirilmektedir.
1999-2005 Kefal av miktarı (DİE, 2005)
Kefaller deniz bitkileri ve yumuşakçalarla
beslenirler. Bu özellikleri sayesinde kıyılarda,
akarsu ağızlarında yiyecek ararlar; çoğu zaman
akarsuların içine kadar girerler. Bunların
yanısıra
kurtlar,
balık
yumurtaları
ve
planktonlarla da beslenir. Kefal balığı ticari
olarak voli ağlarıyla avlanmaktadır, amatör
balıkçılar tarafından da olta ve zıpkınla
avlanabilmektedir.
1999-2005 Çaça av miktarı (DİE, 2005)
Çaça (Sprattus sprattus phalericus)
Çaça balıkları ekosistemin en alt ve en
üst bileşenlerini oluşturan plankton ve predatör
toplulukları
arasındaki
besin
transferini
sağlamada birinci derecede öneme sahiptir.
Çaçanın başlıca predatörleri; yunuslar, köpek
balıkları, istavrit, mezgit ve kalkan balıklarıdır.
Balık
unu-yağı
fabrikaları,
hammadde
ihtiyaçlarını çaça balığı ile de sağlamaktadır.
Avcılığı gırgır ağlarıyla yada son zamanlarda
orta su trolleri ile yapılmaktadır.
Karadeniz balık faunası içerisinde,
Clupeidae familyasına dahil 13 farklı türden
birini oluşturan çaça (Sprattus sprattus
phalericus), Karadeniz’in bütününde yoğun
olarak dağılım gösteren önemli bir balık türüdür.
Çaça semi-pelajik bir tür olup, deniz suyu
sıcaklığının artış gösterdiği aylarda açık ve
derin sulara yönelmekte ve dağınık sürüler
oluşturmaktadır. Baharda açık denizden kıyıya
doğru göç ederler. İlkbaharda kuzeyden
4
SÜMAE YUNUS Araştırma Bülteni, 8:1, Mart 2008
planktonlarla beslendiği gibi küçük balıkları da
rahatlıkla tüketmektedir.
Zargana (Belone belone)
Ilıman
denizlerimizin
değerli
balıklarındandır.
Eti
yönünden
oldukça
değerlidir.
Zargana
balıkları,
Belonidae
familyasından olup, çeneleri uzayarak gaga
şeklini almıştır, sivri ve geniş gövdeli dişlere
sahiptir, vücudu uzun ve yuvarlak olup ufak
pullarla kaplı iskeleti yeşil balıklardır. Boyları 60
– 70 cm bazen de 1 m uzunluğa varan Zargana
balıkları ortalama 18 yıl yaşarlar.
Tirsi altı-yedi yıllık bir ömre sahiptir.
Kılçıklı olmasına rağmen çok lezzetli bir balıktır.
Gırgır, fanyalı ve sade ağlarda yakalandığı gibi
çapari ile de avcılığı yapılmaktadır.
1999-2005 Zargana av miktarı (DİE, 2005)
1999-2005 Tirsi av miktarı (DİE, 2005)
Kaynaklar:
Yapısıyla gayet çevik ve süratli bir
balıktır. Kendini korumak için su yüzeyine
sıçrayarak da yüzebilir. Hamsi, çaça, çamuka
ve kıraça gibi küçük balıklarla beslenir. 5-6
yaşlarında
cinsel
olgunluğa
ulaşırlar.
İlkbahardan Sonbahara kadar üreme süresince
30,000-50,000 adet yumurta bırakırlar. Uzatma
ağlarıyla ya da olta ile avcılığı yapılmaktadır.
DİE, 1999-2005 TC Başbakanlık Türkiye İstatistik
Kurumu Yıllık Su Ürünleri İstatistikleri
Yayınları.
Genç, Y., Zengin, M., Başar, S., Tabak, İ. ve ark.
1999 Ekonomik Deniz Ürünleri Araştırma
Projesi, Proje No: TAGEM/IY/96/17/3/001,
Sonuç Raporu, TKB Su Ürünleri Merkez
Araştırma Enstitüsü,Trabzon, ss: 157.
Zengin, M. ve ark., 2002 Karadeniz’de Orta Su
Trolünün Kullanım Olanakları Ve Av
Verimliliğinin Araştırılması Projesi, No:
TAGEM/HAYSUD/
1998/17/03/007, Sonuç Raporu, TKB Su
Ürünleri
Merkez
Araştırma
Enstitüsü,
Trabzon, ss: 130.
Tirsi (Alosa fallax)
Sardalya ailesinden olan Tirsi ekonomik
değeri yüksek bir balıktır. Tirsi ılıman ve nehir
ağızlarına yakın sahalarda orta su bölgesinde
büyük sürüler halinde bulunurlar Boyları 30 –
33 cm’ye ulaşabilir. Üreme mevsimleri
ilkbahardır. Yumurta bırakmak için acı su
bölgelerine ve nehirlere girerler. Gelgit sınırının
üst kısımlarında yumurta bırakmayı tercih
ederler. Erkek iki-üç yaşında, dişi ise dört-beş
yaşlarında ergin birey haline gelir. Yumurtalar
dişiler tarafından bırakıldıktan sona dibe iner.
Dört-sekiz gün sonra çatlar ve yavrular kısa bir
zamanda büyüyerek nehirden denizlere inerler.
URL
1.
http://www.biltek.tubitak.gov.tr/bdergi/
indeksler/pdf/indeks2000.pdf
URL 2. http://www.yelkenli.com/bilgi/hamsi.pdf
URL 3. www.denizce.com/ysarsospalamut.asp
URL
4. www.denizce.com/dbalikgoster.asp?adi=
LUFER - 19k
URL 5. http://stu.inonu.edu.tr/~glkorkmaz/odev.htm
Tirsi kopepod ve balık larvası gibi büyük
5

Benzer belgeler

Kiyiya_sikismis_yasamlar.sulati-tahsin

Kiyiya_sikismis_yasamlar.sulati-tahsin balık avlayan ülke olmuştur. Türkiye su ürünleri üretimi 2007 yılı itibariyle toplam 772 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Bu üretimin %58‘i (632 bin ton) denizlerimizden avcılık yolu ile sağlanmıştı...

Detaylı

Balıkçılık Raporu - Ordu Ticaret Borsası

Balıkçılık Raporu - Ordu Ticaret Borsası üst bileşenlerini oluşturan plankton ve predatör toplulukları arasındaki besin transferini sağlamada birinci derecede öneme sahiptir. Çaçanın başlıca predatörleri; yunuslar, köpek balıkları, istavr...

Detaylı

KARADENİZ`DE ORTA SU TROLÜNÜN KULLANIM OLANAKLARI

KARADENİZ`DE ORTA SU TROLÜNÜN KULLANIM OLANAKLARI çaça; daha çok soğuk suları tercih eder. Larval dönemden sonra hızlı bir büyüme dönemine girerler. Boyları en fazla 16 cm’ye kadar ulaşabilmektedir. Eşeysel olgunluğa bir yaşında ulaşır ve yumurtla...

Detaylı