tunceli`nin bazı yöresel bitki adları

Yorumlar

Transkript

tunceli`nin bazı yöresel bitki adları
Eurasscience Journals
Avrasya Terim Dergisi, 2015, 3 (2): 23 - 33
TUNCELİ’NİN BAZI YÖRESEL BİTKİ ADLARI
Ahmet Doğan1 ve Ertan Tuzlacı2
1, 2)
Marmara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Farmasötik Botanik Anabilim Dalı,
Haydarpaşa-İstanbul, ileti: [email protected]
Özet
Bu çalışmada Tunceli’nin Ovacık, Pertek, Pülümür, Hozat, Mazgirt ilçelerinde yaptığımız etnobotanik
araştırmalarında saptanan yöresel bitki adları sunulmuştur. Bu çalışmanın sonucuna göre 306 bitki taksonuna ait 491
yöresel ad tespit edilmiş olup, saptadığımız 65 taksonun yöresel adı ilk kez bu çalışma ile belirlenmiştir. Bitkiler
Latince adına göre alfabetik olarak liste halinde metin içinde belirtilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Etnobotanik, yöresel bitki adları, Tunceli, Türkiye.
SOME LOCAL NAMES OF THE PLANTS OF TUNCELI
Abstract
In this ethnobotanical research study local plant names at districts of Tunceli (Ovacik, Pertek, Pülümür,
Hozat, Mazgirt) are presented. As a result of this study, 491 vernacular names belonging to 306 taxa were identified
and the local names of 65 taxa were recorded for the first time. Plants are listed alphabetically within the text by
Latin names.
Key Words: Ethnobotany, local plant names, Tunceli, Turkey.
Geliş Tarihi: 1 Eylül 2015, Düzeltme Tarihi: 19 Eylül 2015, Kabul Tarihi: 21 Eylül 2015
23
Avrasya Terim Dergisi, 2015, 3 (2): 23 - 33
1. Giriş
Tarih boyunca insanoğlu ihtiyaçlarına ve
gözlemlerine bağlı olarak çevresindeki en önemli
varlıklardan biri olan bitkileri tanımaya ve çeşitli
amaçlarla yararlanma çalışmıştır. Bitkilerin faydalı
yönlerinden yararlanmak ve zararlarından kaçınmak için
tanımlanabilmesine özen göstermiş ve belirtilmek
istenen bitkinin kolayca anlaşılmasını sağlamak için
onlara çeşitli özelliklerine göre özel adlar vermişlerdir
(Tuzlacı, 2011:1).
Etnobotanik genel olarak bir yörede bitkilerle
ilgili halk kültürünü, o yörede yaşayan insanların
bitkilerle olan ilişkisini, halkın yaşamında rolü bulunan
bitkileri inceleyen bir bilim dalıdır. (Evans ve Reis,
1995:5; Young Kim, 2007:7).
Özellikle ülkemiz gibi zengin bitki örtüsü
bulunan ve folklorik zenginliğe sahip ülkelerde
bitkilerin yöresel adlarının saptanmasını sağlayacak
etnobotanik araştırmalar oldukça önem kazanmıştır.
Böylece halkın kültürel birikimi bilimsel ve gerçekçi bir
şekilde saptanmakta ve bu konudaki bilgilerin zamanla
unutulması, yok olması önlenmiş olmaktadır (Bulut,
2008:3).
Araştırma konumuz ile ilgili bilgiler, özellikle
yörede yaşayan yerli halktan, yüz yüze yapılan
görüşmelerle sağlanmıştır. Yörede bitkiler ile ilgili
bilgilerin toplanmasında özellikle bitkileri iyi tanıyan,
yöresel adlarıda dâhil birçok konuda bilgi ve deneyimi
olan kişilere başvurulmuştur.
Araştırma
yöresinden
toplanan
bitki
örneklerine Fakültemizin Herbaryumunun özel
numaraları verilmiş, kurutulup derin dondurucuda (-18
ºC) en az iki gün bekletildikten sonra kartonlara
yapıştırılmış ve etiketleri hazırlanarak herbaryum örneği
haline getirilmişlerdir. Bitki örneklerinin teşhisinde
başlıca “Flora of Turkey and the East Aegean Islands”
(Davis, 1965-1985:1; Davis ve ark., 1998; Güner ve ark.,
2000:1) ve Fakültemizin Herbaryumu’ndan yararlanılmıştır. Yöreden derlenen bitkilerin yöresel adları ile
ilgili bilgilerin dayanağını oluşturan bu örnekler M.Ü.
Eczacılık Fakültesi Herbaryumu’nda (MARE) bulunmaktadır.
Bu çalışmada yer alan bitkilerin Türkiye’deki
diğer yerli adlarıyla karşılaştırılmasında ise başlıca temel
kaynaklar olan Türkiye Bitkileri Sözlüğü (Tuzlacı,
2011:25) ve Türkçe Bitki Adları Sözlüğü (Baytop,
2007:17) adlı eserlerden yararlanılmıştır.
3. Bulgular
Yöresel bitki adlarının da araştırıldığı
etnobotanik çalışmalarda verilen bilgilerin en önemli
bilimsel dayanağını “Uluslararası Botanik Adlandırma
Kodu” (International Code of Botanical Nomenclature)
kuralları uyarınca belirlenmiş bilimsel Latince adları
oluşturur. Bu nedenle bitkilerin bu alanda uzmanlaşmış
kişiler tarafından teşhis edilmesi ve bitkilerle ilgili
çalışmaların botanikle ilgili kişi veya kurumlarca
yapılması derlemelerin güvenirliği bakımından çok
önemlidir (Baytop, 2007:5; Bulut, 2008:3; Tuzlacı,
2011:1).
Bu çalışmada Tunceli yöresinde yaptığımız
etnobotanik araştırmalarda saptadığımız bitki adları
sunulmuştur.
2. Yöntem
Araştırmamızın materyalini Tunceli ilinin
Ovacık (Tuzlacı ve Doğan, 2010:3), Pertek (Doğan,
2014:418), Pülümür, Mazgirt ve Hozat ilçelerinden
Mayıs 2007-Temmuz 2015 tarihleri arasında yapılan çok
sayıda bilimsel gezi sırasında toplanan bitki örnekleri
oluşturmaktadır.
eurasscience.com
3.1. Tunceli Yöresinde Yetişen Bitkilerin
Yöresel Adları
Tunceli yöresinde yaptığımız araştırmalar
esnasında saptadığımız yöresel bitki adları topluca
Tablo 1’de bitkilerin Latince adlarına göre alfabetik
olarak sunulmuştur. Buna göre Tunceli yöresinde
yetişen 271 taksona ait toplam 423 bitki adı
belirlenmiştir.
Latince (Bilimsel) Adı
Acantholimon acerosum (Willd.)
Boiss. var. parvifolium Bokhari
(Plumbaginaceae, MARE 12715)
Acantholimon armenum Boiss. et
Huet var. balansae Boiss. et Huet
(Plumbaginaceae, MARE 12432)
Acanthus dioscoridis L. var.
dioscoridis
(Acanthaceae, MARE 13893)
Achillea aleppica DC. subsp. aleppica
(Compositae, MARE 13911)
Yöresel Adı
Geven,
Çobanyastığı
Geven,
Yılanyatağı
Ayıkulağı
Civanperçem
24
Avrasya Terim Dergisi, 2015, 3 (2): 23 - 33
Latince (Bilimsel) Adı
Achillea biebersteinii Afan.
(Compositae, MARE13895)
Achillea millefolium L. subsp.
millefolium
(Compositae, MARE 13926)
Achillea teretifolia Willd.
(Compositae, MARE 13870)
Achillea wilhelmsii C. Koch
(Compositae, MARE 12692)
Adonis aestivalis L. subsp. aestivalis
(Ranunculaceae, MARE 12485)
Adonis flammea Jacq.
(Ranunculaceae, MARE 12664)
Agrimonia eupatoria L.
(Rosaceae, MARE 13512)
Ajuga chamaepitys (L.) Schreber
subsp. chia (Schreber) Arcangeli var.
chia
(Labiatae, MARE 13891)
Ajuga chamaepitys (L.) Schreber
subsp. chia (Schreber) Arcangeli var.
ciliata Briq.
(Labiatae, MARE 12674)
Alcea calvertii (Boiss.) Boiss.
(Malvaceae, MARE 13490)
Alcea dissecta (Baker) Zohary
(Malvaceae, MARE 13489)
Alcea excubita Iljin
(Malvaceae, MARE 11097)
Allium cardiostemon Fisch. et Mey.
(Liliaceae, MARE 13887)
Allium tuncelianum (Kollmann)
Özhatay, B.Mathew & Şiraneci
(Liliaceae, MARE 13851)
Amaranthus albus L.
(Amaranthaceae, MARE 13424)
Amaranthus retroflexus L.
(Amaranthaceae, MARE 13389)
Amelanchier parviflora Boiss. var.
parviflora
Yöresel Adı
Latince (Bilimsel) Adı
Arı çiçeği, Sarı
papatya, Sarı
çiçek
Anchusa leptophylla Roemer et
Schultes subsp. tomentosa (Boiss.)
Civanperçem
Civanperçemi,
Yavşan
Civanperçemi
Keklikgözü
Keklikgözü
Boya otu
Kokar ot
Kokar ot
Hero
Hero, Hiro,
Govık
Amervans
Dağ sarımsağı,
Sirik
Dağ sarımsağı,
Sirik, Sirmok
Süpürge otu
Kırmızı pancar,
Sılmık
İt alıçı
(Rosaceae, MARE 13468)
Anacamptis pyramidalis (L) L. C. M.
Richard
(Orchidaceae, MARE 13940)
Anarrhinum orientale Bentham
(Scrophulariaceae, MARE 13429)
Sahlep, Salep
çiçeği
Anchusa azurea Miller var. azurea
Gurız, Güriz,
Gürz
(Boraginaceae, MARE 12699)
eurasscience.com
Süpürge otu
Chamb.
(Boraginaceae, MARE 12525)
Anthemis austriaca Jacq.
(Compositae, MARE 12576)
Anthemis coelopoda Boiss. var.
bourgaei Boiss.
(Compositae, MARE 12590)
Anthemis hyalina DC.
(Compositae, MARE 12658)
Yöresel Adı
Gurız, Güriz
Papatya,
Patpatik
Papatya,
Patpatık
Papatya, Yoğurt
çiçeği
Anthemis tinctoria L. var. tinctoria
Papatya, Sarı
papatya
caucasica
Gelin çiçeği
(Compositae, MARE 13874)
Arabis caucasica Willd. subsp.
(Cruciferae, MARE 13841)
Arctium minus (Hill) Bernh. subsp.
pubens (Babington) Aarenes
(Compositae, MARE 13531)
Arnebia densiflora (Nordm.) Ledeb.
(Boraginaceae, MARE 13939)
Arum detruncatum C. A. Meyer var.
caudatum (Engler) K. Alpınar et R. Mill
(Araceae, MARE 13843)
Asphodeline tenuior (Fischer) Ledeb.
subsp. tenuiflora (C.Koch) E.Tuzlacı
var. tenuiflora
(Liliaceae, MARE 10819)
Astragalus amblolepis Fischer
(Leguminosae, MARE 13451)
Astragalus brachycalyx Fischer
(Leguminosae, MARE 10766)
Astragalus macrocephalus Willd.
subsp. finitimus (Bunge) Chamberlain
(Leguminosae, MARE 13852)
Astragalus oocephalus Boiss. subsp.
stachyophorus Hub.-Mor. et Chamb.
(Leguminosae, MARE 12564)
Bellevalia gracilis Feinbrun
(Liliaceae, MARE 12600)
Berberis crataegina DC.
(Berberidaceae, MARE 12645)
Campanula glomerata L. subsp.
hispida (Witasek) Hayek
(Campanulaceae, MARE 13885)
Campanula involucrata Aucher ex
A.DC.
(Campanulaceae, MARE 12654)
Campanula saxonorum Gandoger
(Campanulaceae, MARE 13925)
Campanula sclerotricha Boiss.
(Campanulaceae, MARE 13382)
Gurn, Kabalak,
Pıtrak
Elık
Domuz otu
Yara otu
Geven
Geven, Keven
Sarı yonca
Sarı yonca
Öküz soğanı
Karamuk,
Karamık
Çan çiçeği
Çan çiçeği
Çan sarmaşığı
Bal çiçeği
25
Avrasya Terim Dergisi, 2015, 3 (2): 23 - 33
Latince (Bilimsel) Adı
Cardamine uliginosa Bieb.
(Cruciferae, MARE 10833)
Carduus nutans L. subsp. leiophyllus
(Petr.) Stoj. et Stef.
(Compositae, MARE 13888)
Carduus pycnocephalus L. subsp.
albidus (Bieb.) Kazmi
(Compositae, MARE 12638)
Carlina vulgaris L.
(Compositae, MARE13470)
Celtis tournefortii Lam.
(Ulmaceae, MARE 13540)
Centaurea depressa Bieb.
(Compositae, MARE 13865)
Centaurea iberica Trev. ex Sprengel
(Compositae, MARE 13454)
Centaurea hyalolepis Boiss
(Compositae, MARE 10790)
Centaurea kurdica Reichardt
(Compositae, MARE 13946)
Centaurea solstitialis L. subsp.
solstitialis
(Compositae, MARE 13456)
Centaurea urvillei DC. subsp.
hayekiana Wagenitz
(Compositae, MARE 12696)
Centaurea virgata Lam.
(Compositae, MARE 13519)
Cerasus microcarpa (C. A. Meyer)
Boiss. subsp. tortuosa
(Rosaceae, MARE 13932)
Cerinthe minor L. subsp. auriculata
(Ten.) Domac
(Boraginaceae, MARE 13414)
Chaerophyllum bulbosum L.
(Umbelliferae, MARE 12440)
Chardinia orientalis (L.) O. Kuntze
(Compositae, MARE 12663)
Chenopodium album L. subsp. album
var. album
(Chenopodiaceae, MARE 13370)
Chenopodium botrys L.
(Chenopodiaceae, MARE 13526)
Chenopodium foliosum (Moench)
Aschers.
(Chenopodiaceae, MARE 13943)
Chondrilla juncea L. var. acantholepis
(Boiss.) Boiss.
(Compositae, MARE 13449)
eurasscience.com
Yöresel Adı
Munzur otu
Eşek dikeni,
Kangal
Eşek dikeni,
Kangal
Deve kengeri
Derdoğan
Latince (Bilimsel) Adı
Chrozophora tinctoria (L.) Rafin.
(Euphorbiaceae, MARE 13418)
Cicer bijugum Rech. fil.
(Leguminosae, MARE 12591)
Cichorium intybus L.
(Compositae, MARE 13448)
Cirsium arvense (L.) Scop. subsp.
vestitum (Wimmer et Grab.) Petrak
(Compositae, MARE 13910)
Cirsium haussknechtii Boiss.
(Compositae, MARE 13453)
Peygamber
çiçeği, Deve
dikeni
Cnicus benedictus L. var. benedictus
Belhok
(Leguminosae, MARE 13894)
Coluteocarpus vesicaria (L.) Holmboe
subsp. vesicaria
(Cruciferae, MARE 13871)
Consolida oliveriana (DC.) Schröd.
(Ranunculaceae, MARE 13934)
Belhok, Sarı
diken
Pamuk dikeni
(Compositae, MARE 12536)
Colutea cilicica Boiss. et Bal.
Consolida orientalis (Gay) Schröd.
Belhok, Zerık
(Ranunculaceae, MARE 12619)
Convolvulus arvensis L.
Belkok
Süpürge otu
Zerdali
Akrepkuyruğu
Homık
Çağala otu
Sılmık
Kuş otu
Kuş üzümü
Sakız otu
(Convolvulaceae, MARE 13391)
Convolvulus betonicifolius Miller
subsp. betonicifolius
(Convolvulaceae, MARE 12511)
Convolvulus galaticus Rostan ex
Choisy
(Convolvulaceae, MARE 12702)
Cotinus coggyria Scop.
(Anacardiaceae, MARE 13912)
Crataegus meyeri Pojark.
(Rosaceae, MARE 12642)
Crataegus monogyna Jacq. subsp.
monogyna
(Rosaceae, MARE 12426)
Crataegus pseudoheterophylla Pojark.
(Rosaceae, MARE 13539)
Crepis foetida L. subsp. rhoeadifolia
(Bieb.) Čelak.
(Compositae, MARE 13500)
Crocus biflorus Miller subsp. tauri
(Maw) Mathew
(Iridaceae, MARE 13536)
Cruciata taurica (Pallas ex Willd.)
Ehrend.
(Rubiaceae, MARE 12713)
Cynodon dactylon (L.) Pers. var.
villosus Regel
(Gramineae, MARE 13495)
Yöresel Adı
Yılan otu
Yabani nohut
Acı ot, Keklik
otu, Talışk
Kelendor
Eşek dikeni
Mübarek dikeni
Patlak
Patarık otu
Sancı otu
Sancı otu
Peçek, Yer
sarmaşığı
Peçek, Yer
sarmaşığı
Peçek, Yer
sarmaşığı
Boya sumağı
Alıç, Aluç,
Rıhok
Alıç, Aluç,
Güjok
Alıç, Aluç
Kokar ot,
Yürek otu
Çiğdem, Pivık
Peynirmayası
Ayrık, Ayrık
otu
26
Avrasya Terim Dergisi, 2015, 3 (2): 23 - 33
Latince (Bilimsel) Adı
Dactylorhiza iberica (Bieb.ExWilld.)
Soo
(Orchidaceae, MARE 13963)
Dactylorhiza osmanica (Kl.) Soo var.
Yöresel Adı
Latince (Bilimsel) Adı
Sahlep, Salep
çiçeği
Falcaria vulgaris Bernh.
osmanica
Sahlep, Salep
çiçeği
oleoides
Çobansüpürgesi
(Orchidaceae, MARE 13877)
Daphne oleoides Schreber subsp.
(Thymelaeaceae, MARE 13953)
Dianthus orientalis Adams
(Caryophyllaceae, MARE 13961)
Dipsacus laciniatus L.
(Dipsacaceae, MARE 13463)
Ebenus haussknechtii Bornm. ex
Hub.-Mor.
(Leguminosae, MARE 13517)
Echinops orientalis Trautv.
(Compositae, MARE 13455)
Echinops pungens Trautv. var.
pungens
(Compositae, MARE 12554)
Echinops viscosus DC. subsp.
bithynicus (Boiss.) Rech. fil.
(Compositae, MARE 13492)
Echium italicum L.
(Boraginaceae, MARE 13378)
Equisetum ramosissimum Desf.
(Equisetaceae, MARE 13436)
Eranthis hyemalis (L.) Salisb.
(Ranunculaceae, MARE 13835)
Eremurus spectabilis Bieb.
(Liliaceae, MARE 13842)
Eryngium campestre L. var. virens
Link
(Umbelliferae, MARE 13450)
Euphorbia chamaesyce L.
(Euphorbiaceae, MARE 13498)
Euphorbia cheiradenia Boiss. et
Hohen.
(Euphorbiaceae, MARE 12528)
Euphorbia denticulata Lam.
(Euphorbiaceae, MARE 13840)
Euphorbia falcata L. subsp. falcata
var. falcata
(Euphorbiaceae, MARE 13395)
Euphorbia gaillardotii Boiss. et
Blanche
(Euphorbiaceae, MARE 13421)
Euphorbia macroclada Boiss.
(Euphorbiaceae, MARE 13884)
eurasscience.com
Yabani karanfil
(Umbelliferae, MARE 13387)
Ferula orientalis L.
(Umbelliferae, MARE 10808)
Ficus carica L. subsp. rupestris
(Hausskn.) Browicz.
(Moraceae, MARE 12721)
Fritillaria pinardii Boiss.
(Liliaceae, MARE 13837)
Fumaria asepala Boiss.
Ayı dikeni
(Papaveraceae, MARE 12719)
Fumaria cilicica Hausskn.
Yonca
Eşek kengeri
Eşek kengeri
Eşek kengeri
(Papaveraceae, MARE 12535)
Galium incanum Sm. subsp. elatius
(Boiss.) Ehrend.
(Rubiaceae, MARE 12714)
Galium runcinatum Ehrend et
Schönb.-Tem.
(Rubiaceae, MARE 12632)
Galium verum L. subsp. verum
(Rubiaceae, MARE 13882)
Geranium pusillum Burm. fil.
(Geraniaceae, MARE 12620)
Sorık, Yakar ot
Atkuyruğu,
Eğrelti
Geranium stepporum Davis
(Geraniaceae, MARE 13827)
Gladiolus illyricus W. Koch
(Iridaceae, MARE 13941)
Kurtboğan
Gladiolus italicus Miller
(Iridaceae, MARE 12675)
Gullık, Gulik
Glaucium leiocarpum Boiss.
(Papaveraceae, MARE 13850)
Eşek kengeri
Haşil, Sütleğen
Haşil, Sütleğen
Haşil, Sütleğen
Sütleğen, Yılan
otu
Haşil, Sütleğen
Haşil, Sütleğen,
Yılan otu
Globularia trichosantha Fisch. et Mey.
(Globulariaceae, MARE 13825)
Gundelia tournefortii L. var. armata
Freyn et Sint.
(Compositae, MARE 12667)
Gundelia tournefortii L. var.
tenuisecta Boiss.
(Compositae, MARE 12492)
Gundelia tournefortii L. var.
tournefortii
(Compositae, MARE 12636)
Gypsophila aucheri Boiss.
(Caryophyllaceae, MARE 12450)
Helianthemum ledifolium (L.) Miller
var. microcarpum Willk.
(Cistaceae, MARE 12727)
Helichrysum arenarium (L.) Moench
subsp. aucheri (Boiss.) Davis et
Kupicha (Compositae, MARE 13883)
Yöresel Adı
Tizik
Çağşir, Kıngor
Yabani incir
Mor lale
Şahdere
Şahdere
Yapışkan
sarmaşık
Yapışkan
sarmaşık
Boya otu
Hillok, Hilok
Hillok, Hilok
Yalancı lale
Domuz soğanı
Gelincik
Arı çiçeği
Acı kenger
Kenger, Kereng
Kenger, Kereng
Çöven
Diş otu
Altın otu,
Güneş otu, Sarı
çiçek
27
Avrasya Terim Dergisi, 2015, 3 (2): 23 - 33
Latince (Bilimsel) Adı
Yöresel Adı
Latince (Bilimsel) Adı
Yöresel Adı
Helichrysum armenium DC. subsp.
araxinum (Kirp.) Takht.
Güneş otu
Linum mucronatum Bertol. subsp.
mucronatum
Sarı çiçek
(Compositae, MARE 13518)
Helichrysum plicatum DC. subsp.
polyphyllum (Ledeb.) Davis et Kupicha
(Compositae, MARE 13872)
Heliotropium circinatum Griseb.
(Boraginaceae, MARE 13373)
Hyacinthus orientalis L. subsp.
chionophilus Wendelbo
(Liliaceae, MARE 13838)
Hyoscyamus niger L.
(Solanaceae, MARE 12539)
Altın otu,
Güneş otu, Sarı
çiçek
Bostan otu
orientalis
Aminot,
Nergis, Sümbül
Yılan otu
Hypericum lydium Boiss.
Kantaron, Mide
otu
Hypericum perforatum L.
Kantaron, Mide
otu, Yara otu
Hypericum scabrum L.
Mide otu, Yara
otu
(Guttiferae, MARE 12542)
(Guttiferae, MARE 13942)
(Guttiferae, MARE 13857)
Inula oculus-christi L.
(Compositae, MARE 11096)
Iris caucasica Hoffm. subsp. turcica
B.Mathew.
(Iridaceae, MARE 10820)
Iris sari Schott ex Baker
(Iridaceae, MARE 10820)
Isatis candolleana Boiss.
(Cruciferae, MARE 12540)
Isatis spectabilis Davis
(Cruciferae, MARE13959)
Juniperus foetidissima Willd.
(Cupressaceae, MARE 13488)
Juniperus oxycedrus L. subsp.
oxycedrus
(Cupressaceae, MARE 12700)
Lactuca serriola L.
(Compositae, MARE 13396)
Lathyrus boissieri Sirj.
(Leguminosae, MARE 12435)
Lathyrus cicera L.
(Leguminosae, MARE 12682)
Lathyrus rotundifolius Willd. subsp.
miniatus (Bieb. ex Stev.) Davis
(Leguminosae, MARE 17735)
Legousia pentagonia (L.) Thellung
(Campanulacea, MARE 12601, 12640)
Leontodon crispus Vill. subsp. asper
(Waldst. et Kit.) Rohl. var. setulosus
(Hal.) Kupicha
(Compositae, MARE 12706)
eurasscience.com
(Linaceae, MARE 13856)
Lonicera caucasica Pallas subsp.
orientalis (Lam.) Chamb. et Long
(Caprifoliaceae, MARE 13533)
Malus sylvestris Miller subsp.
orientalis (A. Uglitzkich) Browicz var.
Yol otu
Sarı nevroz
Bahar çiçeği
Boya otu
Yara otu
Ardıç
Ardıç
Keklik otu
Çollık
Çolık, Yalancı
fasulye
Dıldirme
Çan çiçeği
Sev, Yabani
elma
(Rosaceae, MARE 12657)
Malva neglecta Wallr.
(Malvaceae, MARE 13403)
Ebe gümeci,
Ebem gümeci,
Tolık
Marrubium astracanicum Jacq. subsp.
astracanicum
Dağ çayı
minima
Gurnik
(Labiatae, MARE 12594)
Medicago minima (L.) Bart. var.
(Leguminosae, MARE 10817)
Melissa officinalis L. subsp. officinalis
(Labiatae, MARE 10769)
Mentha longifolia (L.) Hudson subsp.
typhoides (Briq.) Harley
(Labiatae, MARE 13529)
Muscari armeniacum Leichtlin ex
Baker
(Liliaceae, MARE 13833)
Muscari comosum (L.) Miller
(Liliaceae, MARE 12676)
Muscari neglectum Guss
(Liliaceae, MARE 13820)
Nepeta italica L.
(Labiatae, MARE 12626)
Nepeta nuda L. subsp. albiflora
(Boiss.) Gams
(Labiatae, MARE 13922)
Nepeta trachonitica Post
(Labiatae, MARE 12476)
Ononis spinosa L. subsp. leiosperma
(Boiss.) Sirj.
(Leguminosae, MARE 13447)
Onopordum candidum Nab.
(Compositae, MARE 13416)
Onosma argentatum Hub.-Mor.
(Boraginaceae, MARE 13845)
Onosma giganteum Lam.
(Boraginaceae, MARE 12478)
Orchis coriophora L.
(Orchidaceae, MARE 12584)
İt yemliği
Sarmaşık
Orchis palustris Jacq.
(Orchidaceae, MARE 12599)
Kolonya otu,
Limon otu
Punk
Dağ sümbülü,
Sümbül
Dağ sümbülü,
Sümbül
Dağ sümbülü,
Sümbül
Nezle otu
Arı kekiği
Dağ çayı
Sabankıran
Kangal
Emzik
Havaciva
Sahlep, Salep
çiçeği
Sahlep, Salep
çiçeği
28
Avrasya Terim Dergisi, 2015, 3 (2): 23 - 33
Latince (Bilimsel) Adı
Yöresel Adı
Latince (Bilimsel) Adı
Yöresel Adı
Orchis punctulata Steven Ex Lindley
Sahlep, Salep
çiçeği, Sümbül
Populus tremula L.
Dağ kekiği,
Zemul
Portulaca oleracea L.
Bodur kavak,
Yabani kavak
Pırpar,
Pirpirim, Semiz
otu
Kekik, Kuş
zemulu, Zemul,
Zemule
Çuçikan
Potentilla reptans L.
(Orchidaceae, MARE 13867)
Origanum acutidens (Hand.-Mazz.)
Ietswart
(Labiatae, MARE 13864)
Origanum vulgare L. subsp. gracile
(C. Koch) Ietswaart
(Labiatae, MARE 13897)
Ornithogalum arcuatum Steven
(Liliaceae, MARE 12549)
Ornithogalum oligophyllum E. D.
Clarke
(Liliaceae, MARE 13836)
Ornithogalum platyphyllum Boiss.
(Liliaceae, MARE 12585)
Ornithogalum pyrenaicum L.
(Liliaceae, MARE 13967)
Paeonia mascula (L.) Miller subsp.
arietina (Anders.) Cullen et Heywood
(Paeoniaceae, MARE 13914)
Paliurus spina-christi Miller
(Rhamnaceae, MARE 13464)
Papaver pseudo-orientale (Fedde)
Medw.
(Papaveraceae, MARE 13944)
Phlomis armeniaca Willd.
(Labiatae, MARE 13919)
Phlomis kurdica Rech. fil.
(Labiatae, MARE 13861)
Phlomis oppositiflora Boiss. et
Hausskn.
(Labiatae, MARE 12458)
Picnomon acarna (L.) Cass.
(Compositae, MARE 13516)
Pistacia atlantica Desf.
(Anacardiaceae, MARE 11077)
Pistacia eurycarpa Yalt.
(Anacardiaceae, MARE 12625)
Plantago lanceolata L.
(Plantaginaceae, MARE 12560)
Plantago major L. subsp. major
(Plantaginaceae, MARE 12438)
Plumbago europaea L.
(Plumbaginaceae, MARE 13428)
Polygonum cognatum Meissn.
(Polygonaceae, MARE 13493)
eurasscience.com
Köpek soğanı
(Salicaceae, MARE 13945)
(Portulacaceae, MARE 13393)
(Rosaceae, MARE 13457)
Prangos ferulacea (L.) Lindl.
(Umbelliferae, MARE 13935)
Prangos pabularia Lindl.
(Umbelliferae, MARE 12546)
İt otu
Fare soğanı
İt soğanı
Ayı gülü,
Gulorç, Gül
horç, Savıle
Arı çalısı, Kara
çalı
Gelincik,
Yabani haşhaş
Boz ot, Çay otu
Çay otu
Pamuk çiçeği
Fare dikeni,
Fare kengeri
Kizvan,
Nervend
Çedene,
Menengeç,
Kizvan
Damar otu,
Yara otu
Damar otu,
Celezer, Siğil
otu, Yara otu
Boya otu
Gaye bederan,
Harman otu,
Madımak
Prunella vulgaris L.
(Labiatae, MARE 13878)
Prunus divaricata Ledeb. subsp.
divaricata
(Rosaceae, MARE 12437)
Prunus divaricata Ledeb. subsp. ursina
(Kotschy) Browicz
(Rosaceae, MARE 13931)
Ptilostemon afer (Jacq.) Greuter subsp.
eburneus Greuter
(Compositae, MARE 13377)
Pyrus syriaca Boiss. var. syriaca Boiss.
(Rosaceae, MARE 13947)
Quercus brantii Lindley
(Fagaceae, MARE 13466)
Quercus infectoria Oliver subsp.
boissieri (Reuter) O. Schwarz
(Fagaceae, MARE 12698)
Quercus libani Oliver
(Fagaceae, MARE 13481)
Quercus petraea (Mattuschka) Liebl.
subsp. pinnatiloba (C. Koch) Menitsky
(Fagaceae, MARE 13510)
Ranunculus sericeus Banks et Sol.
(Ranunculaceae, MARE 12623)
Reichardia glauca Matthews
(Compositae, MARE 13938)
Reseda lutea L. var. lutea
(Resedaceae, MARE 13511)
Rheum ribes L.
(Polygonaceae, MARE 13419)
Rosa canina L.
(Rosaceae, MARE 13541)
Rosularia libanotica (Lab.) Muirhead
(Crassulaceae, MARE 12687)
Rubia tinctorum L.
(Rubiaceae, MARE 13399)
Yer gülü
Çağşır, Çağşır
Çahşir, Çahşir
Dağ çayı
Erik, Yabani
erik
Erik
Bozık
Adi armut,
Şekok
Meşe, Palamut
Meşe
Meşe
Meşe
Sarı çiçek
Sütlü ot
Eşek otu
Işkın, Rives
Kuşburnu,
Şilan
Kayakoruğu
Kökboya,
Sarısumak
29
Avrasya Terim Dergisi, 2015, 3 (2): 23 - 33
Latince (Bilimsel) Adı
Yöresel Adı
Latince (Bilimsel) Adı
Rubus sanctus Schreber
Böğürtlen,
Tırık, Tırrık
Scorzonera veratrifolia Fenzl
Rumex acetosella L.
Kuzukulağı,
Tırşok
Scutellaria orientalis L. subsp. bicolor
(Rosaceae, MARE 13438)
(Polygonaceae, MARE 12633)
Rumex patientia L.
Kuzukulağı,
Ekşi ot
Rumex scutatus L.
Kuzukulağı,
Tırşok
(Polygonaceae, MARE 13923)
(Polygonaceae, MARE 13906)
Salvia bracteata Banks et Sol.
(Labiatae, MARE 12486)
Salvia candidissima Vahl. subsp.
candidissima
(Labiatae, MARE 11068)
Salvia macrochlamys Boiss. et Kotschy
(Labiatae, MARE 12454)
Salvia multicaulis Vahl
(Labiatae, MARE 12672)
Salvia palaestina Bentham
(Labiatae, MARE 12617)
Salvia poculata Nab.
(Labiatae, MARE 12517)
Salvia sclarea L.
(Labiatae, MARE 12430)
Salvia suffruticosa Montbret et Aucher
ex Bentham
(Labiatae, MARE 12602)
Salvia tomentosa Miller
(Labiatae, MARE 13847)
Salvia verticillata L. subsp. amasiaca
(Freyn et Bornm.) Bornm.
(Labiatae, MARE 13892)
Sambucus nigra L.
(Caprifoliaceae, MARE 12622)
Saponaria prostrata Willd. subsp.
anatolica Hedge
(Caryophyllaceae, MARE 13899)
Satureja hortensis L.
(Labiatae, MARE 13514)
Scariola orientalis (Boiss.) Sojak
(Compositae, MARE 13521)
Scorzonera cinerea Boiss.
(Compositae, MARE 13834)
Scorzonera mollis Bieb. subsp. mollis
(Compositae, MARE 12681)
Scorzonera tomentosa L.
(Compositae, MARE 13472)
eurasscience.com
Ada çayı
Glabor
Arı otu
Dağ çayı, Süt
otu
(Compositae, MARE 13917)
(Hochst.) Edmondson
(Labiatae, MARE 12544)
Scutellaria orientalis L. subsp.
haussknechtii (Boiss.) Edmondson
(Labiatae, MARE 13909)
Scutellaria orientalis L. subsp.
orientalis
(Labiatae, MARE 13437)
Scutellaria orientalis L. subsp. virens
(Boiss. et Kotschy) Edmondson
(Labiatae, MARE 13952)
Sedum sempervivoides Bieb.
(Crassulaceae, MARE 13844)
Senecio eriospermus DC. var.
eriospermus
Palağ
(Compositae, MARE 13868)
Senecio vernalis Waldst. et Kit.
(Compositae, MARE 12670)
Palağ
Siebera pungens (Lam.) J. Gay
Dağ çayı
Silene compacta Fischer
Çay otu
Ada çayı, Ateş
otu
Ada çayı,
Karabaş
Patpatik
Sabun otu
(Compositae, MARE 13474)
(Caryophyllaceae, MARE 13956)
Silene vulgaris (Moench) Garcke var.
commutata (Guss.) Coode et Cullen
(Caryophyllaceae, MARE 13890)
Silene vulgaris (Moench) Garcke var.
vulgaris
(Caryophyllaceae, MARE 12518)
Solanum dulcamara L.
(Solanaceae, MARE 10807)
Sorghum halepense (L.) Pers. var.
muticum (Hackel) Grossh.
(Gramineae, MARE 13433)
Stachys lavandulifolia Vahl var.
lavandulifolia
Anıh, Anık,
Dağ kekiği
(Labiatae, MARE 12596)
Stachys spectabilis Choist ex DC.
(Labiatae, MARE 13525)
Fare otu
Stipa ehrenbergiana Trin. et Rupr.
At yemliği,
Kızır, Kizir,
Yemlik
Spling, Yemlik
Alabend,
Nalbant,
Neraband,
Yarasakızı otu
(Gramineae, MARE 12615)
Tanacetum parthenium (L.) Schultz
Bip.
(Compositae, MARE 13958)
Teucrium chamaedrys L. subsp.
sinuatum (Čelak.) Rech. fil.
(Labiatae, MARE 13412)
Teucrium parviflorum Schreber
(Labiatae, MARE 12606)
Yöresel Adı
Alabend,
Nalbant,
Neraband,
Yarasakızı otu
Şimşek otu
Şimşek otu
Şimşek otu
Şimşek otu
Ömür çiçeği
Acı papatya
Acı papatya
Yıldız çiçeği
Gıvışk
Cırvınık
Cırvınık
Acı ot
Süpürge darısı
Ada çayı, Dağ
çayı
Dağ çayı
Ok otu, Dönen
ot
Papatya
Dağ kekiği
Dağ kekiği
30
Avrasya Terim Dergisi, 2015, 3 (2): 23 - 33
Latince (Bilimsel) Adı
Yöresel Adı
Latince (Bilimsel) Adı
Teucrium polium L.
Acı ot, Dağ
kekiği, Diş otu
Ziziphora tenuior L.
(Labiatae, MARE 13950)
Thymus kotschyanus Boiss. et Hohen.
var. kotschyanus
(Labiatae, MARE 13920)
Thymus leucostomus Hausskn. et
Velen.
(Labiatae, MARE 12628)
Tragopogon buphthalmoides (DC.)
Boiss. var. buphthalmoides
(Compositae, MARE 12466)
Tragopogon longirostis Bisch. ex
Schultz Bip. var. longirostis
(Compositae, MARE 13859)
Tragopogon longirostis Bisch. var.
longirostris
(Compositae, MARE 11343)
Tribulus terrestris L.
(Zygophyllaceae, MARE 13398)
Tulipa armena Boiss. var. armena
(Liliaceae, MARE 13828)
Kekik
Dağ kekiği
Sıpling, Sipling,
Yemlik
Sıpling, Sipling,
Yemlik
Demir diken,
Demir dikeni
Dağ lalesi, Lale
Öksürük otu,
Pamuklu otu
Typha shuttleworthii
Hasır kamışı,
Saz
Urtica dioica L.
Gezik, Isırgan,
Isırgan otu
(Typhaceae, MARE 13462)
(Urticaceae, MARE 13853)
Vaccaria pyramidata Medik. var.
grandiflora (Fisch. ex DC.) Cullen
(Caryophyllaceae, MARE 12524)
Verbascum cheiranthifolium Boiss.
var. cheiranthifolium
(Scrophulariaceae, MARE 13858)
Verbascum sinuatum L. var.
adenosepalum Murb.
(Scrophulariaceae, MARE 13483)
Vincetoxicum canescens (Willd.)
Dence. subsp canescens
(Asclepiadaceae, MARE 12608)
Vincetoxicum tmoleum Boiss.
(Asclepiadaceae, MARE 13499)
Sabun otu
Balık otu,
Sığırkuyruğu
Sığırkuyruğu
Zehir otu
Zehir otu
Ökse otu,
Yapışkan ot
Vitis sylvestiris Gmelin
Koruk, Tiri,
Yabani asma
Xeranthemum annuum L.
Avlek, Süpürge,
Süpürge otu
(Vitaceae, MARE 13505)
(Compositae, MARE 13381)
Ziziphora capitata L.
(Labiatae, MARE 12627)
Ziziphora clinopodioides Lam.
(Labiatae, MARE 12431)
eurasscience.com
3.2. Tunceli Yöresinde Yetiştirilen Bazı
Bitkilerin Yöresel Adları
Yörede yetiştirilmiş olarak gördüğümüz 35
bitkiye ait 59 yöresel ad bir liste halinde aşağıda
sunulmuştur:
Allium cepa L.: Soğan, Pizav
Allium sativum L.: Sarımsak, Sir
Amygdalus communis L. : Badem, Bayif
Armeniaca vulgaris Lam.: Kayısı
Beta vulgaris L. f. altissima: Şeker pancarı
Capsicum annum L.: Biber, İsot
Cerasus avium (L.) Moench: Kiraz, Geraz
Cerasus vulgaris Mill.: Vişne
Cicer arietinum L.: Nohut, Nuk
Citrullus lanatus (Thunb.) Mansf. : Karpuz
Cucumis melo L.: Kavun, Kultik
Cucumis sativus L.: Salatalık, Hıyar
Cucurbita pepo L.: Kundır
Cydonia oblonga Mill.: Ayva
Elaeagnus angustifolia L.: İğde
Helianthus annuus L.: Ayçiçeği, Berroy
Helianthus tuberosus L.: Yerelması, Seva bine herde
Hordeum vulgare L.: Arpa, Ce
Iris germanica L.: Navrız, Zambak
Juglans regia L.: Ceviz, Güz
Lycopersicon esculentum Mill.: Domates, Frenk
Malus sylvestris Mill. subsp. mitis (Wallr.) Mansf.:
Elma, Sev
Viscum album L. subsp. album
(Loranthaceae, MARE 13933)
Kekik
Kekik
Tussilago farfara L.
(Compositae, MARE 12467)
(Labiatae, MARE 12577)
Yöresel Adı
Kekik
Anıh, Kekik
Morus alba L.: Dut, Tu
Nicotiana tabacum L.: Tütün, Tutın
Persica vulgaris Mill.: Şeftali
Petroselinum crispum (Mill.) Fuss: Maydanoz
Phaseolus vulgaris L.: Fasülye, Lüvik
Populus nigra L. subsp. nigra cv. italica: Kavak
Prunus x domestica L.: Erik
Pyrus communis L. var. sativa DC.: Armut, Hırm
Sesamum indicum L.: Küncü, Susam
Solanum melongena L.: Patlıcan
Triticum sativum Lam. : Buğday, Genim
Vitis vinifera L.: Asma, üzüm, Tri
Zea mays L. subsp. mays: Mısır, Lazut
4. Tartışma ve Sonuç
Tunceli yöresinde yaptığımız etnobotanik
araştırmalarla ilgili olarak yöreden 800’den fazla bitki
31
Avrasya Terim Dergisi, 2015, 3 (2): 23 - 33
örneği toplanmıştır. Bu bitkilerden 306 taksona ait
toplam 491 yöresel ad tespit edilmiştir. Bitkilerin yerel
adları konusunda en kapsamlı 2 kaynağa (Baytop,
2007:7; Tuzlacı, 2011:1) göre Tunceli yöresinde
saptadığımız 65 taksonun yöresel adı ilk kez bu çalışma
ile belirlenmiştir. Bunlar Tablo 2’de sunulmuştur:
Tablo 2. Tunceli yöresinde yöresel adı Türkiye’de ilk
kez kaydedilen taksonlar.
Latince (Bilimsel) Adı
Yöresel Adı
Acantholimon
acerosum
var. parvifolium
Acantholimon
armenum
var. balansae
Acanthus dioscoridis var.
dioscoridis
Ajuga chamaepitys subsp.
chia var. ciliata
Anarrhinum orientale
Anchusa leptophylla subsp.
tomentosa
Arum detruncatum var.
caudatum
Astragalus amblolepis
Astragalus macrocephalus
subsp. finitimus
Astragalus
oocephalus
subsp. stachyophorus
Bellevalia gracilis
Campanula
glomerata
subsp. hispida
Campanula involucrata
Campanula saxonorum
Campanula sclerotricha
Cardamine uliginosa
Carlina vulgaris
Centaurea depressa
Geven, Çobanyastığı
Centaurea urvillei subsp.
hayekiana
Cicer bijugum
Cirsium haussknechtii
Consolida oliveriana
Crocus biflorus subsp. tauri
Dactylorhiza osmanica var.
osmanica
Dianthus orientalis
Ebenus haussknechtii
Euphorbia gaillardotii
Fritillaria pinardii
Fumaria cilicica
Galium incanum subsp.
elatius
Galium runcinatum
Geranium pusillum
Gladiolus italicus
Gypsophila aucheri
eurasscience.com
Geven, Yılanyatağı
Ayıkulağı
Kokar ot
Süpürge otu
Gurız, Güriz
Domuz otu
Geven
Sarı yonca
Sarı yonca
Öküz soğanı
Çan çiçeği
Çan çiçeği
Çan sarmaşığı
Bal çiçeği
Munzur otu
Deve kengeri
Peygamber çiçeği,
dikeni
Belkok
Yabani nohut
Eşek dikeni
Sancı otu
Çiğdem, Pivık
Sahlep, Salep çiçeği
Deve
Latince (Bilimsel) Adı
Yöresel Adı
Helianthemum ledifolium
var. microcarpum
Helichrysum
armenium
subsp. araxinum
Iris caucasica subsp. turcica
Isatis spectabilis
Lathyrus boissieri
Legousia pentagonia
Leontodon crispus subsp.
asper var. setulosus
Linum mucronatum subsp.
mucronatum
Lonicera caucasica subsp.
orientalis
Nepeta trachonitica
Onosma giganteum
Phlomis oppositiflora
Ptilostemon afer subsp.
eburneus
Ranunculus sericeus
Salvia macrochlamys
Salvia palestina
Salvia poculata
Salvia suffruticosa
Saponaria prostrata subsp.
anatolica
Scorzonera veratrifolia
Diş otu
Scutellaria orientalis subsp.
bicolor
Scutellaria orientalis subsp.
haussknechtii
Scutellaria orientalis subsp.
orientalis
Scutellaria orientalis subsp.
virens
Senecio eriospermus var.
eriospermus
Siebera pungens
Stachys spectabilis
Thymus leucostomus
Tulipa armena var. armena
Typha shuttleworthii
Verbascum sinuatum var.
adenosepalum
Şimşek otu
Güneş otu
Sarı nevroz
Yara otu
Çollık
Çan çiçeği
İt yemliği
Sarı çiçek
Sarmaşık
Dağ çayı
Havaciva
Pamuk çiçeği
Bozık
Sarı çiçek
Arı otu
Palağ
Palağ
Çay otu
Sabun otu
Alabend,
Nalbant,
Neraband, Yarasakızı otu
Şimşek otu
Şimşek otu
Şimşek otu
Acı papatya
Yıldız çiçeği
Dağ çayı
Kekik
Dağ lalesi, Lale
Hasır kamışı, Saz
Sığırkuyruğu
Yabani karanfil
Yonca
Haşil, Sütleğen
Mor lale
Şahdere
Yapışkan sarmaşık
Bir cinsin iki veya daha fazla taksonuna veya
farklı cinslere ait taksonlara aynı yöresel adın verildiği
yukarıdaki listede görülmektedir. Bunlar genellikler
görünüş veya kullanış bakımından birbirine benzer
bitkilerdir.
Yapışkan sarmaşık
Hillok, Hilok
Domuz soğanı
Çöven
Tunceli yöresinde bitki adları ile ilgili halk
kültürünün günümüzdeki durumu bu çalışmada bilimsel
kanıtlarıyla birlikte olarak sunulmuş ve böylece bu
konudaki bilgilerin gelecek kuşaklara unutulmadan
aktarılması sağlanmıştır.
32
Avrasya Terim Dergisi, 2015, 3 (2): 23 - 33
5. Kaynaklar
Doğan, A., 2014. Pertek (Tunceli) Yöresinde Etnobotanik
Bir Araştırma. M.Ü. Sağlık Bilimleri Enstitüsü,
yayımlanmamış Doktora Tezi, 529 sayfa.
Baytop, T., 2007. Türkçe Bitki Adları Sözlüğü. Türk Dil
Kurumu Yayınları. Yayın No:578. Ankara.
Evans, R. S., Reis, SV., 1995. Ethnobotany. Chapman &
Hall, London.
Bulut, GE., 2008. Bayramiç (Çanakkale) yöresinde
etnobotanik bir araştırma. M.Ü. Sağlık Bilimleri
Enstitüsü, yayımlanmamış Doktora Tezi, 463
sayfa.
Güner, A., Özhatay, N., Ekim, T., Başer, KHC., Ed.,
2000. Flora of Turkey and the East Aegean Islands.
Vol. 11. Edinburgh University Press, Edinburgh.
Davis, PH., Mill, RR., Tan, K., 1998. Flora of Turkey and
the East Aegean Islands. Vol. 10. Edinburgh
University Press, Edinburgh.
Davis, PH., 1965-1985. Flora of Turkey and the East
Aegean Islands. Vol. 1-9. Edinburgh University
Press, Edinburgh.
eurasscience.com
Tuzlacı, E., Doğan, A., 2010. Turkish Folk Medicinal
Plants,
IX:
Ovacık
(Tunceli).
Marmara
Pharmaceutical Journal, 14: 136-143.
Tuzlacı, E., 2011. Türkiye Bitkileri Sözlüğü. (Genişletilmiş
2. baskı). Alfa Yayınları. İstanbul.
Young Kim, J., 2007. Ethnobotany. Library of Congress.
33

Benzer belgeler