PDF - Prof. Dr. Metin Hülagü

Yorumlar

Transkript

PDF - Prof. Dr. Metin Hülagü
ERCİYES ÜNİVERSİTESİ YAYINI-153
KİTAP ADI
Hoşgörü Toplumunda Ermeniler / Cilt 2
Erciyes Üniversitesi ©
HAZIRLAYANLAR
Prof. Dr. M. Metin Hülagü ©
Yrd. Doç. Dr. Şakir Batmaz ©
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi Alan ©
Yrd. Doç. Dr. Süleyman Demirci ©
ISBN:
Takım No: 978-9944-976-10-7
Kitap No: 978-9944-976-12-2
İlk Basım:
Ocak 2007
Kapakta Kullanılan Gravür
William Henry Bartlett
Kapak Tasarımı
Deniz Doğan
Baskı Öncesi Hazırlık
Bilge Grafik / (352) 232 29 05
Baskı
Orka Matbaacılık / (352) 322 17 00
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA
ERMENİLER
CİLT II
§
ERCİYES ÜNİVERSİTESİ I. ULUSLARARASI
SOSYAL ARAŞTIRMALAR SEMPOZYUMU
Osmanlı Toplumunda Birlikte Yaşama Sanatı:
Türk Ermeni İlişkileri Örneği
YAYINA HAZIRLAYANLAR
Prof. Dr. M. Metin Hülagü
Yrd. Doç. Dr. Şakir Batmaz
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi Alan
Yrd. Doç. Dr. Süleyman Demirci
İÇİNDEKİLER
İÇİNDEKİLER
Arş Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
Ortak Yaşamdan Çatışmaya Türkler ve Ermeniler: Van Yetimhanesi Örneği (1896-1897)............................................9
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Osmanlı Eğitim Sisteminin Türk-Ermeni Toplumlarının Birlikte Yaşamalarına Katkıları ........................................33
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Gregorian Kıpçakların Dil Yadigarları ..................................................................................................................................63
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
Gregorian Kıpçak Metinlerinden Akıllı Hikar’ın Hikâyesi..................................................................................................93
Yrd. Doç. Dr. Esat CAN
Millî Mücadele Romanlarında Türk-Ermeni İlişkileri ...................................................................................................... 119
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
Ermeni Tarihçi Arşak Alboyacıyan’ın Kayseri Ermenileri Tarihi Adlı Eserine Göre
Kayseri’de XIX. Yüzyıl ile XX. Yüzyıl Başlarında Faaliyet Gösteren Ermeni Okulları ............................................... 135
Prof. Dr. Feroz AHMAD
İkinci Meşrutiyet Döneminde Jön Türk - Ermeni İlişkileri .............................................................................................. 161
Doç. Dr. Galibe HACIYEVA
Türk Menşeli Ermeni Antroponimleri (Şahıs Adları)....................................................................................................... 189
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
Osmanlı Devleti’nin Ermenilere Göstermiş Olduğu Dinî İmtiyazlar Çerçevesinde Kilise Tamirleri........................ 203
Öğr. Gör. Dr. Gülnisa AYNAKULOVA
XVI-XVII. Yüzyıl Kıpçak - Ermeni Belgeleri Işığında Kıpçak Ermeni Cemaatinin
Osmanlı Devleti ve Rusya ile Yaptıkları Ticari Faaliyetler.............................................................................................. 227
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
Sosyal Hayatta Türk - Ermeni İlişkileri ve Bu İlişkilerin Osmanlı Ülkesinden
ABD’ye Göç Eden Ermeniler Üzerindeki Bazı Yansımaları ............................................................................................. 241
5
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Güzel TUYMOVA
Tatar ve Ermeni Müzik Geleneğinin Ortak Hususları ...................................................................................................... 263
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
Ermeni Dul ve Yetimleri ile Osmanlı Devleti’nin Bunlara Karşı Takip Ettiği Politikalar ......................................... 271
Arş. Gör. Hasan BAKTIR
Lady Mary Wortley Montagu’nun Türkiye Mektupları’nda Osmanlı Ermenileri ......................................................... 295
Yrd. Doç. Dr. Hava SELÇUK
XVII. Yüzyılda Kayseri’de Yaşayan Ermenilerin Sosyal Yaşantıları Üzerine Bazı Değerlendirmeler .................... 315
Dr. Hüseyin MEVSİM
Bulgar Araştırmacı Nikola Naçov’un Bursa Gezisi Başlıklı Yapıtında Bursa Ermenileri ........................................ 325
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
XVIII. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Ermeniler: Gözlemler ve Düşünceler .................................................................... 333
Öğr. Gör. İbrahim ÖZCOŞAR
13 Mahalle 7 Cemaat (XIX. Yüzyıl Mardin’inde Cemaatler Arası Sosyal Uyum Örnekleri) ...................................... 363
Doç. Dr. İsa YÜCEER
Türk - Ermeni İlişkilerinin İnanç Boyutu............................................................................................................................ 381
Yrd. Doç. Dr. İsmail Hakkı MERCAN
Şeriye Sicillerine Göre Balıkesir Ermenilerinin Sosyal Yaşantısı ve İhtida Eden Ermeniler ................................... 409
Prof. Dr. İsmail Veli ÖMEROĞLU / Ferhat FERHATLI
Kıpçak - Ermeni Yazılı Kaynaklarına Göre Türk - Ermeni İlişkileri.............................................................................. 427
Öğr. Gör. İsmigül ÇETİN
XIX. Yüzyılda Kayseri Sancağında Türk - Ermeni İlişkilerinin Ekonomik Boyutu .................................................... 441
Yrd. Doç. Dr. Jülide Akyüz
Ermeni Kadınlarına Ait Terekeler........................................................................................................................................ 453
Dr. Krikor DAMATYAN
Patrik IX. Hovhannes Döneminde Yayın Faaliyetinin Gelişmesi.................................................................................... 467
6
İÇİNDEKİLER
Prof. Mansura HAIDAR
Ottoman-Armenian Relations in the Light of Medieval Historical Sources
(Hint Kaynakları Işığında Osmanlı-Ermeni İlişkileri) ..................................................................................................... 483
Doç. Dr. Mehmet BEŞİRLİ
XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Türk - Ermeni Ekonomik Yapılarının Bir Mukayesesi: Tokat Örneği .......................... 517
Dr. Mehmet Emin ELMACI
II. Meşrutiyet Döneminde 1909 Cemiyetler Kanunu Çerçevesinde Birlikte Yaşama Sanatı ve Ermeniler.............. 533
Yrd. Doç. Dr. Mehmet Emin ÜNER
Klasik Osmanlı Döneminde Urfa’da Müslim-Gayrimüslim İlişkilerinin Sosyal Hayata Yansımaları..................... 551
7
ORTAK YAŞAMDAN ÇATIŞMAYA
TÜRKLER VE ERMENİLER:
VAN YETİMHANESİ ÖRNEĞİ
(1896-1897)
Arş Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü
E-mail: [email protected]; Tel:0 232 463 85 20
Özet
M.Ö. VI. yüzyıldan itibaren Anadolu’ya gelerek yerleşen
Ermeniler, yüzyıllarca Türklerle yanyana dostluk içinde
yaşamışlar ve karşılıklı olarak birbirlerinin gelenek ve göreneklerinden etkilenmişlerdir. Ermeniler zaman içinde
kendi istekleri doğrultusunda Türkçe dahi konuşmuşlardır.
Ayrıca, Osmanlı İmparatorluğu içinde dinsel özgürlüğe
sahip olan Ermeniler, imparatorluğun en zengin azınlıklarından biridir. Fakat bu dostluk XIX. yüzyıldan itibaren
dış güçlerin tahrik ve teşvikleri ile düşmanlığa dönüşmeye
başlamış ve Anadolu’da bu dönemde 40’a yakın Ermeni isyanı çıkmıştır. Bu isyanlardan en önemlilerinden biri 1896
Van isyanıdır.
Van’ın stratejık önem arz etmesi, Ermenilerin bölgede faaliyetlerini arttırmalarına ve ilk Ermeni ihtilâl örgütlerinin burada kurulması neden olmuştur. Bölgede 1896 ve 1915 yılında tehcire neden olan iki isyanın çıkması, masum Ermeni ve Müslümanların acı çekmelerine yol açmıştır. Van’da
bulunan konsoloslar, misyonerler özelliklede Amerikalı
olanlar isyanın çıkmasında ve gelişmesinde etkili olmuşlardır. Amerikalı misyonerlerin birinci Van isyanı sırasında
Ermeniler için yaptıkları yardımlar, özellikle de Ermeni yetimler için yapılanlar tebliğin ana konusunu oluşturacaktır.
1896 yılının Eylül, Ekim ve Kasım; 1897 yılının Ocak, Nisan,
Haziran ve Eylül aylarına ait olan ve Mr. Raynolds tarafından
Boston’a yazılan, Van’da bulunan yetimlerin ihtiyaçları için
yapılan harcamalar ele alınıp değerlendirilecektir. Bunun
yanında 1896 tarihli The Republican ve The Hartford Courant gazetelerinde yer alan, misyoner Raynols’ın Türkiye’de
özellikle de Van yetimlerinin ihtiyaçları konusunda dünya
kamuoyuna yaptığı yardım çağrıları ele alınmıştır.
Tebliğde, Amerikalı misyonerlerin mektupları, Boston’a
gönderilen raporlar, yılık toplantılar ve İstanbul Amerikan
elçisine gönderilen raporlar kullanılarak, Amerikalı misyonerlerin yetim tanımlamasında sadece Ermenilerin olduğu Müslüman yetimler konusunda herhangi bir çalışmanın yapılmadığı açıklanmaya çalışılmıştır.
Arş. Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
Giriş
Anadolu’nun Selçuklular tarafından fethinden önce Ermeniler, Bizans hakimiyeti altında yaşıyordu. Bizanslılar Doğu Anadolu’da yaşayan
Ermeni halka sadece Gregorian mezhebinden olmalarından dolayı değil,
bölgede yaşayan bazı Müslüman emirlikler ile işbirliği yaparak bağımsızlıklarını elde etmek için kendilerine saldırmalarından dolayı kin ve nefret
beslemekteydi. Bütün bunlar Ermenilerin, yıllarca Bizanslıların dinî, malî
baskısı altında yaşamalarına neden oldu1. Ermeniler IV. yüzyılda Bizanslıların hakimiyeti altında yaşarken ana dillerini kullanmaları yasaklanmış,
ruhanî reislerinin hakları ellerinden alınmış, kilisenin etkisini ve milliyet
hislerini ortadan kaldırmak için izlenen Ortodokslaştırma siyaseti sonucunda sürgün edilmiş daima yaşadıkları bölgelerin dışına çıkarılmışlardı.
1
Erol Kürkçüoğlu, “Tarihî Süreçte Selçuklu-Ermeni İlişkileri”, Ermeni Araştırmaları Türkiye Kongresi (20-21 Nisan 2002 Ankara), Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi Ermeni
Araştırmaları Enstitüsü Yayını, Ankara 2003, s.335. Selçukluların Anadolu’yu fethinden
önce, Doğu Anadolu’da Bizansa bağlı olarak iki Ermeni Krallığı bulunmaktaydı. Bunlardan biri Ani ve çevresinde kurulan Bagrat Hanedanı’na bağlı olan Ermeni Krallığı, diğeri
ise, Van gölünün doğusunda Ardzuruni ailesinin başında bulunduğu Vaspuragan Krallığı
idi. Rafet Yinanç, “Selçuklular ve Osmanlıların İlk Dönemlerinde Ermeniler”, Türk Tarihinde Ermeniler Sempozyumu, İzmir 1983, s.65-67. Ayrıca bkz. Yavuz Ercan, Osmanlı Yönetiminde Gayrimüslimler, Ankara 2001; Ali Güler, Türkiye’de Gayrimüslimler, Ankara
1996; Gülnihal Bozkurt, Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukukî Durumu, Ankara
1996; Gül Akyılmaz, “Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlerin Hukukî Statüsü”, Ermeni
Araştırmaları Türkiye Kongresi (20-21 Nisan 2002 Ankara), Avrasya Stratejik Araştırmalar
Merkezi Ermeni Araştırmaları Enstitüsü Yayını, Ankara 2003.
11
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Anadolu’da bulunan iki Ermeni Krallığı’nın ortadan kaldırılması Bizansın izlediği bu politika sonucunda gerçekleşmiştir2. Bizans zulmü altında
yaşayan Ermeniler, 1040 tarihinden itibaren Anadolu’ya akınlar düzenleyen Selçuklu Türklerini Allah’ın kendilerini bu zulümden kurtarmak için
gönderdiklerine inanmışlar ve onları kurtarıcı olarak görmüşlerdir3. Sonuç
olarak, Selçuklu Türkleri Bizansın yok etmeye çalıştığı Ermeni Kilisesi’ni
ve halkını korumuştur.
Selçuklulardan sonra Anadolu tarihine damgasını vuran Osmanoğulları’nın kurduğu devletin büyümesi, gelişmesi ve İstanbul’u fethetmesi ile
Bizans İmparatorluğu yıkıldı. Böylece yüzyıllardır dinsel, siyasal, toplumsal ve kültürel baskı altında yaşayan Ermeniler bu zulümden kurtuldu. Osmanlı Devlet anlayışı ve İslâm felsefesinin temellerinden biri olan hoşgörü
çerçevesinde, Ermeni toplumunun hak ve hukuku güvence altına alındı4.
Ermenilerin, Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde, Anadolu’da ayrı
bir toplum olarak örgütlenmelerine izin verildi ve Kütahya’da ilk Ermeni
merkezi kuruldu5. Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u alması ile birlikte
Bursa’da bulunan Ermeni Patriği Hovakim İstanbul’a çağrıldı ve 1461 yılında bir ferman ile Ermeni Patrikhanesi kurularak Ermeni milleti tanındı6. Ermeni Patriği, Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşayan Ermenilerin hem
ruhanî hem de cismanî lideri olarak yerini aldı. Ermenilerin kendi dinî,
malî, eğitim, kültür işlerini yürütmeleri amacı ile vakıf kurmalarına da izin
verildi. Hatta ekonomik sıkıntı içinde bulunduklarında yardım da edildi.
Bütün yapılanlar Ermeni toplumunun ve kilisesinin yaşamasını ve gelişmesini sağladı7. Ermeniler, Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşayan en zengin
gayrimüslim topluluklarından biri haline geldi. Sarraflık, kuyumculuk yaptılar ve dış ticareti ellerinde tuttular. Ermenilerin Türk kültürünü benimsemiş olmaları, Türkçe konuşmaları ve devlete olan bağlılıkları devletin
2
3
4
5
6
7
12
Ali Sevim, Selçuklu-Ermeni İlişkileri, Yeni Türkiye, Ermeni Sorunu Özel Sayısı II (MartNisan 2001), Ankara 2001, s.594-596.
Claude Cahen, Osmanlılardan Önce Anadolu, İstanbul 2000, s.160-165.
Ercan, a.g.e., s224.
Kı Young Lee, Ermeni Sorununun Doğuşu, Kültür Bakanlığı Yayını, Ankara 1998, s.1-4;
Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul 1987, s.149; Hazma Bektaş, Ermeni İsyanları, Göç Ettirilme Nedenleri ve Uygulamada Devletin Rolü, Trabzon Belediyesi
Yayını, Trabzon 1998, s.10-14.
Bilal Eryılmaz, Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslim Tebaanın Yönetimi, Risale Yayını, İstanbul 1996, s.34-35.
Yuluğ Tekin Kurat, “Çok Milletli Bir Ulus Olarak Osmanlı İmparatorluğu”, Osmanlıdan
Günümüze Ermeni Sorunu, Yeni Türkiye Yayını, Ankara 2001, s.356-358; Bozkurt, a.g.e.,
s. 9-11.
Arş. Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
her kademesinde görev almalarını sağladı8. İstanbul büyükelçisi Layard’ın
Londra’ya gönderdiği raporda da Osmanlı Ermenileri bütün öteki Osmanlı
Hıristiyanları’ndan daha fazla Türklere yakındı. Türklerle ısınmışlar ve
onlarla kaynaşmışlardı. Türkçe konuşuyorlardı diye belirtilmekteydi.
3 Kasım 1839 tarihinde ilân edilen Tanzimat Fermanı ile Hıristiyan
tebaanın Osmanlı idaresi altından ayrılmak istemesinin engellenmesi ve
yeni birleşmiş bir Osmanlı ulusu oluşturulması amaçlanmıştı9. Bu Ferman
ile oluşturulmak istenilen Osmanlı vatandaşı olma fikri, gayrimüslimlerin yararlandıkları imtiyazların aynen korunması, yabancı devletlerin müdahalelerinin devam etmesi nedeni ile başarıya ulaşamamıştır10. Sonuçta,
Tanzimat’ın gerçekleştirmeye çalıştığı Hıristiyan Müslüman birlikteliğinin
yerine, farklı Müslüman etnik grupların birlikteliği ön plana çıktı. Böylece, Tanzimat ile birlikte bir arada yaşam şekli yeni bir anlayış olarak
politik arena kullanılmaya başlandı11.
Tanzimat Fermanı ile başlayan Batılılaşma sürecinin önemli bir adımını da 18 Şubat 1856’da ilân edilen Islahat Fermanı oluşturmaktadır. Tanzimat Fermanı ile gayrimüslimlere verilen hakların yeterli görülmemesi,
Batılı devletlerin Müslümanlarla gayrimüslimler arasında bazı siyasî ve
hukukî farklılıkların bulunduğunu ileri sürerek Osmanlı Devleti’ne baskı
yapmaları sonucu ilân edilen Islahat Fermanı ise ne gayrimüslim Osmanlı
tebaasını ne de Batılı devletleri tatmin edebilmiştir12. Hâlbuki bu ferman
ile gayrimüslimlere verilen imtiyazlar ve statüler düzenlenmiş, kültür ba8
Enver Ziya Karal, Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkmasında Dış Etkenler ve Kışkırtmalar,
s.6-5. II. Mahmut döneminde devletin güvenilirliğini kazanan Ermenilere, güvenin bir işareti olarak kalpaklarına tuğra takmalarına izin verilmiş, Abdülmecid döneminde ise Hassa
hazinesi nazırlığına kadar yükselmişlerdir.
9 Mehmet Emin Elmacı, İttihat-Terakki ve Kapitülasyonlar, Homer Kitapevi, İstanbul 2005,
s.31. Ayrıca bkz. Recai Okandan, “Amme Hukukumuzda Tanzimat Devri”, Tanzimat I,
MEB Yayını, Ankara 1999, s.129.
10 Önder Kaya, Tanzimat’tan Lozan’a Azınlıklar,Yeditepe Yayını, İstanbul 2004, s.70-75. Ayrıca bkz. Bozkurt, Azınlık İmtiyazları, Kapitülasyonlardan Tek Hukuk Sistemine Geçiş,
Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 1998, s.122.
11 Hans Lukas Kieser, Iskalanmış Barış, Doğu Vilâyetlerinde Misyonerlik, Etnik Kimlik ve
Devlet 1839-1938, İletişim Yayını, İstanbul 2005, s.165, 171-172. Ayrıca bkz. Musa Çadırcı, Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları, TTK Yayını,
Ankara 1991.
12 Eryılmaz, a.g.e., s.111-112. Osmanlı Devleti’nden istenenler arasında, valilerin denetiminde olan vilâyet meclislerinin yeniden düzenlenmesi, devlet kademelerinde görev alacak
memurları yetiştirmek amacı ile okullar açılması, gayrimüslimlere memur olma hakkının
tanınması vardı. Bu konuda ayrıca bkz. Edouardt Engelhardt, Türkiye ve Tanzimat, Çeviren Ali Reşat, İstanbul 1902.
13
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
ğımsızlığı, Türk okullarına girme ve okul açma hakkı tanınmıştır. Her ne
kadar vatandaşlık duygularından yoksun olan gayrimüslimlerde bu duygunun oluşması amacı ile askere gitmeleri konusunda ilk adım atılsa da, bu
durum onlar arasında en fazla hoşnutsuzluk yaratan konu olarak gündeme
gelmiştir13.
1856 Islahat Fermanı’nın ilân edilmesi sonrası Osmanlı İmparatorluğu
içinde yaşayan gayrimüslimlerden olan Ermeniler, bürokraside, hükümetin her kademesinde özellikle fermanın ilân edilmesi sonrasında alçılan ilk
Osmanlı Mebusan Meclisi’nde yer aldılar. Osmanlı bürokrasisi içinde 29
Ermeni paşa, 22 bakan, 33 milletvekili, 7 büyükelçi, 11 başkonsolos ve
konsolos, 11 üniversite öğretim görevlisi ve 41 yüksek rütbeli memurun
görev aldığı görülmektedir14. II. Abdülhamit döneminde merkezden taşraya atanan gayrimüslim hâkim, zabıt, mahkemelerde görev yapacak olan
memur, sayısında önemli miktarlarda artış vardır15.
Ermenilere karşı oluşan güven duygusu sadece sarayda ve bürokrasi
alanında gösterilmiş değildi. Türk halkı da Ermenilere güvenirdi16. Örneğin, Kayseri ve yöresinde mal alımı ve satımı sırasında Türkler ile Ermeniler arasında senet alınıp verilmezdi. Birlikte yaşamak hayatın her alanında
kendini gösterirdi. Türkler, Ermenilerin Paskalyalarını kutladıkları gibi Ermeniler de Türklerin Kurban bayramlarında birlikte olurlardı. Bu yörede
düğün sırasında yapılan gelin hamamı, traş ve kahve töreni her iki toplumda yaşanan gelenekler arasındaydı17. Birinci Dünya Savaşı sonrası Doğu
Anadolu’da incelemeler yapan General Harbord Amerikan Senatosu’na
sunduğu raporunda da Türklerle Ermenilerin yüzyıllarca birlikte yan
yana ve dost olarak yaşadıklarını bildirmiş, hatta Erzurum’da Hacca giden Müslüman ailelerin ailelerinin geçimlerini ve işlerinin yürütülmesini
13 Hidayet Vahapoğlu, Osmanlıdan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okullar, MEB Yayını,
İstanbul 1997. Ayrıca bkz. Halit Ertuğrul, Kültürümüzü Etkileyen Okullar, Nesil Yayını,
İstanbul 2003; Mehmet Doğan, Batılılaşma İhaneti, Beyan Yayını, İstanbul 1986; Bayram
Komadan, Abdülhamit Devri Eğitim Sistemi, Ötüken Yayını, İstanbul 1980.
14 İlber Ortaylı, “II. Abdülhamit Devrinde Taşra Bürokrasisinde Gayrimüslimler”, Osmanlı
İmparatorluğu’nda İktisadî ve Sosyal Değişim, Makaleler I, Turan Kitabevi Yayını, Ankara
2004, s.194-196.
15 Kaya, a.g.e., s.94-95.
16 Karal, Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni Meselesi, Sayı 15, Dışişleri Akademesi Yayını,
Ankara 1971, s.6-10.
17 Selma Yel, Orhan Gazi Demirtaş, “Geçmişten Günümüze Ermeniler ve Türkler Arasında
Sosyal ve Kültürel Etkileşimler”, Erciyes Üniversitesi Uluslararası Sosyal Araştırmalar
Sempozyumu, Osmanlı Toplumunda Birlikte Yaşam Sanatı: Türk-Ermeni İlişkileri Örneği
(20-22 Nisan 2006), Basılmamış Bildiri.
14
Arş. Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
Ermeni komşularına bıraktığını eklemişti18. Sonuç olarak Türklerin hakimiyeti altında yaşayan Ermenilerin yüzyıllarca zulüm gördüğü, dinî ibadetlerini yerine getiremediği ve sürekli olarak baskı altında tutulduklarına
dair iddialar öne sürmek doğru değildir. O halde, XIX. yüzyılda başlayan
ve günümüze kadar devam eden Ermeni sorununun nedeni ya da nedenleri
nelerdir?
1820 yılında başlayan Yunan ayaklanmasından itibaren Batılı devletler Osmanlı İmparatorluğu karşısında açık bir şekilde Haçlı zihniyeti
ile hareket etmektedir. Hâlbuki Yunan isyanı, imparatorluğun bir iç meselesidir. Fakat imparatorluk içinde yaşayan gayrimüslim azınlık dinî
korumacılık adı altında emperyalist amaçlarla kullanılmaktadır. Osmanlı
İmparatorluğu XIX. yüzyılda bariz bir şekilde emperyalist ve Hıristiyanlık gibi ortak özellikler taşıyan devletlerin kuşatması altındadır. İngiltere
emperyalist ve Protestan, Fransa emperyalist ve Katolik, Rusya emperyalist ve Ortodoks’tur19. Bu açıdan değerlendirildiğinde, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı her iki toplum arasında gerçekleşen ilişkiler açısından
dönüm noktası olmuştur. 1878 yılında Rusya’ya karşı alınan yenilgi her
iki toplum arasında bir arada yaşama anlayışına karşı büyük bir güvensizlik yarattı. Kürtler ve Ermeniler arasında kendi kaderlerini kendilerinin
belirlemesi anlayışı daha da belirginleşti20. 13 Nisan 1878 tarihinde Patrik
Nerses, Lord Salisbury’e; Ermeniler ile Müslümanların bir arada yaşamaları imkânsızdır. Doğu Sorunu Müslümanlarla, Hıristiyanların bir arda
yaşamaları ile daha da güçleşen Osmanlı İmparatorluğu’nun zayıflaması
sorunudur. Eşitliği ancak Hıristiyan yönetim uygulayabilir. Adaleti ancak
Hıristiyan yönetim sağlayabilir. Şu halde Hıristiyanların yaşadığı her yerde Müslüman yönetimin yerini Hıristiyan yönetim almalıdır. diyordu21. Bu
savaş sonrası 31 Temmuz 1878 tarihinde imzalanan Berlin Antlaşması ile
Ermeniler siyasî açıdan büyük yararlıklar elde ettiler ve antlaşmanın 61.
maddesi ile Ermeni Meselesi uluslararası siyasetin gündemine girdi22. 61.
madde uyarınca Osmanlı hükümeti Ermenilerin oturdukları Doğu vilâyetlerinde bölgesel ihtiyaçlara cevap verecek gerekli reformları yapmayı, Ermenilerin güvenliğini Çerkezler ve Kürtlere karşı sağlayacak tedbirler almayı kabul etti. Fakat Osmanlı hükümetinin reformların gerçekleştirilmesi
18 Karal, a.g.e., s.6-5.
19 Ergün Aybars, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi I, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi
Yayını, Akara 1995, s.13-22.
20 Kieser, a.g.e., s.170-171.
21 Uras, a.g.e., S.200-205.
22 Mim Kemal Öke, Ermeni Sorunu, İstanbul 2006, s.95-100.
15
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
konusunda yavaş davrandığı iddiaları vardı. İdarî alanda yapılacak olan
değişikliklerin imparatorluğun parçalanmasını hızlandıracağı düşüncesi
hükümetin yavaş hareket etmesinin nedenleri arasındaydı23. Reformların
gerçekleşmesini bekleyen gayrimüslim temsilciler zaman zaman vilâyet
reform meclisinin çalışmalarına katılmayarak durumu protesto ettiler.
Bekleyişin uzun sürmesi sözde Ermenileri haklarını arama ve alma yolunda hareket etmelerini gerekli kılar düşüncesini hâkim kıldı. Bu durum da
Ermenilerin şiddet kullanmalarına ve yetkilileri yanlış bilgilendirmelerine
neden oldu. Yanlış bilgilendirme özellikle Doğu vilâyetlerinde yaşayan demografik konular ile ilgiliydi24. Sorunun ortaya çıkışında sadece emperyalist devletler değil, bu devletlerin desteklediği Ermeniler tarafından kurulan ihtilâl komitelerinin faaliyetleri, Fransız İhtilâli ile birlikte ortaya çıkan
millî devlet fikri, Amerika’dan Osmanlı topraklarına gelen Ermenilerin
faaliyetleri, Ermeni Kiliseleri ve Patrikhanesi’nin çalışmaları, gayrimüslim okullar, hayır cemiyetleri ve misyonerler de etkili oldu25.
Ermeni isyanlarının çıkışında etkili olan ve görünmeyen tehlike olarak karşımıza çıkan misyoner faaliyetler Osmanlı topraklarında XIX. yüzyılda en parlak dönemini yaşadı. İmparatorlukta XIV. yüzyıldan itibaren
Fransa’nın himayesinde Katolik misyonerlerin faaliyet gösterdikleri, onları Ortodoks ve Protestan misyonerlerin izledikleri bilinmektedir26. Misyonerler aracılığı ile emperyalist amaçlarını gerçekleştirmek isteyen bu
devletler arasına katılan en son ülke Amerika Birleşik Devletleri’dir. Her
ne kadar Amerika 1823 yılında dış politika ilkesi olarak benimsediği Monroe Doktrini’ne bağlı kalmaya çalışsa da Osmanlı İmparatorluğu’nun kaynaklarının cazibesine kapılmaktan kendini alamadı. Amerika benimsemiş
olduğu ilkeleri hem çiğnemeden hem de ülkesini yeni gelir kaynaklarından
23 Karal, a.g.e., s.9.
24 Kieser, a.g.e., s.172-173. Yazarın iddiasına göre, Berlin Antlaşması’nın 61. maddesi
ABCFM’nin temsilcilerinden olan ve o dönemde Berlin’de bulunan Amerikalı Dr. Joseph
P. Thomson aracılığı ile kabul edilmişti. Thomson, Bismarck’ı bizzat tanımakta ve kendisinden Osmanlı İmparatorluğu’nda din özgürlüğünün korunması ve insan haklarının garanti altına alınmasını istemektedir. Osmanlı topraklarının Protestanlaştırılması için gerekli
olan din özgürlüğü mutlaka bu antlaşma ile devletler hukuku açısından ele alınmalı ve
misyonerlere bu topraklarda rahat hareket edebilmeleri için yanlarında taşıyacakları izin
belgesini vermelidir. Kieser, a.g.e., s.166. Gerçekten de Osmanlı İmparatorluğu’nda din
özgürlüğünün var olmadığını savunmak vicdana sığabilen bir gerçek midir?
25 Bilal Şimşir, Ermeni Meselesi, Bilgi Yayını, İstanbul 2005, s.24.
26 Dündar Aydın, “Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkmasında Fransa’nın Rolü”, Tarih Boyunca
Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu (8-12 Ekim 1984), Ankara 1985,
s.285-287. Ayrıca bkz. Şenol Kantarcı, “Katolik Ermenilerin Anadolu’daki Faaliyetleri”,
Ermeni Sorunu: Pencereden Bakmak Yada Manzaranın Bütününü Görmek, Isparta 2005.
16
Arş. Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
yoksun bırakmadan misyonerleri ve tüccarları ile Osmanlı topraklarını fethetmeye karar verdi. Devlet misyonerlerini, misyonerler de imparatorluk
içinde yaşayan gayrimüslimleri hedefe ulaşma amacı ile kullandı27. Osmanlı topraklarında gezen Protestan inancı yaymak gibi sözde masumane
bir amaç taşıyan din görevlileri olan misyonerler, imparatorluğu parçalamak ve emperyalizm kıskacına alarak daha da çabuk ortadan kaldırılmasını sağlayacak faaliyetlerine hiç zaman kaybetmeden başladı.
Amerikalı misyonerlerin hedeflerine ulaşmak için çalışmalarına Doğu
Anadolu’da yaşayan Ermeniler arasında başladılar. Neden Ermeniler ve
Doğu Anadolu bölgesi misyonerler tarafından seçildi? Doğu Anadolu’nun
zengin maden rezervlerine sahip olması ve genel olarak da Ermenilerin sosyo-ekonomik, sınıfsal sorunlar yaşaması nedenler arasındaydı 1886 yılında Sivas Amerikan Konsolosu Jewett’in gönderdiği raporda; Anadolu’nun
maden kaynakları çok zengin ama pek az gelişmiştir. Bir başka hükümetin
elinde olsaydı. Bu maden kaynakları yüzyılın en büyük verimini ve servetini sağlardı. Ama bugünkü koşullarda bunlar hiçbir değer taşımamaktadır demekteydi. Misyonerler Anadolu’nun sadece yer altı zenginliklerine
değil havasına toprağına da hayranlık duyuyorlardı. Misyoner Greene,
Anadolu’yu; dörtgen biçimde altmış bin mil karelik bir yayla, yaklaşık
Lowa eyaleti kadar iklimi yumuşak havası parlak ve cana can katıyor, kuru
ağaçsız bir bölge, ama sulanınca verimli oluyor. Madeni ve kömürü bol.
Tarım metotlarının ilkelliği yüzünden şimdilik toprağın ancak bir parçasında tarım yapılıyor. Maden kaynaklarına hiç el sürülmemiş. Türkte para
ve kafa yok ki diyordu28.
Anadolu’da Amerikalı Misyonerler ve Amerikan Misyonları
Amerikalı misyonerlerin Osmanlı topraklarındaki macerası 1819 yılında yapılan ABCFM’nin yıllık toplantısında Filistin, Suriye ve İzmir’de
yeni misyonlar açmaya karar vermesi ile başladı. 14 Ocak 1820’de iki
Amerikalı misyoner Levi Parsons ve Pliny Fisk İzmir’e geldi. ABCFM’nin
10. yıllık toplantısında alınan karar uyarınca iki misyoner İzmir’e gidecekler, orada izleyecekleri yol haritası hakkında gerekli bilgileri toplayacak ve
27 Çağrı Erhan, Türk -Amerikan İlişkilerinin Tarihsel Kökenleri, İmge Yayını, Ankara 2001,
s.80-83.
28 Şimşir,”Ermeni Propagandasının Amerika Boyutu Üzerine”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile Olan İlişkileri, (8-12 Ekim 1984 Erzurum), Atatürk Üniversitesi Yayını,
Erzurum, s.96- 111.
17
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
yapacakları çalışmalar için yeni diller öğreneceklerdi29. 1820 yılının Ekim
ve Kasım aylarında Bergama, Alaşehir, Kırkağaç, Soma, Turgutlu, Manisa
ve Avyalık’ta inceleme gezisinde bulundular. Fisk, İzmir’de kalırken, Parson daha fazla bilgi toplamak amacı ile bölgede bulunan hacı ve tüccarlarla
birlikte Küdüs’e geçti. 1821 yılında sağlık problemleri nedeni ile tekrar
İzmir’e döndü. Bu süre zarfında İzmir’de bulunan Fisk, Buca’da ikâmet
eden Van Lennep’lerin evinde kaldı. Her iki misyoner 1821 yılının son
aylarında Mısır’a gittiler. Parsons’ın hastalığı iyice arttı ve burada öldü.
Parsons’un ölümü ile Fisk’e Jonas King eşlik etti. Fisk ve King; Suriye,
Filistin ve Mısır topraklarında misyonlar kurmak ve halkı tanımak adına
gerekli çalışmaları yaptılar30. İzmir’de yaklaşık bir yıl kalan iki misyoner
Tanrının yardımı ile bu kudretli günah imparatorluğunu tamamen yıkacak
bir sistem kurmaya ant içtiklerini söylediler31.
Osmanlı topraklarında Amerikalı misyonerlerin çalışmaları Protestan
inancına sahip olanların millet olarak kabul edilmelerinden sonra daha da
hızlandı. 1860 yılında Harput’ta yapılan yıllık toplantıda alınan kararla
Anadolu’daki faaliyetler üç misyon çevresinde yürütüldü. Bu misyonlar:
Sivas’ın güneyinden Mersin’e oradan Halep’e kadar uzanan Batı Türkiye
Misyonu; Maraş, Antep, Halep, Antakya, Adana istasyonlarını içine alan
ve merkezi Antep olan Merkezî Türkiye Misyonu ve Urfa’nın doğusundan, Musul’un kuzeybatısına doğru uzanan bölgeyi içine alan, istasyonları
arasında Van, Harput, Mardin, Erzurum, Bitlis ve Diyarbakır’ın bulunduğu
Doğu Türkiye Misyonu idi. 1870 yılına gelindiğinde ise Anadolu’da 17
istasyon ve buna bağlı 180 uç istasyon mevcuttu. İstanbul merkez olarak
kabul edilmişti32.
Amerikalı misyonerler yılda yaklaşık 285 000 dolar harcamaktaydırlar. Amerikalıların yaptıkları toplam harcama 10 milyon doları aşmıştı. Harcanan miktarın yaklaşık 6 milyon doları Amerikan vatandaşların29 Esra Danacıoğlu, “Amerikan Board Okulları ve Ermeniler”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. III, Sayı 9-10, İzmir 2000, s.134-140. Ayrıca bkz. Missionary Register,
1820.
30 Frank Andrew Stone, Academies For Anatolia, University Press of America, Boston 1984,
s.27-30.
31 Joseph L. Grabill, Protestant Diplomacy and Near East, Missionary Influence on American
Policy 1810-1927, University Minneapolis Pres, Minneapolis 1971, s.6.
32 George White, Bir Amerikan Misyonerinin Merzifon Amerikan Koleji Hatıraları, Çeviren
Cem Tarık Yüksel, İstanbul 1995, s.44. Ayrıca bkz. Uygur Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika, 19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Amerikan Misyoner
Okulları, Arba yayınları, İstanbul 1989.
18
Arş. Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
dan toplanmıştı. Yapılan harcamaların hepsi Ermeniler içindi. Osmanlı
İmparatorluğu’nun yönetimi altında yaşayan hangi topluluk Ermeniler
kadar şanslıydı? Amerikalılar hangi topluluğa Ermeniler kadar para harcamışlardı? Anadolu’da yaşayan Ermenilere harcanan Amerikan dolarları
Amerikan Devleti’nin hazinesinden çıkmıyordu. Bu para halktan toplanıyordu. Amerikan Protestan Kilisesi ve diğer Amerikan kiliseleri ülkeyi
baştanbaşa dolaşıp halktan para istiyorlardı. Bu paranın toplanabilmesi için
barbar Türk, mazlum Ermeni tablosu çizilerek halka benimsetiliyordu. Bu
tabloyu benimseyenler her geçen gün arttıkça, toplanan para da artıyor ve
Amerikan Protestan Kilisesi de her geçen gün zenginleşiyordu33.
Doğu Türkiye Misyonu-Van İstasyonu
Doğu Türkiye Misyonu’nun en önemli istasyonlarından olan Van
Amerikan İstasyonu, 1872 yılında Henry J. Barnum ve George C. Reynolds tarafından kuruldu34. Van’da, Annie E. Scott (1872-1881), Joseph E.
Scott (1872-1881), Bayan H.S. Barnum (1869-1915), Lauraette Johnson
(1882- 1896), Grace N. Kimball (1882-1896), Ellen R. Ladd (1889-1893),
Frederick D. Grene (1890-1894), Bayan Sarah A. Grene (1890-1895), Henry S. Barnum (1867-1915), Herbert M. Allen (1893-1898), Bayan Ellen R.
Allen (1893-1898), Elizabeth B. Huntington (1894- 1899), Elizabeth F.
Ussher (1899-1915), Clarence D. Usseher (1898-1935), Susan R. Norton
(1903-1908 ), Bayan Irma W. White (1917-1920), Ernest A. Yarrow (19041921), Martha J. Yarrow (1904-1921), Henry H. White (1917-1920) adlı
Amerikalı misyonerler hizmet verdiler35.
Van, Amerikalı misyonerlerin Doğu Anadolu’daki çalışma alanları
içinde önemli bir yere sahipti. Ermeni kadınlar arasında misyonerlik faaliyetlerini sürdüren Bayan Bush: Van’da çalışmak Harput’ta çalışmaktan
daha zor. Fakat Van dünyanın çok önemli bir bölgesi... demekteydi36.
33 Şimşir, a.e.g., s.100-117. Konsolosların bölgelerinde karşılaştıkları en büyük sorunlardan
biri Amerika’da Ermeniler için toplanan yardım paralarının dağıtılması işi idi. Aralık1895Kasım 1896 arasında Erzurum konsolosluğunun idaresi altında bulunan bölgelerde 45 191
dolar yardım dağıtılmıştı. 66 100 Ermeniye yardım dağıtılmıştı.
34 White, a.g.e., s.44.
35 Van’da bulunan Amerikalı misyonerlerin listesi, Doğu Türkiye Misyonu’ndan gönderilen
mektuplar incelenerek tespit edilmiştir.
36 ABCFM Arşivi, Seri: ABC, Reel: 639. Ekim 1891 Judson Smith’e Bayan Bush’dan yazılan
bir mektup.
19
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
1890 yılında misyoner Herbert Allen ise Van için: … şehrin ve civar
bölgenin çoğunluğunu Hıristiyanlar oluşturuyor. Manastır ve kiliselerin
sayısı şaşılacak kadar çok. Bir çoğunun okulları var. Ayrıca çok sayıda
rahip ve papaz bulunuyor. Burada millî duyguların yoğunlaşması ile büyük bir desteği arkasına alan kilise tarihinin köklü geleneklerine karşıt
görünen her unsur nerdeyse fanatik bir direniş sergiliyor. Söylemeye gerek
yok Protestan kelimesi bir hakaret sözü haline gelmiş, sapkın bir mezhebe
yönelerek milletini ve kilisesini terk edenler için kullanılıyor diyordu.
1888’de Van’da yedi haftalık ziyarette bulunan Katolik Bilgin Paul
Müler Simonis, Van Amerikan Misyonu hakkındaki düşüncelerini; Amerikalı misyonerler Van’da gayet güzel düzenlenmiş bir misyona sahipler.
Fakat son zamanlarda büyük zorluklarla başa çıkmak zorunda oldukları
için önemsiz boyutta faaliyetlerine devam ettiler. Okulları tehdit altındaydı ve din değiştirenlerin sayısı gün geçtikce azalıyordu diyor ve Amerikalı misyoner George Reynolds’u şu şekilde tanımlıyordu; Bu misyonun
şefi örnek bir Amerikalı, mükemmel bir insan, soğukkanlı, Şarkta geçirdiği uzun yıllara rağmen Türkçe telaffuzunun her kelimesi içindeki İngilizi
ortaya çıkarıyor. Mükemmel bir hekim bu sayede pek çok hayır işliyor…
Birçok Amerikalı gibi Dr. Reynolds da çay içmeyi seviyor ve bu nedenle
sofrasında asla şarap bulundurmuyor37.
Van’ı anlatanlardan biri de Van misyonunda çalışan misyoner Allen’dır.
Allen’ın ABCFM genel Sekreteri Judson Smith’e 20 Ekim 1890 tarihinde
yazdığı raporda; eğer siz buraya özel bir ilgi göstermemiş olsaydınız bizler
buranın güzelliğini ve önemini anlayamazdık. Bu kasaba duvarlarla çevrili, ünlü Van Kalesi’nin altında uzanıyor. Duvarların hemen bitişiğinden
başlayan kasaba doğuya doğru üç mil kadar genişliyor. Ermenilerin yaşadığı en büyük kısım Bahçeler mevkii (Gardens). Burada çok güzel oturma
alanları var. Geniş caddelerin kenarlarında kavak ağaçları uzanıyor. Ana
caddeye dar caddelerden geçilerek varılıyor. Ağaçları sulamak ve oturanların ihtiyaçlarını karşılamak için su yolları yapılmış. Ben Türkiye’de Van
gibi güzel bir şehir görmedim. Van bir başka açıdan da çok güzel. Oturanların çoğu Ermeni. Bu doğal olarak onlara önem kazandırıyor ve etkili
olmalarını sağlıyor. Ermeni Kiliseleri şehrin en etkili kurumu. Şehirde toplam 12 Ermeni Kilisesi mevcut. Misyon binası, kız ve erkek okulu Bahçeler
mevkiinin doğusunda ...38 diyerek devam ediyordu.
37 Kieser, a.e.g., s.301-304.
38 ABCFM Arşivi, Seri. ABC, Reel: 639. Allen’ın, ABCFM genel sekreteri Judson Smith’e
20 Ekim 1890 tarihinde gönderdiği mektup.
20
Arş. Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
Bütün bunların yanında Van’da evlerin çoğunda cam vardı. Standart
Oil Company tarafından Van’da dikiş makinelerinin satıldığı, İngiltere,
Rus, Fransız, İran ve İtalyan konsolosluklarının bulunduğu bilinmekteydi39. Van’da 1876 yılında lise seviyesinde bir okulun açılması ile istasyonun faaliyetlerinde bir canlanma görüldü. Fakat kuruluşundan 1882’ye
kadar misyonun faaliyetlerinin düzenli olduğunu söylemek mümkün olmadı. Okul, 1882’de 60 öğrenciye sahipti. Aynı okul, 1905 yılında kolej
statüsüne kavuştu40. 1890’larda Van’da tıbbî misyon kuruldu. Tıbbî misyonda 1893 yılında Dr. Reynolds’un yanında Grace Kimball ve L.R. Smith
çalıştı. Clarence Ussher 1898 yılında tıbbî misyona katıldı ve 1903’te ise
misyon kliniğine sahip olan misyonerler 1905 ve 1906 yıllarında Van’da
kolera ve tifo ile uğraşmak zorunda kaldı41.
Van misyonunda etkili olan misyonerlerden biri de Dr Kimball’dı.
Kimball, Van’ı ahlâksız fakat önemli bir şehir olarak tanımlamaktaydı42.
Ona göre Van önemliydi fakat misyonerler burada birçok zorluklar ile
karşı karşıya kalmaktaydı. Amerikalı misyonerler sürekli olarak Osmanlı
hükümet yetkililerinin kendilerini Ermenilere yardım etmelerinden dolayı
baskı altında tuttuklarını, Kürt ve eşkıyalara karşı korumadıklarını iddia
ediyorlardı. Misyoner Reynolds 13 Haziran 1896 tarihinde Boston merkeze
yolladığı raporunda; zavallı Ermenileri zorda bırakan belalar Türklerden
geldiği sürece insanların mazlumlara yardım edesi ve her türlü bireysel
riske rağmen kendini bütünüyle yardıma adayası geliyor diyor ve Türkleri zalim olarak görüyordu43. Misyoner Allen ise 14 Kasım 1895 tarihinde
yazdığı mektubunda; Ermeniler Türk yöneticilere güvendiler, onlara itaat
ettiler, fakat Türkler ve Kürtler planlı bir şekilde köyleri yağmalamaktan
vazgeçmediler44 diyordu. Hâlbuki Van misyonerlerinden olan C. C. Reynolds Ermeni ihtilâlcilere yardım eden Amerikalı misyonerlerin başında
gelmekteydi. Onların gizli yazışmalarına kendi mühürünü bastıktan sonra
istenilen yere ulaşmasını sağlıyor, en önemlisi de bu yaptığını çok çabuk
unutabiliyor (!) ve Osmanlı yetkililerini kendilerini Ermenilere yardım ettiklerinden dolayı suçladıklarını söylüyordu45.
39
40
41
42
43
44
45
Kieser, a.g.e., s.304.
Henry Tozer, Turkish Armenia and Eastern Asia Minor, London 1881, s.335-339.
Kieser, a.g.e., s.305.
Grace Kimball, Van Industrial Bureau, Lend a Hand (May/16), 1896, s.364-365.
ABCFM Arşivi, Seri: ABC, Reel: 695, No: 232, 13 Haziran 1896.
ABCFM Arşivi, Seri: ABC, Reel: 695, No: 253, 14 Kasım 1895.
Şimşir, a.g.m., s.117.
21
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Misyonerler Van’da yaptıkları faaliyetlerden dolayı bazen Osmanlı
makamlarınca çağrılır ve yapılan işler hakkında bilgi isterlerdi. Bir gün
Reynolds, Osmanlı makamlarınca çağrıldı, bunun nedeni ise Reynold’ın
Van’ın haritasını Amerika’da bulunan bir arkadaşına göndermesiydi. Hâlbuki Reynolds Van haritasını eşine gönderdiğini ve bu olayın beş sene evvel olduğunu iddia etti. Bu harita Reynolds’un mühendis bir arkadaşı tarafından çizilmişti. Burada sorulması gereken soru Amerikalı misyonerlerin
Anadolu’nun her karışının haritalarını niye çıkardıklarıdır46.
Van Yetimhanesi ve Faaliyetleri
Amerikalı misyonerler Van’da sadece okul ve hastane kurmakla kalmadılar. Mazlum Ermenilere yardım etmek amacı ile Amerikalı hayırseverlerden topladıkları paralarla onları giydirecek, doyuracak kısacası hayatlarını devam etmelerini sağlayacak yardım büroları açtılar. Bu bürolarda Amerikalı misyonerler Ermenilere ilk olarak geçimlerini sağlayacak
olan basit işler yapmayı öğrettiler. Üretilen mallar İran ve civar bölgelere
satılıyor, kazanılan para ile gerekli olan hammadeler alınıp işçilerin maaşları ödeniyordu47.
Doğu vilâyetlerinin sürekli olarak savaş alanı olması, Ermeni çetelerinin bölgede çıkardıkları isyanlar sonucunda Türklerden ve Ermenilerden
büyük kayıplar verilmesi, özellikle Van’da 1896 yılında çıkan isyan sonucunda48 ortada kalan yetim ve dulların korunması amacı ile Amerikalı misyonerler tarafından bir yetimhane açıldı. Van’da okul bünyesinde bulunan
iki yetimhane mevcuttu. Bunlardan ilki Bağlar’da Ermeni mahallesinde,
diğeri şehirdedir. Bu yetimhanelerde 160 kız, 200 erkek öğrenci barınmaktadır49. Bu yetimhanelerde kızlara dikiş dikmesi ve ev işleri, erkeklere de
marangozluk, halıcılık, terzilik öğretilirdi. Bütün yetimhanelerde çocuklar
46 ABCFM Arşivi, T-568 Roll:1, No: 95, 15 Kasım 1897. Bengholz’dan W. R. Day’a
yazılan mektup.
47 Re-Thinking Missions, Chairman William Earnest Hocking, Newyork and London 1932,
s.320-329.
48 ABCFM Arşivi, T-568 Roll:1, No: 21, 18 Eylül 1896, Erzurum’dan Bergholz’un W. W.
Rockhill’e bildirdiğine göre, Van’a Avrupalı güçlerin müdahale etmesi gerekliydi. Sadece
Van’da 547 kişi öldürüldü. Bunların 519’u erkekti. Ancak 520 kişi kaçabildi. Bunlar da
daha İran sınırına ulaşmadan öldürüldü. Van katliamında ölenlerin sayısı 1 215 kişidir.
İddialara göre Ermeni nüfusunun % 60’ı hayatını kaybetmiştir. Van katliamı sırasında 354
ev yanmış ve 1 514 ev de yağmalanmıştı. Toplam kayıp 860 587 dolardı.
49 Şamil Mutlu, Osmanlı Devleti’nde Misyoner Okullar, Gökkubbe Yayını, İstanbul 2005,
s.294-297.
22
Arş. Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
çok iyi bir ilkokul eğitimi aldı. Onlar iyi bir Hıristiyan olmayı öğrendiler.
Çünkü onlar Anadolu topraklarında Amerikan halkını temsil edeceklerdi50.
Dikkat edilmesi gereken önemli nokta bu yetimhanelerin sadece Ermeni dul ve yetimlere hizmet vermesi idi. Osmanlı hükümeti de kuruluşundan itibaren dul, yetim ve öksüzleri ile özel olarak ilgilenmiş ihtiyaçlarının
karşılanması amacı ile vakıflar ve yetimhaneler kurmuştur51. Fakat devlet
sadece Müslüman ve Türk olanları değil Osmanlı topraklarında yaşayan
bütün etnik unsurları kucaklamıştır. Fakat Osmanlı hükümet yetkililerinin
yetim ve öksüzlerle, özellikle Doğu vilâyetlerinde, ilgilenmesinin nedeni
nüfuzunu arttırma, sosyal ve eğitim alanında daha etkin olma isteği olarak
gösterilmiştir. Bu ilgilenme hiçbir zaman Ermeni yetimleri zorla Müslümanlaştırma şeklinde asla olmamıştır. Bunun kanıtı da yetimhanelere Hıristiyan çocukların kabul edilmesi olarak gösterilebilir. Hâlbuki yabancı
devletlerin Osmanlı topraklarında kurdukları yetimhanelerde Müslüman
çocuklara rastlamak mümkün olmamıştır52.
Osmanlı hükümeti, Amerikalı misyonerlerin Ermeniler arasında yaptıkları bölücü faaliyetleri bildiğinden Ermeni yetimleri kendi koruması altına alma yolunda çalışmalarda bulunmuştur. Siyasî ve ekonomik çöküş
içinde olan devletin özellikle Doğu vilâyetlerinde güvenliği sağlayamaması, halkın ihtiyaçlarını karşılayamaması ile bu boşluğu misyonerler ve yabancı ülke konsoloslukları doldurdu. Bu durum devlete olan güveni sarstı.
Bu güven duygusu ve otorite boşluğu misyonlar ve misyonerlerin yaptıkları çalışmalar ve açtıkları kurumlarla sağlandı. Fakat devletin merkeziyetçiliği de tehdit edildi. Sonuç olarak, bu durum bölgede misyonerlerin daha
etkin hale gelmesine neden olmuştur53. Çocukların etki altına daha kolay
alınmasını göz önünde tutan Osmanlı hükümet yetkilileri, misyonerler ile
mücadeleye sürekli olarak devam etti.
1896’da 12 yaşın altında 50 000 Ermeni yetim olduğu tahmin edilmektedir. İngiliz hükümeti Ermenilerin dul ve çocuklarını Kıbrıs’a gön50 ABCFM Arşivi, T-568 Roll:1, No: 68, 28 Mayıs 1897, Bergholz.
51 Veli İnanç, “Osmanlı Devleti’nde Yetimlerinin Sosyal Haklarının Korunması”, Savaş Çocukları Öksüzler ve Yetimler, Editör Emine Gürsoy Naskali-Aylin Koç, İstanbul 2003, s.1922. Tanzimat’ın ilânı ile birlikte 1851’de Eytam Nazırlığı, 1868’de Müslüman ve Hıristiyan
çocukların terbiyesi ve eğitimi amacı ile Mithat Paşa tarafından ıslahhaneler, 1872’de Darüşşafaka, 1903’te Dar’ül Hayr-ı Âli, 1917’de Himaye-i Etfal Cemiyeti kurulmuştur.
52 1896-1899 yılları arasında Van Amerikan Yetimhanesi’nin kayıtlarında yaptığımız incelemeler sonucunda elde edilen bilgidir.
53 Kieser, a.g.e., s.257-259.
23
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
dermektedir. İngiliz ve özellikle Alman hükümetlerinin Osmanlı topraklarında bulunan Ermeni dul ve yetimlerle ilgili planı olduğunu fakat ne
Amerikan hükümetinin ne de Amerikan Board’un Ermeni yetimler konusunda genel bir plan yapmadığını, bu nedenle de yetimler sorununun giderek büyüdüğünü Berghaolz belirtmektedir. Ayrıca, Amerikan Dışişleri
Banklığı’na gönderdiği raporda Almanların ve Amerikalıların yetimhaneler üzerinde mücadelesinin söz konusu olduğunu ve Almanların yetimler
için özel tedbirler alarak Doğu Anadolu’da bulunan yetimleri genellikle
İzmir’e gönderdiğini de açıklamaktadır. Örneğin Erzurum’da 1896 yılında
180 dul ve 700 yetim, Erzincan’da 100 dul ve 450 yetim, Bayburt’ta 119
dul ve 500 yetim bulunmaktadır54.
1902 yılında Amerikan yetimhanelerinin 14’ün üzerinde olduğu belirtilmektedir. Yetimhanelerin çoğunda eğitim yapıldığı için okullar arasında
gösterilmiştir. 25 Şubat 1903’te Amerikan Sefareti tarafından düzenlenen
listede yer alan yetimhaneler ise; Beyrut, Miyevmiye, Hüdavendigâr, Van,
Halep (Antep), Halep (Urfa) 2 adet, Halep (Maraş), Bitlis, İzmit Bahçecik,
Harput, Sivas (Gürün), Sivas (Merzifon), Sivas, Hüdavendigâr (Bursa),
Erzurum, Adana (Haçin)’dadır 55.
Van Amerikan Yetimhanesi’nin 1896 Misyoner Raporlarına
Göre Faaliyetleri
Dr. Grace W. Kimball tarafından hazırlanan 1 Ocak-1 Mart 1896 tarihli raporda üzerinde en çok durulan konu köylülerin evlerine dönme meselesi idi. Köylüler Mart ayı başında evlerine dönme konusunda kararlı
davranmaya başladı. Bu konuda İngiliz İkinci Konsolosu Binbaşı Williams
ve Amerikalı misyonerler büyük çaba göstermişler ve halkın devlete olan
güveninin tekrardan sağlanması konusunda çalışmalar yapmışlardır. Yapılan yoğun çalışmalara rağmen halkın tereddüt gösterdiği 1896 yılının Mart
ayına kadar ancak 3 000 kişinin köylerine geri döndüğü kaydedilmektedir. Misyonerlerin en çok yakındığı konu Kürt çetelerinin özellikle Ermeni
köylerine saldırmalarıdır. Van şehrinin 8 ile 10 mil kuzeydoğusunda bulunan köylerine dönmüş olan Ermenilere saldırılmış ve köyler yağmalanmıştır. Amerikalı misyonerler bu köylerin en güvenli olanlardan olmasına ve
her zaman aldıkları yardımı geri ödemelerine karşın saldırıya ve yağmaya
uğramalarına şaşırmışlardır. Misyonerler her ne kadar polis ve jandarma
54 ABCFM Arşivi, T-568 Roll:1 No:44, 21 Kasım 1896, Bergholz.
55 Mutlu, a.g.e., s.311.
24
Arş. Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
kuvvetlerinin yetkililer tarafından Kürt çeteleri üzerine gönderildiğini raporlarında belirtseler de başarılı operasyonlardan bahsetmezler. Hatta Türk
askerlerini Kürt çetecilerle işbirliği yapmak ve onların yaptıklarına göz
yummakla suçlarlar. Örneğin köylere saldırı ve yağmalama olaylarında
jandarma ve polis kuvvetlerinin saldırganları bir koyun sürüsü yavaşlığı
ile izlediklerini birkaç el ateş ederek yollarına devam ettiklerini yazdıkları
raporlarda belirtmişlerdir. Polis ve jandarma daha sonra yağmalanan köylere dönmüş ve Kürtlerden kalanları da sözde onlar yağmalamışlardır56.
Misyonerler tarafından Boston’a gönderilen raporlarda Türk askeri yağmacı olarak gösterilmekte haydutlarla aynı kategoriye konulmaktadır57.
Yine aynı raporda güvensizlik ortamında Hıristiyanların köylerinde
yaşamasının mümkün olmadığı, Ermenilerin ektikleri ürünün mahsulünü
bile alamayacakları belirtilmektedir. Ayrıca köylerini boşaltan köylüler
mahsul almadıkları gibi ekim de yapamadıklarından bir yıl sonra büyük
bir kıtlık yaşayabileceklerdir. Kıtlık karşısında kalan köylüler göç etmek
zorunda kalabilirlerdi. Hükümetin buna izin verip vermeyeceği de belli
değildi. Amerikalı misyonerler, kıtlığın, köylere saldırmanın nedeni olabileceğini ve Hıristiyan köylülerin bu nedenle yeni bir katliamla karşılaşabileceğini söylüyorlardı. Kimball’ın Ocak-Mart raporunda köylülerin şehirden, katliam ve kıtlık korkusu nedeni ile evlerine dönmek istemedikleri
belirtilmektedir.
Van’da Amerikalı misyonerlerin karşılaştıkları en büyük sıkıntılardan
diğeri de finansman kıtlığıdır. Amerika’daki hayırseverlerin yardım çalışmalarına ara vermesi ve beklenmedik bir şekilde köylerde yaşayanların
şehir merkezine akın etmeleri misyonerlerin günde 1 382 kişi ile meşgul
olmalarını gerektirmekte bu durum da onları ciddi malî sıkıntılara sokmaktadır. Hâlbuki onların bütün çabalarının nedeni uzak bölgelerde yaşayan
kimsesiz ve açlara daha fazla yardım göndermekten başka bir şey değildir58.
Misyonerler Van’da okul ve hastane yanında bölge halkına özellikle
topraklarını ve hayvanlarını kaybedenlere iş imkânı sağlayacak bir endüstri bürosu (industrial bureau) da açmışlardı. Burada çalışanlar hem aldıkları maaşlar ile geçimlerini sağlıyorlar, hem ürettikleri malları satarak belli
56 ABCFM Arşivi, 16.9.7, Eastern Turkey Mission, 1817-1919, 4. Rapor, 1 Ocak-Mart 1896,
s.4.
57 CD I, s. 229-230-231.
58 ABCFM Arşivi, 16.9.7, Eastern Turkey Mission, 1817-1919, 4. Rapor, 1 Ocak-Mart 1896,
s.5-6
25
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
miktarda misyona gelir sağlıyorlar, hem de paylaşmayı, işbirliğini öğrenip
yeni el becerileri kazanıyorlardı59.
Kimball’ın Şubat ayı raporunda belirttiği üzere bu dönemde 1 900
kişi endüstri bürosuna bağlı olarak çalışırken misyonun nakit para bulma,
buna bağlı olarak çalışanların ücretlerinin ödenmesi konusunda sıkıntılar
yaşaması ve İran’a pamuklu taşıyan kervanların, yolların bozuk ve güvenli
olmaması sebebiyle gidememesi, hammadde sıkıntısı çekilmesi, 722 kişinin işten çıkarılmasına neden oldu. Bu rakam yaklaşık 3 400 kişiyi sıkıntıya sokacaktı. Raporda endüstri bölümünde yaklaşık 1 000 dolar tutarında
satılmak üzere bekleyen pamuklu dokumanın olduğu bildirilmişti. Bu dokumanın insanlara giyecek olarak dağıtılması mümkün olabilirdi. Çünkü
insanların yiyeceğe olduğu kadar giyeceğe olan ihtiyaçları her geçen gün
artmaktaydı, fakat giyeceğin dağıtılmasının büyük kalabalıkları misyona
çekebileceği korkusu misyonerleri endişelendirdi. Havaların yavaş yavaş
ısınması ile eski giyeceklerle idare edilmesi düşüncesi giyeceklerin dağıtılmamasına neden oldu.
Maddî sıkıntılar yaşayan Van misyonu tahıl bulma güçlüğü de çekmekteydi. Bu durum fiyatların yaklaşık olarak % 20 artmasına neden oldu.
Fırınlarda yapılan harcamalar azaltılmış ve şehirde bulunan 6 fırından 2’si
kapatılmıştı. Tahıl bulma zorluğu Amerikalıları yoksullara ekmek sağlanmasında zor duruma sokunca yerel hükümetten yardım istediler. Fakat
yolların bozukluğu, asayişin sağlanamaması ve korku, tahıl bulmayı -hükümet yardımı da olsa- zorlaştırdı. Buna rağmen günlük, şehirde yaşayan
5 220, köyde yaşayan 2 247 kişi olmak üzere toplam 7 467 kişiye ekmek
sağlandığı bildirildi.
Van Amerikan misyonunda bulunan diğer bir bölümde Karşılıksız Yardım Bölümü (Free Aid Society) idi. Köylülere ekmek parası kadar yardım
edildi. Bu bölümden 7 045 kişi yardım aldı ve toplam 1 590 dolar harcandı.
Bazı durumlarda şehir esnafına da para yardımı yaptıkları görüldü. Çünkü
kumaş olmadığı için terziler yeni elbise dikemiyor, ayakkabıcılar para olmadığından ayakkabı yapamıyor, duvar ustaları ve marangozlar da para ve
malzeme olmadığından işsiz .
Misyonerlerin bölgede yaptıkları en önemli faaliyetlerin başında
sözde yardım gezilerine çıkmak vardı. Şubat ve Mart aylarında Erçiş
ve Boğazkesen’e yardım amacı ile misyonerler gönderildi. Erçiş’e ve
59 Re-Thinking Missions, s.121-122.
26
Arş. Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
Boğazkesen’e 300 dolar kadar yardım yapıldı. Dr. Kimball yardım paralarını, -Bernard Whiteman adına düzenlenen çekleri- Lend A Hand adlı
yardım kurumundan aldığını belirtti60. Benzer yardım gezilerini Amerikan
misyonlarının olduğu bütün bölgelerde görmek mümkündür. Özellikle
misyon okullarında çalışan öğretmenler çevrede ticaret yapmak, insanları
aydınlatarak doğru yolu göstermek ve manevî olgunluğa eriştirmek amacı
ile geziler düzenlemektedir. Örneğin 1893 yıllında Merzifon ve çevresinde
çıkan Ermeni ayaklanmalarında sözde yardım gezilerine çıktıklarını beyan eden Merzifon Anadolu Koleji öğretmenlerinin etkisi açıktır. Anadolu
Koleji’nde çalışan Karabet Tomayan ve Ohannes Kayayan Kayseri, Merzifon ve çevresinde yaptıkları gezilerde Hınçak teşkilâtı ile hazırladıkları
plan doğrultusunda halkı ayaklanmaya teşvik etmişlerdir61.
Buna karşılık kolej öğretmenleri Osmanlı makamları tarafından yapılan bütün suçlamaları reddederek, kendilerinin halkın Gemerek ve
Kayseri’de ele geçen mektuplarda kendi isimlerini kullanarak kendilerinin
suçlandıklarını, bu gezilere sadece buğday ticareti yapmak sevgi, kardeşlik
ve Hıristiyanlık konularında vaaz vermek olduğunu iddia etmişlerdir. Her
iki öğretmen de en çok korktuğu doğrularının yanlış anlaşılmasıdır62. Acaba gerçekten Tomayan ve Kayayan’ın doğruları nedir63?
Sadece Van misyonunda değil Anadolu’da kurulan bütün Amerikan
misyonlarında bu tür faaliyetlere rastlamak mümkündür. İhtiyacı olanlara
ki en fazla ihtiyacı olanlar Ermenilerdir, sürekli olarak yardım almışlardır. Yapılan yardımlar sözde ezilen mazlum Ermeni halkını yok olmaktan kurtarmak adınadır. Hâlbuki toplumun her kesiminin yardıma ihtiyacı
vardı. Yaşanılan bölge savaş alanıdır, çetecilik almış başını gitmiştir. Kürt
aşiretleri zaman zaman bölgede asayişi daha da bozacak faaliyetlerde bulunmaktadır. Hastalık, açlık ve asayişsizlik kol gezerken neden Amerikalı
misyonerler sadece ve sadece Ermenilere yardım etmektedir?
60 ABCFM Arşivi, 16.9.7, Eastern Turkey Mission, 1817-1919, 4. Rapor, 1 Ocak-Mart 1896,
s.3.
61 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, YPRK.HR., Belge No: 16/88, 4 Nisan 1310.
62 Despatches From US to the Secretary, Mic. 40, Roll: 65, Vol. 67, July 2, 30 September
1898, 1899.
63 Dilşen İnce Erdoğan, “Merzifon’da Amerikalı Misyonerler”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Cilt IV, Sayı 11, İzmir 2004-2005, s.32.
27
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Kaynakça
Arşiv Belgeleri
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, YPRK.HR., Belge No: 16/88.
ABCFM Arşivi, Seri: ABC, Reel: 639; Reel: 695, No: 232, 253
ABCFM Arşivi, 16.9.7, Eastern Turkey Mission, 1817-1919
ABCFM Arşivi, T 568 Roll:1, No: 21, 44, 68, 95.
Despatches From US to the Secretary, Mic. 40, Roll: 65, Vol. 67
Tetkik Eserler
Akyılmaz, Gül, “Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlerin Hukukî Statüsü”, Ermeni
Araştırmaları Türkiye Kongresi (20-21 Nisan 2002 Ankara), Avrasya
Stratejik Araştırmalar Merkezi Ermeni Araştırmaları Enstitüsü Yayını,
Ankara 2003.
Aybars, Ergün, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi I, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk
Fakültesi Yayını, Akara 1995.
Aydın, Dündar, “Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkmasında Fransa’nın Rolü”, Tarih
Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu (8-12
Ekim 1984), Ankara 1985.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, YPRK.HR., Belge No: 16/88, 4 Nisan 1310.
Bektaş, Hazma, Ermeni İsyanları, Göç Ettirilme Nedenleri ve Uygulamada Devletin
Rolü, Trabzon Belediyesi Yayını, Trabzon 1998.
Bozkurt, Gülnihal, Azınlık İmtiyazları, Kapitülasyonlardan Tek Hukuk Sistemine
Geçiş, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 1998.
Bozkurt, Gülnihal, Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukukî Durumu, Ankara
1996.
Cahen, Claude, Osmanlılardan Önce Anadolu, İstanbul 2000.
Çadırcı, Musa, Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik
Yapıları, TTK Yayını, Ankara 1991.
Danacıoğlu, Esra, “Amerikan Board Okulları ve Ermeniler”, Çağdaş Türkiye Tarihi
Araştırmaları Dergisi, C. III, Sayı 9-10, İzmir 2000.
Doğan, Mehmet, Batılılaşma İhaneti, Beyan Yayını, İstanbul 1986.
Elmacı, Mehmet Emin, İttihat-Terakki ve Kapitülasyonlar, Homer Kitapevi, İstanbul
2005.
Engelhardt, Edouardt, Türkiye ve Tanzimat, Çeviren Ali Reşat, İstanbul 1902.
Enver Ziya Karal, Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkmasında Dış Etkenler ve
Kışkırtmalar.
Ercan, Yavuz, Osmanlı Yönetiminde Gayrimüslimler, Ankara 2001.
Erdoğan, Dişlen İnce, “Merzifon’da Amerikalı Misyonerler”, Çağdaş Türkiye Tarihi
Araştırmaları Dergisi, Cilt IV, Sayı 11, İzmir 2004-2005.
28
Arş. Gör. Dilşen İnce ERDOĞAN
Erhan, Çağrı, Türk -Amerikan İlişkilerinin Tarihsel Kökenleri, İmge Yayını, Ankara
2001.
Ertuğrul, Halit, Kültürümüzü Etkileyen Okullar, Nesil Yayını, İstanbul 2003.
Eryılmaz, Bilal, Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslim Tebaanın Yönetimi, Risale Yayını,
İstanbul 1996.
Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul 1987.
Grabill, Joseph L., Protestant Diplomacy and Near East, Missionary Influence on
American Policy 1810-1927, University Minneapolis Pres, Minneapolis
1971.
Güler, Ali, Türkiye’de Gayrimüslimler, Ankara 1996.
İnanç, Veli, “Osmanlı Devleti’nde Yetimlerinin Sosyal Haklarının Korunması”, Savaş
Çocukları Öksüzler ve Yetimler, Editör Emine Gürsoy Naskali-Aylin
Koç, İstanbul 2003.
Kantarcı, Şenol, “Katolik Ermenilerin Anadolu’daki Faaliyetleri”, Ermeni Sorunu:
Pencereden Bakmak Yada Manzaranın Bütününü Görmek, Isparta
2005.
Karal, Enver Ziya, Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni Meselesi, Sayı 15, Dışişleri
Akademesi Yayını, Ankara 1971.
Kieser, Hans Lukas, Iskalanmış Barış, Doğu Vilâyetlerinde Misyonerlik, Etnik Kimlik
ve Devlet 1839-1938, İletişim Yayını, İstanbul 2005.
Kimball, Grace, Van Industrial Bureau, Lend a Hand (May/16), 1896.
Kodaman, Bayram, Abdülhamit Devri Eğitim Sistemi, Ötüken Yayını, İstanbul 1980.
Kurat, Yuluğ Tekin, “Çok Milletli Bir Ulus Olarak Osmanlı İmparatorluğu”,
Osmanlıdan Günümüze Ermeni Sorunu, Yeni Türkiye Yayını, Ankara
2001.
Kürkçüoğlu, Erol, “Tarihî Süreçte Selçuklu-Ermeni İlişkileri”, Ermeni Araştırmaları
Türkiye Kongresi (20-21 Nisan 2002 Ankara), Avrasya Stratejik
Araştırmalar Merkezi Ermeni Araştırmaları Enstitüsü Yayını, Ankara
2003
Lee, Kı Young, Ermeni Sorununun Doğuşu, Kültür Bakanlığı Yayını, Ankara 1998.
Missionary Register, 1820.
Mutlu, Şamil, Osmanlı Devleti’nde Misyoner Okullar, Gökkubbe Yayını, İstanbul
2005
Okandan, Recai, “Amme Hukukumuzda Tanzimat Devri”, Tanzimat I, MEB Yayını,
Ankara 1999.
Ortaylı, İlber, “II. Abdülhamit Devrinde Taşra Bürokrasisinde Gayrimüslimler”,
Osmanlı İmparatorluğu’nda İktisadî ve Sosyal Değişim, Makaleler I,
Turan Kitabevi Yayını, Ankara 2004.
Öke, Mim Kemal, Ermeni Sorunu, İstanbul 2006.
Önder Kaya, Tanzimat’tan Lozan’a Azınlıklar,Yeditepe Yayını, İstanbul 2004.
Re-Thinking Missions, Chairman William Earnest Hocking, Newyork and London
1932.
Sevim, Ali, Selçuklu-Ermeni İlişkileri, Yeni Türkiye, Ermeni Sorunu Özel Sayısı II
(Mart-Nisan 2001), Ankara 2001.
29
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Stone, Frank Andrew, Academies For Anatolia, University Press of America, Boston
1984.
Şimşir, Bilal, “Ermeni Propagandasının Amerika Boyutu Üzerine”, Tarih Boyunca
Türklerin Ermeni Toplumu ile Olan İlişkileri, (8-12 Ekim 1984
Erzurum), Atatürk Üniversitesi Yayını, Erzurum.
Şimşir, Bilal, Ermeni Meselesi, Bilgi Yayını, İstanbul 2005.
Tozer, Henry, Turkish Armenia and Eastern Asia Minor, London 1881.
Uygur Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika, 19. Yüzyılda
Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Amerikan Misyoner Okulları, Arba
yayınları, İstanbul 1989.
Vahapoğlu, Hidayet, Osmanlıdan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okullar, MEB
Yayını, İstanbul 1997.
White, George, Bir Amerikan Misyonerinin Merzifon Amerikan Koleji Hatıraları,
Çeviren Cem Tarık Yüksel, İstanbul 1995.
Yel, Selma, Orhan Gazi Demirtaş, “Geçmişten Günümüze Ermeniler ve Türkler
Arasında Sosyal ve Kültürel Etkileşimler”, Erciyes Üniversitesi
Uluslararası Sosyal Araştırmalar Sempozyumu, Osmanlı Toplumunda
Birlikte Yaşam Sanatı: Türk-Ermeni İlişkileri Örneği (20-22 Nisan
2006), Basılmamış Bildiri.
Yinanç, Refet, “Selçuklular ve Osmanlıların İlk Dönemlerinde Ermeniler”, Türk
Tarihinde Ermeniler Sempozyumu, İzmir 1983.
30
OSMANLI EĞİTİM SİSTEMİNİN
TÜRK-ERMENİ TOPLUMLARININ
BİRLİKTE YAŞAMALARINA KATKISI
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Fırat Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
E-mail: [email protected]; Tel: 0 424 237 00 00-3628
Özet
Millet Sistemi içerisinde azınlık cemaatlerin kendi iç dinamiklerini ayarlaması hususunda göze batan en önemli
konu şüphesiz din ve eğitim sisteminin çözülmesidir. Osmanlı Devleti’nde her cemaat kendi din ve eğitim müesseselerini kendi imkânlarıyla ve değerleriyle düzenliyordu.
Bu alanlarda hiçbir ayırım söz konusu değildi. Maarif Vekâleti kurulunca yönetmelikler de ona göre düzenlenmiş ve
gayrimüslim okullar için ayrı müfettişlikler kurulmuştur. Bu
uygulama bir ayırımcılık değil, sistemin bir gereği olduğu
içindir.
Devletin açtığı okullarda cemaatler için de kontenjanlar
ayrılmıştır. Açılan askerî okullarda birlikte eğitim verilmiştir. Cemaatler özellikle misyoner okullarının zararlarından
kendi öğrencilerinin etkilenmemesi ve yabancı (ecnebi)
okulların tercih edilmemesi için Osmanlı merkezî hükümetine işbirliği teklifleri yapmış ve bu anlamda bir tedbir olarak eğitimin geliştirilmesi düşünülmüştür. Eğitim
alanında uygulamaya konulan bütün tedbirler, Türk ve
Ermenilerin birlikte ve huzur içerisinde Osmanlı vatandaşı
olarak yaşamasının sağlanmasına yönelik olmuştur.
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Giriş
Türkler, Orta Asya’dan itibaren beraber yaşadıkları toplumların eğitim, din ve kültürel hayatlarına dokunmadan onların bu ihtiyaçlarını kendi
seçtikleri yönetici ve liderleri vasıtasıyla idame ettirmelerine gayret etmişlerdir. Bu anlayışın Türk tarihindeki örnekleri oldukça fazladır. Hatta bazı
durumlarda beraber yaşadıkları toplumların dinlerine gereğinden fazla ilgi
göstermişler ve daha da ileri giderek bu dinlerin adeta temsilcileri olmuşlardır. Uygurlar bunun bariz bir örneğidir. Selçukluların, Fars kültürünü
hâkim kültür kılması da bu uygulamaya örnek olarak verilebilir.
Selçuklu Devleti’nin bir uç beyliği olarak ortaya çıkan Osmanlı Devleti, Selçukludan aldığı mirası daha geliştirerek gayrimüslim unsurları
kendi iç işlerinde adeta serbest bırakmıştır1. Osmanlılar ele geçirdiği her
bölgenin özelliklerini muhafaza ederek bölgenin özelliklerine uyan kanunlar düzenlemişlerdir2. Beylik olarak kendini kabul ettirdiği ilk andan itibaren Anadolu’da yaşayan Ermeni toplumu ile iyi ilişkiler içerisine girmiş,
Bursa’da başlayan bu birliktelik sonucunda bir Patriklik (liderlik) ihdas
edilmiş, İstanbul’un fethinden sonra Galata’daki Latinlere verilen ilk ahit-
1
2
Mehmet Ersan, “Anadolu’nun Fethi ve Türkiye Selçuklu Devletinin Kuruluş Sürecinde
Ermenilerin Türklere Karşı Tutumu”, Ermeni Araştırmaları I. Türkiye Kongresi, C. I, Ankara 2003, s.329 vd.
Mim Kemal Öke, Ermeni Sorunu 1914-1923, Ankara 1991, s.44.
35
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
nameden3 sonra Rum toplumu için de, başta dinî serbesti olmak üzere sosyal hayatlarını düzenleme ve bu alanda ihtiyaç duyulacak eğitimi verme ve
düzenleme işini cemaatlerin kendi teşkilâtlarına bırakmıştır4. Aynı haklar
Bursa’dan getirtilen Patrik’e de verilmiş ve Ermeni cemaati de Millet Sistemi içerisinde yerini almıştır. Bu hareket adeta devleti beraber yönetme
diyebileceğimiz bir sistemin ilk örneklerindendir5.
Osmanlı Devleti kurulduğu andan itibaren bölgedeki toplumların dil,
din ve kültürlerine saygı göstermiş ve onların bu özelliklerini koruması
için gayret göstermiştir. Devletin varlığını kabul etmeleri şartıyla, kendi
kültürel özelliklerini korumalarına saygı duyulmuş ve kendi sistemleri içerisinde dönemin özelliği gereği din ve eğitim konusunda hoşgörülü davranılmıştır. Türkleştirmeye çalışmak yerine, hakimiyeti altında yaşayan
toplumların sosyal hayatlarına müdahale etmeden sadece haricen idare
etmekle yetinmişlerdir6. Türkler bu konuda hiçbir baskı yapmamıştır. Hâlbuki Anadolu’da Türklerden önce hakimiyet kuran başta Bizans ve Roma
olmak üzere, kiliselerinin otoritesini ve dinî akaidlerini benimsetmek için
şark kiliselerine zulüm yapılmış ve kendi mezheplerine geçmeleri için zorlanmışlardır7.
Ermeni yazar Papazian, Bizans döneminde Ekmek-Şarap Âyini’ni ve
ibadetlerini serbestçe icra edemediklerini ve bu sebeple İstanbul’un Türkler tarafından alınmasının beklendiğini yazmıştır8.
Daha sonraki yıllarda da bu zorlamalar devam etmiş ve buna karşı
Türklerin gösterdiği müsamahayı örnek göstererek sitemler dahi etmişlerdir. 1480’de Venedik dukasına mektup yazan Patrik Maxime; Büyük ve
3
4
5
6
7
8
36
Ahitname için bkz. Mahmut Şakiroğlu, “Fatih Sultan Mehmet’in Galatalılara Verdiği
Fermanın Türkçe Metinleri”, AÜDTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt 14, Sayı 25, Ankara 1982, s.211 vd.
Gül Akyılmaz, “Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlerin Hukukî Statüsü”, Ermeni Araştırmaları I. Türkiye Kongresi, Cilt II, Ankara 2003, s.172 vd. Ayrıca bkz. Gülnihal Bozkurt,
Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukukî Durumu (1839-1914), Ankara 1989.
Yusuf Halaçoğlu, Ermeni Tehciri ve Gerçekler, Ankara 2001, s.3; Canan Seyfeli, “İstanbul
Ermeni Patrikliği’nin Kuruluşu”, Ermeni Araştırmaları I. Türkiye Kongresi, Cilt I, Ankara
2003, s.367 vd.; Abdurahman Küçük, Ermeni Kilisesi ve Türkler, Ankara 1997 s.87; Burhan Göksel, “Meşrutiyet Öncesi ve Sonrasına Ait Resmî Devlet Yayınlarına Göre Türklerin
Ermeni Toplumu ile İlişkileri”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri
Sempozyumu, 8-12 Ekim 1984, Ankara 1985, s.167.
Öke, a.g.e., s.38 vd.
Bahaeddin Yediyıldız, “ XVI. XIX. Yüzyıllarda Ermenilerin Türk Toplumu İçindeki Yeri”,
Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu, 8-12 Ekim 1984, Ankara 1985, s.141. Ayrıca bkz. Kâmuran Gürün, Ermeni Dosyası, Ankara 1983, s.36 vd.
Küçük, a.g.e., s.87.
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
yüce hükümdar başka bir dinden olmasına rağmen Hıristiyanları ve bütün
herkesi fikirleri ve imanlarıyla ilgili hususlarda serbest bırakıyor. Nitekim
bir müddet önce Eflak’ta Ermenilerin Ortodoks olmaları için zulme uğradıklarını öğrenmiş Allah’ın kanunu, şiddete müsaade etmediği emriyle
oraya görevliler göndermiş, böylece zulmü önlemiştir diyerek kendilerinin
adeta örnek almasını ister 9.
Osmanlı eğitim sistemi kendinden önce bu yönde mesafe kat eden
Selçuklu eğitim sistemine benzer bir yapılanma içerisindeydi. Hatta
Ortaçağ’ın insan yetiştirme yani eğitim anlayışının, Doğu ve Batı arasında
pek farklı olmadığı söylenebilir. Dinî eğitimin yanında günlük hayatta gerekli olan bilgilere de yer veriliyordu. Fakat ağırlıklı olarak dinî bilgiler ön
planda tutuluyordu. Bu çağda maarif teşkilâtları dinî kuruluşların kontrolünde biraz da kişilerin düşüncelerine bağlı olarak gelişmiştir. Bu sebeple ilkokul seviyesinde diyebileceğimiz okulların öğretmenleri çoğunlukla
bir din görevlisi olmuştur. Benzeri okullar genellikle mabetlerin etrafında
açılmıştır.
Bu dönemde yüksek eğitim-öğretim müesseselerini de dinden ayrı
olarak düşünmek oldukça güçtü. Müderris yani profesörler de bu yetiştirme tarzı içinde iyi eğitim almış kişilerdi. Şüphesiz daha yüksek eğitim alıp
matematik ve mantık gibi ilimlere de aşina olanları vardı10.
Osmanlı Devleti’nde eğitim, daha çok dinî otoriteler ve vakıflar eliyle
yapılırdı. Bu sadece gayrimüslim unsurlar için eğil Müslümanlar için de
aynıydı. Her cemaat kendi eğitim sistemini kurardı. Kuruluş dönemindeki
tek resmî okul Enderun Mektebi’dir diyebiliriz. Şüphesiz başta Padişahlar
olmak üzere birçok üst düzey devlet görevlisi ve hayırsever vatandaşlar,
okul medrese ve külliye açmış olsalar bile bunlar da esasta birer vakıf müesseseleridir11. Dolayısıyla devletin herhangi bir müdahalesi söz konusu
değildir. Zaman içerisinde ihtiyaca binaen devlet eliyle açılmaya başlanan
okullar ise hep askerî amaçlı olmuştur.
Bu sebeple Osmanlı Devleti kuruluş anından itibaren hiçbir milletin
eğitim-öğretim müesseselerine dokunmamıştır. Burada biraz önce Patrikhane ihdası ile ilgi malûmatları vermemizin bir sebebi de, her cemaatin
(millet) kendi eğitim kurumlarını kendilerinin düzenlemesi, denetim ve
gelişimini de dinî liderleri veya teşkilâtları yoluyla yapmış olmalarını vur9 B. Yediyıldız, a.g.m., s.145.
10 Yahya Akyüz, Tük Eğitim Tarihi, Ankara 1989, s.69 vd.; Hasan Ali Koçer, Türkiye’de
Modern Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi, İstanbul 1991, s.5.
11 Akyüz, a.g.e., s.118-119.
37
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
gulamaktır12. Hiçbir millet bir diğerinin mabedine gitmediği gibi okuluna
da gitmiyordu.
Cemaatin kendi aralarında çözemediği işler olduğunda veya yetkili
cemaat üyelerinden memnun olunmadığıyla ilgili bir şikâyet geldiği takdirde, Divan-ı Hümayun konu hakkında araştırma yapar, hakemlik eder ve
cemaatin bütün üyelerinin tanınmış haklarını korurdu13.
Osmanlı Devleti, dinî cemaatleri o kadar serbest bir halde bırakmıştır
ki Müslümanların elinde bulunmayan matbaa, gayrimüslim azınlıklar tarafından yıllar önceden beri kullanılır olmuştur. Eğitim için önemli bir araç
olan matbaayı Osmanlı Devleti’nde ilk kullanan Yahudilerdir. 1492 yılında İspanya’daki zulümden kaçarken matbaayı da beraberlerinde İstanbul’a
getirdikleri bilinmektedir. Ermeni milleti 1567 yılında, Rumlar ise 1627
yılında İstanbul’da matbaayı kullanmaya başlamışlardır. 1727 yılında Osmanlı Müslümanları tarafından kullanılmaya başlanan matbaanın geliş
sancılarına rağmen gayrimüslimlerin getirdiği matbaaya kimsenin bir tepkisi olmaması da cemaatlerin kendi milletinin idarî heyetlerine bırakılmış
olan tasarrufun bir göstergesi olsa gerek. Bazı Müslümanların dinî taassuplarından kaynaklanan yasaklar gayrimüslimleri pek ilgilendirmemiştir.
Osmanlı Devleti’nin Batılı anlamda açtığı ilk askerî okullarla maarifte başlayan gelişmeler sebebiyle, yabancı dile ihtiyaç duyulmuş ve bu
konuda uzman olan liyakat sahibi birçok Ermeni bu müesseselerin eğitim
kadrosunda yer almıştır.
Bu arada Rumların İstanbul da 1805 yılında açmak istedikleri tıp okuluna izin verilmiş ve gayrimüslimlerin kendi eğitim sisteminin geliştirmelerine engel olunmamıştır14.
Sivil okulların çoğalması ve zaman içerisinde artan ihtiyaç sebebiyle,
tıp tahsili için de çaba sarf edilmiş ve buralarda da eğitim dili çoğunlukla
yabancı dilde olmuştur. Özellikle tercümanlık için gerekli olan yabancı dil
okulları için devlet de yardımcı olmuştur. 1805 yılında Kuruçeşme’de talimgâh adı altında kurulmuş olan Rum Mektebinde Fransızca ve Türkçe’ye
önem verilmiş ve devlet de bunun bir kısım masraflarını karşılamıştır.
1820 Mora isyanından sonra Rumlar arasında isyana yardım edenler olduğu için, devletin tercümanlığını üstlenmiş olan Rumların yerine Ermeniler
12 Osman Ergin, Türk Maarif Tarihi, Cilt I-2, İstanbul 1977, s.725.
13 Yücel Özkaya, “Arşiv Belgelerine Göre XVIII ve XIX. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda
Ermenilerin Durumu”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu, 8-12 Ekim 1984, Ankara 1985, s.151.
14 Akyüz, a.g.e., s.164-169.
38
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
geçmeye başlamıştır. Ticaretle uğraşan, yurtiçi ve yurtdışındaki yabancı
okullarda eğitim gören Ermenilerin yabancı dile aşinalıkları tercüman
olarak Rumların yerine Ermenilerin geçmesini kolaylaştırmıştır15. Ayrıca
Ermenilerin Paris’te açmış olduğu Muratyan Okulu da lisan konusunda ileri atılımlardan biri olarak düşünülebilir. Bu okuldan mezun olan ve
daha sonra İstanbul’da devlet hizmetinde çalışanlardan bir tanesi de Sakız
Ohannes Paşadır. Muratyan Okulu’na nazire olarak Osmanlı Devleti de
Paris’te Osmanlı tebaasının Fransızca öğrenmesi için Mekteb-i Osmanî’yi
açmıştır16.
Tanzimat ve Islahat Fermanları ile de gayrimüslim unsurların eğitimi
ile eskiden bahşedilmiş olan hürriyetlere bir kısıtlama getirilmemiş, tanınan haklar bir anlamda kayıt altına alınmıştır.
Eğitimin gelişmesi için atılan adımlara ibtidai, rüşdi ve idadi mektepleri de dâhil edilmiştir. Bu uygulama ile yüksek askerî okullara öğrenci
hazırlamanın yanı sıra, bu okullara bütün milletlerin gelmesi hedefleniyordu. İsterlerse gayrimüslimler kendi özel okullarını da açabilirlerdi. Buraya
kadar anlattığımız kısımlardan da anlaşılacağı üzere, Osmanlı Devleti gayrimüslimlerin eğitim ve kültür müesseselerine tamamen saygı göstermiş
bu konuda bir kısıtlama getirmemiştir.
Gülhane Hattı Hümayunu’nda Fatih döneminde verilmiş olan haklar
korunmuş ve eğitim konusunda ayrıca Azası muhtelit bir meclis-i maarifin
nezaret ve teftişine tabi olmak ve programları ile muallimleri bu meclisin
murakabesiyle tayin ve tespit edilmek şartıyla ekalliyet mektepleri açılmasına müsaade edilecektir denilmiştir17.
Tanzimat’a kadar hiçbir gayrimüslim, devletin açtığı okullara gitmemiştir. İlk defa Tıbbiye’ye kayıt yaptırmaları için karar çıkmış ve ortaya
çıkan şartlar göz önüne alınarak bazı tedbirler alınmıştır. Hıristiyan öğrencilerle ilgili fazlaca bir problem çıkmazken, Yahudi milleti kendileri için
ayrı yemek çıkmasını istemiş ve bu şartın yerine getirilmesi için tahsisat
ayrılarak yemek verilmeye başlanmasından sonra okula devam etmişlerdir18.
Osmanlı Devleti ihtiyaç duyduğu çağdaş eğitim anlayışında arayışlar içinde bulunduğu dönemde üzerinde kültürel olarak diğer devletlerden
15 Ergin, a.g.e., Cilt 1-2, s.69.
16 Ergin, a.g.e., Cilt 1-2, s.454-456.
17 Hidayet Vahapoğlu, Osmanlıdan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okulları, İstanbul 1992,
s.47-48; Gürün, a.g.e., s.62.
18 Ergin, a.g.e., Cilt 1-2, s.725-728.
39
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
daha fazla tesiri olan Fransa’nın isteği ve teşviki ile Galatasaray Sultanîsi
açmaya karar vermiştir. Fransa’dan alınan destek sebebiyle, daha önceden
Osmanlı topraklarında etken yabancı dil olan Fransızca ile eğitim vermesini Fransa’nın da baskısıyla kabul etmek zorunda kalmıştır. Aslında Osmanlı yetkilileri eğitim dilinin Türkçe olmasını istemiş fakat bunu Fransızlara
kabul ettirememiştir. Bu sultanî okulları dinî ve millî fikirlerden ayırarak
milletler arasında kaynaşmayı da sağlayacağını söyleyen Fransa’nın önerdiği şekilde lâik bir eğitim amaçlanmıştır.
1 Eylül 1868 tarihinde derslere başlayan okula tepkiler de gelmeye
başladı. Şu ana kadar her cemaatin kendi okulunu kendisinin açmasına
alışmış olan Osmanlı tebaası, bu okula devam etmede tereddüt etmeye başladı. Aslında Fransız nüfuzu ve Katolik mezhebinin etkisinin yayılabileceği düşüncesiyle ilk sert tepki Rusya elçisinden geldi. Fransız Devleti ve
özellikle elçilerinin katkı ve tesiri ile açılan bu okuldan hoşnut olmadığını
bildirmişti. Programında Rumca’ya az yer verilmesi sebebiyle millet olarak ilk tepki de Rumlardan geldi. Aslında bu tepkiyi körükleyen Rusya idi.
Özellikle ağırlıklı dil Fransızca olduğu ve Rumca’ya az yer verildiği için
Rusya, Rumların çocuklarını bu okula vermemelerini telkin ediyordu.
Bir başka tepki de Yahudilerden gelmiştir. Hıristiyanlar tarafından
yapılan ve devlet (Müslümanların) kontrol ettiği bu okula çocuklarını vermek istemiyorlardı. Özellikle Musevîlerden mezhep inanışlarına uymadan
bu okula çocuklarını veren anne ve babalara, hiç değilse yemek sırasında
dinlerinin gereğini yerine getirmelerini istiyorlardı.
Bu tepkilere Papalık makamı da katılınca sorunun çapı büyümüş oldu.
Aslında Katoliklerin hamisi Fransa’nın açmış olduğu bu okula Papalığın
karşı çıkışı nüfuz mücadelesinden başka bir şey değildi. Rus yetkililerin
de teşviki ile Papalık iki ayrı emirname ile doğudaki Katoliklerin sultanîye
devamlarını yasakladı. Adeta kendi siyasetinin bir yardımcısı gözüyle bakarken bir anda bu tepki Fransa’yı zor duruma soktu. Papalığa başvurarak
Katolik mezhebinin hiçbir zarar görmeyeceği, hatta kazançlı çıkacağını
anlatmasından sonra Papalık makamı bu yasağı kaldırdı. Bu sayede Latinler de okula devam etmeye başladılar. Papanın bu yasağını Şeyhülislâm da
beğenmiş ve desteklemiştir19.
Yukarıda bahsettiğimiz bu tepki yıllar önce bir okul açarak bütün tebaanın bu okula devam etmesini isteyecek bir Osmanlıya, hem cemaatlerden
hem de diğer devletlerden nasıl bir tepkinin geleceğini düşündüğümüzde
19 Koçer, a.g.e., s.81.
40
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Osmanlı Devleti’ndeki beraberliğe ve birlikte yaşamaya sağladığı katkı
daha iyi anlaşılır kanaatindeyim.
Görüldüğü üzere Osmanlı devlet olarak tebaası olan milletlerin içişleri olarak addettiği sosyal hayat, kültür ve eğitim konusunda müdahil olmamış, din ve mezheplerini korumak ve yaşatmak için ayrıca yardımcı
olmuştur. Daha sonraki yıllarda da maarifle ilgili alacağı kararları yine her
milletin temsilcilerinin bulunduğu komisyonlarda aldırmış ve onların da
fikrine önem vermiştir. Eğitimin gelişmesi ve kontrol altına alınması için
Avrupa’da geçerli olan ve özellikle de Fransız eğitim sisteminden istifade edilerek hazırlanan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi Şura-yı Devlet’in
maarif dairesi tarafından hazırlanırken de bu husus göz önüne alınmıştır.
Şura-yı Devlet’in maarif dairesi, o dönemin sayılı aydın kişilerinden
oluşmaktaydı. Başkan Kemal Paşa olmak üzere, Sadullah Paşa, Datyan
Artin Efendi, Recaizade Ekrem Bey, Ebüzziya Tevfik Bey, Mehmed Mansur Bey ve Drağan Tzankof Efendiler’den oluşmuştur20.
Osmanlı Devleti Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile her milletin
okullarının açılışı ile ilgili oldukça adil bir dağılım yapmaya çalışmış ve
her toplumun her derecede okul açmasına gayret göstermiş tir. Nizamnamenin 18. maddesi Bunun için verilecek en güzel örnektir.
500 evden fazla olan bir kasaba halkının hepside Müslüman ise yalnız
Müslüman ve yalnız Hıristiyan ise yalnız Hıristiyan olanlara birer rüşdiye
okulu açılacaktır. O Kasaba halkının eğer halkı İslâm ve Hıristiyan karışık
ise, Müslümanlar için ayrı, Hıristiyanlar için ayrı olmak üzere iki rüşdiye
okulu açılacaktır. Bu şekilde İslâm ve Hıristiyan karışık halkı olan kasabada hangi sınıf halk 100 evden fazla ise o halk sınıfı için rüşdiye okulu açılır. Dine dair olan dersler her toplumun kendi lisanı üzerinden verilecektir.
Müslüman olmayan çocukların din dersleri, o mezhebin din büyüklerinin
tayin ve tespit ettiği program dahilinde okutulur.
Osmanlı Devleti’nin davranışının tam aksine, Ermenileri rahatsız
edenler yine yabancı Hıristiyan devlet temsilcileri ve onların dinî müesseseleri olmuştur.
Aslında düşünce Hıristiyanları korumak gibi görünse de en çok zarar
onlardan gelmiştir. Çünkü Ermeni milletini başta din (mezhep) ve eğitim
konusunda oldukça rahatsız etmişlerdir. Osmanlı Devleti’ni yıkmak için
20 Koçer, a.g.e., s.83.
41
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
bir araç olarak görmüşlerdir. Bunu yapabilmek için de kendi nüfuzlarına
alabilmek için Ermeni milletini bölmeye başlamışlardır.
1535 yılında başlayan Osmanlı-Fransa ilişkisi ve arkasından gelen
kapitülasyonlar sebebiyle, Fransa’nın etkisi oldukça artmış ve ticaret yapmanın yanı sıra İstanbul’da bir elçilik açılması da sağlamıştı. 1579’dan
itibaren İngiltere, 1612 yılında ise Hollanda benzer imtiyazları almıştır.
Bunlar şüphesiz normal ilişkiler olarak kabul edilebilir. Fakat 1581 yılında hazırlanan bir raporda Osmanlı Devleti’nin zayıflamaya yüz tuttuğu ve
İstanbul’dan başlamak üzere bütün azınlıkların devlete karşı sadakat dereceleri yazılarak sonuçta; eğer doğudan İran batıdan İspanya ve Avusturya,
içerden de bu azınlıklar birlikte harekete geçtikleri takdirde, bu devletin
kısa zamanda yok olacağı notu düşülmüştür.
Fransızların konsolosluk raporları ve Katolik Ermenilere gönderdikleri La Tere Sainte/Kutsal Yerler adlı gazetede dönemin özellikleri ile Gregorian ve Katolik Ermenilerin birbirlerine nasıl düşürüldükleri hakkında
bilgi ve kendilerinin eğitim verdiği Katolik Ermeni liderlerin listeleri verilmiştir21. Bu mezhep ayrılığı Ermenilerin kendi içinde huzursuzluğuna
sebep olmuş ve kendi aralarında büyük bir düşmanlık ortaya çıkmıştır.
Birbirlerinin evlerini yakmadan tutun da, aforozdan sürgüne kadar birçok
gayri hukukî işlem gerçekleşmiştir.
XVII. yüzyılda ağırlıklı olarak başlayan Katolik propagandası ve başta Fransa’nın destek ve etkisiyle, 1830 yılında Osmanlı Devleti Katolik
Ermenileri bir cemaat (millet) olarak tanımıştır22.
Katoliklerden sonra Protestanlar da bu konuda geri kalmanın verdiği azim ve heyecanla harekete geçti. İngiltere, Amerika ve Almanya’nın
himmet ve teşvikleri ile bir Protestan Ermeni milleti yaratıldı. Bu sayede
Ermeni milleti üç parçaya bölünmüş oldu. Katoliklerle, Gregorian Ermenilerin sürtüşmesi bitmeden, Ermeni milleti bu sefer de Protestanlarla uğraşmak zorunda kaldı. Osmanlı Devleti adı geçen devletlerin baskısıyla
Protestan Ermenileri de bir cemaat yani millet olarak tanıdı23.
21 Dündar Aydın, “Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkmasında Fransa’nın Rolü”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu, 8-12 Ekim 1984, Ankara 1985,
s.285.
22 Öke, a.g.e., s.70.
23 Protestanların bir cemaat olarak tanınması hususunda bkz. Gülden Sarıyıldız, “Osmanlı
Devleti’nde Protestan Ermeni Milletinin ve Kilisesinin Tanınası”, Yakın Dönem Türkiye
Araştırmaları, T.C. İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Dergisi, Sayı 2, Yıl 1, İstanbul 2002, s.249-267.
42
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Aslında bu husus dinî olmaktan ziyade biraz da uluslararası rekabete
bir araç olarak düşünülmüştür. Osmanlı Devleti’nde Katoliklerin hamisi
Fransa ve Avusturya, Ortodoksların hamisi ise Rusya idi. Fakat Protestan
bir toplum olmayınca, İngiltere bu devletlerle olan rekabetinde bunu aşma
yoluna gitti. Bu konuda en büyük destek Amerikalı misyonerlerden geldi.
Ermenilere Osmanlı Devleti tarafından kültürel ve hukukî alanda tanınmış haklar, devletin zayıflamasıyla çeşitli devletlerin kullandıkları bir
araç halini aldı24. Özellikle himaye pekiştirmede başarı sağlayan devletlere
karşı İngiltere de Amerika ile beraber bir Protestan cemaat yaratmayı başardı. Bu sayede himaye edeceği bir cemaati Osmanlı Devleti’ne kabul ettirmiş oldu25. Ermenilerin bölünmesini çoğunlukla açmış olduklar okulları
ve hayriî müesseseleri ile sağlamışlardı.
Yıllardan beri faaliyet gösteren misyonerlerin çabalarıyla Ermeni toplumunun nasıl bölündüğünü anlayabilmek için Osmanlı Devleti’nde bir
vilâyette açılan okulların değişik isimlerle ve değişik misyoner teşkilâtları
tarafında hangi sayıda ve nerelere kadar uzandığını aşağıdaki örnek listede
görmek mümkündür26.
Mamuretü’1-Aziz vilâyeti merkeziyle elviye ve kaza mahallehâ merâkiz ve nevâhisinde bulunan mekâtib-i mütenevvianın esâmiyle şâkirdanının mikdarâtı:
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Esâmi-i Mekâtib
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
Mekteb-i Îdâdî Hamîdî
Ma’muretü’1-Aziz’de Harput
Tarîki Üzerinde
1
Müslim
40
-
Mekteb-i Rüşdiye-i Askerî
Zaptiye Kışlası Civarında
2
“
406
-
Mekteb-i Mülkiye
Hüseynik Karyesi Derûnunda
3
“
35
-
“ Îbtidâyi-i Hamîdiye
Ma’muretü ‘1-Aziz Zaptiye Kışlası
4
“
95
-
“
Bu dahî
5
“
-
60
“ Ağa Mahallesi Mekteb-i
İbtidâîyesi
“
İnâs
Harput Kasabasında Ağa
Mahallesi
6
“
50
-
“ Hüseynik Karyesi
Karye Derûnunda
7
“
45
-
“ Kesrik
“
8
“
55
-
“
24 Gürün, a.g.e., s.37.
25 Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, Cilt 8, Ankara 1983, s.129.
26 1312 Tarihli Mamuretü’l-Aziz Vilâyet Sâlnamesi, ekindeki mekteplerin listesi kısmından
alınmıştır.
43
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Esâmi-i Mekâtib
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
“ Perçenç
“
“
9
“
60
-
“ Hoğu
“
“
10
“
70
“ Hoş
“
“
11
“
40
-
“ Sarpulu
“
“
12
“
25
-
“ Zenteric
“
“
13
“
40
-
“ Âlîşam
“
“
14
“
70
-
“ İçme
“
“
15
“
55
-
“ Şeyh Hacı
“
“
16
“
30
-
“ Mollakendi
“
“
17
“
50
-
“ Mekteb-i Kürk
“
“
18
“
60
-
“ Sarılı
“
“
19
“
40
-
“ Hankendi
“
“
20
“
60
-
“ Hân
“
“
21
“
60
-
“ Dişîdî
“
“
22
“
70
-
Ma’muretü ‘1-Aziz Ermeni
Mekteb-i Rüşdiyesi
Çarşı Mahallesi Derûnunda
23
Ermeni
145
-
Bu dahi İnâs
“
“
“
24
Keza
-
80
Ma’muretü’1-Aziz Protestan
İcadiye “
Mekteb-i İbtidâîyesi
“
25
Protestan
100
-
Bu dahi İnâs
“
“
26
Keza
-
45
Ma’muretü’1-Aziz Kapuçin
Latin Mekteb-i İbtidâiyesi
Kışla-i Hümayun Civarında
27
Muhtelif
60
-
Harput Kasabası Ermeni
Mekteb-i İbtidâıyesi
Şehroz Mahallesi Derûnunda
28
Ermeni
77
-
Bu dahi İnâs
“
29
Keza
-
77
Harput Kasabası Çelebi
Mah. Ermeni Mektebi
Mahallesi Derûnunda
30
Ermeni
79
-
Harput Gürcübey Mektebi
“
“
31
“
83
-
“
“
“
32
“
-
83
“
“
33
M
84
-
“
“
34
Protestan
130
-
“
Keza İnâs “
Sinabot
“
Şehroz Mahallesi Protestan
44
“
“
“
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Esâmi-i Mekâtib
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
İnâs İbtidâiyesi
“
“
35
“
-
80
Gürcü Bey Mahallesinde
Kapuçin Latin
“
“
36
Muhtelif
60
-
“
“
“
37
Keza
-
30
Şehroz Mahallesi Nihâyetinde
38
Protestan
40
-
Fırat Koleji Amerika Misyon.
Şehroz Mahallesi Nihâyetinde
Mektebi İnâs.
39
Protestan
-
30
“
“ “ İnâs
Fırat Koleji Amerika Misyoner İdâdî Mektebi
“ “ Rüşdi
“
“
“
40
“
40
-
Fırat Koleji Amerikan Misyon. İdâdî Mektebi İnâs
“
“
“
41
“
-
20
“
“
İbtidâîye
“
“
“
42
Keza
59
-
“
“
İnâs
“
“
“
43
“
-
50
Hüseynik Karyesi Ermeni
Mekteb-i İbtidâîyesi
Karye Derûnunda
44
Ermeni
145
-
Bu dahi İnâs
“
45
“
-
120
Kesrik Karyesi Ermeni
Mekteb-i İbtidâîsi
Derûnunda
46
“
60
-
Perçenç
“
47
“
55
-
Hoğu
“
48
“
60
-
Kırlı
“
49
“
65
-
Mornik
“
50
“
65
-
Iğınki
“
51
“
55
-
Sürsürü
“
52
“
100
-
Kabulü Protestan
“
53
40
-
Keza İnâs
“
54
“
100
-
Hulvenk
“
55
“
-
-
İnâs
“
56
-
40
Hüseynik İnâs
“
57
“
120
-
İnâs
“
58
“
-
84
Hoğu Karyesi Protestan
Mektebi İbtidâîsi
“
59
“
25
-
Keza İnâs Mektebi İbtidâîsi
“
60
“
-
15
“
Protestan
45
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Esâmi-i Mekâtib
Ağın Zükûr
“
“
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
“
61
Bizmişen Mekteb-i İbtidâîsi
Derûnunda
62
Kesrik
Esâmi-i
Cemâat
“
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
45
-
Protestan
60
-
“
“
“
63
“
110
-
Hoh Ulyâ “
“
“
64
“
40
-
Mornik
“
“
“
65
“
20
-
Şeyh Hacı “
“
“
66
“
26
-
Gernili
“
“
“
67
“
45
-
Kesrik
“
“
“
68
“
60
-
“
69
“
63
-
Bu dahi İnâs
“
70
“
-
-
Habusu Karyesi Zükûr
“
71
“
52
-
Bu dahi “ İnâs
“
72
“
-
-
Eğin Kazası Mekteb-i
İbtidâîye
“
73
Müslim
75
-
Mağnurdiya Mektebi “
“
74
“
41
14
Dörtyolağzı Mahallesi “
“
75
“
28
10
Taşdihi “
“
“
“
76
“
30
5
Nâ’ib “
“
“
“
77
“
16
5
“
78
“
22
10
“
79
“
16
8
Erbeyi Şokla
“
80
“
32
-
Erbeyi Âliyâ
“
81
“
8
8
Kaçan
“
82
“
25
-
Enbiyan
“
83
“
50
-
Bahçe Mahallesi İbtidâîyesi
“
84
“
51
-
İpcar Karyesi
Karyesi Derûnunda Cami
İttisalinde
85
“
62
-
Bekir
Karyesi Derûnunda
86
Müslim
24
-
Perçenç Karyesi
Bümrükçü “
Karsalı “
“
“
“
“
“
Kerşela
“
“
87
“
26
-
Kemerkab
“
“
88
“
33
-
46
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Esâmi-i Mekâtib
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
Eğin Ergu Karyesi Mekteb-i
İbtidâîsi
“
“
89
“
31
-
Hebânos
“
“
90
“
30
-
Hebânos Ekerekçe
“
“
91
“
16
-
Kendir Karyesi
“
“
92
“
15
-
Şarzi
“
“
93
“
10
-
Şarizi
“
“
94
“
17
-
Mihyan
“
“
95
“
70
16
Kaşu
“
“
96
“
23
-
Muşke
“
“
97
“
32
-
Içmegû
“
“
98
“
44
11
Ürik
“
“
99
“
21
-
Ya‘kublu
“
“
100
“
41
14
Servekil
“
“
101
“
31
8
Hefdar
“
“
102
“
9
-
Hâssa
“
“
103
“
14
-
İliç
“
“
104
“
17
9
Bakırtaş
“
“
105
“
5
-
Bezmiş
“
“
106
“
,- “
-
İbranik
“
“
107
“
5
-
Navrik
“
“
108
“
25
6
Kozukça Mahallesi
“
“
109
“
17
-
Uzungil
“
“
110
“
20
13
111
Müslim
19
18
Tatar Ağası
Karyesi Derûnunda
Hacı Yusuf
“
“
112
“
31
-
Vahşin Karyesi
“
“
113
“
12
-
Hozakbur
“
“
114
“
9
4
Pah
“
“
115
“
21
5
Ephani
“
“
116
“
10
4
47
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Esâmi-i Mekâtib
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
Sosik
“
“
117
“
-
-
Eğin’in Enderi Karyesi
“
“
118
“
12
-
Eğin Çocuğan Karyesi
“
“
119
Müslim
12
-
Senk
“
“
120
“
17
10
Tâfeti
“
“
121
“
11
9
Yol
“
“
122
“
15
“
Münderki
“
“
123
“
8
“
Pağnik
“
“
124
“
13
“
Eski Arapgir
“
“
125
“
13
7
Selami
“
“
126
“
17
5
Saraycık
“
“
127
“
18
6
Zâbulyâr
“
“
128
“
25
9
Şecir
“
“
129
“
10
“
Munayik
“
“
130
“
9
“
Ağzınar
“
“
131
“
5
“
Vanik
“
“
132
Rum
6
17
Muşka
“
“
133
“
29
“
Şarzi
“
“
134
Müslim
12
7
Sorak
“
“
135
“
11
3
136
Ermeni
7
18
“
167
15
Sofla Mahallesi
Karyesi Derûnunda
Aliyâ
“
“
137
Abçağa Karyesi
“
“
138
“
241
10
Keni erkâb
“
“
139
“
60
11
Kersela
“
“
140
“
29
5
Ağın Nahiyesi Zekce Mahallesi Mekteb-i İbtidâîyesi
“
“
141
“
10
7
Vahşiye Karyesi
“
“
142
“
17
5
Küşne
“
“
143
“
16
6
Aban
“
“
144
“
11
“
48
“
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Esâmi-i Mekâtib
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
Meşker
“
“
145
“
17
8
Samuka
“
“
146
“
19
12
147
Protestan
29
-
148
“
-
16
Ağın Nahiyesinde Gözükce Mahalle-i Mezkure Büyük
Ermeni Mekteb-i İbtidâiyesi Pınarda
149
“
9
8
Arapgir Kazası Mekteb-i
Rüşdiyesi
Hükümet Konağı Civarında
150
Müslim
26
-
Eskişehir Mekteb-i Rüşdiyesi
Seknis Mahallesi Değirmen
Önünde
151
“
-
16
Çarşu Mahallesi Mekteb-i
İbtidâıyesi
Hacı Şerif Camii İttisalinde
152
“
9
-
Puştar
Kara Mescid
153
“
97
-
Çurenkı Ulyâ
Yahi oğlu
154
“
50
-
Ulu bekâr
Hekimoğlu
155
“
30
-
Zehrab
156
“
20
-
Seknis
157
“
40
-
Tutvioğlu Mekteb-i İbtidâiyesi
Bu dahi
Külliye Civarında
“
“
Hacı Bayramlı
Hacı Bayram Camii
158
Müslim
53
-
Arapgir Kazasında Osman
Paşa
Gümrükçü Osman Paşa
159
“
29
9
Ali Baba
Ali Baba Mescidi
160
“
20
-
Sihler Ulyâ
Hacı Mustafa
161
“
15
-
Heznik
Süleyman Çavuş Camii
162
“
17
-
Yenice Ulyâ
Alay Beyi Zade
163
“
22
-
Bu dahi
Süleyman Ağa
164
“
20
-
Çobanlı
Şakir Paşa
165
“
25
-
Yenice-i Sofla
Ebûbekirzade
166
“
32
-
Koçı Karyesi
Karyesi Derûnunda
16?
“
25
-
Bostancık
“
“
168
“
20
-
Pağnik Oraytigi
“
“
169
“
30
-
Pağnik Kondı
“
“
170
“
12
-
49
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Esâmi-i Mekâtib
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
Tebte
“
“
171
“
50
-
Çit
“
“
172
“
30
-
Henke
“
“
173
“
25
-
Eşütge
“
“
174
“
55
-
Ocak
“
“
175
“
20
-
Amberge Karyesi
“
“
176
“
20
-
Avsuminarat Mekteb-i
İbtidâîsi
Arapgir Kazasında Meryem
Ana Kilise
177
Ermeni
80
-
Habureb Hersepme
Bu dahi
178
“
-
80
179
“
150
-
Mayervar Jarat
“
Surib Nişan
Köseoğlu Mahallesi Derûnunda
180
“
80
-
Karabet
Bu dahi
181
“
50
-
Kivork
Bu dahi
182
Ermeni
80
-
Ohannes
Derbeder Mahallesi Derûnunda
183
“
85
-
Lubaveriç
Şehroz
184-
“
85
-
Agop
Yenice Sofla
185
“
30
-
Matekyan
Hoca Ali
186
“
40
-
Kıztarat
Biringe Mahallesi
187
Protestan
50
-
Keban Ma’deni Mekteb-i
Rüşdiyesi
Keban Kasabasında Kalılar
Mahallesinde
188
Müslim
26
-
Kalılar Mahallesi Mekteb-i
İbtidâîsi
Camii Kebir Civarında
189
“
25
-
Heydi Karyesi
Karyesi Derûnunda
190
“
30
-
Hemzikan
“
“
191
“
18
-
Hüyük
“
“
192
“
16
-
Rezmi
“
“
193
“
14
-
Keban Arguvan Nahiyesi
“
“
Tahir Karyesi Mekteb-i
İbtidâîsi
“
“
194-
“
25
-
Kara Höyük
“
“
195
“
30
-
İsa Karyesi
“
“
196
“
35 ‘
-
50
-
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Esâmi-i Mekâtib
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
Karaca
“
“
197
“
25
-
İmeyme
“
“
198
“
26
-
Çarşu Başı Mahallesi Ermeni
Mahallesi Vasatında
Mektebi
199
Ermeni
20
-
Protestan
Derûnunda
200
Protestan
6
-
Kazasına Tabi Şiro Nahiyesinde İmron
Karyesi Derûnunda
201
Müslim
26
-
Kazasına Tabi Mezraa
Karyesi
202
Müslim
27
-
“
Keferdiz
“
203
“
40
“
Arguvan
“
204
“
21
Merkez Kazası Mekteb-i
Rüşdiyesi
Saray Camii Şerifi Kurbünde
205
“
124
Saray Mahallesi Mekteb-i
İbtidâîsi
Hükûmet Konağı Karşısında
206
“
188
-
Tahtalı Camii
Mustafa Paşa Mahallesi
207
“
60
-
Aslan Pınarı
-
208
“
27
Koyun Oğlu
Mahalle-i Mezburda
209
“
35
Hacı Abdullah-zade
Mahalle Derununda
210
“
25
Hacı Yakub-zade
Şeyh Bayram Mahallesi
211
“
23
-
Muharrem-zade
İlyas
212
“
24
-
Murahali-zade
Carmuzi
213
“
33
-
Arslan Bek-zade
Arslan Bek
214
“
17
Va’az-zade
Halfeddin Mahallesi
215
“
35
Saray Mahallesi
Ali Beyzade Caddesinde
216
“
15
Sancakdar
“
217
“
26
-
Hamidiye
Edmeli-zade
218
“
23
-
Cezoğlu
Cezoğlu Zokağında
219
“
65
-
Molla Kasım
Molla Kasım Caddesi
220
“
55
Ali Paşa
Çalaklar
221
“
15
Gündi Bek
Çeşme Caddesi
222
“
45
Yeni Hamam Mah.
Yeni Hamam
223
Ermeni
125
“
“
-
-
-
-
25
51
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Esâmi-i Mekâtib
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
Heraze
Heraze Mahallesi Derûnunda
224
Ermeni
30
10
Bendbaşı
Bend Başı
225
“
70
35
Niyazi Mahallesi Katolik
Niyazi
226
Katolik
60
20
Haraz Protestan
Heraze
227
Protestan
45
25
Çavuşoğlu Mahallesi
Çavuşoğlu
228
Latin
20
13
Behisni Kazası Mekteb-i
Rüşdiyesi
Kurşunlu Camii Şerif Civarında
229
Müslim
42
U
Ömer Paşa Mekteb-i
Rüşdiyesi
Ömer Paşa Caddesinde
230
“
31
-
İdris Mahallesi
Meydan
231
“
91
-
Çarşu başı
Ali Paşa
232
“
24
-
Camii kebir
Yüz mekân
233
“
81
-
Ermeni Kilise
Ermeni Kilisesi Civarında
234
Ermeni
40
-
Katolik
Katolik
235
Katolik
29
10
Sürgü Karyesi
Sürgü Karyesi Derûnunda
236
Müslim
10
-
Şafroz “
Şafroz
237
“
10
-
Şamyadlı Karyesi Mekteb-i
İbtidâîsi
Karyesi Derûnunda
238
“
11
-
Behisni Karyesi Suvarlı
Karye Derûnunda
239
Müslim
9
-
“ “
“
“
Piruri
“
“
240
“
11
-
Belviran
“
“
241
“
10
-
Hısn-ı Mansur Kazası
Mekteb-i Rüşdiyesi
Musla Caddesi Üzerinde
242
“
55
-
İslemezik Medresesi
Mekteb-i İbtidâîsi
Medrese Civarında
243
“
22
-
Hoca Ali Medresesi
Medrese Civarında
244
Müslim
28
7
Kilise Ermeni
Kilise İtsalinde
245
Ermeni
72
40
Köprüler Protestan
Köprüler Zokağında
246
Protestan
20
10
Paşa Pınarı
Paşa Bunarı Civarında
247
Katolik
18
-
Süryani Kilisesi
Akçadağ Kazasına Tabii Hekimhan Nahiyesi Mekteb-i
Rüşdiyesi
Behisni Caddesi
248
Süryani
21
-
Hekimhan Kasabası Mah.
249
Müslim
40
-
52
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Esâmi-i Mekâtib
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
Kasabası Merkezi Ergana
Mekteb-i İbtidâîsi
Hükümet Caddesi Üzerinde
250
“
25
15
Hekimhan Nahiyesi Karyesi
Karyesi Derûnunda
251
“
30
10
Hasan Çelebi
“
“
252
“
20
10
Ayvalı
“
“
253
“
28
10
Kâhta Kazası Merkezinde
İbtidâî Mektebi
Hısn-ı Kahta Derûnunda
254
“
15
-
Müderris Nahiyesi To
Karyesi
Hısn-ı To Karyesi “
255
“
18
-
Dersim Sancağı Merkezinde
Hozat Kasabasında Fikri Paşa
Hamidi Rüşdiye Mektebi
256
“
45
-
Hozat Kasabası İbtidâîsi
Bu dahi
257
“
50
-
Kilise Ermeni
Kilise Mahallesi Derûnunda
258
Ermeni
18
8
Çemişgezek Kazası Rüşdiye
Mektebi
Çarşu Civarında
259
Müslim
52
-
Hacı Camii İbtidâîsi
Hacı Camii “
260
“
33
11
Medrese Mahallesi
Mahalle-i Mezkûr
261
“
21
7
Çukur Mahallesi
Çukur Mahalle Derûnunda
262
“
42
23
Kasacı Mahallesi Ermeni
Çukur Mahalle Derûnunda
Protestan Mekteb-i İbtidâîsi
263
Ermeni
Protestan
42
23
Evcik Mah.Bu dahi Germili
264
““
35
14
265
Müslim
17
5
Evcik Mahallesi
Germili Karyesi İbtidâî Mek. Karyesi Derûnunda
Ermeni
Hezazi Karyesi
“
“
266
Ermeni
29
9
“
“
267
“
33
10
“
Memsi “
“
“
268
“
47
19
“
Simisne “
“
“
269
Müslim
15
4
“
Ermeni “
“
270
Ermeni
27
12
“
Sağnik “
“
“
“
271
Müslim
25
8
“
Gemici Ermeni
“
“
“
272
Ermeni
32
13
“
Merhani “
“
“
“
273
“
29
12
“
Sekrek “
“
“
“
274
“
37
14
Kilise Civarında
53
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Esâmi-i Mekâtib
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
“
Pazapon “
“
“
“
275
“
36
11
“
Morişka “
“
“
“
276
“
22
6
“
Savuk Karyesi
“
“
“
277
Müslim
15
2
“
Kermesk “
“
“
“
278
“
19
3
Derûnunda
279
“
13
2
Karahisar Karyesi
“
Ermeni
“
“
280
Ermeni
24
6
“
Birinci
“
Karyesi Derûnunda
281
“
9
2
“
Vaskovan “
“
“
“
282
Müslim
11
4
“
Ulu Kal ‘a “
“
“
“
283
“
27
4
“
Deymili “
“
“
“
284
“
18
6
“
Vanik
“
“
“
“
285
“
21
4
“
Rabat
“
“
“
“
286
“
12
2
287
Müslim
9
6
Karahisar Hozakbur Karyesi
Karyesi Derûnunda
“
Henişe
“
“
“
288
“
24
2
“
Kürtler “
“
“
289
“
11
1
“
Kazı
“
“
290
“
23
5
“
Diralud “
“
“
291
“
17
2
“
Hasavan “
“
“
292
“
16
“
“
Ahnesor “
“
“
293
“
21
2
“
Ternik
“
“
“
294
“
29
3
“
Gercini “
“
“
295
“
14
2
“
Mecinke “
“
“
296
“
12
1
“
Birsur
“
“
“
297
“
19
2
“
Hinsor
“
“
“
298
“
15
1
“
Başekrek “
“
“
299
“
30
7
“
Şehsur
“
“
“
300
“
27
4
“
Cancik
“
“
“
301
“
11
2
“
Teme
“
“
“
302
“
24
5
54
“
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Esâmi-i Mekâtib
“
Hudi
“
“
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
“
“
303
“
26
3
Halmuke “
“
“
304
“
29
4
“
Başvartenik “
“
“
305
“
45
11
“
Hastesi
“
“
306
“
16
3
“
Aşağı Vartanik ”
“
“
307
“
3
-
“
Terk Vartanik ”
“
“
308
“
10
-
“
Laluşağı
“
“
“
309
“
“
-
“
Hazruz
“
“
“
310
“
“
-
311
Müslim
5
1
312
“
9
3
“
Oğuzlar Karyesi
Karyesi Derûnunda
Bahçecik “
“
“
Çarsancak Kazasında
Rüşdiye Mektebi
Merkez Kaza Olan Peri Kasabasında Kemer Pınarda
313
“
35
-
Kilise Mahallesi Zükûr
Kilise Mahallesi
314
Ermeni
110
-
315
“
-
80
Ermeni İnas
“
“
Girikâr Protestan
Mezkûr Kemer Pınarda
316
Protestan
15
10
Çarsancak Kazasının Şehzo
Karyesi
Karyesi Derûnunda
317
Müslim
21
-
“
Takız
“
“
318
“
7
-
“
Paşa Venk
“
319
“
8
-
“
Hamrasnik “
“
320
“
7
-
“
Vasgird “
“
321
“
5
-
“
Bagnik
“
“
322
“
4
-
“
Kunderiç “
“
323
“
5
-
“
Göktepe
“
324
“
5
-
“ Pertek Nahiyesi
Rüşdiye Mektebi
“
“
325
“
29
-
“
“
326
“
21 .
-
Sağmanik Mah.
“
Şebşik Mah. Mekt.
“
327
“
15
-
“
Soğukpınar “
“
328
“
13
-
“
Şebşik Mah. “
“
329
“
17
-
Şebşik Mah. Ermeni
Mahalle-i Mezkûrda Kilise
Civarında
330
Ermeni
11
-
“
55
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
“
“
“
“
Dâhil-i tahrir olunan
nüfus
Zükûr
İnâs
Aded-i
Mekâtib
(Sıra)
Esâmi-i
Cemâat
Mahallesi Derûnunda
331
“
14
-
Bulundukları mahallerin semt-i meşhurları
Esâmi-i Mekâtib
“
Sağman Karyesi
Karye -i Mezkûr Derûnu
332
Müslim
19
-
“
Abşeker
Karyesi
333
Ermeni
16
-
İslâm Mahallesi
334
Müslim
25
-
“
“
335
“
15
-
Kilise Ermeni
Ermeni Mahallesi
336
Ermeni
20
-
Pah Kazası Mekteb-i
İbtidâîsî
Hısn-ı Pah‘ta Asker Kışlası
Civarında
Kızıl Kilise Kışla-i Hümâyûn
Civarı
337
Müslim
20
-
338
“
25
-
Mazgird Kazası Rüşdiye
Mektebi
İbtidâî
Kızıl Kilise
TOPLAM
11392
2409
Listeden de anlaşılacağı üzere, her cemaatin açtığı okul resmî yayınlarda da o cemaatin üzerine kaydedilmiş ve bir sınırlama getirilmemiştir.
Hatta ruhsatsız açılan okullara bile pek bir müdahale yapılmamıştır. Katolik ve Protestanlar sayıca çok olmasalar da eğitim müesseseleri nüfuslarına
oranla diğer (Müslüman ve Ermeni Gregorian) milletlere göre fazladır. Bu
da biraz dışarıdan aldıkları desteğin sonucudur. Bu verilen eğitim ve diğer
faaliyetler sebebiyle özellikle de Protestan Ermeni milletine katılmalar oldukça artmıştır.
Ermeni Gregorian Patriği, cemaatinin bölünmesini engelleyebilmek
için her türlü çareye başvurmuş olmasına ve devletten yardım istemesine
rağmen, bölünmüşlerin (Katolik ve Protestan gibi) hamisi durumundaki
devletlerin Osmanlı Devleti üzerindeki nüfuz ve baskıları sebebiyle, bu
konuda devlet yetkililerinden bir destek görememiştir. Hatta devlet erkanı dahi bu konuda bir dereceye kadar aciz kalmıştır. Misyonerlerin tahrik
ve teşviki sonucu ortaya çıktığı düşünülen Anadolu’daki olaylardan sonra, Ermeni Patriği Padişahın huzuruna kabul edildiğinde, çıkan olaylarda,
Anadolu vilâyetlerinde bazı gençlere etkili tesirler sonucunda yaratılan intizamsızlık sebebiyle verdiği emirlerin dinlenmediğini bildirmiştir.
Bunun önüne geçmek için de: Anadolu vilâyat-ı şahânesinde ba’zı
etfâl ve eytâmın hâdisât-ı mündef’iadan mekteblerde vuku’bulan hasarât
ve intizamsızlıkdan dolayı emr-i terbiyeleri noksan-pezîr olacağı Ermeni
56
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Patriği tarafından bi’l- beyân merâkim ve istifhâm-ı seciyeye bi’l- vâsıta
arz-ı teminat idilmiş olub bundan evvel igtişaşât zuhûr iden mahalleri dûr
ve teftiş ile hadisât-ı mündefi’adan dolayı vilâyet dahilinde harâb olmuş
veyahud ve zaten noksan bulunmuş olan mekteblerden etfâl-i müslimeye
mahsûs olanların yine etfâl-i müslime ve etfâl-i gayr-i müslimeye mahsûs olanların yine etfâl-i gayr-i müslimeye aid olmak üzere tamiren ve
tecdîden tesis ve inşâsıyla herhalde etfâl-i müslime ve gayr-i müslimenin
zübde-i terbiyesini istikmal itmek ve ecnebi mekteblerine Teb’a-i Devlet-i
Âliyye’den olan etfâlin duhûlünü men’ idecek bir tedbîr ittihâz... edilmesi
gerektiği belirtilmektedir.
Ayrıca bu teklife ilâveten; Bu etfâlin hakikaten yetim ve bî-kes olanlardan ahzına pek ziyade dikkat ve’l-hâsıl ecnebiler tarafından edilen iânelerden ahalice istifna husûlünü tekeffül idecek esbab-ı bi’t-tahkik merkeze bildirmek ve en mühimi olarak ecnebi nüfûzunun Memalik-i Şahânede
te’siriyeti imhâ ve herkesin kendi mezhebinde kalması maddesini te’min
ile mezhebleri Protestan ve sâir gibi mezhebe tebdîl idenlerin önü alınmak
vezaifi ile memûr ve mükellef ve bir hey’et teşkil edilmesi... istenmiştir 27.
Patrik tarafından teklif edilen bu tedbir, Padişah tarafından da uygun
bulunarak bir heyetin kurulmasına karar verilir. Kurulacak heyet ise, şu
şekilde teşkil edilecektir. Padişah tarafından tasvip edilecek ferik (general)
rütbesinde bir zatın başkanlığında; biri Bâb-ı Valâ-yı Meşihatî’den (Şeyhülislâmlıktan) ve biri Maarif ve bir diğeri (maliye ile de ilgili olacak) Dâhiliye Nezareti‘nden üç Müslüman ile iki Ermeni, bir Katolik ve bir de Rum
cemaatlerinden temsilciler olacaktı28. Kurulacak heyete her şehirde yardım
edilmesi ve heyette görevli olanların alacakları aylıklar ile yolluklarının
tespit edilmesi de karara bağlanmıştır. Heyetin kurulması ve diğer hususlarda bir aksilik görüldüğü takdirde, meclis-i mahsusta görüşülmesi de kararlaştırılarak bunun sonucunun, Padişaha bildirilmesi istenmekteydi.
Yukarıdaki izahlardan da anlaşılacağı üzere, kurulacak heyette Protestanların bir temsilcisine, cemaat olarak yıllar önce tanınmış olmalarına
rağmen yer verilmemiştir. Özellikle mezhep değişikliği söz konusu edildiğinde, yine Protestanlar örnek gösterilmiştir. Bu da, daha çok olayların
çıkışında Protestan Amerikan okullarının etkili olduğu fikrinden kaynaklansa gerektir.
27 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, (BOA), İrade-i Hususi, Belge No: 333-123/3. R. 1315.
28 BOA, İrade-i Hususi, Belge No: 333-123/3. R. 1315.
57
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Milleti birbirine düşman etmeyi önlemek ve diğer devletlerin veya
misyonerlerin kontrolünden kurtarmak, milletlerin birbiriyle olan diyaloklarını artırmak adına, bir tedbir olarak, zorlamak yerine azınlıkların
devletin lisanını öğrenmek istemediği takdirde, bütün diller öğretilerek bu
sağlanmaya çalışılmıştır. Birçok orta dereceli okulda Ermenice dersleri de
konmuştur. Bu bağlamda bir lisan okulu açılması dahi göze alınmış, devlet yetkilileri azınlık lisânını (özellikle Ermenice) Türklere öğretecek bir
lisân okulunun açılması, bütün Hıristiyan okullarında da Türkçe lisânının
okutulmasının mecburi tutulmasının şart olduğu belirtilmiştir29.
Osmanlı Devleti ortaya çıkan bütün olumsuzluklara rağmen, cemaatlerin eğitim sistemini kendi temsilcilerinin oluşturacağı heyetlere bırakmıştır
Ermeni Milleti Nizamnamesi’nde, maarif komisyonunun Ermenilerin
bütün eğitim sistemini düzenleyen ve teftiş eden bir heyet olarak görev yapacağı anlaşılmaktadır. Yani devlet kendine bir şikayet gelmediği müddetçe bu konuda müdahil olmayacaktır30. Sadece daha ileriki yıllarda (1880)
okulların eğitim programlarını onaylamakla yetinmiştir. Böylece sadece
dinî sorumluluklarla sınırlı bir millet statüsü tanınmıştır31.
Maarif konusunda kurulacak komisyonlarda, kendileriyle ilgili konularda müdahil olacakları bir yetki verilerek düzenlemelerde söz sahibi olması ve eğitimde yine her cemaatin fikrinin alınması sağlanmıştır. Vilâyet
maarif komisyonlarında bütün milletlerin temsilcileri yer almıştır. Fakat ne
yazık ki yabancı devletlerin Osmanlı Devleti üzerindeki etkisi ve birçok
şehirde açmış oldukları konsoloslukları vasıtasıyla buralarda da etkili olmuşlar ve maarif komisyonlarında dahi misyonerler görev almışlardır32.
29 BOA, Osmanlı Belgelerinde Ermeniler Kataloğu., Cilt 6, No: 57, Tarih:1 Şubat 1888,
s.166 (Maiyet-i askerî komisyonundan mabeyin başkitabetine).
30 Ali Şafak, “Der-i Saadet Ermeni Patriğinin Suret-i İntihabına Dair Nizamname Hükümleri
ve Hukukî Açıdan Değerlendirme”, Ermeni Araştırmaları I. Türkiye Kongresi, Cilt II, Ankara 2003, s.2005.
31 Öke, a.g.e., s.52 vd.
32 1298 Tarihli Mamuretü’l-Aziz Vilâyet Sâlnamesi, s.50.
58
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES
Mamuratül’l-Aziz merkez vilâyet maarif komisyonu heyeti
Reis
Aza
Beyzade Mehmed Efendi
Reşid Efendi
Mustafa Naci Efendi
Asaf Bey
İzmir miralayı
Sâlise
Müderrisinden
Sâlise
Aza
Ali Hulusi Efendi
Mustafa Efendi
Amerikalı Mr. Barnım (Barnum)
Arasıl Ağa
En küçük kazada bile heyetlerde Ermeni temsilciler mevcuttur. Fakat
çoğunlukla bazı misyoner okulundaki görevli Ermeniler, bu komisyonlara
seçtirilmiştir. Özellikle de Protestan Ermeniler göreve getirilmiştir33.
Ergani sancağı Maarif komisyon heyeti
Reisi
Müfti Efendi rütbe müderris
Tahrirat müdüri Efendi
Defter-i Hakanî memuru Efendi
Bedros Efendi
Kostantin Efendi
Aza
Verilen imkân ve serbestî ile Ermeni toplumu Osmanlı Devleti içerisinde en iyi eğitim alan toplum olma özelliğine de sahip olmuştur. Bunun
için 1900 yılında doktor ve eczacıların % 60’ını Ermenilerin teşkil ettiğini
söylemek yeterlidir sanırım34.
Sonuç
Osmanlı Devleti kendinden önce bölgeye hâkim olan Bizanslılar gibi
gayrimüslimlerin sosyal hayatlarına müdahale etmediği için 500 yıl beraberce huzur içinde yaşamıştır. Eğer başta din ve sosyal hayatları konusunda müdahale etseydi bu kadar uzun süre beraberce huzur içinde yaşamaları
mümkün olmazdı.
33 1298 Tarihli Mamuretü’l-Aziz Vilâyet Sâlnamesi, s.72.
34 Yuluğ Tekin Kurat, “Doğu Anadolu’da Ermeni Sorunu ( 1900- 1920)”, Tarih Boyunca
Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu, 8-12 Ekim 1984, Ankara 1985,
s.227.
59
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Yıllarca beraber yaşayan, eğitim ve kültür konusunda serbestçe hareket eden Ermeni toplumunun bu rahat halini ilk bozanlar, yabancı devletler
ve onların uzantıları misyonerler olmuştur. Önce Gregorian Ermeni milletini huzursuz etmiş ve kendi arasında Gregorian- Katolik-Protestan olmak
üzere üç parçaya bölmüşlerdir. Katolik ve Protestan Ermenilerin tarafında
olan yabancı devletler, bununla yetinmeyip bu guruplar arasında olayların
çıkmasına sebep olmuşlar ve suçlu olarak gördükleri Gregorianlar üzerine
baskı kurmaya çalışmışlardır. Osmanlı Devleti’ni adeta tehdit etmişlerdir.
Zaman içerisinde iç müdahalelerle, Müslümanlarla Ermeni milletinin arasına nifak sokarak iki toplumun da huzurunun bozulmasına sebep olmuşlardır.
Osmanlının yetki verdiği Patrikler vasıtasıyla Ermeni toplumunun
kültürel ve iç hukuk prensiplerinin düzenlenip yürütüldüğü yıllarda bir
huzursuzluk çıkmazken, neden son yüzyılda özellikle de Tanzimat ve Islahat Fermanları’nı din değiştirme ve müdahale şeklinde yorumlayan dış
mihrakların işe karışmasından sonra huzur bozulmuştur? Düşünülmesi gereken esas nokta da budur. Bu oyunlara gelmemek için iki toplumun iki
eski komşu, arkadaş veya ismini ne koyarsanız o şekilde yaklaşarak kendi
aralarındaki problemlere çare aramalılardır diyerek sözlerimi bitirmek istiyorum.
60
GREGORİAN KIPÇAKLARIN DİL YADİGÂRLARI
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Giresun Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Halk Bilimi
E-mail: [email protected], [email protected]: Tel (GSM): 0 532 396 88 83
Özet
Gregorian Kıpçak metinleri, bazılarının iddia ettiği gibi
İkinci Dünya Savaşı esnasında yok olmamıştır. Metinler
değişik ülkelerin müze ve arşivlerini zenginleştirmektedir.
Gregorian Kıpçaklar konuştukları dili Hıpçak Tili, Kıpçak Tili,
Kıpçakların Tili, Bizim til, Tatarça olarak adlandırıyorlar.
Tebliğimizde Gregorian Kıpçaklara ait metinlerin bulunduğu ülkeleri ve bu ülkelerdeki metinlerden kısa alıntıları
takdim edeceğiz.
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Giriş
Bizanslıların özel gayretleri ve baskıları neticesinde Ermeni Devleti
XI. yüzyıl ortalarında yıkıldıktan sonra Ermenilerin önemli bölümü Gürcistan, Anadolu’nun güneyleri ve Kırım’a göçmüşlerdir. XIII ve XIV. yüzyılda Kırım’da Kefe, Solhat ve Sudak belli başlı Ermeni yerleşim merkezleriydi.
Sudak Kıpçak Devleti’nin de en önemli ticaret merkezidir. Kırım’da
yaşayan Bu Ermenilerin bir kısmı Kral I. Leos’un davetiyle Batı Ukrayna’ya
ve Galiçya’ya yerleşmişlerdir. Daha sonra Polonya Ermenileri olarak anılan Ermeniler bunların torunlarıdır. Ukrayna Ermenilerinin merkezi 1496
tarihinden itibaren Kamenets-Podolsk şehri idi. 1883 yılında Kamenets’e
giden Kuşneryan isimli bir Ermeni, dönüşünde yazdığı yazıda; Bu Ermeniler kendi ince ve nazik dillerini bırakmış, ülkelerini talan edenlerin dillerini benimsemiştir demektedir1. Tabiiki biz bu görüşe katılmıyoruz.
Gregorian Kıpçaklarına mahsus, Ukrayna’da karşılaştığımız ilk metin
bilgilerini Çernovtsi’de bulduk. İkinci merkezimiz ise Luvov oldu. Luvov
Devlet Arşivi’nde bu metinlerin varlığını biliyorduk. İkinci olarak bu metinlerden Kuvov Müzesi’nde de olduğu ortaya çıktı. Gerekli izinleri dostlar sayesinde alarak işe başladık. Bize kolaylığı gösteren ise Raksolana’nın
soyundan geldiğini iddia eden Anna Semenuk idi. Kendisi tıp dalında doktor iken bu işi bırakmış ve 1932-1933 yılları arasında açlıktan ölen Ukra1
Talat Tekin, Ermeni Alfabesi ile Türkçe, Tarih ve Toplum Dergisi, 4 Nisan 1984, s.246.
65
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
inler ile ilgili çalışmalara adamış. O da bir Ukrain aktivisti… Yani Ukrain
milliyetçisi.
Çernovtsi’de Gregorian Kilisesi kırmızı tuğladan inşa edilmiş. Şimdilerde konser salonu olarak kullanılıyor. Bu Kilise binası tarihte ilk defa
bir Gregorian papazın intiharını görmüş. XVIII. yüzyılda bina ahşap imiş.
Papazın intiharından sonra Burada ibadet edilemez gerekçesiyle kilise yakılmış. Yakanlar belli değil. Bir rivayete göre Ermeni Papaz, Rus Çarı’nın
baskısına dayanamadığı için intihar etmiş. Çar da yanan binayı yeniden ve
tuğladan inşa ettirmiş. Ancak o gün bu gündür içinde ibadet edilmiyormuş.
Yanan kilise ile birlikte Gregorian Kıpçak Türkçesi metinlerin de yandığı söylenmektedir. Yine bu yanan kilisenin yanında bulunduğu söylenen,
Türklerin yaptığı ahşap caminin de yandığı ayrıca kayıtlarımız arasında
yer almaktadır.
Gregorianlık, bir mezhebe verilen addır. Bu mezhep İznik Konsülü’nden
sonra oluşturulmuştu. Ermenilerin millî mezhebidir. 1850’lere kadar Gregorianlık bir cemaatken Türk, Fars, Arap ile Hayk kavminden insanlar da
bu cemaatin içinde yer almıştı. Ermeni kelimesi yukarılarda, yükseklerde
yaşayan, dağlı anlamında kullanılmaktadır. 1850’li yıllardan sonra bu cemaat siyasî bir kimliğe büründürülüp Gregorianlık ve Hayklık birleştirilir2. Son çalışmalara göre de Anadolu’daki isyancı grupların içinde Türk
soylular da vardır. Örnek olarak Karabağ ve Ermenistan Ermenilerinin
antropolojilerinin birbirinden farklılığı gösterilebilir. Bugünkü manada Ermeni kültürü içinde yoğun bir Türk kültür birikimine rastlamamız da görüşlerimizi doğrular. Ermeniler, doğrudan doğruya Gregorianlık mezhebine giren Türkler tarafından Türk kültürü ile tanışmışlardır. Taş işçiliğinde
kullanılan motifler ve mimarî üslûp ile Âşuh/Âşıklık geleneği de bunların
içinde sayılabilir3. Bir başka mesele ise, kültürel ve ticarî ilişkiler ne kadar
yoğun olursa olsun, din önemli bir faktördür ve Deşt-i Kıpçak’taki toplum,
dinsizlikle suçladığı bir toplumun dilini benimseyemez. Hele hele Polonya
ve civarı ülkelerde, bu kültürel yoğunluktan uzaklaşmış olmalarına rağmen
Kıpçak Türkçesi devam ettiriliyor ise bunu başka bir şekilde izah etmemiz
gerekecektir ki o da bu insanların Kıpçak olmalarıdır.
Kırım’da Gregorian nüfusun en yoğun olduğu bölge Kefe idi. XV.
yüzyılın ikinci yarısında buradaki Gregorianların nüfusu 35-40 bin civarındaydı. İkinci büyük yerleşim merkezi ise Sudak idi. Karasubazar, Kez2
3
66
Abdurrahman Küçük, Ermeni Kilisesi ve Türkler, Ankara 1997.
Yaşar Kalafat, Farklı Dinî İnançlara Mensubiyet İtibariyle Türk Halk İnançları Çalışmalarında Metod ve Teori, Türksoy, S.X, Eylül 2003, s.29-30.
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
lev, Akmescit, İnkerman, Surhat gibi vilâyetlerde de Gregorianlar yaşamaktaydı.
II. Katerina döneminde Kırım’dan çeşitli vaatlerle çıkarılan Hıristiyanlar arasında Ermeniler de vardı4 ve bunlar da Hayk dilini pek bilmiyorlardı. İbadet dilleri de Türkçe idi. Kırım’dan 12 492 Gregorian kadın ve
erkek ayrılmıştı. Büyük göçe katılmayanların da büyük çoğunluğu, Gregorian mezhebinden olanlardı ve bunlar tüccar, esnaf ve sanatkâr sınıfından
toplam 228 kişi idi5.
Lübnan Ermenilerinin anadillerinin Türkçe olması da bizi aynı noktaya götürür. Bunlara Müslüman Türklerin Galagavurları (Kale Kafirleri)
adını vermeleri de Anadolu Müslüman Türklerinin, kendi ırkından gelse
de Müslüman olmayanların topunu birden yabancı sayması, dışlaması netice itibariyle onların hatası olarak ortada durmaktadır.
Dr. Aleksandr Nikolayeviç Garkavets’e göre Ukrayna’da bulunan
Ermenilerin Türkçe konuşanları XI. asrın ortalarında Hıristiyanlığı kabul
eden ve yabancı isimler alan putperest Kıpçak halkıdır. Gregorian Hıristiyanlığı kabul ettiler ve Ermenilerle karıştılar. Ona göre Urumlar da putperest Kıpçaklardandır. Bunlar XI. asrın ortalarında Hıristiyanlığ’ı kabul
etmişler ve Grekçe isimler alıp, Bizans İmparatorluğu’nun vatandaşlığını
ve himayesini de kabul etmişlerdi. Diğer bir grup ise Hazarlarla birleşerek
Musevîliğ’i kabul ettiler. Kalan Kıpçaklar ise Müslümanlığ’ı kabul ederek
Kırım Tatarlarıyla karıştılar6. Kalafat’a göre Gregorian Türklerin büyük
çoğunluğu Oğuz soylu idiler7.
Gregorian Kıpçakların Batı Ukrayna veya Luvov’a gelişlerinin
nasıl olduğu hakkında değişik kaynaklar farklı görüşler ileri sürmektedir.
Anadolu Selçukluları döneminde Anadolu’dan Kırım’a ve oradan da XIII.
asırda Luvov bölgesine gelinip yerleşildiği8, XIV. asırda ilk Gregorian
Kilisesi’nin (1361) kurulduğu bilinmektedir. Bulundukları bölgede halen
bir kısmının yaşadığı ve o dönemlere ait belgeleri muhafaza eden merkezlerin olduğu da bilgilerimiz arasındadır. XVIII. yüzyılın sonlarında bu
bölgede cebren Hıristiyanlaştırılmış Tatarlar da vardı.
4
5
6
7
8
İvan Cuha, Odissea Mariupolskih Grekov, Vologda 1993, s.155-157.
Cuha, a.g.e., s.158.
Aleksandır Garkavets, Turkskiye Yazıki na Ukraine, Almaata 1988, s.18-19.
Kalafat, a.g.m., s.29.
Tuncer Gülensoy, Türkçe El Kitabı, Ankara 2000, s.299.
67
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
II. Katerina döneminde Kırım’dan çıkarılan Gregorianlar9 ilk köylerini
Rostov yakınlarında, Nahçivan-Don adıyla ve daha birkaç köyün temelini
attığı pek çoğunun esnaf ve sanatkâr olduğu ve bunların da 1885’ten sonra
bugünkü Ermenistan’ın kuruluşunda rol aldığı unutulmamalıdır.
Bölge tamamen bir ticaret ve sanat merkezi idi. Nihayetinde Sultan
İbrahim’e ait olduğu söylenen ve şu anda Luvov Devlet Arşivi’nde saklanan bir Hatt-ı Hümayun’da da bu durumu açık seçik görmekteyiz. Luvov,
o tarihlerde serbest bölgedir. Hiçbir mal bu şehre girmeden Ukrayna ve
çevresine dağıtılamıyordu. Buradaki tüccarların büyük çoğunluğunu da
Gregorian tüccarlar oluşturuyordu. 1685 senesinde Luvov’daki 14 büyük
mağazanın 10’u ve 17 orta halli mağazanın da 13’ü Gregorianlara aitti.
Bunun sebebi ise Gregorianlara tanınan imtiyazlardı.
Luvov’daki Gregorianların tamamı ticaretle uğraşmıyordu. Büyük
çoğunluğu zenaat işleriyle uğraşıyordu. XVII. yüzyılın başlarındaki vergi
kayıtlarına göre Gregorianların % 80’i zenaatkârdı. Kasaplık, yün ve deri
işleri, nakışçılık, eğercilik, terzilik, okçuluk, kılıççılık, kürkçülük, kâğıtçılık, petrol ürünleri pazarlaması, ressamlık, ayakkabıcılık, sarraflık, meşrubatçılık işleri Gregorianların tekelinde idi. Kâğıt fabrikalarına hammadde
temini ve darphane işlerine de bakıyorlardı.
Gregorianlar, Kıpçak Türkçesi’ne yakın olan Kırım Tatar Türkçesi
ve diğer Türkçeler’i bildikleri için tercümanlık, müsteşarlık, danışmanlık,
konsolosluk vazifelerinde de bulunmaktaydılar. Casusluk da bilinen işleri
arasında idi10.
Luvov şehrinde bulunan Gregorian Kilisesi yoğun turist akımına uğramaktadır. Bu turistlere rehberler açıklamalarda bulunurken, bilinen Ermeni
soykırımı ile ilgili tevatürleri de aralara sıkıştırıyorlar. Luvov’daki Gregorian Kilisesi’nin girişinde ve bahçesinde taştan mezar kitabeleri var. Bunlardan büyük kısmı yer döşemesi olarak kullanılmış. Mezar sahiplerinin
kendi isteği ile bu eylem yapılmış. Amaç nefsin terbiyesi imiş. Bu taşların
üzerinde Ermeni alfabesi ile Kıpçak Türkçesi yazılar mevcuttur. Bunları
video kamera ile kaydettik. Bahçede bulunan yekpare ağaçtan oyma ikon
görülmeye değer güzelliktedir.
Gregorian Kıpçakçası metinlerinin Lüvov’da sadece bir kısmı kalmış. Diğerleri çeşitli şekillerde dünyaya dağılmış. Dağılım alanları ise
Ukrayna’nın Luvov şehri dâhil olmak üzere şöyledir: Ukrayna’da Luvov
9 Cuha, a.g.e., s.158.
10 Garkavets, Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye I, Almatı 2002, s.10.
68
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
ve Kiev şehirleri, Avusturya, Ermenistan, Hollanda, Polonya, İtalya, Rusya, Romanya ve Fransa.
Luvov Devlet Arşivi’nden XV-XVIII. asırlar arası, o zamanlar serbest
bölge olarak ün yapan Luvov’da, Gregorian Kıpçaklara ait belgeler hususunda Dr. Garkavets de bize bilgi aktarmıştı. Bu metinlerin korunduğu arşive ve müzeye müracaatla, bazı kaynaklarda İkinci Dünya Savaşı sırasında yanarak yok olduğu söylenen Gregorian Kıpçak Türkçesi metinlerinin
mikrofilimlerini, özel arşivimizde bulundurmak üzere aldık.
Kiev’de bir Ermeni kolonisi veya Ermeni hicreti olduğu yolunda XVI.
ve XVII. yüzyıl öncesine ait bir bilgi yoktur. Özerkliği olmayan Gregorianlar ve onlara ait bir kilisenin XVI-XVII. asırlarda varlığını, sonradan buraya gelerek yerleştiklerini biliyoruz. Yine buradaki Ermenilerin dillerinin
Kıpçak Türkçesi olduğu da bilinmektedir. Burada kurulan Gregorian mahkemesinde yeminler ya da and içmeler Kıpçak Türkçesi ile yapılıyordu11.
Kiev ve Kamenetse merkezlerinden başka Lutsk, Vladimir, Suçava,
Serete, Balta, Baga, Belza, Bereyar, Baroka, Broda, Buçaç, Vara, Gorodenko, Kutav, Çernovtsi, Stanislav gibi yerleşim merkezlerine dağılmışlardı. Gregorianlar Ukrayna’nın 70 yerleşim merkezinde bulunuyorlardı.
Gregorian Kıpçak Türkçesi metinlerini ilk defa ilim alemine tanıtan,
Ukraynalı, edebiyata ve sanata meraklı bir aileden gelen 1871 doğumlu
Ağatangel Efim Krımskiy olmuştur. Krımskiy’e göre bu insanlar Ermenidir. Krımskiy’in verdiği bilgilere göre bugünkü Ukrayna’nın Batı kesimlerinde bulunan Ermeniler XIV. asırda Litvanya Tatarları, Karay kolonileri
ve bir kısım Kumuklar ile birlikte yaşıyorlardı. XV. asrın sonlarına doğru
bu Ermeni kolonisine, Osmanlıların Kefe’yi ele geçirmelerinden sonra yenileri ekleniyor. Daha sonra bu Ermeniler, Litvanya Tatarları, Karaylar ve
Kumuklar gibi Türk dilini terk ederek Polonca, Rusça ve Ukraince konuşmaya başlıyorlar.
Gregorian Kıpçaklar konuştukları dili Hıpçak Tili, Kıpçak Tili, Kıpçakların Tili, Bizim til, Tatarça olarak adlandırıyorlar. Metinlerde bir iki
yerde geçen Türkçe ve Türkmen kelimeleri aşağılayıcı bir anlam içermekteir. Bu adlandırmada dinin etkisi olduğu gibi, o dönemlere ait adlandırma
da geçerli olabilir. Eğer bu yüzyılda Osmanlı sahasına bakar isek Türkmen
ve Türk kelimelerinin de aynı anlamda kullanıldığını görürüz.
11 Garkavets, a.g.e., s.7.
69
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Oluşumuna göre Gregorian Kıpçakların dili, yine kendi ifadelerine
göre Kıpçak Türkçesi’dir. Bu dil Kırım topraklarında gelişimini devam
ettirmiştir. Yapı özelliklerine göre Karay Türkçesi’nin Trakay ağzına, Kuman Türkçesi’ne, Urum Türkçesi’ne ve Kırım Tatar Türkçesi’nin Yalıboy
ağzına yakındır12.
Krımskiy’den sonra onun öğrencisi Timofey İvanoviç Grunin, Gregorian Kıpçak yadigarları üzerinde çalışmış ve Kıpçak, Urum, Kırım-Tatar,
Kırımçak ve Karaim Türkçeleri ile Gregorian Kıpçak dilinin benzerliklerini tez olarak takdim etmiştir. Grunin, Gregorian Kıpçak Numuneleri’nin,
1559-1567 yılları arasında tutulan 298 adet el yazmasını da neşretmiştir.
Bu neşirler içinde İkinci Dünya Savaşı esnasında yandığı söylenen ve işin
tuhafı kendisi tarafınan da ifade edilen kitaplardan da vardı. Yanan kitaplardan birinci kitabı da kendisi neşretmişti. Grunin’e göre Anadolu’nun
doğu ve kuzeydoğusundan ayrılan Ermeniler, Kırım ve Besarabya’da Kıpçaklarla birlikte yaşamışlardı ve Gregorian mezhebine giren Kıpçaklar
da vardı. Ermanistan’ın Şirak vilâyetinde, şimdiki Arıç köyünün eski adı
Kıpçak’tır ve XII. asırda bu köyde Hıpçakvank Manastırı inşa edilmiş ki o
manastır bugün dahi durmaktadır13.
Tuncer Gülensoy’un Türkçe El Kitabı’ndaki, Türklerin Kullandığı Alfabeler bahsindeki görüşlerine son dönemde konu hakkında yapılan çalışmalar ışığı doğrultusunda katılamayacagız. Onlar Kıpçak Türkçesi’ni
sonradan öğrenmiş Hayklılar değil, sonradan Hayklaşmış Kıpçak ve Oğuz
gruplarıydı14. Ayrıca, bu eserler Almanların geri çekilmeleri sırasında da
yanıp kül olmamıştı. Bu eksik bilgiye Grunin de sahipti15. İlerde vereceğimiz listede de görülebileceği gibi dünyanın çeşitli yerlerinde mevcudiyetlerini devam ettiriyorlardı. Bir diğer husus da el yazması Gregorian Kıpçak
dil yadigarları 307 adet değildi. Sadece Grunin’in neşrettiklerinin sayısı
298’dir. Ulaşılamayanlar da esasa alınırsa metinlerin bundan çok daha fazla miktarda olduğu ortaya çıkar .
Gregorianlar arasında 12 hayvanlı Türk takviminin kullanılması ve
Karay-Kırımçaklarda olduğu gibi İslâm öncesi gün adlarından bazılarının kullanılması bize ilginç gelmektedir. Kırım’da bulunduğumuz yıllarda
diğer Türk halklarından Aksakallarla bu konu üzerinde yaptığımız tartışmalarda farklı yaklaşımlar çıkmıştır. Karay Bilim Kurulu başkanı ve Han
12
13
14
15
70
Garkavets, a.g.e., s.12.
Garkavets, a.g.e., s.7.
Gülensoy, a.g.e., s.299.
Garkavets, a.g.e., s.6.
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Süreyya Şapşal’ın torunu Yuri Palkanov’a göre insanlar her şeyi değiştirebilir. Takvimlerini ise çok zor değiştirirler. Araştırmacı yazar Kırımçak
asıllı Rebi Devid İliç ise Filistin’den gelme Yahudi olmadıklarını isbat
etmek için takvim ve gün adlarını delil olarak sunmaktaydı. Sıçhan yılı,
Buğa yılı, Bars yılı, Hoyan (Tavşan) yılı, Balıh yılı, Yılan yılı, At yılı, Hoy
(Koyun) yılı, Maymun yılı, Tavuh yılı, İt yılı, Tonguz yılı Gregorianların
kullandığı takvimin yıllarıydı. Haftanın Kiçiaynakün, Aynakün, Şabatkün,
Bayramkün, Ayaskün, Kankün, Çubuhvuruşgankün gibi günlerinin olması
da Gregorianların Kıpçak Türkçesi’ni sonradan değil, en eskiden beri bildiklerini göstermektedir.
Konu hakkında çalışanlardan bir diğeri de Dr. Garkavets’tir. Kendisi halen Kazakistan’ın Almaata şehrinde ikâmet etmektedir. Bu güne
kadar, konu ile ilgili olarak yayınladığı kitaplar içinde Kıpçakça Yazılar,
Ermeni Kıpçakcası, Ermeni Kıpçakcası Metinleri, Ermeni Kıpçak Yazısı,
Ukrayna’da Türkçe Yazılar sayılabilir16. Kendisiyle son çalışmalarımızda
Gregorian Kıpçak deyimini Kabul etmemiş, özellikle Diaspora’dan çekindiğini sözlü olarak beyan etmiştir. Bunda, yayınlarındaki sponsorlukların
da etkisi olabilir.
Buraya kadar saydıklarımızın dışında, Türkologlardan ve Ermeniler
üzerinde uzmanlardan, Gregorian Kıpçak metinleri üzerinde pek çok şöhretli bilim adamı çalışmıştır. V. A. Gordlevskiy, V. R. Grigoran, T. İ. Gurunin, Y. R. Daşkeviç, İ. A. Abdulin, V. V. Bartold, S. R. İzidinova, S. Koloncan, N. K. Krivanos, A. Y. Kırımskiy, A. K. Kurışjanov, S. E. Malov, E.
N. Necip, E. Petrosyan, A. N. Samayloviç, K. K. Yudahin, W. Bang, Necip
Asım, J. Antoni, P. N. Akinian, F. Bischoff, O. Blau, J. Deny, V. Drimba,
A. Von Gabain, T. Kowalski, L. Ligeti, M. Malowist, T. Mankovski, J.
Nemeth, W. Radloff, E. Tryjarski, A. Zajaczkowski bunlardan bazılarıdır.
Şükrü Akalın’ın verdiği bilgilerin dışında, Gregorian Kıpçak Türkçesi
metinlerinin hangi ülkelere yayıldığı ve bu ülkelerdeki metinlerden alınma kısa örnekler ilk defa tarafımızca yayınlanmıştır17. Bununla beraber
çalışmalarımız tamamlanmış değildir. Bu kitabın dışında, kendi öğrencilerimizden oluşturduğumuz 23 kişilik grup ile de bu metinlerin Latin alfabesine ve Türkiye Türkçesi’ne aktarımı devam etmektedir. Çalışmalarımızın
16 Garkavets, Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye I, Almatı 2002; Turkskiye Yazıki na Ukraine, Almatı 1996; Töre Bitigi Armiyano Kıpçakskiy Sudebnik 1519-1594, Almatı 2003;
Armeyan-Kıpçak Pısalter 1575-1580, Almatı 2001.
17 Erdoğan Altınkaynak, Gregoryan Kıpçakların Dil Yadigarları, Karadeniz Araştırmaları IV,
Çorum 2005, s.21-38.
71
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
neticesinde ortaya çıkan iki tebliğimiz de bu sempozyuma kabul edilmiştir18. Ayrıca Gregorian Kıpçak Dil Yadigarları adlı kitabımız da basım aşamasındadır.
Nadejda Çirli’nin Çukurova Üniversitesi’nde hazırladığı doktora tezi,
bildiğimiz kadarıyla Türkiye’de Gregorian Kıpçak metinlerinden birisinin üzerine yapılan ilk doktora tezidir.19 Çirli bu metni, Gregorian Kıpçak
Türkçesi diye değil de Ermeni Kıpçakçası gibi bizce yanlış olan bir terimle
adlandırmıştır. Çirli, çalışmasını okuma, orijinal metin, Latin harfleriyle
transkripsiyonu, Türkiye Türkçesi’ne tercümesi gramer ve dil bilgisi üzerine yapmıştır. Türk diliyle yazılı bu ilk eser, Türkiye dışında basılmış, eser
üzerinde daha önce Schütz ve Daşkeviç tanıtmalar yazmışlar, Garkavets
ise eser üzerinde yaptığı çalışmaları yayımlamıştır20.
Mustafa Öner’in genel olarak Kıpçak Türkçesi hakkında bir çalışması
vardır21. Recep Toparlı ise bu meseleye daha çok Anadolu mantalitesine
uygun olarak Mısır Kıpçak Türkçesi’ne ait metinler ve sözlük çalışmaları
yapmıştır22. Nevzat Özkan, çalışmasında konu ile ilgili özel bir bahis açmamış, genel olarak coğrafyayı vermiştir23.
Ermeni alfabesinin Doğu ve Batı tarzı olmak üzere iki türü vardır.
Gregorian Kıpçak metinleri Batı tarzındaki alfabeyle yazılmıştır. Triyarski, Daşkeviç ve Schültz gibi araştırmacılar Doğu tarzını ve dolayısıyla Ermeni üslûbunu, Garkavets ise Batı tarzı, dolayısıyla Kıpçak üslûbunu
kullanmaktadır24. İkisi arasındaki farklılıklar Doğu tarzı okuyanların açık
hatalarıyla ortaya çıkmaktadır ki Garkavets ile görüşmelerimizde bu hataların bir kitap hacminden fazla olduğunu öğrendik. Gregorian Kıpçak
metinlerinin yazıldığı Ermeni alfabesi 31 ünsüz ve 7 ünlüden oluşup, harflerin birleşimi soldan sağadır. Ermeni alfabesinin Türkler tarafından veya
Türkçe metinlerin yazımında kullanılması XIV. yüzyıla kadar gitmektedir.
18 Gregoryan Kıpçak Metinlerinden Uslu Hikar’ın Hikâyesi adlı tebliğ de bu çalışmaların
ürünüdür.
19 Nadejda Chirli, Ermeni Kıpçakça Dualar Kitabı Algış Bitigi, Haarlem/Nederlands 2005.
20 Daşkeviç, Armiyanskoye Knigapeçatniye na Ukraine v XVII v, İstoriko Filologiçeskiy
Jurnal, Vol. IV, s.115-130; Schütz, An Armeno Kıpchak Text From Lvov 1618, Acta Orientalia Hungaricae XV, 1-2, s.291-330; Garkavets, Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye I,
Almatı 2002, s.661-674.
21 Mustafa Öner, Bugünkü Kıpçak Türkçesi, Ankara 1998.
22 Toparlı-Vural-Karaatlı, a.g.e.; Toparlı, Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, Erzurum 1993.
23 Nevzat Özkan, Türk Dilinin Yurtları, Ankara t.y.
24 Garkavets-Hurşudyan, Psalter, XXVI, 2001.
72
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Pamukçiyan’a göre kullanım XX. yüzyılın başlarına kadar devam etmiştir25.
Paris Millî Kütüphanesi’nde bulunan, 19 Asrın Sonunda Türk-Ermeni
Hukuk Bilgileri adlı kitapta 1610-1612 yıllı, Batı Ukrayna Gregorianlarına
ait hukuk maddeleri alıntı olarak verilmektedir.
1912’de Avusturya’da, Türk Ermeni Dili Numuneleri bastırılmıştır.
1910’lu yıllara kadar yapılan çalışmalarda Step Kumukları’nın (Deşt-i
Kıpçak veya Ukrain) dilleri ile mukayeseli çalışmalar dikkate alınırken bu
tarihlerden sonraki çalışmalarda yöntem farklılıkları görülmektedir. Bunların içinde edebî ürünlerin eksikliği dikkatlerimizi çekmektedir. Kıpçak
Türkçesi metinlerinin muhtevaları ise, dinî konular, mahkeme defterleri
(37 adet), hukuk kitapları, vaazlar, sözlükler, takvimler, felsefe öğretici/
eğitici yazılar, genetik ve simyacılık çalışmaları vs…
Garkavets, Gregorian Kıpçak metinlerini 6 grupta toplamaktadır.
1. Tarihî vakayinameler: Bunlar 3 adettir;
a. Kamanets Vakayinamesi: Papaz Agop başlamış (1581-1621) ve kardeşi Aksent yeniden düzenlemiştir (1650-1652). Bu vakayinamede Polonya-Osmanlı ilişkilerinin sertleştiği döneme ait bilgiler vardır.
b. Venetsya Vakayinamesi: Paris Millî Kütüphanesi, El Yazmaları
bölümündedir. Alişan tarafından 1896’da basılmış ve bu baskıya J. Deny
tarafınan 1957 yılında eklemeler yapılmıştır.
c. Polon Bölge Vakayinamesi: 1530-1537 tarihleri arasındaki vakaları kesik kesik anlatmaktadır. Luvov Gregorian Kilisesi’nde olan olayları
anlatmaktadır. G. Alişan tarafınan yazılıp, Y. Daşkeviç ve E. Triyarskiy
tarafından yeniden gözden geçirilerek bastırılmıştır.
2. Kanun kitapları ve mahkeme sicil defterleri, tutanakları: Bu kanunlar, Gregorianların kendi kanunlarına göre cezalandırılabilmeleri için hazırlanmıştır. İlk kabul ve tasdik eden I. Sigizmund idi. Daha sonra yenileri
bunu takip etmişti. İlk kitap Kıpçak ve Polonca hazırlanmıştır. Gregorian
Kıpçakcası ile meydana getirilen kitapların toplam sayısı 40 idi. Bunların
3 tanesi kaybolmuştur. 37 kitap ise çeşitli müze ve arşivlerde saklanmaktadır. Kiev, Viyena, Venetsya ve Polonya’da Marianna Levitskovo’nun mirasçılarında microfilm ve fotokopi şeklinde bulunmaktadır. Kanun kitapları, sicil defterleri ve tutanakların tamamı 18 000 sayfadan fazladır.
25 Kevork Pamukçiyan, Ermeni Harfli Türkçe Metinler, İstanbul 2002, XI.
73
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
3. Dil bilimi ve lügatlar: 1581-1613 yıllarına ait, 2 Kıpçak dili öğretici kitabı, 5 sözlük ve birkaç bağımsız sayfadan oluşmaktadır. Sözlükler;
Luvov Üniversitesi Elyazmalar Kütüphanesi’nde 366 sayfa, St. Petersburg
Saltıkov Devlet Kütüphanesi’nde 280 sayfa, Viyana Millî Kütüphanesi’nde
106 sayfa, Viyana Ermeni Mhitaristler Kongresyon Kütüphanesi’nde 301
sayfa -Garkavets tarafından hazırlanan ve Erivan’da bulunan Ermeni
Grafik Sanatı adlı kitabına belirtilen sözlükten oluşmaktadır (Erivan ve
Viyana’da)-.
4. Mezhep (dinî) edebiyatı: 1 adet Apastol Tovel’in kitabı, 5 adet psaltir kitabı, 9 adet dua kitabı, 4 adet vaaz kitabı, azizler hakkında kitap, 1
adet astroloji ve takvim notları içeren Hıristiyanlık tarihi kitabı, 1 tane ayrı
takvim, 18 adet 12 hayvanlı Türk takvimine dayalı yıllık takvim, ilâhîler
ve marşlar da içeren bir adet müellifsiz kitap.
5. Elit Ürünler: Viyana Ermeni Mhitarist Kongratsyonu Kütüphanesi’nde
468 numarada kayıtlıdır. Hikmetli sözler ya da olağanüstü azizlerin efsanevî hayatlarını konu alan entellektüel ürünlerden oluşmaktadır. Kitap
üzerine J. Deni ve E. Triyarski çalışmışlardır.
6. Tabii ilim çalışmaları.
Aşağıda örneklerini verdiğimiz metinlerin Türkiye dilbilimcilerinin
kullandığı transkripsiyon ve transliterasyon işaretlerine çevrilmesine başlanmıştır. Bu metinlerin çevriminden sonra Kıpçak dil yadigarlarının kelime hazinesi çıkarılacaktır.
Metinlerin Bulunduğu Ülkeler ve Metinlerden Örnekler
Avusturya
Avusturya Millî Kütüphanesi-Viyana
106 sayfadan oluşan Ermenice-Kıpçakça Sözlük; 1669 yılına aittir.
Ancak yazılış yeri belli değildir. Moldovya’dan satın alınmıştır. Tryjarski26
ve Garkavets üzerinde çalışmıştır.
26 Triyarski, Distionnaire Armeno-Kiptchak D’epres Trois Manuscrits des Collections Viennoises, Varşova 1968-1972, s.127-152.
74
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Men der Nerses Holup oğlu aldım satun bu parkkirkni pan Bayça şvagerimden der Asduacadur oğlu pevni sumaga tvagan 1087 junvar 10. haysın ol Olah veliyetine alayje satun alıp edi 6 levkoviy talerge27.
Ermeni Mhitar Kongregasyonu-Viyana
84, 143, 311, 440, 441, 444, 446, 447, 452, 468, 479, 480, 481, 525,
536 ve 559 nuralarda kayıtlı belgeler; Bu belgeler üzerinde Garkavets, Triyarski28, Daşkeviç29 ve Daşyan30 çalışmıştır.
Bundan songra alğış da sağmos Tawit’ning, 4. Sarnaganima menim
işitting manga, Tengri, toğruluhunga köre tarlıhtan manga avlah etting,
yarlığa manga da işit alğışıma menim
Adam oğlanlari nege dingre bek yürekliler, nek söviyirsiz heçlikni da
izdiyirsiz yalğanlıhnı.
Tanıngiz ki tamaşa etti Biy arisine kendining da Biy işitkey manga
sarnaganıma menim angar
Öçaşlaningiz da yazihlanmangiz ne ki aytsangiz yürekingizde sizing
da töşekingizde sizing poşman bolunguz.
Sununguz hurbanıng toğruluhnung da umsaningiz Biyge
Körler aytirlar ki kim körgüzgey bizge yahşiliğin Eyamizning. Nişanlandi bizge yarihi yüzüngden sening, da berding ferahlik yürekimizge
bizim.
Yemişinden aşlıhnıng çayırnıng zeytünnüng alarning tolturdung alarni
Eminlik bile bu da bunda yuhliyih da oyaniyih, zera sen, Biy, yalğız
panbaşğa umsang bile sening turhuzdung bizni31.
Çıhkanı Üçün Movsesning Mısırda da Israyel Oğlanları Üçün Alğış:
Alğışlıyıh Biyni ki haybat biledir haybatlangan
Atlanganlarnı da atlarnı saldı tenisge boluşüçi yöpsüniçim menim
Biy, da boldu manga hutharılmazlıhka
27 Garkavets, a.g.e., s.29.
28 Triyarski, The Story of Holy Mariane in the Kiptchak Language of the Polish Armenians,
Jurnal of the Turkish Studies, XIII, Harvard University, Harvard 1989, s.205-236.
29 Daşkeviç, Lvovskiye Armyano-Kıpçakskiye Dokumantı XVI-XVII vv,, Kak İstoriçeskiy
İstoçnik, İstoriko-Filologiçeskiy Jurnal, II, Akademiya Nauk. Arm.SSR 1977, s.163-164.
30 Dashian, Catalog der Armenischen Handschriften in der Machitaristen-Bibliothek zu Wien,
Viyana 1895.
31 Garkavets, a.g.e., s.31.
75
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Budur menim Tengrim da haybatlı etermen bunuü Tengrisi atamnıng
benim da biyik etiyim bunu…32.
Ermenistan
Matenadaran-Mesropa Maştots adına Eski Elyazmalar Enstitüsü-Erivan
1232, 1763, 2267, 2403, 2493, 3521, 3522, 3883 ve 3985 numaralarda
kayıtlı eserler; Bu eserler üzerlerinde Garkavets-Hurşidyan33, Ts’ts’ak antolojisi34, Yegenyan35, Triyarski36, Korhmazyan37 çalışmışlardır.
1620 yılında Skandar tarafından Kudüs’te yazılan bir Türkçe yazı vardır. Ancak bu yazı Kıpçak Türkçesi özellikleri taşımaktadır.
Ermenice’ye çevirilen ve metinde gösterilen oniki hayvanlı Türk takvimi:
Sıçhan yıl
Buğa
Bars
Hoyan, tavşan, tavışhan, tuşhan, tuşhançik
Balıh
Yılan
At
Hoy, hoşhar
Piç, maymun
Tavuh
İt
32 Garkavets, a.g.e., s.37.
33 Garkavets-Eduard Hurşudyan, Armenian Qypchaq Psalter 1575/1580, Almatı 2001.
34 Ts’ts’ak Dzegrats Maştots’I Anvan Matenadarani, Yegenyan-Zeytunyan-Antabyan, Tsutsak Cragrats’ Maştots’i Anvan Matenadarani I, Erivan 1965; II, Erivan 1970; Yegenyan,
Ob Adnom Armiyano-Kıpçakskom Grammetiçeskom Pasobii, Vaprosı Yazikoznaniya V,
1962.
35 Yegenyan, Ob Adnom Armiyano-Kıpçakskom Grammetiçeskom Pasobii, Vaprosı Yazikoznaniya V, 1962.
36 Triyarski, Fragment of The Apochryphal Psalm 151 in its Armeno-Kipchak Version, Journal of Semitic Studies XXVIII, 1983, s.297-302.
37 Korhmazyan, Armyanskaya Miniatura Krıma (XVI-XVII vv), Erivan 1978.
76
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Tonguz38
1580-1581 Luvov’da hazırlanan Ermenice-Kıpçakca Sözlük
er garnum : nek alurmen
garnum : alırmen
ari : aldım
araw: aldı
bidiarnu: alsar
nawa: kemi (gemi)
nawavar: kemiçi
hoviw: çoban
vayri: kiyik (geyik)
ors: av
orsort: avcı
tor: sit (set-ağ)
marah: sarınçha
mçeh: sinek
bidzak: sinek
oçil: bit39………
Ulu Aynakün Ayt (Ulu Cuma Günü Söyle ‘necek dua’)
Yalğız toyğan oğul da sçz, ki hıyınnı adamlar üçün boyunga kötürdüng
borçsuz, bizni azad et Biy şayavatlı yanar sönmegen ottan yalbarmahı bile
anangnıng holthası bile da seningdir haybat tiyğisiz de uçsuz40.
Bayram Kün Ayt: (Bayram Günü Söyle’necek dua’)
Ki turdung ölüden sındıryaladıng eşiklerin tamuhnung azadlıh berding canlarga ki Atamdan beri anda ediler bizge yarlığa yazıhlılarga da
bağışla ülüş ariler bile da turğuzgin artarlar bile41.
Tügellendi alğış bitiki tvaganknıng Ermeni hisebine 1075 sinde Mayısnıng 19unda padşahlığına Nemiç ulusunung üçüncü Zigmundnung gatuyu gosluhuna Yaretagan cinsining Ecmiyacinning atorunda deer Melkiseet gatuğigosnung haysı ki bu zamanda kendi hartlıhı bile keldi hutlu Ilov
38
39
40
41
Garkavets, a.g.e., s.269.
Garkavets, a.g.e., s.270.
Garkavets, a.g.e., s.290.
Garkavets, a.g.e., s.290.
77
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
şaherine 5 ahraş bile 2 hapeya bile barça kahanalıh da sargawaklar bile
da joyovurt barı igitler bile harşısına çıhıp habul ettiler.
Yazıldı bu bitik şeherine Padişahnıng Ilovda holu aşıra yazıhlı Misko Sargawak, Murat oğlu Zamoşça şeherinden holthasına mengermehine
baron Agopça Şeçov erespohanın oğlu pan Vartanın hızına panna Zofiya
haysı ki ulu sövük da halae meni da yesir etip fikirimni yürütiyir. Suhlançından yazıhnıng kiltki de mashara etip meni duşmanlarıma menim evet
sensen Biyim baröadan huvatlısen, huthar meni zera seningdir haybat
mengi mengilik amen42.
Fransa
Fransız Millî Kütüphanesi-Paris
1636 yılında Luvov’da kaleme alınan Zakari oğlu olan Papaz Kaspar’ın
dua kitabı. Baş tarafı noksandır. Numara 5’te kayıtlıdır ve Deny eser üzerinde çalışmıştır.
Tvagan uçka dek 1085
Ey algışnı ohuçılar holarmen Krisdos içun arzani algışını da sizing
men arzanisiz Kasparnı unutmanız43.
Bundan başka Paris Fransa Millî Kütüphanesi’nde 1654-1671 yıllarına
ait, 1653 tarihli ve Garkavets ile Deny’nin üzerinde çalıştığı 170 numaralı
dinî takvim; 1568 tarihli ve 176 numaralı Anayasa kitabı; 1610-1652 tarihli ve Alişan, Garkavets, Deny, Triyarskiy ve Daşkeviç’in üzerinde çalıştığı
194 numaralı Papaz Agop ve Aksent kardeşlerin kitabı da mevcuttur.
Hollanda
Leyden Üniversitesi Kütüphanesi-Leyden
Bu eser üzerinde Chirli44, Garkavets, Garkavets-Hurşidyan, Daşkeviç,
Schütz çalışmışlardır45. Eser 0.0.168.0.0.; B.U.878.G.9.’da kayıtlıdır.
Vay manga
Vay manga
42
43
44
45
78
Garkavets, a.g.e., s.295.
Garkavets a.g.e., s.975.
Chirli, a.g.e.
Eser üzerinde çalışanlar için bkz. Garkavets, a.g.e., s.661.
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Vay men köryazıhlıga ki ne cuvap bersermen Tengrining horhulu yarğusuna
Da hali umsanıp Tengrige da anıng yetövsüz şağavatına aytırmen menim yaman yazıhlarımnı bu surp yuhovnung içine Tengrinin alnına da surp
asduacacinning da parça arilerning köktegilerning da yerdegilerning da
menim din atamnıng alnına barça yazıhlarımnı aytırmen haysi ki hilinipmen canım tenim bile da barça sağıslarım bile da sözlerim bile da erkli
u erksiz bilgenim bile da bilmegenim bile kündüz u keçe eger yuhlaganda
eger ayah bolganda.
Yazıhlımen 5 seziklikim bile 6 teprenişim bile 12 gövdem bile 365 boyunlarım bile Meğa Tengrige
Yazıhlımen közlerim bile hamaşa bahıp özgelerning süretine suhlanırmen hatunga hız oglanga özgening tirlikine közüm bile körüp esim bile
suvlanıpmen da ne ki köz yazıhı bar barçanı hılınıp men meğa Tengrige
Yazıhlımen hulahlarım bile Tengrinin buyruğun işitme erinipmen yohese hulah hoyupmen tiyişsiz sözlerge yaman ögütke panpas etmehni çıhaga bermehni yergesiz gelecilerni yaman sözlerni hulah hoyupmen da ne ki
hulah yazıhı bar barçanı hılınıpmen mağa Tengrige.
Yazıhlımen ağzım u tilim bile boş sçzlerni sözlepmen yalğangı aytırmen panpas etipmen46.
İtalya
Ermeni Mhitar Kongregasyonu-Venedik/Evliya Lazar Yarımadası
11, 359, 446, 1126, 1270, 1700, 1750, 1788 ve 1817 numaralarda kayıtlıdır. Eser üzerlerinde Garkavets, Sergisyan47, Dubinska48, Triyarski49,
Deny50, Alişan51, Schütz52 çalışmışlardır.
46 Garkavets a.g.e., s.671.
47 Sergisyan, Matenadaranin Mihinataraents’i Venedik, Venedik 1966.
48 Dubinska, Badan Nad Psalterzami Ormianskimi w Jazuku Kipczackim II, Prezaglad Orientalistyczany, 1961.
49 Triyarski, Der Zweite Brief des Paulus an die Korinther in Armeno-Kiptschakischer Version und Seine Sprache, Altaica Collecta, Wiesbaden 1976, s.267-344.
50 Deny -Triyarski La Litterature Armeno-Kiptchak, Philologiae Turcicae Funda-
menta, Wiesbaden 1964.
51 Alişan, Taregirk Hayots Lehastaniyev Rumenioy Havastçeay Yaveluatsovk, Venedik
1896.
52 Schültz, Armeno Kiptschakische Ehekontrakte und Testamente III, Acta Orientalia Hungaricae, XXIV, 1971, s.265-300.
79
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Sanlıdırlar zağalsızlar yollarında da haysıları barırlar oreenkine Eyamizming. San kimler tergerler tanıhlıhın anıng tügel yürekleri bile kendilerining holgaylar anı. Dügül ki bunlar hılınırlar töresizlikni yoluna anıng
bargaylar. Sen sımraladıng sımarlaganıngnı sening sahlama mana asrı.
Sen eger ongarılsa edi manga yollarım menim sahlama manga toğruluhungnu sening. Ol vahtta men uyalmas edim ki sahtlanmamanga sımarlaganınga sening. Tapunıyım sanga biz toğruluhu bile yürekimning menim
neçik umsandım könülü künetoğruluhungnung sening . Könülüküngnü sening sahladım hoymagın çah mengilik53.
1615 Okosdos 31. kiçaynakün. Tatar Hanı asrı köp adam bile kirdi
Nemiç veliyetine Okrayına bile da ketti çah İlovga yuvuh da haytır keldi
Kamenes tibine Doluşka yanına qoşun hoydu da barça salalarnı da humnalarnı da tüzde biçenlerni küvürdü. Evet şeherden pehota aleyje özge ohvatnıylar – Neçik Ermeni, Alay Nemiş, Orus- çıhıp birgelerine potukacca
boluy ediler aleyje toptan haladan da şeherden üstlerine uruy ediler. Haysı da keldiler şeher tibine aş zamanına da ruşicca boldular yarımkesede
da barıp Turlunu keçtiler Hotin tibine. Evet asrı ulu doyumluh şıhardılar
birgelerine54.
1615 sebdember ayına. Olah viliyetine boyarlar povstat ettiler kendi
biyleri üsne Tomşanıng da kliyir ediler kendin öldürmege nede ki Tomşa
Posterejicca bolup da ol boyarlarnı zevşistkim tiri tuttu, da bu çörüvlerin
hırdı da haysı boyarnı hazuhka urdu, haysın suvda boğdu Nede ki ol zaman
anda rast keldi Asta Beedros deer Kirkor oğlu haysi ki elçi edi cesardan da
korol’dan Tomşaga, tedi anı da birgelerine keçe bile suvda boğdurdu.
1615 Hogdemper 2. Bir hayduknu hatunu bile hazuhka urdular hotin yoluna haysılarında ki çasut bitikleri tapıldı yanlarına Olah biyinden
Tomşadan.
1615 noyemper 1 ine Knaz Vişnoveckiy da Knaz Korickiy Baja Yeremiy biyning kiyövleri kirdiler Olah ulusuna çerüv bile haysı ki elttiler
Olah biylihine Yeremiyning oğlun Aleksandırnı nede ki biy Tengri boluşkay
kendilerine55.
53 Garkavets, a.g.e., s.427.
54 Garkavets, a.g.e., s.537.
55 Garkavets, a.g.e., s.537.
80
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Polonya
Eski Kararnameler Genel Arşivi-Varşova
1675 yılında yapılan ve BOZ XII 9/1; BOZ XII 9/6 numarada kayıtlı
bir evlilik akti. Kopyası ele geçirilememiştir.
Zamoysk Ailesi Malikanesi Arşivi-Varşova
Eser üzerine Garkavets çalışmıştır.
Köpten neçe kez ağızdan kledim holma biylikingizden yüzüm keltirmedi na hali körüyirmen tek gıvalt şeherde nedostatok her nemeden da
zlaşça ötmekten utru tek holarmen biylikingizden neçik menim şahavatlı dostumdan ki manga dohodit etkeysiz da simerlegeysiz klese bir korec
arış na pıtil neni biylikine yügünüp tolermen dostluh içun Biy Tengriden
holarmen kimsem yoh sizden başha ratunekge Melnik sımarlaptır manga
komaraga yohtur materiya tapulur baryoqtur cokolvek holarmen ziyansız
nasip bolsa tangda klermen ketmege Vepreçge bahmaga ne de kerek ese
körmege yuz koriyermen hayır ola amen
Biylikingizning dostu hem hulu
Tobiaş Bogdanoviç şvager56.
Tobiaş Bogdanoviç’in Mektubu (XVII. Yüzyıl Başlangıcı)-Varşova
Eser üzerine Garkavets çalışmıştır.
Biy Tengri biylikine da sövüklü övdeki dostunız bile köp ömürde sağlık bergey köp zamanganca amen.
Köpten neçe kez ağızdan kledim holma biylikingizden yüzüm keltirmedi na hali koruyirmen tek gıvalt şeherde n edostatok her nemeden a
zlaşça ötmekten utru tek holarmen biylikingizden neçik menim şahavetli
dostumdan ki manga dohodit etkeysiz da simerlegeysiz klese bir korec arış
na pitil neni biylikine yügünüp tolermen57.
56 Garkavets, a.g.e., s.675-676.
57 Garkavets, a.g.e., s.675.
81
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Polonya Bilimler Akademisi Tarih Enstitüsü-Varşova
26 vaaz ile 101 sayfadan oluşan 1657 yılında yazılmış eser. 2 vaaz ve
1 tövbe duası Tryjarski tarafından 1977’de yayınlanmıştır58. Eser 6 numarada kayıtlıdır ve üzerinde Triyarski ve Garkavets çalışmıştır.
Ossolinskih Millî Enstitüsü Kütüphanesi-Brotslav
Kayıtlı numaraları 1916/II ve 1359/II olan eserler üzerine Garkavets
ve Levicki çalışmıştır. Ayrıca 1359/II numaralı eser üzerinde Roszko ve
Braun çalışmıştır59.
1916/II numarada kayıtlı eserden;
Dağı da ne üçün emdi kledik yazmaga törelerni ya ne sebepten teprendi esimiz bu işke.
Eger ki yazdıq ese evegide ki kerekimiz dügül edi yazgan töre berilmege Tengriden yohsa köp kez eşittik panpas özge milletten ki yohtur
k’risda’nlarda töre. Kim ki munu aytır bilmestir ari bitiklerning küçüni
munıngki yaman sayıştan 2 türlü yamanlıh toğar 1. ya sağışlar edi ki töreni hoygan essiz edi 2 ya klemes edi ki könülük bolgay edi ademiler arasına
dünyada
2 inçi ki ol biliklikni ki tarbiyatımızdan bar edi, yamanlıh söndürdü da
tügal yaratılgan ademini yarımdıh etti da sövüknü u şağavatnı körelmesizlik haranel etti60.
Zoyta urum tanıh Tavit Caug oğluna
Bedroska tanıh Nigol Ergen
Kirkorga Anguryalı
Curumlar zalojoniy halaga Ermeni yihövine da ağalarga
Panna Mayram marabed plenipolent pan Yakupnu hardaşın
Prokop tanıhlar vivedit etti pan Seferge harşı
Pan Kaspar yazıldı borç ağalarga sirotalarnıng deer Simonnung61
58 Garkavets, a.g.e., s.676.
59 Roszko- Braun, Katalog Rekopisow Orientalnych ze Zbiorov Polskich: Katalog Rekopisow Orientalnych ze Zbiorov Ormianskikich i Gruzinskich, Warshava 1958.
60 Garkavets a.g.e., s.679.
61 Bkz. Garkavets a.g.e., s.770.
82
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Millî Müze Kütüphanesi, Çertırskih Bölümü-Krakov
Başı ve sonu olmayan, Luvov’da 1575 yılında yazılan Ermeni takvimiyle dua kitabı. 2412 numarada kayıtlı olup eser üzerinde Roszko-Braun
çalışmıştır62. Aynı kütüphanede 3546/III numara ile kayıtlı, Luvov’da 1575
senesinde yazılan, mütercimi ve düzenleyicisi belli olmayan 260 sayfalık
ikinci bir eser daha mevcuttur. Ermenice ve Kıpçak Türkçesi ile yazılı şiirler içermektedir. Lazar’ın oğlu Stephan için hazırlanmıştır. Eser üzerinde
Roszko-Braun, Garkavets-Hurşidyan, Garkavets, Dubinska çalışmışlardır.
Parki Parcuns Asduacoy Tatarça
Haybat biylikke Tengrige eminlik dünyaga da biyentçilik ademilerge
alğış sanga biylikke algışlisen Biy Tengrimiz bizim.
Algışlar biz da ögerbiz seni Biy tapunurbiz da yerni öper biz sanga
haybatlarbiz seni şükürlübiz Biy biz sening ulu haybatıng üçün
Biyi da hanı ari köknüng Ata Tengri barını tutucı biy da oğlu Atanıng
yalgız Jısus Krisdos
Da ari Oğlu Biy Tengri hozusu Tengrining da Oğlu Atanıng ki aldıng
bizimkin ari goystan yargıladıng da keterding yazıhnı dünyadan yopsun
holthamıznı bizim
Ari ki oturup sen ong yanına Atanıng yarlıga bizge. Zera sen yalgız
arisen yalgız biyiklengeng Biyimiz bizim Jisus Kristos Biy da Ari Can da
haybat Ata Tengrige amen.
Her sahat algışlarbiz seni da mahtarbiz ari atıngnı sening mengilik da
mengi mengilik
Arzani et Biy bügüngi künnü eminlik bile da yazıhtan başha sahla bizni
Algışlısen Biy Tengri atalarımızang bizim ogövlü da haybatlıdır ari
atıng sening mengilik amen
Algışlısen Biy övret menga aruvluhungu sening
Biy umsa boldung bizge cinstan cinsga63
Ermeni tvaganıng 1024-ine latin tvagannıng 1575-ine frank ayına
yuliste tugellendi bu Sağmosaran İlah ulusuna İlov şeherine holthası-
62 Roszko-Braun, a.g.e.
63 Garkavets, a.g.e., s.775.
83
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
na pan Lazar oğluna pan Stephanos erespohanga sağlıh bile mengergey
amen...64
Sövdüm ki işitkey avazın alğışımnıng menim aşahlattı hulahın kensining manga da men künlerimni menim sarnadım alnına
Çovrelediler meni ınçhamahları ölümnüng da prihodası tamuhnung
taptılar meni
Tarlıhnı da küçnü taptım da atın Eyamıznıng sarnadım
E, Biy huthar boynumnu yarlıgavuçı Tengrimiz bizim yarlıha da sahla
oğlanlarngı Biy
Men aşah boldum da Biy tirgizdi meni hayt boyum menim tınçlığımga
sening zera Biy buluştu manga
Huthardı boyumnu olumden kozlerimni yaştan da ayahlarımnı tayılmahtan biyençli bolgaymen alnına Eyemiznig ulusuna tirilerning65.
Yagelonskiy Üniversitesi Kütüphanesi-Krakov
500 yıllık Ermeni kronolojik tarihî takvimi, Luvov’da 1592 yılında Ermenice ve Kıpçak Türkçesi ile yazılmıştır. 173 sayfadır. Garkavets, Rozko,
Levicki-Kohnova66, Tryjarski üzerinde çalışmıştır.
Açhıs yazov be tvagan bile sanavın sıra bile taparsen ol yılnıng açhıç
yazovun da kethoyası üstüne Çırıhusdır da hızıl bile yazgan dohlarınaçtır
Başlandı sanga barça yahşı iş ne türlü ki tatar hanları kelip baş endirdiler Kırisdosga da sövündüler alay je sen sövünsersen barça işinge ne
ki tutsang67
64 Garkavets a.g.e., s.801.
65 Garkavets, a.g.e., s.852.
66 Levicki-Kohnowa, La Version Turkue-Kiptchak du ‘Code des Lois des Armaniens Polonais’ D’apres le ms. No 1916 de la Biblioteque Ossolineum, Roscznik Orientalistyczny,
XXI, 1957, s.153-300.
67 Garkavets a.g.e., s.865.
84
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
M. Levitskiy Ahfadlarından Z. Abragomoviç’in Özel Kolleksyonu-Krakov
1625-1630 yıllarında Luvov’da yazılmış, 480 sayfalık, 140 materyal
içeren koleksiyondur. Levicki, Levicki, Kohnova68, Daşkeviç, DaşkeviçTryjarski üzerinde çalışmıştır69.
Romanya
Bölgesel Tarih Müzesi-Gerla
Müze’de 6 (23) numarayla kayıtlıdır. 1638 yılı Kamenets-Podolskiy’de
yazılmış, kronolojik tarih ve kilise ilâhîleri içermektedir. Garkavets ve Kolanciyan70 üzerinde çalışmıştır.
Bu barzadumar asrı mahtovlu kereklidir da körklü da her yılda bolgannı ne ki bar kendinde tapıvıyır da barça nemeni açıh körgüzüyür
Ewtnerreagdan başlanır Frank ayları bile işlenir Cnunt Pargentakına dire yılı tügenlenir yeni baştan başlanır
İmazdunklar yasap tüzüp tüzüptürler inci kibik bozuvsuz çah Biy
Tengrining kelgenine dire mengi mengilik
Kim ki hullangay da işletkey bunu yazgannı da yazdırgannı angmaga
arzani etkey bir ‘Hayr meryergins’ bile
A Biy Tengri de anı kendi yarlıgamahı bile anggay amen
Yazıhlı yazgan bu bitikni Aksent der Krikor avakereç oğlu
Yazılı tvagannıng 1087-sine71
Rusya
Saltıkova-Şedrina Adına Devlet Kütüphanesi: Sankt-Peterburg
1620 yılında yazılmış, 610 sayfalık Kıpçak Türkçesi’yle kronolojik
takvim. Abdullin (1971)72 ve Garkavets eser üzerinde çalışmıştır. Kütüphanenin Ermeni Yazmaları bölümünde 2 numarayla kayıtlıdır.
68 Levicki-Kohnova, a.g.m.
69 Garkavets a.g.e., s.865.
70 Kolonciyan, Kratkiy Katalog Armiyanskih Rukopisey Goroda Gerla, Vestnik Matenadarana 1969, IX, s.433-485.
71 Garkavets, a.g.e., s.866.
72 Abdullin, Pamyatnaya Zapiska’ Agopa na Armiyano-Kıpçakskom Yazıke (1620), Sovetskaya Türkologiya, III, 1971, s.118-129.
85
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Men yazıhlı arzanisiz Yagop babas der Krikor awakereç oğlu da tornu der Yovannes awakerençning yazdım bu yaysmawurknu kensi huvatıma
da hudretime kore klese barçasından alçah da kereksiz da biyliksiz edim
yazıçılıhta evet bu hadarga hudretsizligime kore çalışıp bu ari bitikke da
çıhtım başka umsanıp Biy Tengrige da ongarmahı aşıra Ari Can Tengrinig
zera bilmelidir ki köp zamandan beri asrı suhlanç da küsenç edih yangi
orinag jaşmawurkka haysı ki 300 yıldan beri artıh eksik neça ki Kamenets
şeherinde Ermenilik tohtalıp edir havuz yangi orinag 73...
Ermenice Kıpçakça Sözlük-Sanpetersburg
1646 yılında Luvov’da yazılmıştır ve 140 sayfadan oluşmaktadır.
Üzerinde Tryjarski ve Garkavets çalışmıştır. Müzenin Ermeni Elyazmaları bölümünde 8 numara ile kayıtlıdır. Bu sözlükten başka 636 numarada
kayıtlı, St. Petersburg’da 1697’de Ermenice-Ukraince ve Kıpçakça olarak
yazılmış 306 sayfalık bir dua kitabı daha vardır. İ. A. Abdullin ve Garkavets eser üzerinde çalışmıştır.
Abba: atanıng alhışı
Abana: atalarnıng atası, sarkisde
Korebiskobos: arhidiyakon
Korem: haşıyırmen
Korkel: farahlanma
Goh: basa-basa ya basılgan
Hağuç: ferahlandı
Armat: tamur74
Bundan songra aytkın bu algışnı haysı ki aytıptırlar 3 igitler yalan otnung içine haçan ki saldı kensilerin Napokotonosor padşah haysı ki övrenip alardan biznim surp yuhovumuz her kün etrerek sarnıyır bar yurekten
bu alhışnı Oğul Tengrige harşı haysı ki dir bu türlü
Bunu ayt haçan ki ari hanın kütürse kahana75.
73 Garkavets, a.g.e., s.867.
74 Garkavets, a.g.e., s.868-869.
75 Garkavets, a.g.e., s.869.
86
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Ukrayna
Ukrayna Devlet Merkez Tarih Arşivi-Kiev
1572, 1573, 1575, 1577, 1579 ve 1624 yıllarına ait ve 228, 4320,
4321, 4322, 4326, 4327, 4329, 4383, 4390, 4392, 4393, 4394, 4397, 4402,
4405, 4406, 4407, 4409, 4410, 4412, 4413, 4414, 4415, 4416, 4417, 4418,
4419, 4428 ve 4432 numaralarda kayıtlı çeşitli yazmalar mevcuttur. Bunlar üzerine Abdullin, Grigoryan76, Triyarski, Daşkeviç77 ve Garkavets çalışmışlardır.
Tvaganıng 1026 yulisnig 15 yıhkün voytluhuna Milkonıng huvga tuttular Stasnı mesta oğlanın berserler kensine yılda 14 fli bu yılnıng yalın
aldı Stas 14 flini tügel78
Boldı tvaganıng 1034 okozdosnung 18 voytuluhuna Holubnung da tügel toreçilerning keli Todorka der Harbey oğlu Kefeli da an içti Biy Tengrige da boldu inamlı poddaniyi Şdefannos padşahnıng anıng biylikining
a tutunduğu ki antına osit etkey ne ki yergesidir yazovuna köre da barça
kelişlerin torening bermege da posluşenstvo etmege törege harşı bolmahtan başha. Haysı antnı vısluhat etti ramenasından anıng biylikining pan
starostanıng urojonnıy pan Visenti Volski79.
Ukrayna Devlet Merkez Tarih Arşivi-Luvov
73 satırdan oluşan ve 1627 yılında yapılan anlaşma metni. Daşkeviç,
Tryjarski, Garkavets üzerinde çalışmıştır. Bu arşivde bulunan 9. ve 52. bölümlere ait 22 adet belgenin 21’inin mikrofilimleri kendi özel arşivimizde
mevcuttur.
A dağın artık bekliki içun bu menim obligaciyama bastırdım kensi yebisgoposagan möhürümnü da kensi vlasnı holüm bile sogoragan hızıl yazov bile podpisat ettim boldu İlovda yogarı yazılgan zamanda tvaganıng
1076-sında abrilnıng 26-sına yebisgopos Negoğos arkebisgopos Lova atorojın jaray Yisusi Krisdosi80.
76 Grigoryan, Ob Aktovıh Knigah Armiyanskogo Suda g. Kamanets-Podolska (XVI-XVII
vv), Vastoçniye İstoçniki i Sentralnoy Evropı I, Moskova 1964, s.276-296.
77 Daşkeviç, Administirativni Sudovi i Finansovi Knigi na Ukraini v XIII-XVIII İstoricni
Cerala ta ih Vikoristannaya, IV, Kiev 1969, s.129-171.
78 Garkavets, a.g.e., s.872.
79 Garkavets, a.g.e., s.872.
80 Garkavets, a.g.e., s.958.
87
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Ukrayna Millî Bilimler Akademisi
1654 yılında Kıpçak dilinde yazılmıştır. 119 satırdır. Daşkeviç, Garkavets üzerinde çalışmıştır.
Boldu duhovnıy Ermeni töresinde Ilov şeherinin anno 1654 Diye 28
marci
Bügüngi künnü turup obliçne zupelniy duhovniy uradnıng alnınga İlov
şeherining Ermenilerining slavetna pani Anna baron Şimko Varteresoviç
ereçpohan hızı sıngarı uçmahlı canlı pan Zadik Yakup oğlu Mançukoviçning tul pozostaliy kum asistenciya zacne slavnıy pan Haçko İvaşko oğlu
Liskoviçning81.
Luvov Devlet Üniversitesi Bilimler Kütüphanesi-El Yazmalar Bölümü
1669 yılında Kıpçak Türkçesi’yle yazılmış 53 satırlık mirasname olup
Daşkeviç Tryjarski, Garkavets üzerinde çalışmıştır.
Boldı tvaganıng 1118-ine tegdemperning 8-ine hankün.
Afektaciyası üsne üçiviy Kirkornung Simon Harahaş oğlunung atı bile
üçciva Zosanıng Simon Harahaş hatınınıng tulnung kensi togma anasınıng
na ten ças zabun yatkanıng instançiya etken slavetni pan Lukas Haçko
oğlu na ten ças voyt Ermeni töresining Kamenec şeherining slavetniylar
bile baron Murat der Zakariya oğlu erespohan Vartan Kirkor oğlu Hocig
Holup oğlu Murat Sefer oğlu Şimko Sergi oğlu Zadik Milko oğlu Asvadur
Ovanes oğlu Ovanes Bobrikoğlu kensi ant içken kolegalları bile ziydit bile
etti hatına manovana Zosanıng haysı lubo teni üsne zabun yednak ahılında
tügel doskonalı….82
Luvov Devlet Tarih Müzesi
1609 yılında Kıpçak Türkçesi’yle yazılmış mektup. Abdullin, Daşkeviç-Tryjarski, Garkavets üzerinde çalışmıştır. Bu metnin mikrofilmi kendi
özel arşivimizde mevcuttur.
Tengri köknü tüzgen yerni tohtatkan ya seni közetken yamandan sahlagan közetuçingi sening yuhu yengmez zera bahuçin sening cirim etmez
Güneşning isisi kündüz hızdırmas da ne keçe aynıng sovuhu ötmez
yasaldı şağavatından Biy Tengrining tvaganın83.
81 Garkavets, a.g.e., s.971.
82 Garkavets, a.g.e., s.972.
83 Garkavets, a.g.e., s.973.
88
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Kaynaklar
Abbasov, İsrafil, “Ermeni Elifbası ile Yazıya Alınmış Azerbaycan Dastanları ve
Dastan Şe’irleri”, Azerbaycan Şifahî Halg Edebiyatına Dair Tedkikler7, Bakü 1987.
Abdullin, İ. A.‚ Pamyatnaya Zapiska’ Agopa na Armiyano-Kıpçakskom Yazıke
(1620), Sovetskaya Türkologiya, III, 1971.
Alişan, G. K., Taregirk Hayots Lehastaniyev Rumenioy Havastçeay Yaveluatsovk,
Venedik 1896.
Altınkaynak, Erdoğan, Gregorian Kıpçakların Dil Yadigarları, Karadeniz Araştırmaları
IV, Çorum 2005.
Bagdıkov, Georgiy, Kratkaya İstoriya Donskih Armyan, Rastov-na-Donu (?).
Chirli, Nadejda, Ermeni Kıpçakça Dualar Kitabı Algış Bitigi, Haarlem/Nederlands
2005.
Cuha, İvan, Odissea Mariupolskih Grekov, Vologda 1993.
Dashian, Ja, Catalog der Armenischen Handschriften in der Machitaristen-Bibliothek
zu Wien, Viyana 1895.
Daşkeviç, Ya. R., Armiyanskoye Knigapeçatniye na Ukraine v XVII v, İstoriko
Filologiçeskiy Jurnal, IV, 1963.
__________, Administirativni Sudovi i Finansovi Knigi na Ukraini v XIII – XVIII
İstoricni Cerala ta ih Vikoristannaya, IV, Kiev 1969.
__________, Lvovskiye Armyano-Kıpçakskiye Dokumantı XVI-XVII vv,, Kak
İstoriçeskiy İstoçnik, İstoriko-Filologiçeskiy Jurnal, II, Akademiya
Nauk. Arm.SSR 1977.
Deny, J.-E. Triyarski La Litterature Armeno-Kiptchak, Philologiae Turcicae
Fundamenta, Wiesbaden 1964.
__________, Historia du Sage Hikar Dans La Version Armeno-Kiptchak, Rocznik
Orientalistyczny, XXVII, 1964.
Dubinska, Z. Z., Badan Nad Psalterzami Ormianskimi w Jazuku Kipczackim,
Prezaglad Orientalistyczany II, 1961.
Garkavets, Aleksandır Nikolayeviç, Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye, C.1, Almatı
2002.
__________, Töre Bitigi Armiyano Kıpçakskiy Sudebnik 1519-1594.,Almatı 2003.
__________, Armeyan-Kıpçak Pısalter 1575-1580, Almatı 2001.
__________, Turkskiye Yazıki na Ukraine, Almatı 1996.
__________, Eduard Hurşudyan, Armenian Qypchaq Psalter 1575/1580, Almatı
2001.
Grigoryan, V. R., Ob Aktovıh Knigah Armiyanskogo Suda g. Kamanets – Podolska
(XVI – XVII vv) , Vastoçniye İstoçniki i Sentralnoy Evropı I, Moskova
1964.
Grunin, Timofey İvanoviç, Pronavoznaydeni Polovetski Dokumenti, 1930.
Gülensoy, Tuncer, Türkçe El Kitabı, Kayseri 1994.
89
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Kolonciyan, S., Kratkiy Katalog Armiyanskih Rukopisey Goroda Gerla, IX., Vestnik
Matenadarana 1969.
Korhmazyan, E. M., Armyanskaya Miniatura Krıma (XVI-XVII vv) Erivan 1978.
Küçük, Abdurrahman, Ermeni Kilisesi ve Türkler, Ankara 1997.
Levicki, M.-R. Kohnowa, La Version Turkue-Kiptchak du ‘Code des Lois des
Armaniens Polonais’ d’apres le ms. No 1916 de la Biblioteque
Ossolineum, Roscznik Orientalistyczny, XXI, 1957.
Öner, Mustafa, Bugünkü Kıpçak Türkçesi, Ankara 1998.
Özkan, Nevzat, Türk Dilinin Yurtları, Ankara t.y.
Schütz, Eduard, An Armeno Kıpchak Text From Lvov 1618, Acta Orientalia
Hungaricae XV, 1-2, 1962.
Sergisyan, B., Matenadaranin Mihinataraents’ i Venedik, Venedik 1966.
__________, Armeno Kiptschakische Ehekontrakte und Testamente, Acta Orientalia
Hungaricae, XXIV, III, 1971.
Triyarski, Eduard, Distionnaire Armeno-Kiptchak D’epres Trois Manuscrits des
Collections Viennoises, Varşova 1968-1972.
__________, Der Zweite Brief des Paulus an die Korinther in Armeno-Kiptschakischer
Version und Seine Sprache, Altaica Collecta, Wiesbaden 1976.
__________, Fragment of The Apochryphal Psalm 151 in its Armeno-Kipchak
Version, Journal of Semitic Studies XXVIII, 1983.
__________, The Story of Holy Mariane in the Kiptchak Language of the Polish
Armenians, Jurnal of the Turkish Studies, XIII, Harvard University,
Harvard 1989.
Tekin, Talat, Ermeni Alfabesi ile Türkçe, Tarih ve Toplum Dergisi, 4 Nisan 1984.
Topralı, Recep, Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, Erzurum 1993.
Ts’ts’ak Dzegrats Maştots’i Anvan Matenadarani, O. C. Yegenyan-A. Zeytunyan-P.
Antabyan, Tsutsak Cragrats’ Maştots’i anvan Matenadarani I-II, Erivan
1965, 1970.
Yegenyan, O. C., Ob Adnom Armiyano-Kıpçakskom Grammetiçeskom Pasobii,
Vaprosı Yazikoznaniya V, 1962.
90
GREGORİAN KIPÇAK METİNLERİNDEN
AKILLI HİKAR’IN HİKÂYESİ
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK
Sevda ALTINSOY*
*Giresun Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü,
Özet
Dünyada ilk kez Kıpçak dilli Ermenilerden -bizim tabirimizle
Gregorian mezhepli Kıpçakların eserlerinden- bahseden kişi
Agatangel Yefimoviç Krımskiy’dir. Onun verdiği bilgilere göre
bugünkü Ukrayna’nın batı kesimlerinde bulunan Ermeniler XIV.
asırda Litvanya Tatarları, Karay kolonileri ve bir kısım Kumuklar
ile birlikte yaşıyorlardı. XIV. asrın sonlarına doğru bu kolonilere,
Osmanlının Kefe’yi almasından sonra yenileri eklenmiştir. Daha
sonra bunlar; Litvanya Tatarları, Karaylar ve Kumuklar gibi Türk
dilini terk ederek Polonca, Rusça ve Ukraince konuşmaya başlamışlardır. Gregorian Kıpçak metinlerinin çok geniş bir sahaya
yayılmasından dolayı ortaya ağızlar da çıkmıştır. Konu ile ilgili
olarak Triyarski’nin bir çalışması vardır. Ağız çalışmalarını başlatan
da M. Levitskiy ve R. Kon’dur. Ukrayna’daki Gregorian mezhebine
mahsus yazılı ürünler üzerine pek çok araştırmacı çalışmıştır.
Aleksandr Garkavets Gregorian Kıpçaklara ait metinlerin büyük
bir bölümünü, transkribe ederek yayınlamıştır. Metinleri altı kısma ayırmış ve bizim hikâyemizi de Elit ürünler kısmında göstermiştir. Gregorian Kıpçak metinlerinin II. cildini de Almaata’da yayına hazırlamaktadır. Edebî örneklerden elimizde Akıllı Hikar’ın
Hikâyesi veya Akıllı Akir’in Hikâyesi adıyla sadece bir metin vardır. Eser üzerinde J. Deny ve E. Tiriyarski çalışmıştır. Onlara göre
eser Ermenice’den tercüme edilmiştir. Garkavets, Kıpçakskoye
Pismennoye Naslediye adlı eserinde transkribeli halini verdiği
gibi, giriş ve önsöz kısmında da hikâye hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Metinde bazı kelimelerin değişik şekillerde yazılmıştır.
Bu da bize, yazarın ya da çevirmenin belirli bir imla kaidesine uymadığını göstermektedir. Ayrıca bazı söz kalıpların ve konuların
tekrar edilmesi yazarın amacının edebî bir metin meydana getirmek olmadığını, sadece öğretici gaye güttüğüne işarettir. Metni,
orijinalinden tekrar okuyup, Türkiye’de kullanılan transkripsiyon
alfabesi ile tebliğimize aldık. Biz, elimizdeki hikâyenin Anadolu
Türk halk kültürü ve diğer Türk halklarıyla benzerlikleri üzerinde
durup onlarla mukayesesini yapmaya çalışacağız. Hikâyenin asıl
metni, kısadır. Onu hacimlendiren öğüt-nasihat kısmıdır ki ortak
sözlü kültür unsurları da buradadır.
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
Giriş
Gregorianlık, İznik Konsülü’nden sonra oluşan bir mezhebin adıdır.
Bugünkü Ermenilerin millî mezhebidir. 1850’lere kadar Gregorianlık bir
cemaatken Türk, Fars, Arap ile Hayk kavminden insanlar da bu cemaatin
içinde yer almıştı. 1850’li yıllardan sonra bu cemaat siyasî bir kimliğe büründürülüp Gregorianlık ve Hayklık birleştirilerek yükseklerde, dağlarda
yaşayan anlamına gelen Ermeni ismi altında milletleştirilmiştir1. Son çalışmalara göre Anadolu’daki isyancı grupların içinde Türk soyluların varlığı kesinlik kazanmıştır.
Dünyada ilk kez Kıpçak dilli Ermenilerden ya da bizim tabirimizle
Gregorian mezhepli Kıpçakların eserlerinden bahseden kişi Türkî, İh Movi
Ta Literaturi (Türklerin Dili ve Literatürü) adlı kitabıyla Agatangel Yefimoviç Krımskiy olmuştur2. Krımskiy’in verdiği bilgilere göre bugünkü
Ukrayna’nın Batı kesimlerinde bulunan Ermeniler XIV. asırda Litvanya
Tatarları, Karay kolonileri ve bir kısım Kumuklar ile birlikte yaşıyorlardı.
XIV. asrın sonlarına doğru bu Ermeni kolonisine, Osmanlıların Kefe’yi
ele geçirmelerinden sonra yenileri eklenmişti. Daha sonra bu Ermeniler,
Litvanya Tatarları, Karaylar ve Kumuklar gibi Türk dilini terk ederek Polonca, Rusça ve Ukraince konuşmaya başladılar.
1
2
Abdurrahman Küçük, Ermeni Kilisesi ve Türkler, Ankara 1997.
Agatangel Yefimoviç Krımskiy, Türkî İh Movi Ta Literaturi, 1930
95
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Gregorian Kıpçak metinlerinin çok geniş bir sahaya yayılmasından
dolayı ortaya ağızlar da çıkmıştır. Konu ile ilgili olarak Triyarski’nin bir
çalışması vardır3. Ağız çalışmalarını başlatan araştırmacılar, M. Levitskiy
ve R. Kon’dur4. Ukrayna’daki Gregorian mezhebine mahsus yazılı ürünler
üzerine pek çok kişi çalışmıştır5. V. A. Gordlevskiy, V. R. Grigoran, T. İ.
Gurunin, Y. R. Daşkeviç, İ. A. Abdullin, V. V. Bartold, S. R. İzidinova, S.
Koloncan, N. K. Krivanos, A. Y. Kırımskiy, A. K. Kurışjanov, S. E. Malov,
E. N. Necip, E. Petrosyan, A. N. Samayloviç, K. K. Yudahin, W. Bang, Necip Asım, J. Antoni, P. N. Akinian, F. Bischoff, O. Blau, J. Deny, V. Drimba, A. Von Gabain, T. Kowalski, L. Ligeti, M. Malowist, T. Mankovski, J.
Nemeth, W. Radloff, E. Tryjarski, A. Zajaczkowski bunlardan bazılarıdır.
Aleksandr Garkavets, Gregorian Kıpçaklara ait metinlerin büyük bir
bölümünü, transkribe ederek yayınlamıştır6. O, bu metinleri:
1. Tarihî vakayinameler,
2. Kanun kitapları ve mahkeme sicil defterleri, tutanakları,
3. Dil bilgisi çalışmaları ve lügatlar,
4. Mezhebî (dinî ) edebiyat,
5. Elit ürünler
6. Tabii bilim çalışmaları
Diye altıya ayırmış ve bizim hikâyemizi de Elit Ürünler kısmında vermiştir.
Edebî örneklerden elimizde Akıllı Hikar’ın Hikâyesi veya Akıllı
Akir’in Hikâyesi adıyla sadece bir metin vardır. Hikâye, Viyana Ermeni
Papazları Kongre Kütüphanesi 468 numarada kayıtlı el yazma eser içinde
olup, el yazmasının 54-62 sayfaları arasındadır. Bu eser üzerinde J. Deny
ve E. Tiriyarski çalışmışlardır. Onlara göre bu eser Ermenice’den tercüme
edilmiştir7. Metnin giriş formelindeki yapı Mezopotamya karakterlidir. Bu
eseri Almaata’da Sisenbay Colayeviç Kudasov bastırmıştır8. Bu didaktik
eserin transkripsiyonu Garkavets’in Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye
3
4
5
6
7
8
96
Trıyarski, “O Dialektnoy Differentsiatsii Armiyano- Kıpçakskogo Yazıka”, Çeviren N. M.
Karpoviç, Sovetskaya Türkologiya, IV, 1987, s.23-29.
Trıyarski, a.g.m., s.23.
Erdoğan Altınkaynak, Gregoryan Kıpçak Dil Yadigarları, İstanbul 2006, s.16.
Garkavets, Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye, Almaata 2002.
J. Deny-E. Trijarski, “Histoire du Sage Hikar’ Dans la Version Armeno Kıptchak”, Rocznik
Orientalistyczny, 27, Wiezbaden 1964, s.7-61.
S. J. Kudasov, Armian Jazulı Kıpşak Eskertkişi ‘Dana Hikar Sözinin Tili’, Almatı 1990.
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
adlı eserinde mevcuttur9. Kitabın giriş veya önsöz kısmında da hikâye hakkında kısaca bilgi verilmiştir10. Orijinal metnimizi, Ermeni alfabeli Türkçe
metinler üzerine çalıştırdığımız öğrencimiz Sevda Altınsoy’un, Türkiye’de
kullanılan alfabe ile transkribe etmiş olduğu çalışması olarak verdik.
Metinde bazı kelimelerin değişik şekillerde yazıldığı görülecektir.
Meselâ cevap kelimesi cuap, cuab, cuvap, cuvab şeklinde yazılmıştır. Bu
da bize, yazarın ya da çevirmenin belirli bir imla kaidesine uymadığını
göstermektedir. Ayrıca bazı söz kalıpları ve konuların tekrar edilmesi de
yazarın amacının edebî bir metin meydana getirmek olmadığını; sadece
öğretici gaye güttüğünü gösterir. Öğreticilik gayesi güderken de konuları
belli bir sıraya göre vermemiş, dağınık tutmuştur. Acemi bir yazar veya
düşünür dersek daha iyi olur.
Hikâye, evlâtsız ve çok zengin bir akıldanenin Tanrı’ya müracaat ederek, evlâtsızlığı için ne yapacağını öğrenmesiyle başlar. Kardeşinin çocuğunu kendisine evlât yapması bildirilen akıllı Hikar, bu çocuğu, kendisinden sonra hükümdara hizmet etmesi için en iyi biçimde yetiştirmeye
çalışır. Hükümdar çocuğu görmek ister. Hikar çocuğu öğütler. Öğüt ve
nasihat kısmı, hikâyenin aslından çok uzundur. Hükümdarın yanına giren
çocuk uygunsuz işler yapmaya başlar. Babalığının kölelerine eziyet eder,
analığına sarkıntılık yapar, babalığının malını mülkünü dağıtır. Bunlarla
da kalmayarak kendisini hükümdara şikâyet eden Hikar’ın, hükümdara
ölüm fermanını imzalattırır. Cellatlar Hikar’dan gördükleri iyilikleri unutmadıkları için ona benzeyen birini öldürerek Hikar’ı saklarlar. Hikar’ın
ölüm haberini alan rakip hükümdar bunu fırsat bilir. Çıkan problemi çözemeyen hükümdar Hikar’ı öldürttüğüne pişman olur. Eğer her kim onu
bulup getirirse hükümdarlığının yarısını ona vereceğini bildirir. Beylerden
biri Hikar’ı saklandığı yerden çıkarıp getirir. Hükümdar bunu Tanrı’nın bir
lütfü olarak görür ve çok sevinir. Yeniden hizmete giren Hikar, problemi
çözdükten sonra, karşılık olarak evlâtlığının kendisine verilmesini hükümdardan ister. Evlatlık cezalandırılır.
Hikâyenin asıl metni, özetten de anlaşılacağı gibi kısadır. Onu hacimli
kılan öğüt-nasihat kısmıdır ki Anadolu halk sözlü kültür unsurları ile ortaklık da buradadır.
9 Bkz. Garkavets, a.g.e., s.175-182.
10 Garkavets, a.g.e., s.11.
97
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Çocuksuzluk ve ilâhî bir güç tarafından hediye edilen, kazanılan çocuk, Türk destan, hikâye ve masallarının değişmez motiflerinden biridir11.
Kur’an-ı Kerim’de de ihtiyarlıkta kazanılan çocuğun hikâyesi vardır12.
Hikâyemizde buna benzer bir motif olsa da çocuk, asıl kahramanın kendisine ait değil, kan bağı olan bir akrabaya aittir. Ayrıca ilâhî güç tarafından
verilen çocukların babaya karşı itaatsizliği, saygısızlığı yoktur ancak babanın kendisine karşı yaptığı düşmanca davranışa aksiyon olarak evlâdın
babayı cezalandırması mevcuttur13. Bu da Dede Korkut Hikâyeleri’nden
Boğaç Han Destanı’nda gördüğümüz gibi genel değildir14.
Evlat sadece neslin devamı için istenmez. Ölenin adını devam ettirmekten başka, tali olarak; atanın malını mülkünü muhafaza etmek15, ölüm
anında yanında olmak, atalarına saygı gereği kendisini öte dünyada da anmak için de gerekir. Anadolu’da bunu bir yudum su vermek, dudaklarımı
ıslatacak gibi deyimlerde veya viran kalmak, tabutumun altına girecek bir
adam deyimleri ile buluruz. Nihayetinde Dadaloğlu’nun:
Heves güves yaptırdığım konaklar
Korkarım ki baykuşlara yurt olur
Mısraları da buna işaret eder. Aynı hadise Dede Korkut Hikâyeleri’nde
de vardır16.
Uslu Hikar da Tanrıları’ndan Hikar öldü, malı mülkü viran kaldı, üstüne toprak atacak biri bile yok demesinler diye bir oğul ister. Hikar’ın beyi
de Sen artık yaşlandın, senin gördüğün hizmeti bize kim görecek? sorusunu
bu yüzden sorar.
Hikar, oğulluğuna bildiklerini aktarır. Bu bilgiler oğul Natan’ın mutlu,
huzurlu ve saygın bir hayat sürmesi içindir. Bu nasihatler sadece hükümdarın hizmetini görecek insanlar için değil, aynı zamanda başına buyruk
11 Muharrem Ergin, Dede Korkut Kitabı, ‘Dirse Han Oğlu Boğaç Han Destanı, Kam Püre’nin
Oğlu Bamsı Beyrek Destanı’, İstanbul 2000, s.20-36, 57-89; Tuncer Gülensoy, Manas Destanı, Ankara 2002, s.29-30; Fikret Türkmen, Âşık Garip Hikâyesi, Ankara 1995, s.113; Ali
Berat Alptekin, Kirmanşah Hikâyesi, Ankara 1999, s.134-139; Ali Duymaz, Kerem ile Aslı
Hikâyesi, Ankara 2001, s.255.
12 Kur’an-ı Kerim, Ali İmran Suresi, s.39-41, 45-47.
13 Zeki Velidi Togan, Oğuz Kağan Destanı, İstanbul 1972.
14 Ergin, a.g.e., s.36-57.
15 Ergin, a.g.e., s.91-93.
16 Ergin, a.g.e., s.91-93.
98
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
yaşayabilecek hür insanlar için ve efendi olan, kul sahibi olan insanlar için
de geçerlidir. Bize biraz Osmanoğulları’nın babadan oğula geçen vasiyetini, biraz da Kutadgu Bilig’teki hükümdar hizmetini görecek şahısların
takınacağı tavrı hissettirir17. Bu yönüyle hikâyenin devlet kurma, yaşatma
ve yönetmenin temelleri hakkında meydana getirilmiş bir teşrifat ve ahlâk
kuralları hikâyesi olduğu da söylenebilir.
Can yerine can bulma veya cellatların kurbana acıyarak öldürmekten
vazgeçmesi yine anlatım esasına dayalı Türk halk metinlerinde çok sık
karşılaştığımız bir hadisedir. Ancak bu durum, metinde geçtiği gibi, bir
başka insanı öldürmek şeklinde değil, avlanılan bir hayvanın kanının kurbanın gömleğine sürülmesi veya avlanılan hayvanın yüreğinin çıkarılarak
zalime götürülmesi şeklindedir. Tarafımızca derlenen ve Âşık Sümmanî’ye
atfedilen Nergis Hikâyesi’nde bu hadise vardır18. Bu hadise, bir halk hikâyesi olarak Yusuf u Züleyha hikâyesinde de mevcuttur19.
Aşağıda italik yazılı alanlar Uslu Hikar Hikâyesi’nde olup da Anadolu
coğrafyasında da kullanılan ve yaşayan düstur, söz, kalıp ifade veya anlayış şeklini ifade eden metinlerdir:
Han kapısında duyduklarını kendine sakla, adam seçme, seçtiğini yüceltme.
Badem ağacı gibi yemişini sonradan verir olma, kabak gibi çiçeği burnunda ol.
Deli ile deli, akıllı ile akıllı olma. Akılsız kişi ile iş tutma, akıllı ile taş
taşı. Deli dostun olacağına akıllı düşmanın olsun20.
Çok tatlı da çok acı da olma. Kendi iyiliğine bak.
İnsanın her saati bir olmaz. Her insanın bir eşref saati bir eşek saati
vardır.
Ayağında terliğin var ise, değneğinle ona yol aç.
Hanımının malına göz koyma.
Tanrı’dan korkmayan, kuldan utanmayan kişi ile yola çıkma, onlarla
oturup kalkma. Allah’tan korkmaz kuldan utanmaz.
17 Reşit Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig I, Ankara 1999, s.164-169.
18 Altınkaynak, Türk Halk Hikâyeleri (Metin-Tahlil), Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri 1992.
19 M. Naci Onur, Yusuf ve Züleyha, Ankara 1986, s.38.
20 Ömer Asım Aksoy, Atasözleri Sözlüğü I, Ankara 1984, s.199.
99
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Anne ve babanı sev. Onların kargışından kaçın. Anne- babanın kargışı
Tanrı’nın kargışı ile birdir. Senin evlâtların da sana yapar.
Mal verici Tanrı’dır.
Yaman çocuk yamanlığıyla, iyi çocuk iyiliğiyle anılır. ‘Kötünün kötü,
iyinin iyi adı var.’
Kötü ve arsız kadın sevme. Onlar senin paranı yer, seni kötü yola iterler. ‘Cazı şerrinden, şeytan şerrinden, kahpe şerrinden sen sakla’; Kutadgu Bilig’de de kötü kadınların nice yiğitleri rezil ettikleri hakkında bahis
vardır21.
Ot belasından, su belasından, hatun belasından Tanrı kurtarsın. ‘Yaman komşu, yaman avrat yaman at, birinden göç, birini boşa birini sat22.’
Öğütten ve kavgadan oğlunu uzak tutma. Kendine güveni için bu gerektir. Eğer kendi haline bırakırsan uğru olur. Hiç aklından gitmez. Oğlunu
açlığa ve susuzluğa alıştır. Acındırırsan arsız olur, acıktırırsan hırsız olur.
Aç bırakma hırsız edersin, çok söyleme arsız edersin23.
Düşmanın var ise yola yalnız çıkma. Su uyur düşman uyumaz24.
Kendini övme, beyini küçük görme. Başkaları seni övsün.
Kimseye kötü söz söyleme. Kötü söz sahibinindir.
Beyin yanında da çok konuşma. Padişahın divanına varanda, dil tutulur dili tutan er gerek25; Söz gümüşse sükut altındır26.
Sadaka verdiğinde, sadaka alanı incitme ki bu sadaka Tanrı katında
kabul değildir.
Kaygını ve sıkıntını duyurma.
Kaygı ve sıkıntıyla düğüne-eğlenceye de gitme. Düğüne giden oynar,
ölüye giden ağlar.
Aç olsan da senin olmayan ekmeği yeme. Senin olmayan yüzüğü parmağına takma ve senin olmayan ata binme. El atına binen tez iner. Kasaba
minnet edeceğine kes de etini ye. El kazanı ile aş kaynamaz27.
21
22
23
24
25
26
27
Arat, a.g.e., s.326-327.
Aksoy, a.g.e., s.376.
Aksoy, a.g.e., s.106-117.
Aksoy, a.g.e., s.352.
Tahir Kutsi, Köroğlu, İstanbul 1975, s.19.
Aksoy, a.g.e., s.350.
Aksoy, a.g.e., s.223.
100
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
Senden güçlü ile güreş tutma. Ayağını yorganına göre uzat28.
Kötü söz duyduğunda karşılık verme, yüreğinde sakla. Tanrı sana yardımcı olur. Herkes yaptığından utanır.
Tanrı’dan gelene şükür et, hayıflanma. Çünkü şükürlü ağız Tanrıyı
borçlu eder. Tanrının sözünden çıkma, Tanrının buyruğu insana taş kaledir.
Bil ki Tanrı doğruyu sever. Doğrunun yardımcısı Hazreti Allah. Of deme
af de. Beterin beteri vardır.
Evinin kapısı büyük olsa da içeri boyunu eğip gir.
Alırken büyük ölçü ile alma verirken küçük ölçü ile verme.
Oğullarının çokluğu seni sevindirmesin, azlığı da ağlatmasın. Evlat da
mal da Tanrının vergisidir. Veren de Allah alan da. Mal sahibi mülk sahibi
hani bunun ilk sahibi.
Aşağılanan büyür, Büyüyen aşağılanır.
Hastaları kendin bizzat ziyaret et.
Düşmanını alt etsen de adaletten sapma, Tanrının yargısından kork.
Adaletli ol. Adaletini altın veya inci ile satma. Adil olan aldanmaz. İncinsen de incitme29‘
Toplayıp devşirip yiyenler gelsin,
İnsanlık bağında bardır adalet.
Tahtına yerleşir Süleyman gibi.
Adilce hükmeder her yana yiğit30.
Veya;
Karanlıklar aydın olur nur doğar
Hakkın adaletin olduğu yerde
İmanın kuvveti zulümü boğar
Hakkın adaletin olduğu yerde31
28
29
30
31
Aksoy, a.g.e., s.150.
Hamdi Mert, Hünkar Hacı Bektaş Veli, Ankara ?, s.36.
Dilâver Düzgün, Âşık Mustafa Ruhanî, Erzurum 1997, s.298.
Düzgün, a.g.e., s.94.
101
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Veya;
Zengin Ermeninin yağlı ketesi
Kaypak Müslümanı dinden çıkarır32.
Adaletli olmak, doğru sözlü olmak her toplumun, sistemin veya ideolojinin temel düsturlarından sayılır. Kutadgu Bilig’de de adalet ile ilgili
bahiste bu konular işlenmiştir33.
Birinin kanını döktürdün ise senin de dökerler. Etme bulma dünyası.
Eden bulur şeklinde bir deyim veya darb-ı mesel vardır34.
Dilini kötü sözden sakla, gözünü kemlikten sakla, elini kötülükten
sakla. Eline, beline, diline sahip ol düsturu bir Bektaşî töresidir.
Başkalarının kadınına bakma. Başkalarının namusuna bakma. Yoksa
başkaları da senin namusuna bakar ki bu sana ölene kadar lanet olur. İtme
el kapısın el ucuyla, iterler kapını zor gücü ile şeklinde bir mesel vardır.
Dul kadını kendine alma. O ilk kocasını anar da senin kalbin incinir.
Bu konuda Nasrettin Hoca’nın çok güzel bir fıkrası vardır.
Oğullarının birini birinden fazla sevme ki hangisi sana lâzım olacak
bilemezsin.
Senden yaşlılara saygı göster ki Tanrıdan da sana iyilik gelir.
Gençliğine güvenme ve gençliğine dönmeye çalışma.
Birisi ile davalı olsan mahkemede bağırıp çağırma. Sükûnetle cevap
ver ki haklı çıkasın.
Tanrı’dan bir şey dilersen önce onun buyruğunu yerine getir, dua et,
oruç tut. Adını iyiye çıkar.
Elbise, zenginlik geçicidir. İyi ad kalıcıdır. Dünya malı dünyada kalır35.
Ağzından çıkanı önce yüreğinde tut. Sarhoşken dilini tut. Ağzından
çıkanı kulağın duysun. Dilim seni dilim dilim dileyim, başıma geleni sen-
32 Kayseri Âşıklar Kahvesi Derleme Arşivi. Âşık Meydanî’den derlenmiştir. Seyranî’ye aittir.
33 Arat, a.g.e., s.69-70.
34 Aksoy, a.g.e., s.68.
35 Aksoy, a.g.e., s.213.
102
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
den bileyim36. Başım salim olur dilim durursa. Sözünü bil pişir, ağzını der
devşir37.
Kimsenin üstüne gülme, alay etme. Gülme komşuna gelir başına38.
Doğru sözlü ol. Doğrunun yardımcısı Allah’tır39.
Sırrını hanımına açma. Kadın sır tutmaz. Küçük sırrını birine söyle.
Eğer o senin sırrını tutarsa büyük sırrını da açarsın ve o sana dost olur.
Açma sırrını dostuna, dostunun da dostu vardır, o da söyler dostuna40.
Çağırılmadık yere gitme, sorulmasa cevap verme, buz tutmadan su
üstünde yürüme. Ağır ol ki molla desinler, Ağır ol ki batman gelesin, ağır
yongayı yel kaldırmaz41. Harun Reşid ve kardeşi olarak bilinen Behlül-i
Dânâ’nın bu konuda bir kısa hikâyesi vardır. Hikâyenin sonunda Behlüli Dânâ, Harun Reşid tarafından zindana atılan misafirine, daha önceden
tembih ettiği halde uygulamadığı şeyler için bir, cezalandırıcı mahiyette
eşeğine dayak atarak nasihatlerini tekrarlar. Bunlar; öyle bir yere otur ki
kimse seni yerinden kaldırmasın, senden istenmeden bir şey verme, sorulmadan cevap vermedir.
Mevlüt İhsan ayak uydur bu zamanın çağına
Teklifsiz gidip oturma kimsenin otağına42.
Oğullarını açlık, susuzluk, tembellik, eski elbiseler ile sına. Eğer becerikli ise dirliğini ver. Hayırlı evlâdın var malı neylersin, hayırsız evlâdın
var malı neylersin! Ağaç yaş iken eğilir43. Dede Korkut Hikâyeleri’nde
çocukların yetişmeleri ve ad almaları ile ilgili bütün bölümlerde bu anlayış
vardır. Hikâyelerde, ad verilme zamanında Dedem Korkut gelip boy boylar
soy soylarken;
Hey Dirse Han beylik ver bu oğlana
Taht ver erdemlidir
Boynu uzun bidevi at ver bu oğlana44….
36
37
38
39
40
41
42
43
44
Aksoy, a.g.e., s.206
Aksoy, a.g.e., s.350.
Aksoy, a.g.e., s.247.
Aksoy, a.g.e., s.208.
Aksoy, a.g.e., s.109.
Aksoy, a.g.e., s.116.
Düzgün, Âşık Mevlüt İhsanî, Erzurum 1997, s.32.
Aksoy, a.g.e., s.114.
Ergin, a.g.e., s.82-83.
103
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Der. Kutadgu Bilig’te çocukların nasıl terbiye edileceği bölümünde de
aynı şeyler vardır45.
Birisine borç verirken şahitsiz, tanıksız, senetsiz verme. Delilsiz cennete bile girilmez46.
İyi dosttan uzaklaşma. Baba dostu düşman olmaz. Nerde görse sorar
seni. Eski dost düşman olmaz47.
Tanrı’nın verdiklerine hürmet göster. Yaşlıları görünce şapkanı çıkar,
ayağa kalk, onu saygıyla selamla.
Cimrilik etme. Kişinin gözünü toprak doyurur. Cimrinin evine girme,
girersen de çabuk çık. Cimri kendi zenginliğini över.
Ağlayarak dostunun evine varma. Seyrek git sen sıkça varma dostuna,
Kalksın ayak üstüne48.
Ağzından salya akarak arkandan gelen iti kov. Atın tepmezi, itin kapmazı olmaz49.
Gereksiz yerde ve değersiz kişilerle içki içme.
Düşmanın uyuyorsa, üzerine habersiz gitme, tatlı sözlerle git. Düşmanın ayağına gelirse onu küçültme. Düşmanının üstüne gülme. Tatlı söz
yılanı deliğinden çıkarır. Düşmanın karınca ise de hor bakma. Gülme komşuna gelir başına50.
İnsanlara yük olmaktan kaç. Borçlarını vermezsen sakalını bir bir yolarlar. Borcun iyisi vermek, derdin iyisi ölmek; Borç yiyen kesesinden yer;
Borçlunun yalımı alçak olur; Borçlunun dili kısa gerek; Borçlu ölmez benzi sararır51.
Yalan yere ant içme. Yalancının ömrü kısalır. Yalancı olma, bir kere
yalan söylesen ve onu anlasalar bir daha sana inanmazlar52. Yalancının
mumu yatsıya kadar yanar. Yalancının evi yanmış kimse inanmamış diye
iki atasözü vardır.
45
46
47
48
49
50
51
52
Arat, a.g.e., s.326.
Aksoy, a.g.e., s.199.
Aksoy, a.g.e., s.228.
Aksoy, a.g.e., s.346.
Aksoy, a.g.e., s.146.
Aksoy, a.g.e., s.215.
Aksoy, a.g.e., s.176-177.
Aksoy, a.g.e., s.375.
104
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
Dört iş var ki, insanın gözünün kuvvetini artırır:
1. Sabah çiçeklere bakmak,
2. Yalın ayak yeşil üstünde yürümek,
3. Akan suda yürümek,
4. Uzaktaki yakınları görmek.
Dört iş var ki adamı semirtir:
1. Giyiniş,
2. Güzel söz duymak,
3. Oğulları ve köleleri ile iyi geçinmek,
4. Kötü söz duysa da işitmemiş olmak.
Dört iş adama hürmet kazandırır:
1. Güzel söz söylemek,
2. Tevazu göstermek,
3. Eksik söyleyeni tamamlamak,
4. Büyüğe saygı, küçüğe sevgi beslemek.
Dört iş adamın yüzünü karartır:
1. Kötü kadına âşık olmak,
2. Büyük konuşmak, kendini övmek,
3. İyilerin arasında onların lafını kesmek,
4. Biliyorum diye yalan söylemek. Kimin yüzü güleçse o tatlıdır.
Öğüt ve nasihat kısmını özet metinde de verdiğimiz gibi: Doğru sözlü
olmak, adaletli olmak, kimseyi küçük görmemek, alçak gönüllü olmak, sır
tutmasını bilmek, kadınlara güvenmemek, borçlarını zamanında ödemek,
içkiye müptela olmamak ve içkili iken dikkatli olmak, hükümdara hizmet
ederken dikkatli olmak, bilgiye itibar etmek, cahil ve kötülerden uzaklaşmak, tedbiri elden bırakmamak, Allah’a sığınmak ve sabırlı olmak, düşmanı hor ve hakir görmemek, meclislerde boş konuşmamak.
Mecliste arif ol kelamı dinle
El iki söylerse sen birin söyle,
105
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Veya;
İki dinle bir söyle53.
Veya;
Haçan bir meclise vardığı zaman üzerine düşmeyen sohbeti söylemesin54, düşküne el uzatmak başlıkları altında toplayabiliriz. Bunlarda ayrıca
sağlıklı olmak için ne gerek, utanmamak için ne gerek, mutluluk için ne
gerek, itibarlı olmak için ne gerek bahisleri de ilâve edilmiştir.
Hikar, sanki bu sözleri evlâtlığına hiç söylememiş gibi olur. Çünkü çocuk söylenenlerin hilâfına hareket etmeye başlar. Kendisini beye şikâyete
giden Hikar’ı da ölüm cezasına çarptırır. Ders verilecek, hadleri bildirilecek
kişi sayısı ikileşir. Bu hadisede Bey de suçludur. Önce Bey’in haddi bildirilir ki asıl cezaya uğratılacak kişiye sıra gelsin. Durumdan haberdar olan
rakip Bey, Hikar’ın Beyi’ni oldukça zor bir müşkülle karşılaştırır. Hikar’ın
Beyi, Hikar’ı ortadan kaldırttığı için pişmandır. Pişmanlık içindeki kahramanlardan birinin karşısına sürpriz bir şekilde ortaya çıkış ve kırk gün
içinde eski sağlığa kavuşma, anlatım esasına dayalı Türk halk ürünlerinin
adeta karakteristiğidir. Dede Korkut Hikâyeleri’nde, Manas Destanı’nda,
Oğuz Kağan Destanı’nda, Köroğlu Kol Destanları’nda, Arzu ile Kamber,
Tahir ile Zühre’de ve daha yüzlerce masalda bu tema görülür. Kırk sayısı ise formülistik olup hemen her masal, destan veya hikâyede karşımıza
çıkar. Öğüt ve nasihatlerin arkasından hikâye kaldığı yerden devam eder.
Artık bu kısım ibret alınacak hadisenin tamamlanması içindir.
Hikâyede zenginlik alâmeti olarak altın ve kul tabiri kullanılmaktadır. Hayvancı toplumlara ait benzetmelerdeki tabii unsurlar gözükmese de
şehirlilere mahsus detaylı tasvirler de yoktur. Olayın kısa ve net sonuca
bağlanmasını ahlâkî ve didaktik eser olmasına bağlarız. Bu tür meseller
İslâmî ve Budist öğretilerinin aktarılmasında da vardır.
Sonuç
Akıllı Hikar Hikâyesi’nde bulunan sözlü kültür unsurları ile Anadolu
sözlü Türk halk kültürü unsurları arasında paralellik oldukça fazladır. Bu
unsurlar anlatım esasına dayalı metinlerden destan, masal ve halk hikâyelerinde bulduklarımız, Türk halk kültürünün genel karakterini gösterir.
53 Aksoy, a.g.e., s.267.
54 Fikret Türkmen, a.g.e., s.123.
106
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
METİN
USLU XİGARNIŇ SÖZÜ ESİ AXILI
Aykanı da ögütü, ki ögütlengeyler adam oğlanları, da ata oğluna ögüt
bergey, da esine algaylar.
Eski töre da xanlar vaxtına Senekarim atlı xan bar edi Ninowee
kermenniŋ da Asoresdannıŋ. Men, Xigar uslu 60 yaşına boldum, xatun aldım, oğul – xız bolmadı maŋa. Bardım Teŋrim alnına da köp türlü xurban
ettim, xaytip çöktüm allarına da ayttım:
-Ey menim Eyelerim de Teŋrilerim! (1-iniŋ atı Pilşim edi, 2-incisiniŋ
atı Şelim edi, üçüncüsünüŋ atı Şahmil edi). Buyuruŋuz da maŋa er oğul
beriŋiz, ki oşta Xigar tirile çlmiyir, ne aytkaylar adam oğlanları, ki Xigar
uslu cardar öldi, da oğul bolmadı, ki anı kömgey edi da malıŋ meŋergey
edi. Oğul bolgıy edi da künde 10 xantar altın tas etkiy edi, bolmas edi
menim malımnı tügetmege. Oğul bolgıy edi, ki 2 holu bile üstüme toprax
salgay edi, tek maŋa 1 oğul jışadag bolgıy edi!
Ol sahat maŋa avaz boldu Teŋrilerimden da ayttılar:
- Xigar, buyurgandır, saŋa oğul bolgay. Sen xardaşıŋnıŋ oğlun al saŋa
oğul, saxlagaysen da östürgeysen anı senden soŋra seniŋ ornuna
Ki işittim men bu avaznı Teŋrilerimden, aldım men xardaşım oğlun 1
yaşına, kiydirdim anı türlü türlü kamxalar içine, da saldım boyuna altın
– inci, neçik xan oğlunuŋ, içirdim da yedirdim anı barça süt bile, da xaymax bile, da çiybal bile, da yuxlatır edim anı xarahuşnuŋ da kügürçinniŋ
moxundan yastıxlar üstüne aŋar dire, ki boldu 7 yaşına.
Mundan soŋra başladım aŋar övretmege bitikni, esni u axılnı, dünyanıŋ
bilmexin, kimler ki yaxşılıxka utrudur, alarga cuap da söz. Kündüz u keçe
tıyılmadım çvretmexten, toydurdum anı es u axıl bile, neçik kimese suvdan
u ötmekten toygay.
Dağı da mundan soŋra ündedi meni xan xatına da ayttı alay, ki:
- Uslu Xigar, köriyirmen seni, ki xartayıpsen. Senden soŋra kim tügelliser cardarlıx bile de es u axıl bile menim xanlıhımnıŋ kerekin? Men asrı
xayğurıyırmen bu işten.
Ayttım:
- Xanım sen hayğurma. Bardır menim oğlum, ki dağı cardar uslu da
axıllıdır menden ese.
107
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Ayttı xan:
- Keltir alnıma, ki köriyim.
Keltirdim de turğuzdum xannıŋ alnına. Kördü xan, da biyendi, da ayttı, ki:
- Alğışlı bolgay bu oğlannıŋ künleri, ki xigar kendiniŋ tirlixine turğuzdu oğluŋ alnıma, kendi tinçlixta bolgay!
Andan soŋra yügündüm xanıma, aldım oğlumnı da bardım palacıma.
Bu türlü aytır edim övretkende Natan atlı oğluma.
- Oğlum, ne ki işitseŋ xan, biy eşikine, anı yürekine tut, kimsege açma,
baylını, möhürlüni seçme, seçkenni baylama da, ne ki işitseŋ, alanı etme
da aytmagın.
- Oğlum, közüŋ açıp, körklü xatın körseŋ, kiyinişli da bezövlü, bolmagay ki, aŋar suxlangaysen. Eğer tirlikiŋni barçasın da berseŋ, azgına
suxlanganıŋ bolur, yoxese alırsen Teŋriden naletlemex da adamlardaŋ,
anıŋ içüŋ ki xatın kişi oxşar 1 körklü kerezmanga, ol kerezmannıŋ içi toludır sövekler bile da sasımax bile ölünüŋ.
- Oğlum, oxşama badem terekine, ki barça tereklerden çiçeklenir da
yemişin barça tereklerden soŋra berir, yohese oxşa xabaxka, ki soŋğuda
çiçeklenir da yemişiŋ burun berir.
- Oğlum, yaxşırahtır esli adam bile taş taşıma, ne ki essiz adam bile
çağır içme.
- Oğlum esliler bile essiz bolma da essizler bile esli bolma.
- Oğlum, caht et axıllılar bile axıllı bolma, neçik alar, bolmagay ki
anız kamlarga da essiz ademilerge sıŋar bolmagay sen, ki seni de essiz da
anzkam ündegeyler.
- Oğlum, yaxşırax çağıgıŋnı tökkeysen, ne ki essizler bile da anzkamlar bile içkeysen, ki bolmagay alar seni naletlegeyler.
- Oğlum, bolma asrı tatlı, ki seni yutkaylar, da ni asrı leği, ki tükürgeyler, yoxese bol ivaş da tözümlü barça yaxşı xılınganıŋa, da yüregeniŋe,
da barça işiŋe.
- Oğlum, neçe ki etikiŋ ayaxıŋadır baskın tegenekni da yol aç ayaxıŋa
- Oğlum, xoca oğlu yılan yedi – Ayttılar, ki hakimliktir aŋar; yarlınıŋ
yedi ese – ayttılar, açlıxtan yedi. Anıŋ üçün ki seniŋ ülüşüŋnü yegin, da
xatınıŋnıŋ sıŋarına köz xoyma, ne malına, ne Teŋriden xorxusuz adam bile,
108
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
ne elden uyalmas kişi bile yolga çıxma, da ne ötmek te yeme anıŋ kibik
bile.
- Oğlum, körseŋ, düşmanıŋ yıxılıptır, külme da masxara etme anı: eger
tursa saŋa yaman eter.
- Oğlum, söv ataŋnı da anaŋnı, ki toğurdu seni, da almagaysen alarnıŋ
xarğışın, zera Teŋriniŋ, da atanıŋ, da ananıŋ alğışı birdir, neöik alğışı,
alay xarğışı, ki sen süvüngeys (en s)eniŋ oğlanlarıŋdan.
- Oğlum yam(an oğul) yıxılır kendiniŋ yamanlıxına köre, da yaxşı oğul
turar kendiniŋ yaxşılığına köre
- Oğlum, yuvuxlanma yaman u harsız xatınga, da pampasel etkeyler
dayma seni, naletlemegey da ayblamagay, da axçaŋnı yegey. Anıŋ kibikten
xaç.
- Oğlum, tüvüşten, ögütten ayama oğluŋnı. Tüvüş alaydır oğluŋa, neçik bir hnoynu yaygaysen baxçada. Dağı da ne türlü möhür xazna üsne,
ol türlü igidir tövüş oğluŋa. Eger ki künde 1 de, 2 de tayax bile ögütlese,
andan ivaşlanır da andan ölmes. Eger hoyduŋ ese oğluŋnu kendi erkine,
oğru bolur, da elterler anı asma ya kesme, da bolur saŋa ölginçe zal, heç
esiŋden ketmes.
- Oğlum, övret oğluŋnu açlıxka da susamaxka, ki öktemlik bile keçirmegey künlerni kendiniŋ. Duşmanıŋdan söz aytsalar, yöpsünmegeysen,
anıŋ üçün ki seniŋkin de aŋar aytarlar.
- Oğlum, düşmanıŋ bar ese, yoldaşsız yolga çıxma. Bolmagay ki
duşmanıŋ saxlagay yoluŋnu da sen vaxtsız ölgeysen.
- Oğlum, bolmagay ki aytkaysen: ‘Menim biyim essizdir, da men eslimen’, da sen seni öggeysen, yoxese tözgin anıŋ essizlikne da uslularga
yuvuxlangın sen, ki özgeler seni öggeyler.
-Oğlum, heç kimsege yaman aytma da biyiŋ alnına köp sözlü bolma, ki
adamlar alnına uğaltmagay seni
- Oğlum, xaçan sadağa berseŋ, yarlını acıtma: bergenıŋ Teŋrige
xabul dügüldür.
- Oğlum, salma xayğunı da yığlamaxnı, da ança da bazıp barma toyğa
ya ferahlikke, zera köp türlü alnımızga ölüm bar da köp türlü porcank.
- Oğlum, xaysı ki altın yüzük seniŋ dügül, anı barmaxıŋa xoyma, da
xaysı ton-oprax, seniŋ dügül, atlanma, ki kültkü bolmagaysen.
109
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
- Oğlum, eğer aç eseŋ, da xaysı ki ötmek seŋin dügül, anı yeme, sunmınça.
- Oğlum, ol adam ki, senden küçlüdür, anıŋ bile küreş tutma, da aŋar
utru bolma, bolmagay ki yıxıp seni öldürgey.
- Oğlum, ne ki yaxşı-yaman işitseŋ, anı yürekiŋe saxla: Teŋriden saŋa
yaxşı bolur, da artar seniŋ tirlikiŋ.
- Oğlum, eğer övüŋ biyik, uzun ese 7 xulaç boyuŋnu egip kir.
- Oğlum, alma ulu ölçöv bile, da berme kiçi ölçöv bile, da aytma, ki
‘Aslam ettim’. Anıŋkini Teŋri arttırmas da öceşir, da sen aç tas bolursen.
- Oğlum, yalğan ant içme, ki künleriŋ eksilmegey: Yalğançınıŋ künleri
eksilir.
- Oğlum, Teŋriniŋ buyruxuna dayma xulax xoy da eski duşmandan
xorxma: Teŋriniŋ buyruxu yaxşı ademige taş xaladır.
- Oğlum, oğlanlarıŋnıŋ köp bolganına süvünme da eksilgenine köp
yığlama da köp xayğurma.
- Oğlum, oğlanlar da mal Teŋriniŋ bermexidir, evet ki xoca yarlılanır,
da yarlı hocalanır, da aşaxlangan biyiklenir, da biyiklengen aşaxlanır.
- Oğlum, eğer sıŋarıŋ xastalansa, aytma, ki : ‘Ne etiyim aŋar?’ yohese
bar ayaxıŋ bile xatına da kör közüŋ bile, xastanı sorsaŋ, artıxtır altındankümüşten, ese ki bergeysen.
- Oğlum, yarğuda oltursan, orunç almaaltın ya inci, bu egirlik bile
könünü egri etme, yoxese töreni könü et, da könünüŋ xanın töktürdüŋ ese,
seniŋ de tökerler.
- Oğlum, saxla tiliŋni yaman sözden, közüŋnü yaman baxmaxtan, az
neme de oğurladıŋ ese, ölüm birdir.
- Oğlum, itlik etme sıŋarıŋnıŋ xatını bile, sonra özgeler de seniŋ
sıŋarıŋa tüşerler, da ölgünçe bolur saŋa naletleme.
- Oğlum, bolmagay ki algaysen kendiŋe tul hatunnu nöger. Kim bilir,
arada neme talaş boldu ese ol burungi eyesin aŋar? Da sen xayğurup küstünürsen.
Oğlum, eğer ki saŋa Teŋriden ne türlü porcutiun yoluxtu ese, bolmagay ki yeŋilip cıckuhel bolgaysen, ki dağın yaman tinsizlix, yebermegay da
vahtsız dünyadan keçirmegey, yoxese ne türlü de Teŋriden kelse, şükürlü
bol, zera, zera şükürlü ağız Teŋrini borçlu eter.
110
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
- Oğlum, sövme oğluŋnu artıx xuluŋdan, ese bilmessen, ki xaysı kerekli
bolur saŋa.
- Oğlum, dayma sen seniŋ esiŋ bile yaxşı sağışlama (sağışla) da xartlarnı hörmetle, ki hörmetlengeysen Teŋriden de saŋa yaxşı bolur.
- Oğlum, igit vaxtna öktet bolma, ki igit vaxtna tas bolmagaysen.
- Oğlum, barma sıŋarıŋa, ki ayaxıŋa baskay, bolmagay ki boyuŋnu da
baskay.
- Oğlum, kimse bile yarğu alnına tursaŋ, bolmagay ki yüreklenip sözlegeysen, yoxese ne ki sözleseler, tatlılıx bile cuvap bergeysen – bu yarğunu anıŋ üsne yıxarsen.
- Oğlum, eğer Teŋriden neme xoltxa etseŋ, evel anıŋ buyruxu tibine
bol, da ne bile oruö bile alğış bile andan (xoltxay etseŋ) soŋra tügeller
Teŋri xoltxaŋnı seniŋ.
- Oğlum, yaxşıraxtır ki, atıŋnı daima yaxşı çıxargaysen, yohese ki
sen seni körk aytkaysen: tonlar bile körk geçövlüdir, yoxese yaxşı at xalır
meŋi.
- Oğlum, yaxşıraxtır soxur köz bile, ne ki soxur es bile: soxurlux bile
terçe öğrenir yürümaxni yolunuŋ, yoxese soxur es bile salır könü yolnu da
barır kendi erkine.
- Oğlum, yaxşıraxtır yarlılıxnı yıkmaga ne ki xocalıxnı saçmağa.
- Oğlum, tergegin seniŋ sözüŋnü yürekiŋ bile da andan soŋra çıxargın
sözüŋnü ağzıŋdan. Eger bu işni bulay etseŋ, barçasına tatlı bolursen.
- Oğlum, kimeseden yaman söz işitseŋ, anıŋ yürekiŋe tut yedi xarış: ol
yaman öler da yaxşılıxka xaytar.
- Oğlum, heç nemege külme: ol külmexten talaş bolur, da ol uruştan
ölüm bolur.
- Oğlum, yalğan söz da yalğançılıx alay ağırdır, neçik xorğaşın; az
künden soŋra yogarı miner, neçik terekniŋ yapraxı.
- Oğlum, ayt seniŋ kiçi sağışıŋnı dostuŋa eger ol seniŋ sağışıŋnı alani
etmese, bolursen aŋar ulu sağışıŋnı da aytmaga da anı inamlı, könü dost
bolursen tutmaga.
- Oğlum, dayma boluşuçi bol xanlar, biyler alnına seniŋ k’ristanlikiŋe
söz bile da axça bile alay tut, ki anı aslannıŋ ağzından xutxarıysen, da ol
saŋa xaybattır da p’ark.
111
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
- Oğlum, eger duşmanıŋ kelse ayaxıŋa boşatlıx xolma, boşat aŋar, da
yurekiŋ bile kül, da teniŋ bile ferahlan, da yöpsün anı.
- Oğlum, xayda seni ündemeseler hörmetlep, anda barma, da kimese
senden söz sormasa, anda cuap berme, da ol axın suv kibik, buzlamıyır
ança, da bazıp yürüme ayaxın bile; bolmagay ki vaxtsız tas bolgaysen.
- Oğlum, sınagın oglanlarıŋnı açlıx bile, da susamax bile, da miskinlik
bile, da eski bazıx tonlar bile: eger tözümlü ese ber tirlikiŋni xoluna.
- Oğlum, xaçan seni xargga ündeseler ya toyga, caht et barça
sıŋarıŋdan burun çıxkaysen da yene ikinci barmagaysen: Teŋriden yaxşı
at alırsen da tövüş almassen başıŋa.
- Oğlum, eger yarlı eseŋ, na sıŋarlarıŋ arasına alani etme, ki ayıblanmagaysen da sözüŋe de xulax hoymaslar.
- Oğlum seniŋ sırıŋnı, yapuxuŋnu xatınıŋa açma, anıŋ uçun ki xatın
kişi sır saxlamastır, alani eter xardaşlarına, urux köküne, da seni tabarlar.
- Oğlum, işkili bolsaŋ saxla tiliŋni köp sözlemexten: saŋa yaxşı bolur,
da uslu ündelirsen.
- Oğlum, kimsege kleseŋ tirlikiŋni bermege, bitiksiz, möxürsüz, tanıxsız berme: berdiŋ eseŋ tanar, da sen xayğurup hayıfsınırseŋ tirlikiŋni.
- Oğlum, yaxşı dostundan yıraxlanma: eger yıraxlandıŋ ese, ya taparsen anıŋ ki dosd(t), ya tapmassen.
- Oğlum, yaxşıraxtır, ki seniŋ tirlikiŋ oğurlangay, ne ki üstüne oğurlux
tapulgay.
- Oğlum, kimge ki Teŋri beriptir, sen anı hörmetle, da xartlarnı körseŋ
börküŋ çıxar, da tur ayaxıŋ üsne anıŋ alnına da sıyla anı.
- Oğlum, barlı – tirlikli adamga paxıllıx etme ya akahlıx : kişiniŋ közüŋ
neme toydurmaz, tek toprax.
- Oğlum, xınamxoslux etme, zera ki, yaxşılıx utirlik, u mal Teŋridendir,
da yarlılıx kelde ese, arada yürügenni sökerler.
- Oğlum, yığla da barma dostuŋ övine, kirip çıxma: soŋra acızlanıp
söker de seni.
- Oğlum, it, ki salgay kendi eyesin da artıŋdan kelgey, taş al da ur ki
artıŋdan kelmesiŋ.
- Oğlum, yaxşı xılıngan adam da aruv yürekten alğış etken xabuldır
Teŋrige, da uyattan yorx, neçik Teŋriden.
112
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
- Oğlum, yaman sağış da yürekke çıxkan eski duşmandır, da tözümlük
fündümentidir xartlarnıŋ da beklikidir dinniŋ.
- Oğlum, söv könülüknü da yalgannı heç et, dayma xulax xoy Teŋriniŋ
buyruxuna da eski duşmandan xorxma: Teŋriniŋ buyruxu yaxşı ademige
taş xaladır.
- Oğlum, yaman u yalğançı haç, zera akahlıx da barça yaman neme
yalğançılıxtan toğar.
- Oğlum, yarğunu sövme: eger utsaŋ, eger utmasaŋ duşmanıŋnı, evet
ki Teŋriniŋ yarğusundan xorx.
- Oğlum, kim ki könüdir, esi bile yarıxlı güneştir; da kim ki öçeşir yüreki bile da öpke süver saxlama, ol adam tamuxnuŋ xaramğuluxuna oxşar;
da kim aruv, aöiz köŋüllüdür, ol adam sadağaçıdır; da kim akahtır, eger
barlı ese de essizdir.
- Oğlum, cimriniŋ üvüne kirme, kirseŋ de, keçikme, zera tirlikiŋden
boş bolursen.
- Oğlum, sıŋarıŋnı pambas etme eger yıraxtın, eger yuvuxtun, zera
yaman söz terça da tezinden yeter, da alarnıŋ arasına talaş bolur.
- Oğlum, Teŋri buyuruptır çağırnı ferâhlik üçün, yohese yaman yerde,
kereksiz yerde yaxşıraxtır neme yaman içkeysen, ne ki içki.
- Oğlum, ol türlüdir esirik adam, ne türlü ki ox kirgey burnunuŋ içine:
özgege tiymey – tek kendiniŋ tebesine.
- Oğlum, cimri adam ol türlü sağışlar kendiniŋ esine, ki ‘Men bağatırmen, da küçmen, da ne ki sözlermen, axıl, us bile sözlermen’ anı bilmestir,
ki yoluxur anıŋ kibik esli kaç ademige, ki tutkaçox xolundan, yerge urar
da öldürür.
- Oğlum, körseŋ düşmanıŋnı, ki yatıptır, sen anı xayğur, anıŋ üçün ki
dost eterseŋ saŋa; eger ki kültkü etseŋ, tursa saŋa yaman eter.
- Oğlum, asrı esirik adam sağışlar, ki yer birgesine aylanır. Anı bilmes
– başı aylanıyır, zera ki yerdirbarça yemişlernıŋ anası; ol türlü artıxsı içmextir barça yamannıŋ anası: titsinmiyin yamanlıxka salır, da yarlığamıyın öldürür ademini, da keltirir da oxşatır canavarga.
- Oğlum, haç ademi üçün yük bolmaxtan: eger yük bolduŋ ese, alay
tut, ki tusnaxıŋnı berdiŋ aŋar; eger vaxtına bermediŋ ese, saxalıŋnı 1 –1
yulxarlar.
113
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
- Oğlum, yalgançı bolma. Eger seni 1 saxat yalgançı taptılar ese, könü
de sözleseŋ, yalgançı sagışlarlar, da inanmaslar, da barça yerde yalgançı
aytsarlar.
Xaytıp Xigar ayttı uslularnıŋ axılın, Natanga, xardaşı oğluna.
4 iş bar, ki adamnıŋ közünüŋ yarıxın arttırır: evelgi-baxkay erte .i.ekler
üsne; 2-inçi – yalan ayax yürügey yeşil üsne; 3.ünçi- axın suvda yürügey;
4 ünçü – yolçunların körgey yıraxtegilerin.
Xaytıp 4 işler ki adam oğlun semirtir: Burungi – kiyiniş; 2 inçi – yaxşı
söz işitkey daima; 3 ünçi kendiniŋ oğlanları bile da xul-xutanı bile sövöklü
(sövüklü) tirilgey; 4 ünçi – neme yaman söz işitse işitmemiş bolsun.
Yene 4 işler, ki adam oğlu kendine hörmet keltirir: dayma yaxşı sözü,
miskinlik etkeni, da eksiklik sözlegeni, da uyalganı uludan – kiçiden.
Xaytıp 4 iş bar, ki adamnıŋ yüzünüŋ suvun keterir: Burungi, ki aşıx
bolgay yaman xatınga; 2. inçi, ki köp sözlegey da aytkay, ki : ‘Menim kibik
kimese sözlemey bolmas da bilmes’; 3. ünçi, ki yaxşılarnıŋ sözü arasına
kirgey da urup buzgay; 4. inçi ki aytkay: ‘Bilirmen’, - da yalgan sözlegey.
Yene sordular Uslu Xigarga, ki nedir bu dünyada tattı (tatlı).
Ayttı Xigar :
- Yüznüŋ uyattı. Kimniŋ yüzünüŋ uyatı bar, ol tatlıdır. Zera ki barça
neme harsızlıxtan toğar.
Budur menim ögütüm, xaysı ki men, Xigar ayttım menim xardaşım oğluna Natanga. Da men bilmedim – menim ögütümnü heç etti da tozdurdu,
neçik topraxnı elge utru.
Başladı yamanlama xanga da barça malımnı, xaznamnı, tirlikimni
başladı tas etmege, xullarımnı öltürmege, xaravaşlarımnı uyatlama, ança
ki menim Apesdan atlı xatınıma da xol salma kledi, ki anı kiçiden östürdü
da eske keltirdi.
Bu ilgeri etkenden soŋra maŋa bardım men xanıma, da aŋlattım
Natannıŋ yamanlıxın, da keterdim xatımdan, da ayttım:
- Dağın, seniŋ erkiŋ yoxtur menim tirlikime.
Dağı yaman başladı meni xanga yamanlama ança, ki başıma keltirdi,
ki xan buyurdu, ki:
- Eltiŋiz da kesiŋiz Xigarnı.
Da ol kişiler da calatlar menim tuz-ötmekimni unutmadılar. Çöküp da
xoltxa ettim, da ayttım:
114
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
- Bardır mende bir adam maŋa oxşaş, da ölümlü iş etiptir. Anıŋ başını
kesiŋiz menim üçün da meni saxlaŋız. Kerek bolgaymen 1 kün menim xanıma.
Xigarnı saxladılar da kişini kestiler.
Xanga xaber bardı ki Xigar kesildi.
Asoresdan ulusu Xayğuga tüştü. Kettiler ulustan da p’arawon xanga berindiler.
İşitti p’arawon xan ki Xigar kesildi. Ulu elçiler yeberdi Senék’arém
xanga, ki yeber maŋa anuŋ ki adam, ki neki sorsam, cuap bergey, dane
türlü adam ki, uslu da axıllı bolgay, ki ne türlü avadanlıx aytsam maŋa
tüzgey.
Senék’arém xan ündetti ulu biylerin da sarnattı bitikni. Ayttı xan:
- De, bu işke kim cuvap berir.
Ayttılar:
Xanım, kimese bolmas bu işke cuvap berme, tek Natan, ki Xigardan
övrendi barçanı.
Ündetti xan Natannı da ayttı:
- Bolurmısen bu işke cuap berme?
Ayttı Natan:
- Men dügül. Yohese menim ki 1000 de bolsa bolmas muŋar cuap
berme.
Andan soŋra xan hayıfsındı Xigarnı kendiniŋ biyleri bile, xorxup
p’arawon xandan, ki ulu çerüv bile kelmegey üsne. Da ayttı Senék’arém
xan:
- Kim ki maŋa Xigarnı turğuzgay edi, yarım xanlıxımnı aŋar berir
edim!
Keldi Apusmak atlı biy da ayttı:
- Meni tiridir Xigar!
Neçik ayttı, bardı, da keltirdi tezinden Xigarnı, da turğuzdu xannıŋ
alnına, da xigar ölü çireyin alıp edi.
Kördü xan, da asrı süvündü, da ayttı:
- Alğışlıdır Teŋri, ki bügün Xigarnı ölüden turğuzdu! Yeberdi anı
xan, ki:
- Bar, arın, da yuvun, da semir, da 40 künde dire kereksen maŋa.
115
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Xaçan ki 40 künden soŋra keldim xan xatına, ayttı xan:
- Sen menim alafımnı işitiŋ mi – maŋa ne elçiler keldi P’arawon
xandan?
Ayttım:
- Xanım, men barıyım boyum bile da tuziyim bu işlerni barça.
Bardı, da tüzdü da yasadı.
Da keldi ulu süvünçlük bile da, ulu başxışlar bile P’arawon xandan
Senék’arém xanga. Xan utrusuna çıxtı ulu biyleri bile. Xaytıp keldiler, kimler xaçıp ediler: İşittiler, ki Xigar tiridir.
Andan soŋra ayttı xan:
- Ne klersen saŋa beriyim.
Ayttım:
- Xanım, senden neme klemen, tek maŋa xardaşım oğlun Natannı
ber.
Xaçan berdi maŋa Natannı, ayttım xuluma baylama stolpka. Ançax
dağın köp aytmaxtan soŋra 1 söz aytır edim, da xulum xamçılar edi. Ayttım:
- Oğlum, Teŋrim menim saxladı meni menim anmeğlıxım bile da seni
tas etti seniŋ yamanlıxıŋa köre. Teŋri etkey seniŋ da menim aramızga yarğunı.
Ol sahat işitti da çatladı, da ayttım:
- Oğlum yaxşı xılıngan yaxşı tapar da yaman xılıngan yaman tapar.
Da kim kimge çuxur xazsa, kendi düşer. Yaxşılıx yaxşılıx bile tügellenir, da
yamanlıx yamanlıx bile tügellenir.
Bügünge diyin caht etsin oğul atanıŋ – ananıŋ alğışın algay da könülük bile yürügey, ammén.
116
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ALTINKAYNAK / Sevda ALTINSOY
Kaynaklar
Aksoy, Ömer Asım, Atasözleri Sözlüğü I-II, Ankara 1984.
Alptekin, Ali Berat, Kirmanşah Hikâyesi, Ankara 1999.
Altınkaynak, Erdoğan, Gregorian Kıpçak Dil Yadigarları, İstanbul 2006
__________, Türk Halk Hikâyeleri (Metin-Tahlil), Basılmamış Yüksek Lisans Tezi,
Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri 1992.
Arat, Reşid Rahmeti, Kutadgu Bilig, Ankara 1988.
Deny, J., E. Trijarski, “Histoire du Sage Hikar’ Dans la Version Armeno Kıptchak”,
Rocznik Orientalistyczny, 27, Wiezbaden 1964.
Duymaz, Ali, Kerem ile Aslı Hikâyesi, Ankara 2001.
Düzgün, Dilâver, Âşık Mevlüt İhsanî, Erzurum 1997.
__________, Âşık Mustafa Ruhanî, Erzurum 1997.
Ergin, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, ‘Dirse Han Oğlu Boğaç Han Destanı, Kam
Püre’nin Oğlu Bamsı Beyrek Destanı’, İstanbul 2000.
Garkavets, Aleksandr, Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye, Almaata 2002.
Gülensoy, Tuncer, Manas Destanı, Ankara 2002.
Krımskiy, Agatangel Yefimoviç, Türki, İh MoVi Ta Literaturi, 1930
Kudasov, S. J., Armian Jazulı Kıpşak Eskertkişi ‘Dana Hikar Sözinin Tili’, Almatı
1990.
Kur’an-ı Kerim, Ali İmran Suresi.
Kutsi, Tahir, Köroğlu, İstanbul 1975.
Küçük, Abdurrahman, Ermeni Kilisesi ve Türkler, Ankara 1997.
Mert, Hamdi, Hünkar Hacı Bektaş Veli, Ankara ?.
Onur, M. Naci, Yusuf ve Züleyha, Ankara 1986.
Togan, Zeki Velidi, Oğuz Kağan Destanı, İstanbul 1972.
Trıyarski, E., “O Dialektnoy Differentsiatsii Armiyano-Kıpçakskogo Yazıka, Çeviren
N. M. Karpoviç, Sovetskaya Türkologiya, IV, 1987.
Türkmen, Fikret, Âşık Garip Hikâyesi, Ankara 1995.
117
MİLLÎ MÜCADELE ROMANLARINDA
TÜRK-ERMENİ İLİŞKİLERİ
Yrd. Doç. Dr. Esat CAN
Trakya Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
E-mail: [email protected]; Tel: 0 535 257 33 74-0 284 235 28 24/1271
Özet
Türk tarihinin çok önemli bir dönemini anlatan Millî Mücadele romanları, işledikleri çeşitli konu ve meseleler arasında azınlıklara da yer verirler. Eserlerde azınlıklarla ilgili
sayfalar, olayların mahiyeti ve seyri nedeniyle büyük ölçüde Rumlarla ilgili ise de zaman zaman Ermenilerden de
bahsedilir veya Ermeni kahramanlara yer verilir.
Millî Mücadele’nin bir özelliği de, tarihî olayların kaçınılmaz bir sonucu olarak, Anadolu ve Rumeli’de yüzlerce
yıl bir arada yaşamış ırk veya milletlerin geldikleri yol ayrımında birbirlerinden uzaklaşıp kendi kader çizgilerinde
yeni istikâmetlere yönelmeleridir. Türk romancıları Millî
Mücadele’yi Türk milleti için bir varlık-yokluk davası halinde işlerken, azınlıkların genellikle olumsuz bir tavır ve tutum içinde olduklarını belirtirler. Genel bakış ve yaklaşım
böyle olmakla birlikte bazı yazarlar eserlerinde menfîlerin
yanı sıra olumlu azınlık kişilerine de yer verirler. Bunlardan
bazıları Ermeni kahramanlardır.
Tarık Buğra’nın Küçük Ağa adlı eserindeki Dr. Minas, Attila
İlhan’ın Sırtlan Payı’ndaki Pandikyan Efendi, Kemal Tahir’in
Esir Şehrin İnsanları’ndaki Mıgırdıç Efendi, Ahmet Hamdi
Tanpınar’ın Sahnenin Dışındakiler’indeki Madam Elekçiyan, Talip Apaydın’ın Toz Duman İçinde’sindeki Artin
Usta, İlhan Tarus’un Var Olmak’ındaki Margosyan Efendi,
Ömer Polat’ın Saragöl’ündeki Zadik Usta ve Siran’ı böyle
roman kişileridir. Bu kahramanlar, her şeyden önce insan
oldukları bilinciyle, geçmişte zamanın derinliklerine giden
güzel bir beraberliğin mevcudiyetini dile getirerek kavgaya karşı çıkarlar veya kavga yanlısı ırkdaşlarının girişim ve
eylemlerine bigane dururlar. Tebliğimizde birlikte yaşama
sanatının Millî Mücadele dönemindeki örnekleri addedilebilecek söz konusu roman kahramanlarının kişilikleri ile
fikir, tutum ve davranışları tahlil edilecektir.
Yrd. Doç. Dr. Esat CAN
Millî Mücadele Romanlarında Türk-Ermeni İlişkileri
Türk tarihinin çok önemli bir dönemini anlatan Millî Mücadele romanları, işledikleri çeşitli konu ve meseleler arasında azınlıklara da yer
verirler. Eserlerde azınlıklarla ilgili sayfalar, olayların mahiyeti ve seyri
sebebiyle büyük ölçüde Rumlarla ilgili ise de zaman zaman Ermenilerden
de bahsedilir veya Ermeni kahramanlara yer verildiği görülür.
Millî Mücadele’nin bir özelliği de, tarihî olayların kaçınılmaz bir
sonucu olarak Anadolu ve Rumeli’de yüzlerce yıl bir arada yaşamış ırk
veya milletlerin, geldikleri yol ayrımında birbirlerinden uzaklaşıp kendi kader çizgilerinde yeni istikâmetlere yönelmeleridir. Türk romancıları
Millî Mücadele’yi Türk milleti için bir varlık-yokluk davası halinde işlerken azınlıkların genellikle olumsuz bir tavır ve tutum içinde olduklarını
belirtirler. Genel bakış ve yaklaşım böyle olmakla birlikte bazı yazarlar
eserlerinde menfilerin yanı sıra olumlu azınlık kişilerine de yer verirler.
Bunlardan bazıları Ermeni kahramanlardır.
Tarık Buğra’nın Küçük Ağa1 adlı eserindeki Doktor Minas, bu kahramanların en dikkat çekici olanı sayılabilir. Karakter yaratmada usta olup
Millî Mücadele romanlarının en önemlilerinden birini, Küçük Ağa’yı yazmış olan Tarık Buğra, Doktor Minas’ın şahsında hem kimliği hem de kişiliği ile Osmanlı olup siyasî ve sosyal hengâmelere rağmen öyle kalabilmiş
müspet bir insan ve namuslu bir aydını anlatır. O, imparatorluğun çökü1
Tarık Buğra, Küçük Ağa, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 1992.
121
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
şüne rağmen, ekmeğini yediği, emek paylaştığı bu toprakla bu insanlara
bağlı kalan pek az hristiyandan biridir. Bunu herkes gibi Ali Emmi de
bilir ve doktora ayrı bir yakınlık, hatta saygı duyar. Aralarında pek açığa
vurulmamış bir dostluk vardır. Dr. Minas’ın insanî cephesini, eşraftan Ali
emmiyle hem dost olarak hasbihal ederken, hem de onun ağır hastalığı ile
hekim olarak uğraşırken daha iyi anlarız:
Minas nabzını tuttuğu zaman Ali Emmi’nin gözleri aralandı. O da
şevklendirmeye çalıştığı yüksek bir sesle:
—Ne o koca herif dedi; salıvermişsin kendini, yakışır mı sana?
Ali Emmi gülümsemeye çalıştı2. (…)
Doktor nabzı saymış, kalbi ve ciğerleri muayene etmiş, dereceyi almıştı. Bir de iğne yaptı. Pek ümitsiz olduğu yüzünden belliydi, bunu belli
etmek de istiyordu. Dipteki ocağın yanına oturdular. Reis bey de, Küçük
Hacı da bir şey sormaya cesaret edemiyor veya buna lüzum görmüyorlardı. Ama Minas fısıldadı:
— Hiç iyi değil. Ciğerleri bitmiş. Kalp de paso demek üzere. İğne biraz kendine getirecek, belki diyeceği bir şeyler vardır3.
Ali Emmi mistik bir direnişle, zaferden önce, zaferi görmeden önce
kendisine bir şey olmayacağını aklına koymuş bir ihtiyardır.
İkide bir; ‘Gâvuru kovduğumuzu görmeden ölmem ben oğlum’ derdi.
Bu ‘ölmem’ kelimesi zaman zaman da; ‘ondan önce bana bir şey olmaz’
şeklini alırdı4.
Doktorun, Ali Emmi’nin yanına gidip nabzını tuttuktan sonra aralarında geçen şu konuşma, birlikte yaşamayı sanat haline getirmiş insanların
pek özel samimiyet ve sıcaklığını yansıtır:
… Minas bir çocuk sever gibi sordu:
—Nasılsın Ali Emmi?
‘Eeeh..’ diye hafif bir ses çıktı.
Minas daha belli bir gülüşle:
—Gâvur doktoru tanımadın mı koca herif? dedi.
Reis bey de, Küçük Hacı da kımıldayamadan ona bakıyorlardı. Ali
Emmi gayret bulmuştu:
2
3
4
Buğra, a.g.e., s.492.
Buğra, a.g.e., s.493.
Buğra, a.g.e., s.494.
122
Yrd. Doç. Dr. Esat CAN
—Sus ülen, gâvur deme kendine.
Minas artık hasta çocuğa meddahlık yapıyordu, yüksek sesle konuştu:
—Desem de, demesem de gâvur değil miyim? Üzme kendini üzme; ben
Osmanlıyım Ali Emmi, Osmanlı. Şimdi sen nasılsın bakalım?
—Eh işte.…………………..
Minas sanki bir ilâç tatbik ediyordu. Gürültücülüğünü iyice artırdı:
—Şuna bak Reis bey, şuna bak; bu kurt kocadığını nihayet anlamış
değil mi?
Ali Emmi biraz kendine gelir gibi olmuştu:
—Doğru… senin gibi… bi … köpeğin…
Minas bir kahkaha atarak tamamladı:
—Maskarası olunca anladın ha?. Oh olsun. Fakat ben sana işin doğrusunu diyeyim mi? Sana asıl ağır gelen bir gâvura muhtaç olmak.
—Sus dedim ülen… zorlama kendini gâvur olmak için.. Bi kalkayın
seni sünnet ettirmezsem bana da Ali…
Öksürmeğe başladı.
—Yorma kendini5.
Minas, Ali Emmi’nin ilâçlarını eczaneden kendisi alıp getirir:
Sedirden aldığı ot yastıkları arkasına koyup doğrulttu:
—Şimdi ben gidip ilâç getireceğim. O zamana kadar da pek konuşma.
Küçük Hacı biraz itiraz edecek oldu. Fakat Minas dinlemedi:
—İçinizde en genç benim. Sonra eczacıyı da benden başkası kaldıramaz.
Çıktı. Ali Emmi bitkinlikten çok, içliliğin titrettiği bir sesle:
—Bu da gâvur, dedi, töbe töbe.
ve Reis bey, Akşehir’de tam bir minyatürünü bulan büyük trajediyi
düşündü:
Bir vakitler (…) aynı hava, aynı su ve aynı nimetler, aynı haklarla
eşit olarak, hem de aynı selâmlaşmalar, aynı gülümseyişlerle paylaşılıyordu. Gelenek, görenek, inanç ayrılıkları için, dağsal köylerin giyim kuşam,
5
Buğra, a.g.e., s.496.
123
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
ağız ve oturup kalkma özelliklerine gösterilen hoşgörürlük, hattâ fazlasıyla vardı. Asıl doğru söylenişi ile bu ayrılıklar mesele değildi. Eşsiz İslâm
kalbinin ve kafasının yarattığı Osmanlı düzeni içinde bütün münasebetler
insana yakışan halini buluyordu6.
Durumu giderek ağırlaşan Ali Emmi vefatından önce yakınlarına vasiyette bulunurken sözlerinin başında Doktor Minas’a yer verir:
… Dinlen beni gaari: Bu doktor gâvuruna sahap çıkın. Hacım, sen de
Leylâma da anasına da göz kulak olun gaari. Kendi torunlarından ayırma
emi. Biz gün gösteremedik bahtsızlara7.
Bölücülük aleyhtarı ve Osmanlılık değerlerine bağlı bu Ermeni doktor, Rum manifaturacı Eftim ve Vasilâki ile birlikte, romandaki müspet üç
azınlık ferdinden biridir. Yazara göre, onlar gibi dürüst ve devlet şuuruna
sahip daha pek çok Rum ve Ermeni vardır. Nitekim bu grup, Müslüman
mahallesine yapılacak bir gece baskınını da kararlılıkları sayesinde engelleyebilmiştir. Fakat bu insanlar büyük sosyal çalkantılar ve savaş hengâmesi içinde ne İsa’ya, ne de Musa’ya yaranabilmişlerdir.
Tarık Buğra’nın, kadro olarak pek zengin romanında çeşitli şahıslar
arasında yer verdiği farklı bir tip de işte bu müspet azınlık tipidir. Ondan
önceki Millî Mücadele romanlarında bu hacimde yer verilmiş müspet azınlık tipine rastlamıyoruz. Bu yaklaşımda yazarın objektif olma ve objektif
kalma gayretiyle insan sevgisini buluyoruz.
Behçet Necatigil, Ermeni Doktor Minas’ı Osmanlı ruhunun güzel örneği olarak niteler ve yazarı da böyle bir tip yaratmakla başarılı bulur8.
Ömer Polat’ın asıl konusu itibarıyla, beylerle köylüler arasındaki arazi
ihtilâfını işleyen Saragöl9 romanında, Sinek yaylasında, Ağrı veya Süphan
dağı eteklerinde, Van gölü kıyısında, Bingöl yaylalarında, Harran ovasında
göçer olarak yaşarken daha sonra isânı tercih eden bir Kürt obası, eserin
şahıs kadrosunun ekseriyetini oluşturur. Sayfalarının çoğu, toprak anlaşmazlığı ve kavgasına, makinalaşmanın köydeki hayat üzerine etkilerine10
ayrılan romanın üçte birlik bir bölümünde de, uzun bir geriye dönüş halinde, Müslüman halk ile Ermenilerin münasebetlerine yer verilir:
6
7
8
9
10
Buğra, a.g.e., s.497.
Buğra, a.g.e., s.501.
Behçet Necatigil, Edebiyatımızda Eserler Sözlüğü, 2. Baskı, İstanbul 1979, s.311.
Ömer Polat, Saragöl, May Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 1974.
Bkz. Ramazan Kaplan, Türk Romanında Köy, Akçağ Yayınları, 3. Baskı, Ankara 1997,
s.329-331.
124
Yrd. Doç. Dr. Esat CAN
Oba, göçerlikten yerleşik hayata geçmeye karar verince uygun mekân
olarak Süphan dağı eteklerinde bir yamaç düşünülür. Burası aynı zamanda
bir Ermeni köyüne komşudur. Obalılar bundan ayrıca memnuniyet duyarlar, çünkü şimdiye kadar bu ellerde bir Ermeniden kötülük görmemişlerdir11. Obanın ileri gelenleri Ermeni köyüne inerler. Burası beyaz badanalı
evleri, akkavaklı bahçeleri ve kilisesi olan şirin bir yerdir. Ermeniler, gelenleri konuk edip ağarlar, onlara ömürleri boyunca görmedikleri yemekler ikram ederler. Sonraki günlerde göçer köyünün kurulmasına başlanır.
Evlerini Ermeni ustaların inşâ ettiği köye Milân adı verilir. Ardından Ermeni köyü ile Milân arasında komşuluk münasebetleri ve geliş gidişler
başlar. Ermeniler, sosyal yönden, yöredeki Müslüman köylerinden hayli ileridirler. O zamana kadar yalnızca hayvancılıkla uğraşan Milân köyü
halkı, hayvan koşmayı, çift sürmeyi, tırpan çekmeyi ve ekin tırmıklamayı
Ermenilerden öğrenir. Müslümanlar Ermeni köyünden kız alır, Ermeniler
Müslüman çocuklarına kirve olurlar.
Romanın baş kahramanı Mıkko’ya da Ermeni Zadik Usta kirve olur.
İki aile arasında çok yakın ve dostane münasebetler kurulur. İhtiyaçlarını
birbirlerinden karşılarlar, sırasında birbirlerine hediyeler verirler. Söz gelimi, Mıkko’nun ailesi Zadik Ustalara tereyağı gönderir, Zadikler de onlara
bal verirler. Her ziyarette mutlaka yemek teklif edilir veya sofra kurulur.
Zadik Usta Mıkko’nun babasına kardaşlık diye hitap eder.
Eserin devamında, on beş yaşındaki Mıkko, Zadik Ustanın kızı Siran’a
âşık olur. Hemen hemen aynı yaştaki iki ergen çocuk, köyde ve kırda çeşitli vesilelerle beraber olup gezer dolaşırlar. Bir gün kız, Mıkko’ya Ermenice bir türkü söyler. Bu türküde bir Ermeni kızının bir Kürt gencine âşkı
anlatılır:
Barzir ağpür Krti diğin çur danim,
Barzir, barzir pegi dığin danim.
Teh, şud barzir pegi dığin çur danim
Barzir, barzir, Han Muratin çur danim12.
11 Polat, a.g.e., s.71.
12 Bir Ermeni halk türküsünün Türkçesi.
125
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Su ver çeşme su götüyerim Kürt oğluna
Su ver çeşme su götüreyim bey oğluna.
Haydi çeşme, tez doldur tası, bey oğluna su götüreyim
Su ver, su ver çeşme Murat Hana su götüreyim13.
Daha sonra Siranlar’ın evine Rusya’dan Antranik isminde bir adam
gelir. Onun gelişinin ardından Siranlar’la Mıkkolar’ın arasına bir soğukluk
girer. Derken, nasıl olduğunu tam olarak kimse anlayamadan, köyler arasında silâhlı çatışma başlar. Sason’dan, Van’dan Ermenilerin Müslümanları katlettikleri haberleri gelir.
Bir gün Mıkkolar’ın köyü Ermeniler tarafından kılıçtan geçirilir ve
yakılır. Mıkko’nun anası öldürülüp başı ve bir göğsü kesilmiştir. Kurtulan
tek kişi, olay anında köyde bulunmayan Mıkko’dur. Katliamı, köyün arazisinin sahibi olan Dahar Paşa’ya haber verir. Paşanın adamları da misilleme
olarak Ermeni köyünü basarlar. Altlarındaki atın zayıf ve güçsüz olması
sebebiyle köye girmekte geç kalan Mıkko ve babası, Siran’ın ve annesinin
ölüsüyle karşılaşırlar. Üzerlerinde şok tesiri yapan bu durum karşısında
Mıkko, Babam ağladı, ben ağladım der. Olayı izah ederken de Bizi Ermeni
üstüne yollayan Hamidiye paşaları, elimize İngiliz onlusu verdiler. Ermeninin elinde de İngiliz onlusu vardı14. yorumunda bulunur ve hadisenin
kendi içindeki çelişkisini ortaya koyar.
Ermenilerin daha sonraları Suriye’ye, Kafkasya’ya gittikleri belirtilir.
Saragöl romanı, Doğu Anadolu’daki kırlık kesim insanlarımızla söz
konusu yörede yaşayan Ermenilerin aynı tabiatı, aynı havayı, aynı suyu
nasıl paylaştıklarını, bir başka ifadeyle, müşterek bir cemiyet hayatını nasıl sürdürdüklerini göstermesi bakımından diğer romanlardaki örneklerle
az-çok benzeşirken, bir Kürt çocuğuyla (Guro) bir Ermeni kızı (Ahçik)
arasındaki pek sâfiyâne ve derin sevgiyi işlemesiyle öbür eserlere fark yapar. Bu aşkın trajik sonu ise okuyucuyu, bütün zihin enerjisiyle, beşerî
hakikatler üzerinde düşünmeye sevk eder.
Kemal Tahir’in Esir Şehrin İnsanları’ndaki15 Mığırdıç Efendi, romanın baş kahramanı Kamil Bey’in çevresinde yer alan Ermeni bir roman
kişisidir.
13 Polat, a.g.e., s.88.
14 Polat, a.g.e., s.120.
15 Kemal Tahir, Esir Şehrin İnsanları, Adam Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 1993.
126
Yrd. Doç. Dr. Esat CAN
Kâmil Bey Karadayı, gazetesinde çalışmaya başladıktan sonra basın
dünyasının dışarıdan görülmeyen ve bilinmeyen cephesine de yavaş yavaş
nüfuz eder ve öğrendikçe hayreti artar. Zira, burada Yalnız zanaat özellikleri değil, bunlar üzerinde çalışan insanlar da, bilmeyenler için birer uçsuz
bucaksız âlemdir16.
İşte bunlardan biri de basımevinin yaşı belirsiz Ermeni patronu Mığırdıç Efendi’dir. Yazar onu, Acayip adamdı diyerek türlü ayrıntıyla anlatırken, asıl konusunu bırakıp, romandan bağımsız bir karakteri tanıtmaya
dalmış gibidir:
Söz gelimi basımevinin sahibi Mığırdıç Efendi, Kâmil Bey’e göre
uzun uzadıya incelenmesi gereken çapraşık bir konuydu. ‘Vapurda karşımıza, tramvayda yanımıza oturan nice Mığırdıç Efendiler görürüz de,
hiçbir şeyden şüphelenmeyerek haklarında kendimizce bir açıklamaya varıp rahatlarız!’ diye düşünüyordu. Mığırdıç Efendi acayip adamdı. Bir gün
Nedime Hanım, ondan söz ederken: ‘Gözlerinden akan damlalar canlı...
Yalnız bu damlalar’ demişti. Gerçekten de böyleydi. Kalın camlı gözlüklerinin arkasındaki donuk kara gözleri sanki asla kırpılmıyor, anlamlarını
hiç değiştirmiyordu. Gözleri gibi, kara elbisesi, kocaman ayakları da sanki çoktan ölmüştü. Mığırdıç Efendi’ye, bağırırken, gülerken, dolaşırken
rastlamak da mümkün değildi. Ne zaman uğrasa, bu yaşı belirsiz Ermeniyi camekânla çevrilmiş masanın arkasında, öyle cansız oturur buluyordu.
Bir şey yazdığı, hesap yaptığı da yoktu. Eğer kaybola kaybola on iki tane
kalmış sarı tesbihini sol eliyle şıkır şıkır çevirmese, kalp sektesinden çoktan ölmüş de, apansız ölümüne, gene kendisi ağlamaya başlamış sanılırdı.
Para bile onun için sanki hiç önemli değildi. Nitekim, makinelerinin bastığı yazıları da zerre kadar umursamıyordu. İsteyen Mustafa Kemal hakkında idam fermanı bastırsın, dileyen Padişahı tahtından alaşağı edecek ihtilâl
kararnamesi...
Kâmil Bey’i ilk gördüğü gün, kendisine mahsus bir ölçüyle ölçerek,
kendisine mahsus bir insan kalıbına koymuş, öylece bırakmıştı. Bu ayırımda, Kâmil Bey, soğuk fakat nezaketli bir ‘merhaba’ya lâyıktı o kadar... Bir
zaman sonra bu ‘merhaba’ya yüzünün yalnız alt kısmiyle zorla yapılan bir
de gülümseme eklendi. Bunlar yerine getirilince, sol eli, üç parmağıyle kısacık tesbihi çevirmeyi aralıksız sürdürüyor. Mığırdıç Efendi, gözlerinden
akan suları silmeyi bile gerekli görmeksizin öylece oturuyordu17.
16 Tahir, a.g.e., s.130.
17 Tahir, a.g.e., s.131.
127
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Attilâ İlhan’ın Sırtlan Payı’ndaki18 Pandikyan Efendi, yalnızca bir roman kahramanı değil aynı zamanda bir tarihî şahsiyettir. Attilâ İlhan’ın
tasvirine göre Pandikyan Efendi, taranmış pos bıyıklı, redingotlu, yeleği
gümüş köstekli, fesi kalıpsız, orta yaşlı bir adamdır. Son derece Osmanlı
ve çelebidir. Istılahlı Bâbıali Osmanlıcası ile konuşur19. İngiliz İstihbarat
dairesinde müdür olan Pandikyan Efendi, Kuvâ-yı Millîyecilere sürekli
olarak çok önemli istihbarat bilgileri aktarır. Çünkü o şuurlu bir vatanseverdir:
—… Oğlum, ben Osmanlıyım. Osmanlı doğdum, Osmanlı öleceğim,
bu lâfıma bir mim koy, e mi? Hâl-i hazırda sen bakma İngiltere devlet-i fehimesinin İstihbarat dairesinden sebeplendiğime, ben bilirim ki bu Avrupa
keferesi bize ekmek vermez, hâşa huzurdan köpek gibi de kullanır: Rumları
nasıl kullandıklarına hep birlikte şahit olmadık mı, Antranik Paşa’nın muhayyel Ermenistan’ını da istikbalde bekleyen budur20…
Turgut Özakman da Şu Çılgın Türkler21 adlı eserinde aynı kahramana ve daha kapsamlı olarak yer verir. Türk subayları Pandikyan Efendi’yi
önce takip edip tabanca tehtidi ile alarak kendi mekânlarına götürürler.
Subaylarla Pandikyan Efendi arasında şu konuşma geçer:
… Ortada oturan Aziz Hüdai, ‘Pandikyan Efendi’ dedi. ‘Türk millî
kuvvetlerinin misafirisin:’
Pandikyan titredi.
‘..Sen de bizim gibi bu toprakta doğdun, büyüdün, okudun. Ne Ermenisin diye aşağılandın, ne Hıristiyansın diye eziyet gördün. Yüz yıllarca
birlikte çaldık, oynadık, yedik, içtik, ağladık, güldük. Çünkü yurt kardeşiydik. Sonra aramıza birtakım entrikacılar, dünyayı yalnız kendilerinin
sanan güçler ve satılık kiralık, hayalci adamlar girdi. Acı olaylar oldu.
Bugüne geldik. Bu yurdun hepimizin üstünde hakkı var. Bu hak, bu yurdun
insanlarına zerre kadar saygısı ve acıması olmayanlara hizmet edilerek mi
ödenir? Vicdanını yokla ve cevap ver!’
Pandikyan’ın gözleri nemlenmişti.
‘Konuşabilir miyim?’
‘Lütfen.’
18
19
20
21
Attilâ İlhan, Sırtlan Payı, Bilgi Yayınevi, 3. Baskı, İstanbul 1992.
İlhan, a.g.e., s.357.
İlhan, a.g.e., s.360.
Turgut Özakman, Şu Çılgın Türkler, Bilgi Yayınevi, 14. Baskı, Ankara 2005.
128
Yrd. Doç. Dr. Esat CAN
Pandikyan Efendi konuşmaya başladı22.
Gerçekten de Millî Mücadele faaliyetlerine Hıristiyan Osmanlı vatandaşlarından bazılarının yardım ve destek sağladıkları tarihî kaynaklarca da
kabul edilmektedir23.
Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Sahnenin Dışındakiler24 romanındaki Madam Elekciyan, baş kahraman Cemal’in kaldığı pansiyonun sahibi olup
tombul kollu, dolgun göğüslü, güzel bacaklı kırk-kırk beş yaşlarında eski
bir kantocu ve tiyatrocudur. Kuva-yi Millîyeci Salih Kaptan’ın metresi
olan Madam Elekciyan, esprili ve hoşça vakit geçirerek yaşama anlayışına
sahip bir kadındır. Onun İstanbul’daki Kuva-yi Millîyeci kahramanlarla
yakınlığı ve dostluğu, tabiî olarak okuyucuda barıştan yana müspet bir roman kişisi intibaı bırakır.
İlhan Tarus’un Var Olmak25 romanında Margosyan Efendi, eserin baş
kahramanı Hamdi Bey’in muhasebecisi bir Ermenidir. Ayrıca, bir özel kalem memuru gibi, müdürü ile ziyaretçilerinin görüşmelerini ayarlar. Daha
sonra, kasabada sükûnun bozulduğunu görünce çoluğunu çocuğunu toplayıp İstanbul’a gitmesinden anlarız ki, onun Millî Mücadele taraflarından
herhangi birine mutlak manada bir bağlılığı yoktur. Fakat bir karşıtlık veya
husumet içinde de görülmez.
Yine İlhan Tarus’un Vatan Tutkusu26 romanında Müslüman ahali ile
birlikte Rum, Ermeni ve Yahudilerin yaşadığı kasabanın dinî ve etnik bakımdan çok renkliliği romanın olay örgüsünü kompleks hale getirir.
Bu insanlar yüzyıllar boyu tarifsiz güzellikte bir barış ve huzuru paylaşmışlardır. Öyle ise şimdi ne olmuştur? Roman kahramanlarından Osman
Efe kendi kendine bu sorunun cevabını bulmaya çalışırken hayli zorlanır.
22 Özakman, a.g.e., s.108; H. Himmetoğlu, 1. Cilt, s.409 vd.
23 Bu gibi faaliyetlerin yerine getirilmesinde hiç şüphesiz ki, Türk vatandaşlarının yanı sıra
ecnebiler ve gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarının da hizmetleri görülmüştür. Gayrimüslim vatandaşların başında gelen en önemli sima Pandikyan Efendi olmuştur. İngiliz İstihbarat Servisi’nde şef olarak çalışan ve gizli grupların koruyucu meleği durumunda olan
Pandikyan Efendi’nin Millî Mücadele’ye olan katkıları önemli bir yer tutmaktadır. Mesut
Aydın, Millî Mücadele Döneminde TBMM Hükümeti Tarafından İstanbul’da Kurulan Gizli Gruplar ve Faaliyetleri, İstanbul 1992, s.275.
24 Ahmet Hamdi Tanpınar, Sahnenin Dışındakiler, Dergâh Yayınları, 2. Baskı, İstanbul 1990.
25 İlhan Tarus, Var Olmak, Varlık Yayınevi, 1. Baskı, İstanbul 1957.
26 Tarus, Vatan Tutkusu, Ağaoğlu Yayınevi, 1. Baskı, İstanbul 1967.
129
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Aynı yazarın Hükümet Meydanı27 romanında Rum, Ermeni ve Yahudi
mahallelerinden oluşan azınlıklar, kasabaya Kuvva-yı Millîyeciler’in gelişlerini sevinçle karşılarlar.
Talip Apaydın’ın Toz Duman İçinde’sindeki28 Artin Usta, Millî
Mücadele’ye vatanseverlik duygusu ile destek olan roman kişilerinden biridir. Kasabadan süngü, tüfek, mermi yapımı için Ankara’ya giden Müslüman zanaatkârların içinde Artin usta da vardır. Romanda ondan bir daha
söz edilmez. Ancak, anlaşılır ki, o Millî Mücadele’ye fiilen destek veren,
bizden bir insandır.
Abdullah Ayata’nın Anılarda Son Ermeni29 romanı doğrudan doğruya
Türk-Ermeni münasebetlerini konu alarak yazılmış bir eser olmasıyla dikkati çeker.Birinci Dünya Savaşı yıllarından 1970’li yıllara kadar geniş bir
zamanı konu alan roman, en çok, Cihan Savaşı’nın cephe gerisine etkileri,
tehcir ve Millî Mücadele dönemleri üzerinde yoğunlaşır.
Ruslar ve İngilizler tarafından ayrı devlet vaadiyle aldatılan Ermenilerin bir kısmı, imparatorluk içinde bölücülük yapmaya girişmiş, Doğu
Anadolu’nun Erzurum, Van gibi merkezlerinde Ruslarla birlik olup Müslüman ahaliye eziyet etmeye başlamışlardır. Bu durumun olumsuz tesirleri
Kayseri’ye kadar gelmiştir. Hem Müslüman ahali hem de Ermeni ahali
tedirgindir. Bazı Ermeniler İstanbul’a göçün çaresini aramaya başlarlar.
Bu arada, yirmi dört yaşındaki Türkmen delikanlısı Şıh Veli, dul fakat
genç ve çok güzel bir Ermeni kadına (Horimsi) âşık olur. Sevgileri karşılıklıdır. Farklı din ve ırklara mensubiyetlerine rağmen engeller sabırla
aşılır ve iki âşık, güzel bir yuva kurar.
Diğer yandan Anadolu’yu boydan boya etkileyen siyasî ve sosyal çalkantılar yavaşlamak yerine daha da artmış ve devlet 1915 yılında Tehcir
Kanunu’nu çıkarmak zorunda kalarak bir kısım Ermeni vatandaşlarını o
zaman yine kendi sınırları içinde bulunan Halep, Şam, Beyrut gibi uzak
Osmanlı şehirlerine nakl etmeye başlamıştır30.
Tomarza Ermenileri de hazırlanıp Everek Kaymakamlığı’nın gözetim
ve güvenliğinde yola çıkarılırlar. Çukurova üzerinden Beyrut’a ulaştırılacaklardır. Kafile, ilk gece yol üzerindeki Şıhbarak köyünde Müslümanlar
tarafından misafir edilir. Ancak, Gazer isminde bir Ermeni erkeğinin ağır
27
28
29
30
Tarus, Hükümet Meydanı, Ak Kitabevi, 1. Baskı, İstanbul 1962.
Talip Apaydın, Toz Duman İçinde, Hürriyet Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 1974.
Abdullah Ayata, Anılarda Son Ermeni, Altın Kitaplar Yayınevi, 2. Baskı, İstanbul 2005.
Romanda Tehcir’in isteğe bağlı gösterilmesi (s.87, 89, 141) tarihî gerçeğe uymamaktadır.
130
Yrd. Doç. Dr. Esat CAN
hasta olduğu anlaşılır. Ertesi gün kafile hareket ederken başta medrese mezunu İbiş Hoca olmak üzere Müslümanlar, Gazer’i bırakmazlar. Askerlere onu tedavi ettikten sonra ayrıca göndermek istediklerini söylerler. Kışı
Şıhbarak’ta geçiren Gazer, tamamen iyileşir ve bu arada adeta köy insanlarından biri olur. Köy arazisini sulayabilmek için, yakındaki Zamantı ırmağının üzerine bir bent yapımını başlatır ve hüzünle vedalaşarak köyden
ayrılır. O da Beyrut’a gider.
Gazer Usta, ayrıldığı Anadolu topraklarını ve Şıhbarak’ta kendisini
yeniden hayata döndüren insanları hiçbir zaman unutmaz, onlarla sürekli
mektuplaşır.
Millî Mücadele döneminde (1919) Fransız müfrezeleri Şıhbarak köyünün yakınına kadar gelirler. Köylüler onlara kendi imkânlarıyla karşı
durup geri püskürtürler. Bu baskın esnasında Ermeni değirmenci Zadik
Usta ve Şıh Veli, vatan savunması yolunda canlarını veren ilk şehitler31
olurlar. Savaştan sonra Şıhbarak’ın bu kahramanlığı Ankara tarafından şeref belgesi ile taktir ve tebrik edilecektir.
Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra iletişim, ikinci nesilden, İbiş
Hoca’nın oğlu Mehmet ile Gazer Usta’nın oğlu Arsin arasında ve aynı içtenliği koruyarak devam eder. Roman kişileri, sürekli olarak, birbirleriyle
buluşup hasret gidermeyi arzu ederler. Arsin, arada Kayseri ve Tomarza’ya
kadar gelir. Daha sonra, can dostu Mehmet’i yeni vatanı Fransa’da,
Marsilya’daki evinde ağırlama hazırlıkları ve heyecanı içindeyken Ermeni
terör örgütü ASALA militanları tarafından hunharca katledilir. Cebinden
Tomarza’ya dair derin özlemlerini dile getiren duygu yüklü güzel bir şiir
çıkar.
Sonuç olarak, tebliğimizin başından itibaren tanıtıp tahlil ettiğimiz
roman kahramanları, her şeyden önce insan oldukları bilinci ile, geçmişte zamanın derinliklerine giden güzel bir beraberliğin mevcudiyetini de
göz önüne alarak, kavgaya karşı çıkarlar veya kavga yanlısı ırkdaşlarının girişim ve eylemlerine bigâne dururlar. Böylelikle onlar, Şu Çılgın
Türkler’deki Aziz Hüdai’nin dediği gibi, Türklerle yurt kardeşi olduklarını
hiçbir zaman unutmazlar, menfî yönde gelişen siyasî ve sosyal olaylara
rağmen, birlikte yaşamanın güzel ve taktire şayan örneklerini verirler.
***
31 Ayata, a.g.e., s.201.
131
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Türk Millî futbol takımı 22 Haziran 2002 tarihinde Senegal millî takımını yenip bir üst tura çıkarak ilk dört takım arasına girdiğinde iki Ermeni
vatandaşımız Garo ve Baret, ellerinde ay yıldızlı bayrakla, Brüksel’de bulunan Hadi Uluengin’in kapısına dayanırlar:
Yürü ulan, kutlamak için derhal Türk mahallesine gidiyoruz.
Yakasını onlardan kurtaramayacağını anlayan yazar, bu iki heyecanlı gence iştirak eder. Bir yandan arabalarının camlarından bayrak sallarken bir yandan da Taksim meydanındaki kutlamalara katılan Tamar, İren
ve Artin’e telefon edip sevinçlerini paylaşarak Brüksel’in gurbetçi semti
Schaerbeek’e giderler32.
Çalışmamıza konu teşkil eden Ermeni roman kahramanları veya yaşamış kişiler, yurt kardeşliği ve ülke aidiyeti duygusunu yaşatmadaki samimiyet ve içtenlikleriyle dikkat çekerler. Bu eserler ve bu şahıslar, sağduyu
avdet ettiği taktirde, aynı komşuluk ve kardeşlik münasebetlerinin bugün
yeniden kurulmasının mümkün olabileceğini ihsas ederler.
32 Hürriyet gazetesi, 25 Haziran 2002.
132
Yrd. Doç. Dr. Esat CAN
Kaynakça
Romanlar:
Apaydın, Talip, Toz Duman İçinde, Hürriyet Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 1974.
Ayata, Abdullah, Anılarda Son Ermeni, Altın Kitaplar Yayınevi, 2. Baskı, İstanbul
2005
Buğra, Tarık, Küçük Ağa, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 1992
İlhan, Attilâ, Sırtlan Payı, Bilgi Yayınevi, 3. Baskı, İstanbul 1992.
Kemal, Tahir, Esir Şehrin İnsanları, Adam Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 1993.
Özakman, Turgut, Şu Çılgın Türkler, Bilgi Yayınevi, 14. Baskı, Ankara 2005.
Polat, Ömer, Saragöl, May Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 1974.
Tanpınar, Ahmet Hamdi, Sahnenin Dışındakiler, Dergâh Yayınları, 2. Baskı, İstanbul
1990.
Tarus, İlhan, Var Olmak, Varlık Yayınevi, 1. Baskı, İstanbul 1957.
_________, Hükümet Meydanı, Ak Kitabevi, 1. Baskı, İstanbul 1962.
_________, Vatan Tutkusu, Ağaoğlu Yayınevi, 1. Baskı, İstanbul 1967.
Diğer Eserler:
Aydın, Mesut, Millî Mücadele Döneminde TBMM Hükümeti Tarafından İstanbul’da
Kurulan Gizli Gruplar ve Faaliyetleri, İstanbul 1992.
Can, Esat, Millî Mücadele Romanında İç Cephe, Basılmamış Doktora Tezi, Trakya
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne 1998.
Kaplan, Ramazan, Türk Romanında Köy, Akçağ Yayınları, 3. Baskı, Ankara 1997.
Necatigil, Behçet, Edebiyatımızda Eserler Sözlüğü, 2. Baskı, İstanbul 1979.
Uluengin, Hadi, “Üç Futbol Notu”, Hürriyet gazetesi, 25.06.2002.
133
ERMENİ TARİHÇİ ARŞAK ALBOYACIYAN’IN
KAYSERİ ERMENİLERİ TARİHİ ADLI ESERİNE GÖRE
KAYSERİ’DE XIX. YÜZYIL İLE XX. YÜZYIL BAŞLARINDA
FAALİYET GÖSTEREN ERMENİ OKULLARI
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
E-mail: [email protected]; Tel: 0 212 261 42 98-99
Özet
Tebliğimizin başlangıç noktasını, Ermeni tarihçi Arşak
Alboyacıyan’ın, Kahire’de 1937 yılında Ermeni alfabesi ile
yayınlanan Ermeni Kayseri Tarihi adlı eserindeki okullar
bölümü oluşturmaktadır.
Alboyacıyan, eserinin okullarla ilgili bölümünde; XVIII.
yüzyıl sonu ve XX. yüzyıl başı tarihsel aralığında, Kayseri’de
faaliyet gösteren Ermeni cemaatine ait olan okullardan
bizleri haberdar etmektedir.
Türkçe’ye çevirisi yapılmamış ve Kayseri tarihi üzerine
geniş ve özgün bir çalışma olan bu eserin, sempozyum
aracılığıyla konuyla ilgisi olan araştırmacılara tanıtılması
faydalı olacaktır.
Bu bağlamda tebliğimizde aşağıdaki başlıklar irdelenecektir:
A- Avrupa’da ve Osmanlı İmparatorluğu’nda modernleşme ve siyasî endoktrinasyon sürecinde eğitim kavramının
tanımı ve eğitimin işlevi,
B- Modernleşme bağlamında Osmanlı İmparatorluğu’nda
eğitim ve eğitimin anlamı,
C- XIX. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni cemaatinde eğitim faaliyetleri,
D- Alboyacıyan’ın metnine göre, XVIII. yüzyıl sonu ve XX.
yüzyıl başında Kayseri’deki Ermeni okulları,
E- Sonuç
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
Giriş
Eğitim, bir ülkeyi; sosyal, kültürel, ekonomik yönden güçlü ve modern yapan, değişen dünya düzeninde toplumların, diğer ülkelerle eşit platformda yer alabilmesini sağlayan önemli bir araçtır. Eğitim kavramına bu
kadar önemli değerler atfedilmesine rağmen, eğitimin siyasî erkin üstlenmek zorunda olduğu, kamusal hizmet özelliği Avrupa’da XVIII. yüzyılın
sonunda Osmanlı İmparatorluğu’nda ise XIX. yüzyılın başlarında ifade
bulmuştur1. İktidarlar tarafından, halka resmî ideolojinin benimsettirilmesi
ve toplumsal değişimin yaşanması için gereken yegâne aracın eğitim olduğunun farkına varılmıştır2. Bu nedenle eğitim; modernleşme ve ulusçuluk
1
2
Osmanlı İmparatorluğu’nda, XIX. yüzyıl öncesinde temel eğitimin (ilköğretim) zorunluluğu konusunda bazı çalışmalar olsa da bunlar ne yazık ki uygulanabilir olmamıştır. Bu
anlamda Sultan II. Mustafa tarafından 1702 yılında Şeyhülislâm Feyzullah Efendi’ye yollanan ferman önemlidir. Fermanda, ilköğretimin gerekliliği bildirilmektedir. Çocukların
gerekli din bilgilerini almadan sanata verilmeleri ve medrese, mekteb binalarının tamir
ettirilerek harab ve kullanılmaz bir durumda bırakılmamaları... Bkz. Anonim, “Mekteb”,
İslâm Ansiklopedisi, C. VII, s.657.
Ama bazen bu durum tam tersine de dönebilir. Eğitim ile bilinçlenen bireyin zihninde resmî ideolojiye karşıt düşünceler ve fikirler belirebilir. Resmî ideolojinin aktarımında, en
güvenilir araç olarak görülen eğitimden her zaman da aynı sonuç alınamayabilir. Yukarıda
örneklediğimiz düşüncenin pratik hayatta gerçekleşmiş olan örneklerini eğitim tarihimizde,
II. Abdülhamit dönemi eğitim sisteminde izlemek olanaklıdır.
II. Abdülhamit, dönemin resmî ideolojisini sürdürmek için ve kulların koşulsuz olarak
Padişaha bağlılığını sağlamada en güvenilir yol olarak eğitimi görmüştür. Saltanatını ve
Osmanlı İmparatorluğu’nu sürekli kılmak adına eğitimi, resmî ideolojinin aktarımında
137
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
döneminin temel araçlarındandır. Modernleşmenin ve ilerlemenin önemli ve olmazsa olmaz eşiklerindendir. Bu bağlamda Coleman’ın eğitimin
önemi için yaptığı vurgu anlam kazanmaktadır. Eğitim; modernleşme için
kapının kilidini açan anahtardır3.
XIX. yüzyılda modernleşme sürecini yaşayan, Batı toplumlarında;
eğitimin devletin üstlenmesi gerektiği kamu hizmeti olduğu ve ilköğretiminin zorunlu hale gelmesi fikri, Fransız İhtilâlinin zihinlerde yerleştirmiş
olduğu özgürlükçü düşünce ve insanın bir dinin ümmeti değil de devletin
vatandaşı olarak görülmesi gerektiği bakış açısıyla gündeme gelmiştir4.
Eğitimin siyasî gücünün farkına varan Avrupa devletlerinde zorunlu eğitime geçilmesi ve bu konudaki düzenlemelerin uygulanması, her devlet için
ayrı ayrı süreçlerde, ancak XIX. yüzyılı kapsayan farklı zaman dilimlerinde gerçekleşmiştir.
Osmanlı İmparatorluğu’nda, eğitimin kamu hizmeti olarak algılanması ve devletin eğitimle ilgili yaptığı ilk yasal düzenlemeler ise Avrupa devletleri aynı zamana rastlar. Hatta bazılarından daha da öncedir. Eğitimle ilgili bir bürokratik makamını, Maarif Nezareti’nin kurulması 1857, eğitimi
genel olarak düzenleyen Maarif-i Umumiye Nizamnamesi/Genel Eğitim
Kanunu’nun çıkışı ise 1869 tarihlidir.
Merkezîleşme sürecinin yaşandığı XIX. yüzyılda, Batılı devletler ve
Osmanlı İmparatorluğu’nun, değişen dünya düzeninin, yani modernleşen
toplum yapısının gereği olarak üstlendikleri kamusal hizmetlerde, eğitim
önemli bir kalemi oluşturmaktadır. Bu anlamda halkın eğitilmesi sorunsalı,
XIX. yüzyılın önemli problemlerinden biri olduğu için XIX. yüzyıl; hem
Batı da hem de Osmanlıda, eğitim konusunda yapıcı çalışmaların hayata
3
4
kullanmış, bu nedenle de yeni eğitim kurumlarının açılmasına öncülük etmiştir. Bu kurumlarda, siyasî iktidarın resmî ideolojisini ve siyasî erkin onayladığı din duygusunu, gerek müfredatın yardımıyla gerekse öğretmenlerin ideolog gibi çalışmalarıyla şiddetli bir
biçimde işlemiştir. Saltanatın varlığını sürdürebilmesi için siyasî erk tarafından, eğitim
yoluyla beyinlere bir nevi sansür uygulanmış, rejimin onay verdiği prototip insan yetiştirmek hedeflenmiştir. Ancak eğitim sürecinden geçirilen, yüksek okullarda okuyan, yabancı
dil bilen öğrenciler, yabancı yayınlar ile tanışma fırsatı bulmuşlar, rejim muhalifi fikir ve
akımların özellikle de materyalizmin etkisinde kalmışlar, böylece genç kuşakta muhalefete
yönelik bir tepki oluşmuştur. Bu tepkiden dolayı da iktidar tarafından, öğrencilerin siyasete
bulaşmaları engellenmeye çalışılmış, istibdat rejiminin uygulanması yoluna gidilmiştir.
Mehmet Ö. Alkan, Ölçülebilir Veriler Işığında Tanzimat Sonrası Osmanlı Modernleşmesi,
Basılmamış Doktora Tezi İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1996,
s.19.
Eğitimin herkes için temel bir hak olduğu ilkesi, Fransız İhtilâli ile kabul edilmiştir. Bkz.
İrfan Erdoğan, Çağdaş Eğitim Sistemleri, Sistem Yayıncılık, İstanbul 2000, s.135
138
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
geçirildiği tarihsel aralığa işaret etmektedir. Osmanlı İmparatorluğu’nun
eğitim alanında XIX. yüzyılda yaşadığı bu değişim dalgası, doğal olarak
uyruğundaki gayrimüslimleri de yakından etkilemiştir.
Bu anlamda konumuz çerçevesi gereğince, Osmanlı da yaşayan Ermenilerin XIX. yüzyıldaki eğitim tarihinin genel bir değerlendirmesini
yapmak, Kayseri Ermeni cemaatinin eğitim sürecini tanımlamak açısından
faydalı olacaktır.
Osmanlı İmparatorluğu’nda varlığını sürdüren Ermenilerin, Fatih döneminden XVII. yüzyıl sonuna kadar sistemli bir okullaşma hareketi içine
girdikleri söylenemez. En erken görülen örnekler ise, din adamı yetiştirmeye yönelik olan okullardır5. XVIII. yüzyılın sonlarında
Ermeniler içerisinde modernleşme hareketlerinin ivme kazanmasıyla, Ermeni tüccar ve zanaatkarlar tarafından okuma ve yazma öğrenmeye
önem verilmiş, İstanbul’un her semtinde cemaate ait okullar kurulmaya
başlamıştır6.
Anadolu’da Ermeni cemaatine ait okulların açılması ise, Ermeni
Patrikliği’nin 1824 yılında yayınladığı bir genelge ile gerçekleşmiştir.
1834 yılında, genelgenin yayınlanışından 10 yıl gibi kısa bir süre sonra
Patrikhane tarafından, Anadolu’daki Ermeni okullarına ilişkin bir istatistik
yayınlanmış, Anadolu coğrafyasındaki Ermeni okullarının toplam sayısı
114 olarak belirlenmiştir7.
1856 yılında ilân edilen Islahat Fermanı’nda ise, Osmanlı uyruğundaki
gayrimüslimler kendi okullarını açmaya yetkili kılınmış, okulların denetimi de Maarif Nezareti’ne bırakılmıştır. Böylece gayrimüslimler, fermanın
kendilerine tanıdığı imtiyaz sonucunda kültür, eğitim ve öğretim hakların5
6
7
En erken örnekler; 1660’da İstanbul’da Mkhitar Sepasdatsi’nin 1701 yılında rahip Asvadzadur Ağavni Çuğayetsi’nin, 1707’de rahip Simeon Yerevantsi’nin açtığı okullar ve 1752
yılında Balat Surp Hreşdagabet Kilisesi dış avlusunda açılan okuldur. Bkz. Arşag Alboyacıyan, Kayseri Ermenileri Tarihi (Badmutyun Hay Gesaryo), H. Papazyan Matbaası, Kahire
1937, s.1091-1092. Haydaroğlu da ilk resmî Ermeni okulunun 1790 yılında Amira Miricanyan tarafından 1790 yılında Kumkapı Fıçıcı sokakta açıldığını ifade etmektedir. Bkz. İlknur
Polat Haydaroğlu, Osmanlı İmparatorluğu’nda Yabancı Okullar, Ocak Yayınları, Ankara
1993, s.173.
Alboyacıyan, a.g.e., s.1091; Süleyman Büyükkarcı, İstanbul Ermeni Okulları, Yelken Basım Yayın, Konya 2003, s.20
Ülkemizde eğitim tarihi ile ilgili yapılan çalışmalarda, Patrikhane’nin yayınladığı 1834
tarihli bu istatistik, Anadolu’da varlık gösteren Ermen okullarının toplam sayısının 120
olduğunu belirtmektedir. Bkz. İlhan Tekeli, Selim İlkin, Osmanlı İmparatorluğu’nda Eğitim ve Bilgi Üretim Sisteminin Oluşumu ve Dönüşümü, TTK Yayını, Ankara 1993, s.106;
Haydaroğlu, a.g.e., s.173; Büyükkarcı, a.g.e., s.20; Alboyacıyan, a.g.e., s.1096.
139
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
dan yararlanarak geniş çapta bir eğitim faaliyetine başlayarak o zamana
kadar açmış oldukları kurum sayısını artırmışlardır8.
1869 yılında yayınlanan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nin 129 ve
130. maddeleri de gayrimüslimlere resmî izin karşılığında okul açma yetkisi tanımış, okulların denetimi Islahat Fermanı’nda olduğu gibi Maarif
Nezareti’ne bırakılmıştır9.
Tebliğ metnimizin çıkış noktasını oluşturan Arşag Alboyacıyan10’ın
Kayseri Ermenileri Tarihi11 adlı kitabında, XIX. yüzyıl ve XX. yüzyılın ilk
çeyreğinde Kayseri Ermeni cemaatinin eğitim faaliyetlerinden, cemaata
ait okullardan bahsedilmektedir.
Alboyacıyan’ın kitabından hareketle, Kayseri Ermeni cemaatinin eğitim faaliyetlerini ve okullarını tanımlamadan önce, Alboyacıyan biyografisini aktarmamız yerinde olacaktır.
Ermeni tarihçi, filolog ve biyografi yazarı olan Arşag Alboyacıyan, 17
Haziran 1879 tarihinde İstanbul Üsküdar’da doğmuş, 24 Haziran 1962 tarihinde Kahire’de vefat etmiştir. Tam adı Arşag Asvazadur Alboyacıyan’dır.
Yaptığımız araştırmalar sonucunda ne yazık ki ailesi hakkında bir bilgiye
tarafımızdan ulaşılamamıştır. (Res:I)
8
Hidayet Vahapoğlu, Osmanlıdan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okulları (Yönelimleri Açısından), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara 1990, s.42.
9 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nin bu maddesine yabancılar ve azınlıkların uyduğu pek
söylenemez. 1894 yılında Maarif Nazırı Zühtü Paşa’nın hazırladığı envanterinde yer alan
424 okulun sadece 37’si resmî izinlidir. Bkz. Benjamin C. Fortna, Mekteb-i Hümayun
Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Döneminde İslâm, Devlet ve Eğitim, İletişim Yayınları,
İstanbul 2005, s.123; Yahya Akyüz, Başlangıcından Bugüne Türk Eğitim Tarihi, Alfa Yayınevi, İstanbul 2001, s.159.
10 Arşag Alboyacıyan ve Alboyacıyan’ın Kayseri Ermenileri Tarihi adlı kitabından bizi haberdar eden Sayın Serkis Seropyan’a sonsuz teşekkürlerimizle.
11 Arşag Alboyacıyan’ın özgün adı Badmutyun Hay Gesaryo olan kitabın, Türkçe’ye çevirisinde Pamukciyan’ın ve Seropyan’ın yapmış olduğu Kayseri Ermenileri Tarihi çevirisini
kullandık. Ancak bazı çevirmenler tarafından bu kitabın adı, Ermeni Kayseri’nin Tarihi
olarak da çevrilmiştir. Bkz. Kevork Pamukciyan, Ermeni Kaynaklarından Tarihe KatkılarIV Biyografileriyle Ermeniler, İstanbul: Aras Yayıncılık, 2003, s.12; Vağarşag Seropyan,
Arşag Alboyacıyan, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C.I İstanbul: Kültür Bakanlığı
Tarih Vakfı Ortak Yayını, 1996.
140
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
Alboyacıyan, Üsküdar’da bulunan Berberyan Okulu’ndan12 sonra
1895-1899 yılları arasında İstanbul Getronagan Lisesi’nde eğitimine devam etmiş ve 1895 yılında mezun olmuştur13.
Lise eğitimi sonrası ticarethanelerde bir süre kâtiplik yapan araştırmacı, 1897 yılından itibaren edebî yaşama atılmış, İstanbul ve Osmanlı sınırları dışındaki Ermeni basınında yazıları yayınlanmıştır14. İstanbul
Basınındaki yazın etkinliğini, Püzantion (Bizans) gazetesinde15 sürdüren
Alboyacıyan, yazılarında S. Ankeğya, Savarş, Hamtes, Amsorya, Goçnark
Püragin, Masis, Dzargıh takma adlarını kullanmıştır16.
Ermeni edebiyatında ve yazın tarihinde yetkin bir kişilik olarak tanınan araştırmacı, 1905 yılında İzmiryan Edebî Ödülü’nü kazanmış, 1910
yılında Ermeni Anayasası’nın 50. yılı üzerine geniş bir araştırma yapmış
ve bu çalışması da yayınlanmıştır17.
Arşag Alboyacıyan, 1910-1922 yılları arasında İstanbul Ermeni
Patrikhanesi’nde Patrik sekreterliği görevini sürdürmüştür.
Yazları İstanbul’daki düşün ve sanat adamlarının toplandığı yer olan
Kınalıada’da yaşayan Alboyacıyan, 1922 yılında Kahire’ye göç etmiş, yaşamının kalan bölümünü orada tamamlamıştır18.
Alboyacıyan’ın edebiyatçı, dilbilimci, dışında eğitimci yönü de bulunmaktadır. Birinci Dünya Savaşı yıllarından 1922 yılına kadar İstanbul’da
bulunan Esayan Okulu’nda tarih öğretmenliği görevini sürdürmüştür.
Araştırmacı, 1922 yılında İstanbul’dan ayrılmış, Korfu adasına yerleşmiş,
Korfu Amerikan Yetimhanesi’nde öğretmenlik yapmış, buna eş zamanlı
12 Berberyan Okulu, Refesos Berberyan tarafından 1876 yılında, gündüzlü ve yatılı olarak
İstanbul Üsküdar’da Selimiye semtinde açılmıştı. Okul, kurucusu Refesos Berberyan’ın
vefatı ve Birinci Dünya Savaşı nedeniyle XX. yüzyılın ilk çeyreğinde Mısır’a taşınmıştır.
Bkz. Osman Nuri Ergin, Türk Maarif Tarihi, C.I-II, Eser Matbaası, İstanbul 1977, s.763.
13 Getronagan Lisesi öğrenci kayıtları. Bu lise, İstanbul’da Karaköy semtinde bulunmaktadır.
1891 yılında eğitime başlayan okul, günümüzde lise düzeyinde eğitim faaliyetini sürdürmektedir.
14 Pamukciyan, a.g.e., s.12.
15 İstanbul’da Püzant Keçyan yönetiminde yayınlanan Püzantion (Bizans) gazetesi, 18961918 yılları arasında varlığını sürdürmüştür. Bkz. www.bolsohoys.com (Bilginin indirilme
tarihi, 21.03.2006)
16 Anonim Sovyet Ermenistan Ansiklopedisi, C.I., Ermenistan Bilimler Akademisi, Yerevan
1974, s.190.
17 Anonim, s.190.
18 Seropyan, a.g.e., s.181.
141
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
olarak da Son Haber (Verçin Lur) dergisinin de gezgin muhabirliği görevini de üstlenmiştir19.
Arşag Alboyacıyan’ın İstanbul ile sayısız makale ve araştırması süreli
yayınlar ve yıllıklarda yayınlanmıştır.
Araştırmacılar için önemli bir kaynak olabileceğini düşündüğümüz
Ermeni Okulu Tarihi adlı kitabını da 1946 yılında yazmıştır20.
Tebliğimize konu teşkil eden Kayseri Ermenileri Tarihi adlı eserini
ise, Arşag Alboyacıyan, 1937 yılında Batı Ermenicesi ile kaleme almış, kitap Kahire’de basılmıştır. Bu çalışma iki cilt olup Kayseri üzerine yazılmış
önemli bir monografidir21. (Res:II)
Alboyacıyan kitapta bölümler halinde, Kayseri coğrafyasını ve tarihini, Kayseri’deki Ermeni yerleşim bölgelerini, toplumsal yaşamı, Kayseri
ve çevresindeki Ermenilerin etnografisini, gelenek görenek ve batıl inançları, Ermeni elyazmalarını ve Kayseri’nin yetiştirdiği ünlü Ermenileri incelemiştir.
Arşag Alboyacıyan, Kayseri Ermeni cemaatinin eğitim sürecini ise kitabın, Toplumsal Yaşam ana başlığı altındaki Zihnî ve Entelektüel Yaşam
bölümünde bizlere aktarmaktadır.
Bu bölümün giriş kısmında, Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşayan Ermeni cemaatinin ve Kayseri Ermenilerinin eğitim tarihinin genel bir değerlendirilmesi yapılmıştır.
Alboyacıyan Kayseri’deki Ermeni eğitim sistemini, Yeğyazaryan
Yazması’na dayanarak açıklamaktadır.
Yazmaya göre; 1880’lere kadar Kayseri ve çevresindeki okullar homojen bir yapıya sahip değildir. Öğrenciler, tahta döşemede diz üstüne
oturarak ders dinlemekteydiler. Diratsu veya Khalfa denilen genelde yaşlı
olan ve uzun cüppe giymiş öğretmenler, okullarda ders vermekteydiler. Bu
öğretmenler, derslerinde geleneksel öğretim metotlarını uygularlar, otorite
sağlamak adına ellerinde değnek veya sopa tutarlardı. Falâka da duvarların
vazgeçilmez aksesuarıydı. Öğrencileri disipline etmek için dayağın yanı
sıra Pazartesi mahkemeleri de uygulanır, öğrenciler işledikleri suçtan dolayı Pazartesi mahkemelerince cezalandırılırdı. Ancak bu yöntemler sadece
19 Karnik Stepanyan, Biyografi Sözlüğü, C. I, Yerevan 1973, s.55-56.
20 Anonim, s.190.
21 Arşag Alboyacıyan’ın Tokat Ermenileri Tarihi (1952), Malatya Ermenileri Tarihi (1961),
Kütahya Ermenileri Tarihi (1961) adlı monografileri de vardır. Bkz. Anonim, C. I, s.190.
142
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
merkezden uzak olan Kayseri’de değil, İstanbul’daki Ermeni okullarında
da uygulanmaktaydı.
Kayseri merkezde bulunan okullarda, öğretmen maaşları öğrencilerden alınan aylıklardan karşılanmaktaydı. Kasabalarda öğretmenler, halkın
verdiği hediyeler ile köylerde ise ailelerin kendilerine yaptıkları hububat
bağışı ile öğretmenlik mesleğini sürdürmekteydiler. Ancak bu öğretmenler her türlü olumsuz koşullara rağmen, fedakâr insanlar olup okulları malî
açıdan destekleyen zenginlerin gereksiz ve anlamsız kaprislerine boyun
eğmekteydiler.
1880’lerden sonra İstanbul’da yaşayan Kayserililer’in girişimleri sonucunda Kayseri okullarında Rönesans yaşanmaya başlanmıştır. Kayseri’de
yaşanan bu değişimde, Garabet Panosyan önemli bir isimdir. Ermeni harfleriyle Türkçe olarak yayınladığı Münadi Erciyes ve Manzume-i Efkâr
gazetelerinde halkı bilinçlendirmiş, eğitimin önemine ilişkin yayınladığı
yazılarda halkın dikkatini eğitim konusuna çekmiştir22.
Arşag Alboyacıyan, kitabında Kayseri Ermeni eğitim tarihine ilişkin
bu kısa bilgilendirmeyi bize aktardıktan sonra Kayseri’de XIX. yüzyıl ve
XX. yüzyılın başlarındaki eğitim faaliyetlerinden, cemaata ait okullardan
bahsetmektedir. Bu okullar;
I- Haygyan Okulu (Haygyan Varjaran23)
Hayghan Okulu, Surp Asdvadzadzin Kilisesi’nin24 kuzeyinde kurulmuştu. (Res:III)
Alboyacıyan, Ermeni Patrikhanesi’nde bulunan 1834 tarihli bir istatistiğe dayanarak Kayseri’de bulunan iki okuldan biri olarak istatistikte
Haygyan’ın adı geçtiği için Haygyan’ın Kayseri’de açılmış en eski Ermeni
okulu olduğunu varsaymaktadır.
Okul, eğitim süreci boyunca ilkokul düzeyinde eğitim vermiştir.
1858 yılında Hayghan Okulu için Kayseri Ermeni Derneği (Haygazyan Ingeretyun Gesaryo) adlı bir dernek kurulmuştur. Okul yönetiminden
22 Alboyacıyan, a.g.e., s.1090-1100.
23 Varjaran kelimesinin Türkçe karşılığı okul demektir.
24 Surp Asvadzadzin Kilisesi Kayseri’nin Kiçikapı semtinde bulunmaktadır. Günümüzde
yapı, Kayseri Gençlik ve Spor İl müdürlüğü tarafından kullanılmaktadır. Surp Asvadzadzin
Kilisesi, XX. yüzyıl başında Kayseri’deki Gregorian Ermenilere ait bir dinî kompleksti.
Bkz. Orlando Carlo Calumeno Koleksiyonu’ndan Kartpostallarla 100 Yıl Önce Türkiye’de
Ermeniler, Edikön Osman Köker, Bir Zamanlar Yayıncılık, İstanbul 2005, s.149.
143
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
sorumlu olan bu dernek, kızların eğitim görmesi için Surp Asvadzadzin
Kilisesi’nin dış avlusunda bir kız okulu açmıştır.
Haygyan Okulu, dernek yöneticilerinin aralarında anlaşmazlığa düştüğü için kısa bir süreliğine kapanmış, ancak 1 Eylül 1859 tarihinden itibaren
eğitim sürecine kaldığı yerden devam etmiştir.
Haygyan Okulu’nun; 1886 yılında 120 öğrencisi beş öğretmeni,
1891’de 230 öğrencisi, 6 öğretmeni, 1901 yılında ise 230 öğrenci mevcudu
ve görev yapan sekiz öğretmeni vardı25.
II- Hayguhyari Okulu (Hayguhyari Varjaran)
1858 yılında Surp Asvadzadzin Kilisesi’nin dış avlusunda kız okulu
olarak eğitime başlamıştır. Alboyacıyan’ın Haygyan Okulu bölümünde,
Kayseri Ermeni Derneği tarafından açıldığını ifade ettiği kız okulu, Hayguhyari Okulu olmalıdır.
Hayguhyari Kız Okulu’nun 1886 yılında 170 kız öğrencisi ve ikisi
bayan ikisi erkek olmak üzere toplam dört öğretmeni vardı. 1891 tarihine
gelindiğinde ise, okulun öğrenci sayısı artmış, mevcudu 300 kız öğrenciye
çıkmış, ancak öğretmen sayısında azalma yaşanmıştır. Bu tarihte okulun
kadrosunda bir erkek bir de bayan öğretmen bulunmaktaydı26.
III- Surp Hagopyan Okulu (Surp Hagopyan Varjaran)
Surp Serkis Kilisesinin27 yanında semt okulu olarak kurulmuştur. Kuruluş tarihi belirsizdir.
Alboyacıyan, Surp Hagopyan Okulu’nun kuruluş tarihinin
Hayghan’dan geç bir tarihte olabileceğini belirtmektedir.
Surp Hagopyan’ın Hayghan Okulu’ndan 10 dakika uzaklık mesafesinde açılmıştı. Araştırmacı bu kadar yakın bir mesafede iki semt okulunun
açılmış olmasının nedenini Haygyan Okulu ile Surp Hagopyan Okulu kurucuları arasındaki bir iç çekişmeye bağlamaktadır.
25 Alboyacıyan, a.g.e., s.1102-1104.
26 Alboyacıyan, a.g.e., s.1105.
27 Surp Serkis Kilisesi günümüze ulaşmamıştır. Kilise, XX. yüzyıl başında Kayseri Gregorian
Ermenilerine ait bir dinî kompleksti. Bkz. 100 Yıl Önce Türkiye’de Ermeniler, s.149.
144
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
Surp Hagopyan Okulunun; 1886 yılında 130 öğrencisi dört öğretmeni,
1891’de 170 öğrencisi beş öğretmeni, 1901 yılında ise 140 öğrenci mevcudu ve kadrosunda görev yapan beş öğretmeni vardır28.
IV- Serkis Gümüşyan Okulu (Serkis Gümüşyan Varjaran)
Tanyel ve Hovannes Gümüşyan kardeşler tarafından, babaları Serkis
Gümüşyan’ın anısına yaşatmak adına 1868 yılında açılmıştır.
Serkis Gümüşyan Okulu, Kayseri’nin güneybatı bölümünde Surp Kirkor Lusaroviç Kilisesi’nin29 avlusunda kurulmuştu. Alboyacıyan, okulun
bulunduğu semti fakir, dar ve pis sokaklara sahipti diye tanımlamaktadır.
Semt okulu niteliğinde olan Serkis Gümüşyan, fakir öğrencilerin nalınlarıyla okula devam etmesinden dolayı halk arasında Nalınlı Mektep olarak
tanınmaktaydı.
Kurucuların, Gümüşyan Okulu için yaptırdığı bina; tek katlı dikdörtgen planlıydı. Sınıflarının dışında sade büyük bir salondan oluşmaktaydı.
Yapı, kubbeli kilisenin sağ tarafındaki duvara bitişik olarak inşa edilmişti.
Okulun pencereleri çok büyük olup, cephe boyunca 15 metre sıralanmıştı.
Serkis Gümüşyan Okulu’nda 1859-1901 yılları arasında öğretmen
olarak Diyakoz Lusaror Mgrdiç Kalfa Uğurluyan görev yapmıştır.
1881 yılında Tanyel Sarrafyan adlı öğretmenin Serkis Gümüşyan’da
göreve başlamasıyla, okulda geleneksel öğretim metotları terk edilmiş,
çağı için modern olarak tanımlanabilecek bir eğitim sistemi yaşama geçirilmiştir30. Okulun dönemi için çağdaş bir çehre kazanarak, yapılan iyileştirme hareketleri kalfa olarak bilinen öğretmenlerin yerini, meslekî formasyonlu genç ve ileri görüşlü öğretmenlerin almış olması, Zebur, Nareg
gibi dua kitaplarının ders programından çıkartılması, bunların yerine programa Okuma, Gramer, Tarih gibi derslerin eklenmesidir.
28 Alboyacıyan, a.g.e., s.1105-1106.
29 Surp Kirkor Lusaroviç Kilisesi Kayseri’de günümüzde açık ve faaliyetini sürdüren tek
Ermeni Kilisesi olup, XX. yüzyıl başında Kayseri’deki Gregorian Ermenilere ait bir dinî
kompleksti. Bkz. 100 Yıl Önce Türkiye’de Ermeniler, s.149.
30 Osmanlı İmparatorluğu’nda da eğitimin modernizasyon sürecine girmesi Tanzimat
Fermanı’ndan sonra ivme kazanmıştır. Bu anlamda yaşanan değişimler, Selim Sabit Efendi ve Mekâtib-i Umumiye müdürü Ahmet Kemal Efendi’nin eğitimde uygulamış oldukları
yöntemler; öğretmenlerin geleneksel öğretim yöntemlerini değil de yeni yöntemleri uygulaması ders araç ve gereçlerinin yenileşmesi Usul-i Cedid olarak tanımlanmaktadır. Bkz.
Akyüz, a.g.e., s.190.
145
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Sarrafyan, Kayseri ve çevresinde görev yaptığı sürece, halk tarafından
iyi bir eğitimci olarak tanınmış, Gümüşyan Okulu’na da prestij kazandırmıştır. Sarrafyan öncesinde 100-120 altınlık bütçeye sahip okuldaki öğrenci sayısı 120-130 iken, Sarrafyan’la birlikte Gümüşyan’da öğrenci sayısı
650-700’e yükselmiş, okulun bütçesi de 300-400 altına ulaşmıştır.
Tanyel Sarrafyan’ın, Serkis Gümüşyan Okulu için yaptığı diğer bir çalışma da Serkis Gümüşyan Okulu Öğrenci Derneği’ni 1885 yılında kurmak
olmuştur. Dernek; öğrencilere ucuz fiyata kitap, fakir öğrencilere bedava
kitap, Kayseri ve çevresindeki Ermeni öğrencilere de uygun fiyata kitap
sağlamıştır. Ayrıca laboratuar aletlerinin alınması için gerekli finansmanı
da kendi bütçesinden karşılamıştır.
1896 yılı Mart ve 1900 yılı Ağustos ayı aralığında okula, 1 393 öğrenci kaydolmuştur.
Alboyacıyan’ın, 1901 tarihli bir istatistikten aktardığına göre, bu tarihte Serkis Gümüşyan Okulu’nda 680 öğrenci öğrenim görüyor, 14 öğretmen de eğitmen kadrosunda görev yapıyordu. Okulun ayda 2 650 kuruş
değerinde gideri bulunmaktayken, okulda 250 öğrenci de burslu öğrenim
görmekteydi.
1908-1911 yılları arasında Gümüşyan’da müdürlük yapan Kapriel
Tekvoryan ise, Serkis Gümüşyan Okulu’nun anaokulu ve ilkokuldan oluştuğunu, ana sınıflarında eğitim süresinin üç yıl, ilkokulda ise altı yıl olduğunu belirtmektedir31. (Res:IV, V ve VI)
V. Aramyan Okulu (Aramyan Varjaran)
Aramyan Okulu, ilköğretim düzeyinde eğitim veren kız okuluydu.
Okul, Bahçebaşı semtinin merkezinde geniş bahçeli bir evde eğitime başlamıştır.
Okul, kızların eğitimine önem verilmediği düşüncesiyle, İstanbullu
Kayseriler tarafından 11 Aralık 1860 tarihinde kurulan Aramyan Ingeretyun (Aramyan Derneği) tarafından açılmıştır.
Okulun, 1883 yılında yüzden fazla kız öğrenci mevcudu vardı. 1901
yılına gelindiğinde ise okulun öğrenci mevcudu dört yüz olmuş, okulda
ikisi muallim sekizi de muallimeden oluşan toplam on öğretmen kadrosu
bulunmaktaydı. (Res:VII)
31 Alboyacıyan, a.g.e., s.1106-1120.
146
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
Aramyan Okulu’nun masraflarını karşılaması için Manugyan tarafından bazı bağışlar yapılmıştır. Bu bağışlar; Vezir Han’daki 21 ve 32 numaralı dükkânlar, bu dükkânların önünde terzilerin çalıştığı bir peke32, Yeni
Han’ın karşısındaki dükkânın 11/15 payı, Yeni Han civarlarında numaraları
belirtilmemiş dört dükkân ve bir depo, Hacı Nuh Çarşısı’nda 50 ve 54 numaralı dükkânlar, Eskiciler Çarşısı’nda 29 numaralı dükkân, Atpazarı’nda
119 numaralı dükkân, Pambıkçılar Çarşısı’nda bir alan (yer) ve 80 numaralı dükkân, Eskişehir Bağları’nda bir çalılığın yarısı ve Köşkönü’nde bir
çalılık33.
1900-1901 (H. 1318) tarihli Maarif Sâlnamesi’nde, Aramyan
Okulu’nun adı geçmektedir. Sâlnamade; Aramyan Okulu’nun, Kayseri
merkezde bulunan Ermeni Gregorian cemaatine ait bir okul olduğu, okulun kurucu müdürünün Ermeni Piskoposu, derecesinin idadi ve okulda 110
kız öğrencinin eğitim gördüğünü yazmaktadır34.
VI. Birleşik Okullar (Miatzyal Usumnaran)
Ermeni okullarının sayısının 1880’li yıllardan itibaren Kayseri’de sayılarının artması yönetimsel açısından ciddi sorunlar yaratmaktaydı. Bu
nedenle 1886-1889 yılları arasında Kayseri Ermeni cemaatine ait okulların
birleştirilmesi konusunda bazı denemeler olmuş, ancak başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Okulların tek elde toplanması 1902 yılı Mart ayında gerçekleşmiş, bu oluşum da Birleşik olarak adlandırılmıştır.
Birleşik Okullar’da (Miatzyal Usumnaran), 1902 yılında toplam 1 204
öğrenci öğrenim görmekteydi35. (Res:VIII)
Kayseri’deki okulların tek çatı altında toplanması 1906 yılına kadar
sürmüş, bu tarihten sonra ise bu oluşum dağılmıştır. 1909 yılına gelindiğinde ise, oluşum tekrar canlandırılmış, Birleşik Okullar, Surp Hagopyan
Okulu binasında eğitim vermeye başlamıştır. Ancak bu yeni oluşum da
1915 yılına kadar varlığını sürdürebilmiştir36.
32 Peke kelimesinin ne anlama geldiğine ulaşılmamıştır. XIX. yüzyılda Kayseri yerel ağzında
kullanılan bir terim olması kanımızca kuvvetli bir ihtimaldir.
33 Alboyacıyan, a.g.e., s.1120-1122.
34 Sâlnamalerde Kayseri Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminin Eski Harfli Yıllıklarında Kayseri, Hazırlayan Uygur Kocabaşoğlu-Murat Uluğtekin, Kayseri Ticaret Odası Yayınları,
Kayseri 1998, s.224.
35 Alboyacıyan, a.g.e., s.1124.
36 Alboyacıyan, a.g.e., s.1125-1126.
147
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
VII- Anaokulları (Mangabardzner)
Mangabardzner kelimesi Türkçe’ye çevrildiğinde anaokulları anlamına gelmektedir.
Alboyacıyan bu bölümde Kayseri Ermeni cemaatinin eğitim faaliyetleri içerisinde yer alan anaokullarının tarihsel sürecini aktarmaktadır. Yazar, anaokullarının özel adını belirtmemekte, anaokulları diye genel bir
başlıkta toplamaktadır.
Alboyacıan’a göre, Kayseri’deki Ermeni cemaatine ait ilk anaokulu, 1895 veya 1896 tarihinde açılmıştır. Okulun kurucusu Digin Vartuhi
Timuryan’dır. Timuryan’ın kurmuş olduğu anaokulunun, 1897 yılında kız
ve erkeklerden oluşan 120 öğrencisi vardı. Kayseri Ermeni cemaatinin bu
ilk anaokulu eğitim faaliyeti kısa sürmüş, okul 1899 yılında kapanmıştır.
1903 yılında Aramyan Okulu’nun yanında yeni bir anaokulu açılmıştır. Okulun açıldığı ilk yıl, kız ve erkeklerden oluşan toplam 80 öğrencisi
vardı. Bu okul, Kayseri merkezde yaşayan Ermeni cemaatine hizmet vermek için açılmasına rağmen, öğrencilerinin % 90’ı Kayseri ve çevresindeki bölgelerden gelmekteydi. Anaokulu için 1905’te yeni bir bina satın
alınmıştır.
Alboyacıyan’ın bu bölümde bize son olarak bildirdiği, Kayseri’deki
üçüncü anaokulu37; 1910 yılında Surp Kirkor Lusaroviç Kilisesi semtinin
varoş sokaklarından biri olan Selaldı’da Dr. Levon Panosyan’ın girişimiyle
kurulan ve yaklaşık olarak 100 öğrencinin devam ettiği bir anaokuludur38.
VIII. Mütevazi Kadınlar Derneği Okulu (Hakesiratz Gam
Diagnatz Barzasiratz Ingerutyan Varjaran)
1886 yılında Paşalar semtinde, Mütevazi Kadınlar Derneği (Hakesiratz Gam Diagnantz) tarafından kurulmuş kız okuludur39.
37 Alboyacıyan metnin Anaokulları adlı bölümünde, XIX. yüzyıl ve XX. yüzyıl başına kadar
Kayseri’de üç tane anaokulunun açıldığını belirtirken Serkis Gümüşyan Okulu bölümünde,
Serkis Gümüşyan Okulu’nun da anaokulu şubesi bulunduğunu ifade etmektedir. Bu hesaba
göre XIX. yüzyıldan XX. yüzyıl başına kadar olan süreçte dört anaokulu Kayseri Ermeni
cemaatine hizmet vermiş olmalıdır.
38 Alboyacıyan, a.g.e., s.1126-1127.
39 Alboyacıyan a.g.e., s.1127 .
148
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
IX. Margosyan Okulu (Margosyan Varjaran)
Alboyacıyan, okulun ne zaman ve kim tarafından kurulduğu konusunda bilgisi olmadığını ancak Surp Serkis Kilisesi yakınlarında kurulduğunu
tahmin ettiğini belirtmektedir. Ayrıca 1870-1871 yılı kayıtlarında, okulun
adına rastladığı için de bir çıkarım yaparak, 1860’ların sonunda kurulmuş
olabileceğini, 1886 yılında eğitime devam edildiğini ve okulun 70-80 civarında öğrenciye sahip olduğunu belirtmektedir40.
X. Cemaran
Cemaran kelimesi Türkçe’ye çevrildiğinde lise anlamına gelmektedir.
Cemaran, 8 Nisan 1847 yılında Der41 Mardiros Kahanayi Nigoğasyan tarafından açılmıştır. Ancak Cemaran kurulduktan 13 yıl sonra, okulun
maddî destekçisi Serkis Arzıyan’ın ölmesi üzerine 1850 yılında kapanmak
zorunda kalmıştır42.
XI. Papaz Mardiros Kahanayi Okulu (Der Mardiros Kahanayi
Varjaran)
Cemaran’ın kapanmasından sonra kurucu Der Mardiros Kahanayi Nigoğasyan, 1870 yılında eğitim Papaz Mardiros Kahanayi Okulu adlı özel
okulu açmıştır. Okul 1875 yılında kapanmıştır.
1875 yılında birinci Papaz Mardiros Kahanayi Okulu’nun kapanışından sonra, İstanbul’a giden Papaz Mardiros 1881 yılında Kayseri’ye
tekrar geri dönmüş, Kayseri’de ikinci kez, yine adı Papaz Mardiros Kahanayi Okulu olan, özel bir okul açmıştır. Alboyacıyan, bu okulun 1886
yılında halen eğitim misyonuna devam ettiğini ve 150 ile 200 arasında
değişen öğrenci sayısı olduğunu belirtmektedir43.
40
41
42
43
Alboyacıyan a.g.e., s.1127.
Der papazlara verilen bir unvandır.
Alboyacıyan a.g.e., s.1127.
Alboyacıyan, a.g.e., s.1127.
149
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
XII. Garabed Alagözyan Okulu (Garabed Alagözyan Varjaran)
Bu okulun, Garabed Alagözyan tarafından 1880’lerin sonlarında kurulduğu tahmin edilmektedir. Alboyacıyan bu savını, Garabed Alagözyan’ın
1892 yılında Gümüşyan Okulu kadrosunda görevli olmasına dayandırmaktadır. Garabed Alagözyan Okulu’nun 1886 yılında öğrenci mevcudu
70-80 civarındadır44.
XIII. Ermeni Katolik Okulu
Yazar, kitabın Ermeni Katolik Okulu adlı bölümünde, XIX. yüzyılda
Kayseri’de Katolik mezhebinden olan Ermenilerin eğitim sürecini kronolojik olarak aktarmaktadır.
Kayseri’de yaşayan bir grup Ermeninin Katolik mezhebini seçmeleri
üzerine, Kayseri Ermenileri ruhanî lideri episkopos Hovhannes Hacyan,
Katolik cemaati için Kiçikap(u)ı semtinde geniş bir evi kiralayarak, kilise
ve semt okulunu kurmuştur.
1870 yılında ise özel bir davetle Kayseri’ye gelen Cizvitler, Şiremenli semtinde45 bir yüksekokul açmıştır. 150 öğrencinin öğrenim gördüğü,
Fransızca ve Ermenice’nin ders programına dâhil edildiği bu okulda üç
Cizvit din adamı, iki Ermeni Katolik rahip ve altı personel görev yapıyordu.
Episkopos Hovhannes Hacyan tarafından açılan ve Katolik Kilisesi
yanında bulunan Katolik Mektebi de, 1886 yılında Cizvitlerin Şiremenli
semtindeki bu okula katılmıştır.
Kayseri’ye Katolikliği yaymak amacıyla Cizvitlerin yanı sıra Saint
Joseph rahibeleri de gelmiş ve Kayseri Katolik cemaati için bir kız okulu
açmıştır46. (Res: VIII ve IX)
1914 yılında Cizvit din adamlarının ve Saint Joseph rahibelerinin
Kayseri’den ayrılmaları üzerine Cizvitlerin ve Saint Joseph rahibelerinin
okulları, Kayseri Ermeni Katolik ruhanî liderliğinin binasındaki geniş katlara taşınmıştır.
44 Alboyacıyan, a.g.e., s.1127.
45 Şiremenli, günümüzde Kayseri merkez Nazım Bey mahallesi sınırları içinde bulunmaktadır.
46 Bu okulun tam adı Celal Köker’in editörlüğünü yaptığı yayında St. Joseph de Lyon Fransız
Koleji olarak geçmektedir. Bkz. 100 Yıl Önce Türkiye’de Ermeniler, s.162.
150
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
Kayseri’de Katolik Ermenilerin eğitim adına yaptıkları bir diğer girişim, episkopos Hovhannes Hacyan’dan sonra episkopos Boğos
Emmanuelyan’ın Büyükçeşmeönü semtinde Surp Haç Kilisesi’ni ve
Kilise’nin yanında bir okul inşa ettirmesidir47.
XIV. Milletsever Derneği Okulları (Azkasiratz Ingerutyan
Varjanner)
Alboyacıyan’a göre Kayseri’deki Protestanların, biri kızlar diğeri de
erkekler için temel eğitim düzeyinde hizmet veren ve 100 kadar da fakir
öğrencinin burslu olarak eğitim gördüğü iki okulu bulunmaktaydı48.
Bu iki okul Milletsever Derneği Okulları adı altında eğitim faaliyetlerini sürdürüyorlardı.
Okullardan birincisi Protestan erkek öğrencilerinin devam ettiği Protestanların İlkokulu (Poğokanneru Nakhagrtaran) isimli okuldur. Okul,
Eybakap(u)ı semtinde Protestan Kilisesi’nin yakınlarında bulunmaktaydı.
İkinci okul ise Protestan kız öğrenciler için, Büyükçeşmeönü semtinde açılmış olan Protestanların Kız İlkokulu (Poğokanneru Ağçigneru Varjaran) adlı okuldur. Okulda, 1886 yılında 60 öğrenci eğitim almakta, bir
bayan öğretmen ve bir personel görev yapmaktaydı.
Protestan okulları, 1909 yılında kapanmış, 1911 yılında Haygazuh
K.Yakupyan’ın müdür olmasıyla tekrar açılmış ve varlıklarını 1915 yılına
kadar sürdürmüştür49.
XV. Erciyes Yüksekokulu (Arkeos Partsrakuyn)
1883 yılında yüksekokul niteliğinde açılan okulun kurucusu Haygazun K. Yakubyan, maddî destekçileri de Garabed Telefayan ve gelir düzeyi
yüksek Kayserili Protestanlardır. 1886 yılında 40 öğrencisi olan okulun
47 Alboyacıyan, a.g.e., s.1128.
48 1830 yılında Osmanlı İmparatorluğu ile Amerika Birleşik Devletleri arasında imzalanan
ticarî antlaşma sonucu Ermenilerle Amerikalıların ilişkileri başlamıştır. Bu antlaşma ile ticarî konuda Amerikalılara yardımcı olan Ermeniler, Amerikalı Protestan misyonerlerle karşılaşmışlardır. Ermenileri kendi mezheplerine katmak isteyen Protestanlar işe eğitim-öğretim kurumlarından başlamışlardır. Protestan misyonerlerin okul açma girişimleri Ermeni
Kilisesi’nin direnişiyle karşılaşınca, misyonerler de 1840’lı yıllardan sonra faaliyetlerini
Anadolu’ya kaydırmışlardır. Bkz. Haydaroğlu, a.g.e., s.171.
49 Alboyacıyan, a.g.e., s.1128.
151
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
ders programında; Cebir, Geometri, Trigonetmeri, İngilizce dersleri bulunmaktaydı50.
1900-1901 (H.1318) tarihli Maarif Sâlnamesi’nde Erciyes Yüksekoku-lu’nun adı geçmektedir. Salnamade; Kayseri merkezde bulunan Erciyes
Yüksekokulu’nun Ermeni Katolik cemaatine ait olduğu, 1856 veya 1857
(H.1273) yılında tesis edildiği, ruhsatname tarihinin 1894 veya 1895, (H.
6 Nisan 1312) okulun kurucu müdürünün Kerope Efendi, derecesinin idadi
ve okulda 130 erkek öğrencinin eğitim gördüğü yazmaktadır51.
Sonuç
Arşag Alboyacıyan’ın Kayseri Ermenileri Tarihi adlı kitabından yola
çıkarak, Kayseri’de XIX. ve XX. yüzyıl başında varlık gösteren Ermeni
cemaatine ait yukarıda adı geçen okullar için genel bir değerlendirme yapacak olursak;
1-Arşag Alboyacıyan kitabının Toplumsal ve Zihinsel Yaşam bölümünde, XIX. yüzyılın başından XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar Kayseri’de
varlık göstermiş, Ermeni cemaatine ait on beş adet okulun ismini, okulların kuruluş tarihini ve okullara ait özel bilgileri bizlere detaylı bir biçimde
aktarmaktadır.
2- Kayseri Ermeni cemaatinde okullaşma ilk kez Hayghan Okulu ile
1824-1834 tarihleri arasında başlamıştır.
3- Kayseri Ermeni cemaati tarafından kızların eğitimine 1858 yılında
açılan Hayguhyan Okulu’nda ilk kez başlanmış, 1915 yılına kadar da toplam beş adet kız okulu Kayserili Ermenilere hizmet vermiştir.
4- Serkis Gümüşyan Okulu, Kayseri’de XIX. yüzyıl ve XX. yüzyıl
başında varlığını sürdürmüş, halk tarafından en çok tanınmış ve en fazla
öğrenci mevcuduna sahip olan okuldur. Gümüşyan Okulu’nun ders programına dua kitaplarının yanı sıra Tarih, Gramer, Ermenice gibi derslerin de
eklenmesi okulun, Kayseri Ermeni okullarındaki eğitim sisteminin modernleşmesinde öncü bir görev üstlendiğini ifade etmektedir.
5- Kayseri Ermeni cemaatinin eğitim repertuarı içinde, okul öncesi
eğitime yönelik çalışmalarının ilk kez 1895 veya 1896 yılı gibi erken bir
tarihte, Dıgin Vartuhi Timuryan tarafından açılan anaokulunda başlatıldığını görmekteyiz. Dıgin Vartuhi Timuryan’ın başlattığı süreçle, toplam
50 Alboyacıyan, a.g.e., s.1130.
51 Sâlnamelerde Kayseri, s.224.
152
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
dört adet anaokulu Kayseri Ermeni cemaati çocuklarını ilkokula hazırlama
görevini üstlenmiştir52.
6- Osmanlı eğitim sisteminde Usul-i Cedid’e (Yeni Usul) geçilmesi
sonucunda, imparatorluk dahilinde ibtidai mektepleri, rüştiye ve idadilerin yaygınlaştırılması ile okullar; medrese ve sıbyan mektepleri örneğinde olduğu gibi dinsel mekân komplekslerinin içinde yer almamaktadır.
Tanzimat’la başlayan ve XX. yüzyılın başına kadar olan bu süreçte okul
yapıları, genelde mekânsal anlamda dinsel yapılardan ayrı müstakil binalar
olarak inşa edilmiştir. Bu yapısal oluşum, eğitimin dinden uzaklaşan yönünü yani eğitimde sekülerleşmenin başladığını göstermektedir. Ancak XIX.
yüzyıl Osmanlı eğitim sistemi için tanımladığımız bu durum, Kayseri’deki
Ermeni cemaatine ait bazı okullar için geçerli görünmemektedir. Haygayan, Hayguhyan, Serkis Gümüşyan, Surp Hagop Okulları, kiliselerin yanında ya da çevrelerinde açılmışlardır. Bu okulların ders programlarına
Tarih, Gramer gibi derslerin eklenmesi, eğitimde lâikleşmenin başlatılmak
istendiğini tanımlasa da, okulların dinî komplekslerle bütünleşmiş halleri
bu düşünce yapısı ile çelişmektedir.
7-Kayseri’de Gregorian, Katolik ve Protestan mezheplerine mensup
Ermeni cemaati kendi uyrukları için ayrı ayrı eğitim faaliyetlerinde bulunmuşlardır. Her mezhep, eğitim sorunsalını kendi olanakları ve kendi cemaati içinde çözdüğü için, Kayseri Ermeni cemaatinin XIX. yüzyıl boyunca
ve XX. yüzyıl başındaki örgün eğitim sürecinin homojen bir yapıya sahip
olduğunu söylemek kanımızca olanaklı değildir.
52 Osmanlı İmparatorluğu’nda resmî anaokullarının açılması 1908’den sonraki tarihte
başlamıştır. 1913 tarihli Tedrisat-ı İptidaiye Kanun-ı Muvakkati (İlköğretim Geçici Kanunu) okul öncesi eğitim için geçerli hükümler getirmiş, 1915 yılında Ana Mektepleri
Nizamnamesi’nin yayınlanması ile de ilk anaokulu 2 Mart 1915 yılında İstanbul’da açılmıştır. Anaokulları için öğretmen yetiştirilmediği için başlangıçta Musevî ve Ermeni bayan
öğretmenler anaokullarında görevlendirilmiştir. Bkz. Akyüz, a.g.e., s.243; Necdet Sakaoğlu, Osmanlıdan Günümüze Eğitim Tarihi, Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2003,
s.145.
153
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Kaynakça
Alboyacıyan, Arşag, Kayseri Ermenileri Tarihi (Badmutiun Hay Gesaryo), H.
Papazyan Matbaası, Kahire 1937.
Akyüz, Yahya, Başlangıcından Bugüne Türk Eğitim Tarihi, Alfa Yayınevi, İstanbul
2001.
Alkan, Mehmet Ö., Ölçülebilir Veriler Işığında Tanzimat Sonrası Osmanlı
Modernleşmesi, Basılmamış Doktora Tezi İstanbul Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1996.
Anonim Sovyet Ermenistan Ansiklopedisi, C.I., Ermenistan Bilimler Akademisi,
Yerevan 1974.
Büyükkarcı, Süleyman, İstanbul Ermeni Okulları, Yelken Basım Yayın, Konya 2003.
Erdoğan, İrfan, Çağdaş Eğitim Sistemleri, Sistem Yayıncılık, İstanbul 2000.
Ergin, Osman Nuri, Türk Maarif Tarihi, C.I-II, Eser Matbaası, İstanbul 1977.
Fortna, C. Benjamin, Mekteb-i Hümayun Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Döneminde
İslâm, Devlet ve Eğitim, İletişim Yayınları, İstanbul 2005.
Haydaroğlu, İlknur Polat, Osmanlı İmparatorluğu’nda Yabancı Okullar, Ocak
Yayınları, Ankara 1993.
Orlando Carlo Calumeno Koleksiyonu’ndan Kartpostallarla 100 Yıl Önce Türkiye’de
Ermeniler, Editör Osman Köker, Bir Zamanlar Yayıncılık, İstanbul
2005.
Pamukciyan, Kevork, Ermeni Kaynaklarından Tarihe Katkılar-IV, Biyografileriyle
Ermeniler, Aras Yayıncılık, İstanbul 2003.
Sâlnamalerde Kayseri Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminin Eski Harfli Yıllıklarında
Kayseri, Hazırlayan Uygur Kocabaşoğlu-Murat Uluğtekin, Kayseri
Ticaret Odası Yayınları, Kayseri 1998.
Sakaoğlu, Necdet, Osmanlıdan Günümüze Eğitim Tarihi, Bilgi Üniversitesi Yayınları,
İstanbul 2003.
Seropyan, Vağarşag-Arşag Alboyacıyan, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C.I,
Kültür Bakanlığı Tarih Vakfı Ortak Yayını, İstanbul 1996.
Stepanyan, Karnik, Biyografi Sözlüğü, C. I, Yerevan 1973.
Tekeli, İlhan, Selim İlkin, Osmanlı İmparatorluğu’nda Eğitim ve Bilgi Üretim
Sisteminin Oluşumu ve Dönüşümü, TTK Yayını, Ankara 1993.
Vahapoğlu, Hidayet, Osmanlıdan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okulları (Yönelimleri
Açısından), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara
1990.
154
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
Fotoğraf Listesi
Resim I: Arşag Alboyacıyan
Resim II: Arşag Alboyacıyan’ın Badmutiun Hay Gesaryo
(Kayseri Ermenileri Tarihi) adlı kitabının kapağı
155
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Resim III: Surp Asdvadzadzin Kilisesi53
Resim IV: Serkis Gümüşyan Okulu Anaokulu Binası54
53 100 Yıl Önce Türkiye’de Ermeniler, s.162, Fotoğraf No:338.
54 Alboyacıyan, a.g.e., s.1111.
156
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
Resim V: Serkis Gümüşyan Okulu 1900-1901 yılı mezunları,
öğretmenleri ve mütevelli heyeti55
Resim VI: Serkis Gümüşyan Okulu 1913 yılı mezunları,
öğretmenleri ve mütevelli heyeti56
55 Alboyacıyan, a.g.e., s.1107.
56 Alboyacıyan, a.g.e., s.1111.
157
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Resim VII: Aramyan Okulu 1913 yılı mezunları57
Resim VIII: Birleşik Okullar mezunları ve öğretmenleri58
57 Alboyacıyan, a.g.e., s.1118.
58 Alboyacıyan, a.g.e., s.1118.
158
Arş. Gör. Esma İgüs PARMAKSIZ
Resim IX: St. Joseph de Lyon Fransız Koleji59
Resim X: St. Joseph de Lyon Fransız Koleji avlusu ve kız öğrenciler60
59 100 Yıl Önce Türkiye’de Ermeniler, s.163, Fotoğraf No:340.
60 100 Yıl Önce Türkiye’de Ermeniler, s.163, Fotoğraf No:342.
159
İKİNCİ MEŞRUTİYET DÖNEMİNDE
JÖN TÜRK-ERMENİ İLİŞKİLERİ
1908-1914
Prof. Dr. Feroz AHMAD
Yeditepe Üniversitesi
E-mail: [email protected]; Tel: 0 216 587 17
Özet
Meşrutiyet’in Temmuz 1908’de ilân edilmesinin hemen
öncesinde, Ermeni İhtilâl Cemiyetleri Federasyonu (ARF)
a.k.a Taşnak-Sütyun ve Jön Türkler Abdülhamit rejiminin
düşüşüne sebep olacak şekilde ve Meşrutiyet’i tekrar ilân
etme amacıyla iş birliği içerisinde olmuşlardır. Meşrutiyet
ilân edildikten sonra, ikili görüşmeler devam etmiş ve yeni
bir rejim çalışmaları için taraflar iş birliğini sürdürmüşlerdir. Öyle ki Nisan 1909’da Adana’da yaşanan olaylar, İttihat ve Terakki taraflarının -İttihat ve Terakki üyeleri (CUP)Meşrutiyet’e kendilerini adamalarına rağmen, liberal ve
muhafazakârların Meşrutiyet’i ortadan kaldırma girişimleri
Taşnak tarafından anlaşılınca, Jön Türk-Ermeni ilişkilerine
gölge düşürememiştir.
İki taraflı murahhas heyetler, Ermeni topluluğunun mecliste intihap edilmesine ve kanunlarının da meclisten
geçirilmesinde hem fikir olmuşlardır. Bununla birlikte, İttihatçılar, bilimsel tarım uzmanları ve mühendisler gibi işlerinde profesyonel olan Ermenilerden Anadolu’yu reforma
götürmek için yardımlarını istemişlerdir. Jön Türk meclisleri de Doğu Anadolu’da Ermeni köylüleri ile Kürt aşireti
ilişkilerinin kötüye gittiğini bildiği için Toprak Sorunu’nu
çözmeye çalışmıştır.
Tarafların iş birliği içinde çalışmaları 1914 yılının ortalarına kadar devam etmiştir. Ayrıca İttihat ve Terakki’nin kontrolünde olan ve Balkan Savaşları’nın felâketiyle günden
güne zayıflayan Osmanlı İmparatorluğu, Ermeni topluluğunun sayesinde büyük güçlerin taleplerine imtiyazlarda
bulunmaya hevesli olmuştur. Böylece Osmanlı Devleti Doğu Anadolu’daki altı vilâyet için iki Avrupa valisinin
görüşmelerine razı olmuştur. Karşılıklı uzlaşmalar Haziran
1914 yılındaki savaşa kadar süregelmiştir; İttihatçılar ve
Taşnaklar günümüzde büyük güçlerin entrikalarının kurbanları olarak gösterilmektedir...
Prof. Dr. Feroz AHMAD
Giriş1
Fransız Devrimi öncesinde, Osmanlı idaresi altında yaşayan gayrimüslim topluluklar dinsel kimlerini kullanma hakkına ve kendi dinsel hiyerarşileri içinde belirli bir özerkliğe sahiptiler. Devrimin sonuçlarından biri,
doğrudan ya da dolaylı olarak devrimden etkilenmiş olan hemen her bölgede seküler kültürün artması ve ulusçuluğun yükselmesi oldu. Avrupa’da
da toprakları olan Osmanlı İmparatorluğu bu durumun bir istisnası değildi. Neticede imparatorluk içindeki pek çok dinsel/ulusal topluluk bağımsızlık ve özerklik mücadelesine girişti ve nihayetinde Müslüman/Türkler
1919’da kendi ulusal mücadelelerini başlattılar.
1804’te ayaklanıp 1814’te özerk prenslik haline gelen ve daha sonra krallık olup 1882’den 1903’e kadar Obrenovic Hanedanı tarafından
yönetilen Sırplar, bağımsızlığını kazanan ilk topluluk olmuştur. 1821’de
ayaklanan Rumlar, İngiliz-Rus desteği ve müdahalesiyle 1829’da bağımsızlıklarını kazandılar. Babıâli’den, sadece büyük güçler müdahale ettiği
zaman tavizler koparabileceğini ve hatta bağımsızlığını kazanabileceğini
öğrenmiş olan Ermeni milleti, 1878 Berlin Kongresi’nde reform ve özerklik talep etmeye başladı. Nitekim, büyük güçlerin baskısı altında kalan Osmanlılar, Ermenilerin yaşadığı Doğu Anadolu vilâyetlerinde reform yapıl1
Bu yazı, 20-22 Nisan tarihleri arasında toplanan Osmanlı Toplumunda Birlikte Yaşama
Sanatı: Türk-Ermeni İlişkileri konulu Birinci Uluslararası Sosyal Araştırmalar Sempozyumu için İngilizce hazırlanmış, Yeditepe Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler
Bölümü Araştırma Görevlisi Şakir Dinçşahin tarafından Türkçe’ye çevrilmiştir.
163
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
masını öngören Berlin Anlaşması’nın 61. maddesini kabul etmek zorunda
kaldılar. Ancak, 1870 Alman Birliği’nden sonra, büyük güçlerin Osmanlıya müdahale konusunda görüş birliğine varmaları giderek zorlaştı. Girit
İsyanı’nı bastırıp sonrasındaki savaşta, 1897’de Yunanistan’ı yenilgiye
uğratan Osmanlılar artık ulusçu ayaklanmaları bastırabiliyorlardı. Sonuç
olarak, Yunan irredantizmi şimdilik gücünü kaybetmişti.
Yeni bir özgürlük dönemi açmak üzere tasarlanmış olan ilk Osmanlı Anayasası Aralık 1876’da ilân edildi. Anayasa bütün Osmanlıları yasa
önünde eşit hale getirip ırk ve din farkı gözetmeksizin aynı hak ve yükümlülüklerle donattı. Eğer bu anayasa uygulanmış olsaydı imparatorluğun nasıl bir hal alacağını bugün sadece kurgulayabiliyoruz. Çünkü Sultan
II. Abdülhamit (1876-1909) Şubat 1878’de meclisi dağıttı ve sonraki 30
yıl süresince anayasayı rafa kaldırdı. Abdülhamit’in istibdat yönetiminin
sonucunda Müslümanlar ve Hıristiyanlar arasında memnuniyetsizlik artmaya başladı. Büyük güçlerin baskısı sonucu İmparatorluk geri çekilmeye
başlamıştı ve Jön Türk muhalefeti ancak Anayasa’nın yeniden canladırılması ve yozlaşmanın sonlandırılması ile imparatorluğun kurtarılabileceğini iddia ediyordu. 1889’da Osmanlı muhalifleri, hem yurt içinde hem de
yurt dışında şubeleri olan Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti’ni (İTC)
kurdular. Amaçları reformlar yapıp imparatorluğun daha fazla çekilmesini
önlemekti.
Ermeni milleti açısından daha önemli bir gelişme ulusçu-devrimci Ermeni örgütlerinin kurulmasıydı. 1887’de sosyalist Ermeniler, Cenevre’de
Hınçak Cemiyeti’ni kurdular. Bunlar Rusya’daki fikir akımlarından etkilenmişlerdi ve amaçları reform hatta özerklik konusunda Sultan’a baskı
yapmaları için büyük güçleri ikna edip Ermeni taleplerini gerçekleştirmekti. Bu amaçlarına İstanbul’a karşı bir mücadele başlatarak ulaşmayı umdular. Başarısız olacağını bildikleri bu mücadele, Babıâli’yi zor kullanması
için kışkırtacak ve böylelikle yurt dışından müdahale edilmesini sağlayacaktı. Ermeni devrimciler böyle bir dış müdahaleyi kışkırtmaya çalıştılar.
30 Eylül 1895’te Kumkapı ve Kadırga bölgesinde toplanıp Babıâli’ye
doğru yürüyüşe geçtiler. Göstericiler, Sultanahmet’te durdurulmuş olsalar
da sonraki üç gün boyunca şiddet olayları devam etti. Bir sonraki yıl, 24
Ağustos 1896 tarihinde, Devrimci Ermeni Federasyonu (ARF aka Daşnaksütyun) daha gözüpek bir operasyon yaptı ve bir İngiliz-Fransız kurumu olan Osmanlı Bankası’nı işgal etti. Olay sonrası, Avrupa elçiliklerinin
müdahale ederek Babıâli’nin devrimcileri tevkif etmesine ve cezalandır164
Prof. Dr. Feroz AHMAD
masına izin vermemiş olmalarına rağmen banka işgali de büyük güçlerin
müdahale etmesini sağlayamamıştır2.
1889’da kurulmuş olan Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti de
Sultan’ın istibdadını yıkmak, bir anayasal monarşi (meşrutiyet) kurmak,
reformlar yapmak ve imparatorluğu modernleştirmek amaçlarını taşıyordu. Bir gündem belirlemek konusunda anlaşmaya varmakta zorlansalar da
ARF, İttihat Terakki ile işbirliği yapmak istiyordu. Jön Türkler ise kendi
aralarında bölünmüşlerdi. Ahmet Rıza’nın önderliğindeki grup imparatorluktaki bütün unsurların birliğini (ittihadını) sonra da reformlarla ilerlemeyi (terakkiyi) arzu ediyordu. Prens Sabahattin’in grubu olan Teşebbüs-i
Şahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti ise milletlerin çoğunluğu tarafından
desteklenen adem-i merkeziyet ve reform politikalarını savunuyordu.
Ermeni ulusçuluğunun merkezlerinden biri olan Van’da, ARF örgütünün çalışmalarını takip eden İngiliz Konsolos muavini şöyle yazmıştır:
Cemiyet’in politikaları eşit derecede güçleri olan Doğu ve Batı merkezi
Komiteleri tarafından belirlenmektedir. Batı Komitesinin genel merkezi
İsviçre’de, Cenevre’dedir. Temel sorumluluğu hareketin Avrupa’da tanıtımının yapılması ve para toplanmasıdır; bir de baskı makinaları vardır.
Doğu Komitesi ise Tiflis’tedir... Bu komite Rusya’da devrimci propaganda
yapıp gerektiğinde Ermeni gençleri militan olarak kaydeder, para toplar,
silâh ve mühimmat satın alır veya çalar ve bunları Türkiye’ye (Osmanlı İmparatorluğu’na) geçirir. Aynı zamanda Rus devrim hareketinin, pek
çok mezalim ve suikasta sebep olan Kafkasya temsilcisi olduğundan dolayı Van’daki yerel komitenin elini Türkiye meselelerinde epeyce serbest
bırakır...
Doğu Komitesi ile bağlantılı olarak, Türkiye’de merkezleri Van, Muş,
Erzurum, ve Trabzon’da olan dört yerel komite vardır. Devrimcilerin
Türkiye’deki en önemli merkezi Van’dır... Komite, eskiden Türkiye’ye Rus
fedai çeteleri gönderirdi; artık bunu durdurdu, ve (komitacılar) kendilerini
neredeyse tamamen propagandaya, cephane ve mühimmat depoları toplamaya, Kürtleri ve Jön Türkleri yanlarına çekme çalışmalarına veriyorlar. Mevcut politikaları, hiç gürültü patırtı çıkarmamak ve Müslümanların
desteğini kazanabilmek için ellerinden gelen her şeyi yapmak. Bu durum
komitenin şu anda basmakta olduğu, hemen hepsi Müslümanlara hitap
2
Louise Nalbandian, The Armenian Revolutionary Movement, Berkeley 1963, s.176-177;
William L. Langer, The Diplomacy of Imperialism 1890-1902, New York 1951.
165
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
eden çok sayıda broşürden de anlaşılabilir. Farkındalar ki Müslümanların
işbirliği ve desteği olmaksızın amaçlarına ulaşmaları mümkün değil.
Bu ‘fedailere’ dair birkaç husus ekselanslarının ilgisini çekebilir...
Hareket ederken takip ettikleri fikirler şöyledir. Ermenistan’daki koşulların iyileşmesi için Avrupa müdahalesinin söz konusu olmadığını düşünüyorlar. Bunun yanısıra, Avrupalı güçlerin Sultan’dan almak istedikleri bir
şey olduğu zaman bunu terörizm denilebilecek yollardan güç kullanarak
gerçekleştirdiklerini düşünüyorlar. Bundan dolayı, Daşnaklar da amaçlarına terörizm politikası ile ulaşmayı ve istibdada sebep olan kimseleri
cezalandırmayı umuyorlar. Kullandıkları yöntemlerde kesinlikle vicdansızlar. Amaçlarının daha iyi bir hükümet olduğunu söylüyorlar. İdarenin
Türklerin elinde olmasına itiraz etmeseler de mevcut kötü yönetime karşı
çıkıyorlar; ve şu anda Jön Türkleri ve Kürtleri hareketlerine katmak için
gerekli her çabayı gösteriyorlar. Müteveffa Ali Bey zamanında bu çabalarında biraz olsun başarıya ulaştılar, ancak bu yeni Vali zamanında Türkler
(işbirliği yapma fikrinden) epeyce soğudular3....
Jön Türkler, Temmuz 1908’de, Sultan’ı anayasayı tekrar yürürlüğe
koyması için ikna ettiklerinde işte durum bundan ibaretti.
Anayasa’nın tekrar yürürlüğe sokulmasıyla birlikte, milletler, mecliste temsil edilmelerinin kendilerine imparatorluk genelinde iyileşmeler
sağlayacağını umdular. Dönemin fotoğraflarından da görülebileceği gibi
anayasanın tekrar yürürlüğe konmasını kutlayan Müslüman, Hıristiyan ve
Musevîler arasında büyük bir sevinç vardı. Fakat iyimserlik çok sürmedi.
Meşrutiyet dönemindeki Ermeni topluluğunu tasvir eden Sarkis Atamyan,
topluluğun üç ayrı gruba bölündüğünü yazar: İTC’ye benzer bir şekilde
yükselen orta sınıfın altındakileri temsil eden Daşnaklar Anadolu’da güçlüydüler. Bunlar 1908’deki en güçlü gruptular. Geçmişte Sultan’la işbirliği
yapmış olan ve devrimden sonra ayrıcalıklarını yitirmekten korkan Patriklik ruhban-zengin Ermeni topluluğunu ve amira sınıfını temsil ediyordu.
Hınçaklar ise Rus sosyalizmine uzanan kökleri ile Marxist grubu oluşturuyorlardı. Bunlar, en devrimci olup en az etkili olan gruptu. Dönemin Ermeni gazetelerine atıfta bulunan Atamyan, Patrikliğin Daşnaklarla işbirliği
yapmak istediğini belirtir. Ancak, daha güçlü olan ve Ermeni yüksek burjuvazisi ‘amira’ ile sınıf farklılığı olan Daşnaklar, onları paraya tapmakla
ve sahte vatanseverler olmakla suçladılar4. Ermeni burjuvazisi siyasî ör3
4
Dickson to O’Conor, Van 2 Mart 1908, FO 371/533.
Sarkis Atamian, The Armenian Community, New York 1955, s.159ff, 164-165, 171.
166
Prof. Dr. Feroz AHMAD
gütlenmesi olmayan ekonomik ve toplumsal bir sınıftı. Millet Sistemi çerçevesinde, hem Patriklik hem de Ermeni Millet Meclisi burjuva çıkarlarına
hizmet etmişti. Fakat, anayasal devrim sonucunda oluşan yeni devlette bu
kurumlar güç ve nüfuzlarını yitirmişlerdi.
İttihatçılar, iktidarda olmamalarına rağmen yine de etkiliydiler. Çünkü
en iyi örgütlenmiş siyasî örgüttüler. Daha sonra Paşa olan, İTC’nin nüfuzlu
üyelerinden Cemal Bey hatıralarında Komite’nin Ağustos 1908’de Bulgarlarla, Yunanlılarla, Ermenilerle ve de Prens Sabahattin’in adem-i merkeziyetçileri ile nasıl pazarlık yaptığını yazmıştır. İttihatçılar, imparatorluğu
muhafaza etmek için imparatorluktaki diğer tüm unsurlarla uzlaşmaya çalıştılar. Bu görüşmelerde Bulgarlar, Sandinski ve Çernopoyef; Ermeniler,
Malûmyan ve Sahirkiyan; ve adem-i merkeziyetçiler, Nihad Reşat tarafından temsil edilmişlerdir. Sultan II. Abdülhamit’in istibdadına karşı birlikte
verdikleri uzun mücadele sırasında iki elit grup arasında karşılıklı saygı
ve güven oluşmuştu. Eğer otokrasiyi hizaya getirmek istiyorlarsa işbirliği
yapmanın hayatî olduğunu fark edip hem Anadolu’da hem de Avrupa’da
sürgünde birlikte çalışmak zorundaydılar. Neticede, Ermeniler ARF örgütüne dokunulmaması, sadece ortaya çıkartılıp bir siyasî partiye dönüştürülmesi şartıyla anayasayı desteklediler.
Dışa dönük bu girişimler İttihatçıların, İmparatorluk nasıl milletlerin
biraraya gelmesinden oluşuyorsa İTC’nin de tüm bu milletlerin devrimci
cemiyetlerini birleştirmesini istediklerini gösteriyordu5. Görüşmeler sonucunda, 14 Eylül 1908 tarihli The Times Londra’dan; ARF Van şubesinin
Ermenilerin silâh bıraktıklarını ve İttihat ve Terakki Cemiyeti ile amaç
birlikteliği yapmaya hazır olduklarını duyurduğunu yazdı. Bunun üzerine
İTC, Genelkurmay subaylarından Vehbi Bey’i Ermeni liderlerle durumu
tartışması ve ortak hareket planları çizmesi için hemen temsilci olarak görevlendirdi.
Genel seçimlerdeki gelişmelerle ilgili olarak 9 Kasım 1908 tarihli Times dergisi elli mebusun seçildiğini; Avrupa vilâyetlerinden ve Anadolu’dan
seçilen Müslümanların çoğunun İTC adayı olarak bilindiğini; Yunanlıların
adil bir temsil oranına ulaştıklarını ancak Ermenilerin küçük topluluklar
halinde dağılmış olduklarından dolayı Meclis’te eksik temsil edilmiş olabileceklerini yazdı. Meselâ, yoğun bir Ermeni nüfusun olduğu ancak Müslümanların çoğunluğu oluşturduğu Erzurum’da seçmenler üç Müslüman ve
5
Djemal Pasha, Ahmet, Memories of a Turkish Statesman 1913-1919, London 1922, s.252253; Cemal Paşa, Hatıralar, Editör Behçet Cemal, İstanbul 1959, s.345-346.
167
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
iki Ermeniyi seçtiler. Ermenilerin her ikisi de ARF üyesiydi: Serenghian
(Serengulilan) daha önce idama mahkûm edilmiş ancak İngiliz müdahalesiyle kurtulmuş bir devrimciydi. Pastırmacıyan ise 1896’daki hafızalardan
çıkmayan Osmanlı Bankası saldırısında yer almıştı.
İttihatçılar tüm millet teşkilâtlarının varlığını tanıdılar ve hatta mecliste temsil edilmelerini müzakere ettiler. Yeni seçilen Ermeni Patriği Monsenyör İzmirliyan, İngiliz Elçiliği başkâtibi Mr. Fitzmaurice ile sohbeti
sırasında Türkiye’deki değişen koşullar altında Ermenilerin ayrı bir ulusal
yapı olmaktan çıktıklarını ve Osmanlı birliğine/bütünlüğüne katıldıklarını,
neticesinde de yabancılarla siyaset konuşmaktan kaçınmanın bir görevi
olduğunu... belirtir. Ancak halkını ilgilendirdiği kadarıyla mevcut durum
hakkındaki fikirlerini siz ekselanslarına iletmemi istemesi gerektiğini hissetti:
Söylediğine göre Anayasa’nın tekrar tesis edilmesi, özellikle Anadolu’
daki kitlelerin geri kalmışlığı ve otuz senelik kötü idare ve istibdadın sonucunda ortaya çıkan adam ve para yokluğu göz önüne alındığında çok hassas bir deneyimdi; ülkede huzurun sağlanması ve böylelikle yabancıların
da yeni rejime güvenmeleri rejimin başarıya ulaşabilmesi için şarttı; ve
herhangi ciddi bir kargaşa en kötü felâketlerle belki de halkının yok edilmesiyle sonuçlanacaktı. Bundan dolayı, Ermeniler için tek güvenli yolun,
tekrar biraraya gelmelerinin ve eski Saray rejimi sırasında verdikleri büyük kayıpları telafi etme şansının, Türklerle sadık bir birlik içinde ihtiyatlı
ve ılımlı bir şekilde çalışmaktan ve özerklik gibi aşırı fikirleri engellemekten geçtiğine ikna olmuştu. cemaatine bu doğrultuda telkinde bulunuyor ve
Henchaq (Hınçak), Droshaq (Daşnak) ya da diğer Ermeni cemiyetlerinin
yükselen eğilimlerini teşvik etmektense Patriklikten istifa edeceğinin iyice
anlaşılmasını istiyordu...
Türk hükümeti ve halkının samimi ve dürüst bir şekilde Ermenilere
tehdit olmaktan çıktığını ve halkının da payına düşeni fazlasıyla yapmış
olması için (Patriğin) kendisinin her türlü çabayı gösterdiğini ancak Berlin Anlaşması’nın 61. maddesinin yürürlükten kaldırılmasıyla şu anda iki
itikat arasında mevcut olan mutluluk verici uyumun zedeleneceğini söyledi6…
İstanbul’daki seçimler, Babıâli ile topluluklar arasındaki gerilimi ortaya çıkardı. Meselâ, Ermeni topluluğu seçimlerin yapılış şeklinden mem6
Fitzmaurice to Lowther, 54D, 30 November l908, FO 195/2281. Sohbet 30 Kasım tarihinde
gerçekleşmiştir.
168
Prof. Dr. Feroz AHMAD
nun kaldılar ve memnuniyetlerini göstermek için Babıâli’ye bir temsilciler
heyeti gönderdiler. Diğer taraftan Rumlar usûlsüzlüklerden şikâyet ettiler
ve Babıâli önünde gösteri yapıp seçimlerin iptal edilmesini talep ettiler.
Müslümanlar, seçmenlerin Osmanlı kimliğine sahip adaylar çıkarmaları
gerektiğini iddia edip seçimler öncesinde yabancı Yunanlıların oy vermesini engellediler7.
E. J. Dillon, Rum Patriği Joachim ve Ermeni Patriği Mateos İzmirliyan
ile de görüşmüştür. Her ikisi de anayasal düzen teşebbüsünde işbirliği yapmaya istekliydiler ama temkinli yaklaşıp şu surlarda savaşırken ölen XI.
Konstantin’den bu yana sahip olduğumuz dinî özerkliğin tek harfini bile
feda etmeyiz, edemeyiz demişlerdi. Hatta Ermeni Patriği, Ermeni cemaatinin şu anda sahip olduğu imtiyazların sürekli hale getirilmesini ve idarenin
tamamen adem-i merkezileştirilmesini talep ediyoruz... demiştir8. Ermeni
liderlerle yakın ilişkisini muhafaza etmiş olan İngiliz elçi; Anayasa’nın
ilânı Ermenilerin durumunu büyük ölçüde iyileştirdi, ve böylelikle devrimci Taşnak Cemiyetinin tavrını değiştirdi... demiştir.
Jön Türk hareketi liderlerinin sürgünde olduğu zamanlarda…, Ermeni
devrimcilerinin başı, anayasa projesinin gerçekleştirilmesi için verecekleri herhangi bir destek karşılığında, tamamıyla Ermeni olan bir ya da iki
vilâyetin oluşturulmasını kapsayabilecek bir adem-i merkeziyet politikası
uygulanması umudunu taşıyordu9... İşte 1909’a gelindiğinde İttihatçılarla
Daşnaklar arasında böylesine iyi ilişkiler vardı. Ermenilerin Osmanlı-Türk
toplumuna entegrasyonları konusunda da uyum içindeydiler. Öyle ki bir
grup Ermeni, Türk milliyetçisi bir kültür derneği olan Türk Derneği’ne üye
olmuşlardı. Ancak, her topluluk gibi Ermeni toplululuğu da yekpare bir
bütün değildi. Ermeniler, XIX. yüzyıl ortalarındaki Ermeni rönesansına
katkıda bulunmuş eğitimli azınlık ile Türkçe konuşan köylüler olarak iki
gruba, burjuvazinin bir parçası olan İstanbul Ermenileri ile vilâyetlerdeki
küçük burjuva Ermenileri olmak üzere iki gruba daha bölünmüşlerdi. Bir
Ermeni devleti kurulması olasılığının yüksek olduğu Ocak 1919 gibi bir
tarihte bile Amerikalı diplomat Heck, İngiltere’nin duyun-i umumiyedeki temsilcisi ve İstanbul’daki İngiliz yüksek komiserliğinin malî müşaviri
olan Sir Adam Block’a hitaben; Ermeniler kendilerini ticarete adamışlardır, ne İstanbul Ermenileri Ermenistan’a gidecektir ne de başka ülkelere
7
8
9
Lowther to Grey, Pera 23 November 1908, FO371/546/41691.
E.J. Dillon, ‘the Reforming Turk’, Quarterly Review, CCX (1909), s.247.
Lowther to Grey, No: 36 confidential, Pera l8 January l909, FO 371/762/3123.
169
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
göç etmiş olanlar ilkel koşullara ve ciddi zorluklara tekrar dönmek isteyeceklerdir diye yazmıştır10.
13 Nisan 1909’da İstanbul’da karşı devrimin ortaya çıkması ve devamında Adana’da meydana gelen Ermeni katliamları Müslümanlarla gayrimüslimler arasındaki ilişkileri bozmuştur. Liberal bir İngiliz dostu olan
Sadrazam Kamil Paşa’nın devrilmesinden kısa süre sonra İstanbul garnizonunda isyan çıkmıştır. Her ne kadar hareketin dinci ve gerici bir görünümü olsa da aslında bu İTC’yi yok etmeye yönelik liberal bir komploydu.
İslâmî söylemine rağmen bu isyan Rumca yayın yapan basın tarafından
desteklenmiştir. Neogolos gazetesi şöyle yazmıştır: Ordu (isyancılar) gösterdiği vatanseverlikle en büyük ödülü haketti; 13 Nisan 1909 bundan sonra 24 Temmuz 1908 kadar ihtişamla anılmalıdır. Ordu dün hiçbir başka
duygu ile değil vatan sevgisi ile hareket etmiştir. Hatta doğrudan Londra
olmasa bile İngiliz Elçiliği ve burada görevli başkâtip Fiztmaurice, İttihatçıları indirmeyi amaçlayan bu İngiliz yanlısı liberalleri (isyancıları) desteklemişlerdir.
Adana’daki Ermeni katliamlarının alevlenmesinde yerel nedenlerin
oynadığı rol önemlidir. Ancak Adana olaylarının çıkartılmasında, Liberallerin denizden çıkarma ile dış müdahale yapılmasını sağlama amacının da
yattığı söylenebilir. Adana, Mersin limanına yakındı yani Avrupalı deniz
kuvvetlerinin müdahale maksadıyla çıkarma yapabilecekleri bir konumdaydı. Nitekim, çatışmalar sırasında Fransız gemileri Mersin limanına
doğru harekete geçmişlerdi11.
Selanik’teki Üçüncü Ordu, isyanı ve karşı-devrimi bastırdıktan sonra
Babıâli, Ermeni topluluğu ile bozulan ilişkileri tekrardan düzeltmek için
bir dizi önlemler almıştır. Mayıs ayında, Senato, Meclisin Adana katliamı kurbanları için 30 000 liralık yardım kararını onaylamıştır. Meclisteki
Adana katliamı konusundaki tartışmalar hakkında büyükelçi Lowther, istisnasız tüm mebusların katliamı kınamış olmasına rağmen tartışmaların
Türkiye’deki aydınların görüşlerini yansıttığını ve bu kesimin gayrimüslimlere karşı duydukları kardeşlik duygularının Müslüman nüfusun geri
10 Heck to Secretary of State, Constantinople 17 January 1919, 867.00/846. Adam
Block, devrimden önce İngiliz büyükelçiliğinde başkâtip olarak çalışmıştı ve Osmanlı
İmparatorluğu’nu iyi biliyordu.
11 Lowther to Grey, No: 324 confidential, Constantinople 4 May 1909, FO371/772/17775.
Karşı devrim ve Adana katliamı için bkz. Feroz Ahmad, The Young Turks, 1969, s.14ff;
Neologos‘tan yapılan alıntı s.43.
170
Prof. Dr. Feroz AHMAD
kalanı tarafından paylaşılmadığını belirtmiştir12. Yine de, ayın onikisinde,
bir grup mebus Adana’da meydana gelen olaylara dair üzüntülerini dile
getiren bir tezkere imzalamışlar ve Meclis’in Anadolu’daki vilâyetlere hitaben, nüfusu oluşturan bütün unsurlar arasında uyum ve kardeşliği
vurgulayacak bir beyanname yayınlamasını teklif etmişlerdir ve bu tezkere Meclis’teki büyük bir çoğunluk tarafından olumlu karşılanıp onaylanmıştır. Ertesi gün, hükümetin Adana’daki olayları soruşturmak üzere
görevlendiği özel komisyondakilerin isimlerini duyuran Sadrazam Hüseyin Hilmi Paşa tezkeresi okunmuştur. Meclis, büyük bir oy çokluğuyla
hükümet komisyonunun yanısıra kendi komisyonunu da gönderme kararı
almıştır ve Karesi mebusu Şefik Bey ile Edirne Mebusu Agop Babikyan bu
görev için seçilmişlerdir. Ayrıca, 15 Mayıs’ta okunan programında Hilmi
Paşa, Adana’daki olayların, İstanbul’daki gerici hareketi düzenleyen aynı
grup tarafından kışkırtıldığını belirtmiştir. Olaylar ülke genelinde yoğun
bir duygusallık ve üzüntü yaratmış; Maraş ile Halep vilâyetindeki Antakya
bölgeleri de Adana’da meydana gelen olaylardan dolayı husursuz olmuşlardır.
Hükümet, karşı-devrimcilerin üstesinden gelme konusunda çok kararlıydı. Ordu içinde tavizsiz bir eğitimci olarak bilinen Cemal Paşa, Ermenilerin güvenini tekrar tesis etmek ve gericiler arasında korku yaymak
amacıyla Adana’ya tayin edilmiştir. Sonuç olarak, vilâyetteki güvenlik koşulları düzelmiş ve ARF temsilcileri de Ermenilere karşı düzenlenen saldırıların azaldığını rapor etmişlerdir. Eski rejimin önde gelen isimlerinden
eski Savaş Bakanı Rıza Paşa, Abdülhamit’in 1. kâtibi Tahsin Paşa, eski
İçişleri Bakanı Memdül Paşa, İstanbul valisi Reşid Paşa, Harbiye müfettişi Zülfülü İsmail Paşa, Abdülhamit’in mabeyincisi/haznedarı Ragıp Paşa,
eski Bahriye Bakanı Hasan Rami Paşa, eski Hicaz valisi Ahmet Ratip, ve
eski İstanbul komutanı Saadettin Paşa İzmir ve Ege adalarında sürgüne
gönderilmişlerdir13.
Temmuz ayında bir grup karşı devrimci kamuya açık bir şekilde idam
edildiler; böyle bir eylemden dolayı Müslümanların asılması ilk defa gerçekleşen bir olaydı. Bunlar arasında Nakşî Şeyhi, İttihad-ı Muhammedî
Derneği’nin kurucusu, Volkan gazetesi editörü ve İttihatçılar aleyhine tahrik edici yazılar yazmış olan Derviş Vahtetî, Mehmet Paşa, iki albay Nuri
12 Consul-General Barnham to Lowther, No: 52, Smyrna June 5 1909, FO371/776/22033.
13 Lowther to Grey, No: 566C, Therapia (Tarabya) 20 Temmuz 1909, FO371/773/28029; HC
Yalcin, ‘31 Mart’tan Sonra İdamlar Karşısında, Yakın Tarihimiz I’, 1962, s.170-171.
171
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
ve İsmail Beyler, Teğmen Yusuf Efendi, Erzurum’daki Kolordu Komutanı
Yusuf Paşa ve bir grup asker vardı14.
Adana’da yerel eşraftan kişilerin yanısıra şiddet olaylarını kışkırttığı
söylenen İtidal gazetesi sahibi İhsan Fakr Bey de tutuklandı. Adana’ya
giden araştırma komisyonu, hükümetin katliamı önlemedeki yetersizliğini eleştirmiş ancak mebus Zohrab Efendi’ye göre 20 000 Ermeninin
öldürüldüğü şiddet olaylarının anayasal rejimi yıkmak için düzenlenmiş
bir tertip olduğunu da kabul etmiştir. Ağustos ayında, Ferid Bey İçişleri
Bakanlığı’ndan istifa etmeye zorlanmış ve yerine Talat Bey getirilmiştir.
Ferid Bey’in istifası, Adana katliamı soruşturmasını kapatmak istemesinden dolayı İttihatçı basının eleştirileri sonucunda gelmiştir.
Adana katliamının yol açtığı tatsızlık ve hayal kırıklığına rağmen
ARF, İTC’nin anayasal rejimin işlemesi ve Ermeni topluluğunun geleceği
için en büyük umut olduğunun farkına varmıştı. Siyasî işbirliği yapma konusunda anlaşmaya varmışlardı. Bu durumda, Gabriel Noradunghian gibi
eski rejime sadık, muhafazakâr, Ermeni politikacıları yeni rejime ayak uydurabileceklerle değiştirmeleri gerekiyordu. Böylece Noradunghian istifa
etti ve yerine yeni düzene yakın olduğu düşünülen Bedros Halacıyan atandı. Times dergisi 23 Eylül 1909’da şöyle yazmıştır: İTC ve Daşnaksütyun
(ARF) arasında varılan anlaşmaya göre, başka hususların yanısıra, kabinede her zaman bir Ermeninin olması gerekiyor; (bu durum) yeni rejimin
liderlerinin Ermenilerle dostane bir işbirliği içerisinde çalışma arzusunda
olduklarının meşru bir ifadesi olarak kabul edilebilir. Azardamard gazetesinin sütunlarında da görüldüğü üzere ARF Batı Şubesi, Talat ve Cavid
gibi kişilerin önderlik ettiği İTC içindeki ilerlemeci azınlığı destekleme
kararı almışlardı. Tehtidin anayasal rejimi devirip gerici önlemler almak
isteyen liberal ve muhafazakar Jön Türklerden geldiğini düşünmüşlerdi15.
Yani, 1911 yılında dahi Daşnak Cemiyeti halen anayasal rejimi müdafaa
etmeye hazırdı.
Şimdilik Jön Türkler ve Daşnaklar arasında işleyen bir ilişki vardı.
Ancak bir başka sorun Daşnaklar ile Babıâli arasında ilişkileri zehirlemeye
başlamıştı: Toprak sorunu. XIX. yüzyılın son döneminde, Kürt aşiretler
Ermeni köylülerin topraklarını ele geçirmişlerdi ve Abdülhamit rejimi du14 Anlaşma hakkında bkz. Tanin, 3/16 Eylül l909, Esat Uras’tan alıntı: Tarihte Ermeniler,
l950, s.584-585 ve 1976 basımı s.576-577
15 C/108-47 Western Bureau-Turkish Section circular number 14 to ARF, 16 Nisan 1911,
Dikran Kaligian’dan alıntı: The Armenian Revolutionary Federation under Ottoman Constitutional Rule1908-1914, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Boston College, Aralık 2003.
172
Prof. Dr. Feroz AHMAD
rumu düzeltmek için hiçbir şey yapmamış, ve pekçok Ermeni Kafkaslara
kaçmıştı. Devrimden sonra, Daşnak cemiyeti hem hükümetle hem de İTC
ile ilişkilerinde toprak sorununa öncelik vermiştir. Toprak sorunun çözülmesi için hükümetin tartışmalı toprakların hak sahiplerine tazminat ödemesi teklif edilmişti16. Ancak Babıâli’nin Ermeni tekliflerini değerlendireceği sıralarda Doğu vilâyetlerinde İstanbul’u geri plana atan başka güçler
devreye girmişti. Konsolos yardımcısı Matthews’un Erzurum’dan bildirdiğine göre Feyzi Efendi (Pirinççizade Feyzi Bey) …yerel temsilcilerin (ve
eşrafın) yaz ayları boyunca bölgenin kuzeyinde geziye çıktıklarını…(ve)
Kürtlere ümitsizliğe kapılmamaları gerektiğini söyleyip bariz bir hata yapmadıkları sürece hükümetin Hıristiyanların sindirilmesine göz yumacağını
ve Abdülhamit kadar Sultan Reşad’ın da babaları olduğunu temin etmişlerdir17. Demek ki, yerel çıkarlar söz konusu olduğunda Pirinççizadeler
gibi İttihatçı olarak bilinen mebusların bile anayasal düzene verecekleri
desteğe güvenilmemesi gerekiyordu. İstanbul basını toprak sorununa ve
Ermeni köylülerin yaşadıkları sorunlara yoğun bir ilgi göstermiştir. Yazılanlar arasında Kürt Bey ve Ağaları tarafından ele geçirilen toprakların
tekrar iadesi meselesi tartışıldı…Yeni rejimin övgüye lâyık İçişleri Bakanının Ermeniler lehine elinden geleni yapacağına inanılabilir, başlıkları
dikkat çekiciydi18.
15 Temmuz 1911 tarihli Sabah gazetesi Doğu Anadolu’da, özellikle de
Bitlis’te Kürt Beylerinin toprak gasbetmeleri karşısında hükümetin pasif
kalmasından dolayı ortaya çıkan durumun tehlikeleri hakkında uyarılarda
bulunmuştur. Gazete, bölgede barışı sağlamanın tek yolu olarak hükümete
toprak sorununu çözmesi çağrısında bulunur. Bu arada belitmek gerekir ki,
Osmanlı Devleti Abdülhamit zamanından itibaren Ermenilere ait topraklara Çerkez muhacirleri yerleştiriyordu. Bu politika devrimden sonra da devam etmişti. Bu yolla devletin hedeflediği İran ve Rusya ile olan sınırların
güvenliğinin sağlanmasıydı19.
Temmuz 1911’de İttihatçılar anayasanın ilânının üçüncü yıldönümünü kutlamak için Anadolu’ya Mehmed Cavid önderliğinde bir heyet
gönderdiler. Heyet Samsun’a, Trabzon’a, Erzincan’a, Erzurum’a, Van’a,
16 Kaligian, a.g.t., s.32.
17 Vice-Consul Matthews’s report in Lowther to Grey, Constantinople 22 January 1911,
FO424/226/65, Killigian’dan alıntı, a.g.t., s.24.
18 The Near East, 24 Haziran 1911, s.47.
19 Marling to Grey, Constantinople 4 Temmuz 1911, FO424/228/16, Killigian’dan alıntı,
a.g.t., s.33.
173
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Bitlis’e, Diyarbakır’a, Urfa’ya, Birecik’e, Halep’e, Şam’a ve vakit kalırsa Mısır’a gidecekti. Gezi esnasında Cavid Bey’e Ömer Naci, devrimden sonra Anadolu’yu gezip gözlemlerini hem Tanin gazetesinde hem de
Anadolu’da Tanin isimli kitabında yayınlamış olan Tanin muhabiri Ahmet
Şerif ve önde gelen İttihatçılardan olup Ocak 1913’te İTC’yi iktidara getiren Babıâli baskınında öldürülen Mustafa Necip eşlik etmişlerdir.
Babıâli’nin Kürt Ağa ve Beyler tarafından ele geçirilen toprakları iadesi için önlemler almaya başladığı bu sıralarda, Muş ve Bitlis bölgesindeki Ermeni köylerine yeni saldırılar düzenlendi. Osmanlı hükümeti köyleri
bu saldırılardan koruyamayacak kadar zayıflamıştı. Near East dergisi yerel
muhabiri, saldırıları düzenleyenlerden bazılarının Abdülhamit’in isim yapmış en zalim yerel tiranlarından Musa Bey’in ajanları olduğunu bildirmiştir20.
Eylül 1911’de İtalya ile savaşın patlak vermesi imparatorluğun her
yerindeki siyasî durumu daha da kötüleştirmiştir. Hürriyet ve İtilaf Fırkası muhalefetinin ortaya çıkışını Müslüman ve gayrimüslim herkes ilgiyle
izlemiştir. İttihatçıların sunduğu bir yasa teklifinin mecliste reddedilmesinden sonra yeni seçimlerin yapılması gerekmişti ve Meclis Ocak 1912’de
dağılmıştı. Patrik önderliğindeki cemaat zaten İTC’ye yabancılaşmıştı ve
Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nı destekliyordu. Daha fazla özerklik ya da bağımsızlık arayışında olan Rumlar, Bulgarlar ve Arnavutlar gibi diğer topluluklar da İTC’ye sırtlarını dönmüşerdi. İttihatçılar, Ermeni topluluğu
aleyhlerinde hareket ederse Meclis’te zorlanacaklarının farkına varmıştı.
Dolayısıyla Patriğe, aralarında İttihatçı Ermeni mebusların da olduğu bir
heyet göndererek yeni imtiyazlar için söz verdiler ve Sadrazam Mehmed
Said Paşa’nın da bir reform programını kabule hazır olduğunu söylediler. Patrikten, cemaatinin İTC’yi desteklemesini isteyen bir beyanname
yayınlamasını istediler. Bu talep karşısında Rum Patriği III. Joachim ile
ağız birliği yapan Mgr. Arscharduni şu cevabı verdi : Ne İttihatçıyız ne
de İtilafçıyız. Herkese adil davranıp meşru haklarımıza saygı gösteren ve
Ermenistan’da meydana gelen yanlışlıklara son verecek olan bir hükümetin her zaman yanında oluruz. İki Patrik’in birbiriyle iyi ilişkileri vardı ve
siyasî konularda işbirliği yaptıkları görülüyordu. Babıâli’deki Rus elçisi
Kont Tcharikoff, Ermeni Patriği’ni ziyaret etmişti ve son zamanlarda Ermenilere karşı çok içten bir tavır takınmıştı. Hatta Patrik, aydınları ve tüc-
20 The Near East, 28 Haziran 1911, s.167; ayrıca bakınız 21 Haziran 1911, s.143
174
Prof. Dr. Feroz AHMAD
car sınıfları temsilen Çarlık rejimi tarafından tutuklanmış olan Ermeniler
için bir girişimde bile bulunmuştu21.
Ertesi hafta, 26 Ocak tarihli Ermeni Mektubu, bir gün önce toplanan
Ermeni Konseyi’nde yaklaşan seçimleri ve bu seçimlerde Ermeni vekillerin tercihlerinin ne olması gerektiği konusunun tartışıldığını duyurmuştur.
Patriklik resmî olarak bu kampanyada yer almasa da, konsey bir aday listesi çıkarmak üzere bir kampanya komitesi oluşturulmasını kararlaştırmıştır.
Komite; eşraf temsilcileri, Ulusal Meclis Başkanı, üç Ermeni partisinin
yani Daşnak, Anayasal Demokrat ve Hınçak partilerinin temsilcilerinden
oluşacaktı. Mektupta; Eğer İttihatçılar toprak ve okul sorunlarını çözmeyi
garanti ederse, eminim ki Ermeniler İTC’ye oy vereceklerdir sözlerine de
yer verilmiştir.
Aynı Mektup’ta Bitlis’ten bir muhabir 25 köyü ziyaret ettiğini ve Kürt
korkusundan geceleri nöbetçilerin devriye gezdiklerini bildirmiştir. Haberi
yazan muhabir sonra şöyle devam ediyor: …Öğrendiğime göre hükümet
Ermenilere Kürtlerden korunmak için silâh satın almaları talimatını vermiş. Bana göre, bu ülke barışı için hayra alâmet değil. Ne Kürtlerin ne de
Ermenilerin silâh taşımalarına izin verilmemeli. Ermenilerin yaşadıkları
vilâyetlerde normal koşulların yaratılması için iyi organize edilmiş bir jandarma ile dürüst, samimi, liberal subayların olduğu bir askerî güç yeterli
olacaktır. Anayasal Türkiye’nin dostu herkes Musa Bey’in, Şeyh Hizam’ın
ve diğer çete liderlerinin tutuklanmasını arzu etmektedir.
Yine bu muhabirin bildirdiğine göre Van’daki Kürtler amacı hükümet
karşıtı bir komplo olan bir tür konfederasyon kurmuşlardı ve böylesi bir
Kürt ayaklanması tehlikesi, Rus ordusunun sınırda olduğu bir zamanda
vilâyette büyük sıkıntı yaratmıştı22.
Bu arada Patrik, doğudaki Ermenilerden Kürt saldırılarını şikâyet ettikleri mektuplar almaya devam etmiştir. Fakat, hükümet toplulukları korumak için hiçbir şey yapamamış ve bölgeyi ziyaret etmesi için görevlendirilmiş olan komisyon iki aylık ertelemeden sonra yola çıkmamıştır. Near
East muhabiri, yirmi yıldır Muş bölgesini terörize etmiş olan Musa Bey’in
hükümet tarafından affedilmiş ve onurlandırılmış olarak süvarileri eşliğinde zafer içinde şehre nasıl döndüğünü yazmıştır. İlginçtir ki Musa Bey’in
bundan önceki İçişleri Bakanı Celal Bey tarafından tutuklanması emredilmişti. Bölgede öne çıkan diğer bir Kürt aşiret reisi de Ercişli Kor Hüseyin
21 The Near East, 19 Ocak 1912, 11 Ocak 1912 tarihli ‘Our Armenian Letter,’ s.328.
22 The Near East, 2 Şubat 1912, s.394.
175
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Paşa’ydı. Abdülhamit rejimi sırasında Hüseyin Paşa Hamidiye Ordusu’nda
general olmuştu. Bölge halkını terörize edip topraklarını gasbettiği halde
hiçkimse Paşa’ya karşı çıkmaya cesaret edememişti.
Anayasanın ilânından sonra, Kafkaslara kaçmış olan Ermeniler geri
dönüp daha önce gasbedilmiş olan topraklarını geri alabildiler. Bu dönemde Hüseyin Paşa’nın İran’a kaçtığı ve buradan Babıâli’ye karşı bir Kürt
ayaklanması planladığı söyleniyordu. Fakat Hüseyin Paşa beklenmedik bir
şekilde Van’a geri döndü ve Vali tarafından karşılandı. Patrik’e söylendiğine göre daha önceki katliamların sorumlusu tekrar işbaşına geçmiş ve
toprakları müsadere etmeye yeniden başlamıştı23. Hamidiye rejimi sırasında Sultan, Anadolu’daki aşiretlerin feodal düzenini desteklemişti, anayasal
düzende ise aşiret güçleri seçim kazanıp mecliste temsil edilebiliyorlardı.
Mebuslar yerel eşraf ve Hüseyin Paşa gibiler tarafından seçiliyorlardı. Bu
aşamada devlet kanun ve nizamı sağlayamayacak kadar zayıflamıştı.
Şubat 1912’de, Babıâli Ürgüplü Hayri Efendi (Vakf)’nin Gabriel
Noradunghian eşliğinde doğu vilâyetlerini gezeceğini duyurdu. Komisyonun temel görevi Kürtlerle Ermeniler arasında toprak mülkiyeti konusundaki anlaşmazlıkları incelemek olacaktı. 9 Şubat 1912 tarihli Ermeni
Mektubu’nda bir muhabir şöyle yazmıştır: Öyle görünüyor ki Jön Türk
hükümeti, imparatorluğun devamının tüm ırkların dayanışmasına bağlı olduğu sonucuna varmıştır. Üstelik, bu hükümet hem Ermenistan’da hem de
Arnavutluk ve Makedonya’da reformlar yapılması kararında gayet samimi
görünüyor.
Patrik’i ziyarete giden Hayri Efendi, yıllardır zalimlerin eline düşmüş
olan Ermenilere adalet getirmek için elinden gelen herşeyi yapacağı hususunda güvence verdi. Ayrıca Ermenilerin sorunları hakkında yeterince
bilgi sahibi olduğunu ve bu sorunları çözmek için sadece zamana ihtiyaç
duyulduğunu sözlerine ekledi. Ancak kötü hava koşullarından dolayı bu
ziyaret bahar aylarına kadar ertelenmek zorunda kalmıştı.
Near East dergisi, eski bakan Cavid Bey’in Ermenilerden büyük bir
coşkuyla bahsettiği Nuri Osmaniye kulübündeki konuşmasını da haber
yapmıştır. Çoğunluğu Türk/Müslümanlardan oluşan topluluğa hitaben Ermenilerin haklarının tanınacağını ve önümüzdeki seçimlerde Türk seçmenlerin de Ermeni mebusların seçilmesini sağlamaları gerektiğini söylemiştir. Bunun bir seçim hilesi olduğunu düşünen yazar,...ancak bunun doğu
vilâyetlerinde can ve mal güvenliğinin temin edilmesiyle oluşturulacak ve
23 The Near East, 22 Şubat 1912 tarihli Ermeni Mektubu.
176
Prof. Dr. Feroz AHMAD
gelecekte Ermeni sorununun ortadan kaldırılmasına katkıda bulunacak
bir kamuoyu yaratma yöntemi olduğuna inanıyorum demiştir24. Yaklaşan
seçimlerde, öyle görünüyor ki Rum oyları liberallere gidecekti, Ermeni
oyları liberallere oy veren burjuvazi ile uzun tartışmalardan sonra İTC’yi
destekleme kararı almış olan ARF arasında bölünmüştü. Yahudi toplumu
İttihat ve Terakki’ye bağlı kalacaktı.
Anadolu’daki sıkıntılı durumdan sonra, Babıâli Balkanlarda da ciddi
problemlerle karşı karşıya kaldı. İtalya’nın 1911’de savaş ilân etmesinden
bu yana, Arnavutluk’un durumu kötüleşmiş ve Makedonya ise daha da
kötüleşmiştir. Makedonya’daki kötüye gidiş nedenleri arasında;
a) Jön Türklerin tarım sorunuyla başedememeleri,
b) Jandarma teşkilâtının dağılması,
c) Siyasî Müslüman grupların oluşması ve bunlara karşı ortaya çıkan
yerel tepkiler gösterilmiştir.
İmparatorluğun Avrupa yakasında giderek artan anarşi İTC içinde telaşa neden oluyordu. Avrupa’dan yükselen eleştiriler yine artmıştı ve sürekli dış müdahale ya da işgal tehtidi söz konusuydu. Nitekim, İTC’nin
ılımlı sesi olarak bilinen İçişleri Bakanı Hacı Adil, bu dönemde, Makedonya sorunu savaşla neticelenmeden önce son çözüm bulma çalışmalarını
yürütüyordu25.
Mart 1912’de Çar’ın büyükelçi Charykov’u geri çağırıp yerine Giers’i
atama kararı, Rusya’nın hem İstanbul’a hem de Ermeni topluluğuna karşı politikasının ciddi ölçüde değiştiğini göstermiştir. Charykov ve birinci
kâtibi Andre Mandelstam’ın İttihatçılarla özellikle de aralarında gazeteci
Hüseyin Cahid ve Mehmed Cavid’in bulunduğu Talat grubu ile iyi ilişkileri olduğu söyleniyordu. Charykov’un geri çağrılması Rusların uzlaşma politikasından gerilim politikasına geçtiğini gösteriyordu. Gerçekten de aynı
ay içinde İstanbul, Rus birliklerinin Kafkas sınırına yığıldığı haberiyle
alarma geçti26. Yeni Rus büyükelçisi 13 Nisan Cumartesi günü İstanbul’a
varmıştır. Yeni elçi Giers’in ekibinde çalışan Andrew D. Kalmykov daha
sonra şöyle yazmıştır: Giers Rusya’yı çok güçlü, Türkiye’yi ise küçük
gören bir zihniyete sahipti. O zamanlar yaygın olan bu zihniyete göre,
Türkiye yakında nüfuz bölgelerine bölünecek ve büyük güçler arasında
24 The Near East, 16 Şubat 1912, s.462; Kiligian’ın 3. ve 4. bölümleri 1911-1912 yıllarını ele
alır.
25 Tanin, 25 Şubat 1912, ‘Hacı Adil Bey ile Mülâkat’.
26 The Near East, 22 Mart 1912, s.639, 29/3, 675.
177
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
paylaşılacaktı27... Rusların Ermeni topluluğunu ve mantıksız gibi görünse
de Kürt aşiretlerini manipule etmeleri, Osmanlı İmparatorluğu üzerindeki
Rus etkisini arttırıp Rusya’ya rakip olabilecek ülkelerin etkisini zayıflatmak için kullanılan bir Rus politikası haline gelmişti. Bu dönemde, Ermeni
Patriği ile Rus büyükelçisi arasında zaten varolan ilişkiler daha da samimi
bir hal almıştı. Mayıs 1912’de Dışişleri Bakanı Sazanov Türkiye’de yaşayan Doğulu Hıristiyanların sosyal ve ekonomik ihtiyaçlarını dile getirmiş
ve yeni rejimin bu toplulukların isteklerini gözönüne alması gerektiğini
belirtmiştir. Bu sözler karşısında İttihatçılar, Tanin gazetesinin konuşmaya
gösterdiği tepkiye bakıldığında, çok öfkelenmişlerdir, diyebiliriz28.
Rus büyükelçisinin desteğinden cesaret alan Hıristiyan yani Ermeni,
Rum ve Bulgar toplulukların liderleri, karma bir komite oluşturup haklarının korunması için ortak hareket edecekleri bir çerçeve hazırladılar. Hıristiyan topluluklarda, İttihatçıların Türkleri (Müslümanları) kalkındırmak
maksadıyla Hıristiyanların sosyal ve ekonomik ilerlemesine darbe vurmaya karar verdikleri şeklinde bir kanaat oluşmuştu. Bu kanaat neticesinde, Babıâli’nin millet okullarını Eğitim Bakanlığı’nın yetkisi altına alarak
Millet Sistemi üzerinde otorite tesis etme politikası Türkleştirme olarak
tanımlanmıştı. Near East dergisi, Rum ve Ermeni Patrikleri’nin anayasal
rejimle gelen imtiyazlara karşı yapılan saldırıları tartıştıkları bir toplantı
yaptıklarına dair bir haber yayınlamıştır. Habere göre Patrikler, hükümetin imtiyazlarını ellerinden alıp kendilerini irade-i şahane ile atanan ve
görevden alınan devlet memuru haline getirmek istediğini belirtmişlerdir.
Ermeni Patriği, Bilmeliler ki biz Şeyhü’l-İslâm değiliz ve eğer Ermeniler
direnişe geçerse Rumlar ve Ortodoks Bulgarlar nasıl bir tavır takınacaklar? diyerek kendi payına direneceklerini ima etmiştir29.
1912 yılında İstanbul, Balkanlarda büyüyen tehtidi karşılamaya hazırlanırken Beyazıt, Van ve Bitlis’te Mir Mahe, Şeyh Hüseyin gibi Kürt
reislerinin ve diğer eşkiyaların Ermeni köylüleri öldürdüğü, kadınları kaçırdığı ve köyleri yaktığı haberleri gelmeye devam etmişti. Kötülüğüyle
meşhur Musa Bey, Piskopos’u bile tehdit etmişti. Babıâli, Bitlis ve Van
27 Andrew D. Kalmykov, Memoirs of a Russian Diplomat: Outposts of the Empire 18931917, Yale Universitesi Yayınları, New Haven, London 1971, s.250.
28 The Near East, 10 Mayıs 1912, s.3; Philip Mosely, “Russian Policy in 1911-1912”, The
Journal of Modern History, XII, 1940, s.71’de şunları yazar: Bir yenilenme sürecinde olan
Türkiye ile ilişkilerinde doğrudan düşmanlık ve parçalama politikası ile Hünkar İskelesi’ni
model alan örtülü bir korumacılık politikası arasında tereddüd etmiştir. 1911’de Boğazları
sağlama alma maksatlı Rus teşebbüsleri için bkz. Mosely, a.g.m., s.71-74.
29 The Near East, 10 Mayıs1912, 3 Mayıs Tarihli Ermeni Mektubu, s.3.
178
Prof. Dr. Feroz AHMAD
valilerini görevden alıp ordu komutanına 48 saat içinde suçlu Kürtlerin
tutuklanmasını emretmişti. Olayların bastırılması için, Çerkez Ali Paşa
Bitlis’e sevkedilmişti30. Bu arada hükümet, Ermenilerle Kürtler arasındaki
toprak meselesinin çözümünde kullanılmak üzere beş Ermeni vilâyetinin
her birine 20 000 sterlin (toplamda 100 000 sterlin) tahsis etmişti31. Bu
konuda, Near East dergisi, 27 Eylül tarihli sayısının 620. sayfasında şunları yazmıştır: Diğer bölgelerde yaşadığı sıkıntılar gözönüne alındığında
Babıâli’nin Ermenilerle herhangi bir sorun çıkmasına mani olmaya çalışması gerekir; ama Doğu vilâyetlerindeki duruma bakıldığında Merkezî
hükümetin asi tebaa üzerinde otorite kuramayacak kadar zayıflamış olduğu görülüyor (vurgu eklenmiştir).
Osmanlı böyle zayıf bir durumdayken Balkan devletleri genel seferberlik ilân ettiler. Babıâli’nin İtalya ile savaşırken ne kadar zorlandığını
görmüşlerdi. Meselâ, Sırp Bakan Sofya’da Türk ateşeyi, Trablus’un kaybedilmesi Türkiye’nin ne kadar kolay lokma olduğunu herkese gösterecektir diyerek uyarmıştır32.
Balkan Savaşları sonucunda Osmanlının Asya vilâyetlerine çekilmesinin çarpıcı demografik etkileri olmuştur. Geri çekilen ordunun Çatalca
hattında Bulgarları durdurmasından önce çeyrek milyon Müslüman/Türk
Balkanlardan İstanbul’a akmıştır. Muhacirlerin gelişi, Rum nüfusa karşı
Hıristiyanların zorla Yunanistan’a göç ettirilmesi ile sonuçlanan bir gerginliğe yol açtı. Michael Llewellyn Smith’in tahminlerine göre; 1912’de,
Bulgar ordusunun ilerlemesi ile birlikte 100 000’den fazla Müslüman
Doğu Trakya’ya doğru harekete geçti; 10 000’e yakın insan aynı yıl
Makedonya’yı terk etti, 50 000 kişi Türk-Bulgar anlaşması çerçevesinde
Batı Trakya (Bulgaristan)’dan ayrıldı, ve tüm bunlara ilâveten 100 000
Müslüman Makedonya’dan tahliye edildi. Avrupa’daki Müslüman toplulukların düzenlerinin bozulması Anadolu’daki Hıristiyanların huzurunun
kaçmasına neden oldu. Bunun nedenlerinden biri intikam alma isteğiydi.
Bir diğeri ise yerinden edilecek her Hıristiyan ailenin, Müslüman muhacirlerin yerleşmesi için yer açıyor olmasıydı33. Osmanlı İmparatorluğu’nun
Avrupa’daki yüz ölçümü 169 845 km2’den 28 282 km2’ye düşmüştü, yani
Osmanlı Avrupa’daki topraklarının % 83’ünü kaybetmişti. Bölgedeki
30
31
32
33
The Near East, 13 Eylül 1912, s.547.
The Near East, 20 Eylül 1912, s.589.
G.P. Gooch, Recent Revelations of European Diplomacy, 4. Easkı, 1940, s.216.
Llewellyn Smith, Ionian Visions-Greece in Asia Minor 1919-1922, Hurst, Londra 1998,
s.30-33.
179
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Müslümanlardan Anadolu’ya yoğun bir göç yaşanmış olsa da imparatorluğun Müslüman nüfusunun çoğu işgalcilere terk edilmişti. Anadolu’ya göç
edenler burada gayrimüslimlerle çatışma içine girmiş ve böylelikle Anadolu ihtilaflı topraklar haline gelmiştir.
Balkan Savaşı yenilgisi, İttihatçılar’ın kendi kendilerini sorguladıkları
içe dönük bir dönem başlatmıştır. Bu dönemde, milletlerin taleplerine teslim olmak istememelerine rağmen artık büyük güçlerin dayatmalarını daha
uysal karşılıyorlardı. Nitekim Temmuz 1913’te Rusya, İstanbul’daki büyükelçilere, Doğu Anadolu’daki Ermeni vilâyetleri olarak anılan bölgenin bir
Hıristiyan vali idaresine verilip bölgedeki Müslüman ve Hıristiyan halka
yönetimde eşit söz verilmesi sağlanarak Ermeni mağduriyetinin giderilmesini teklif etmiştir. Ayrıca, toprak sorunu Kürtler ve Ermeniler arasında
en önemli sorun olmaya devam etmektedir. Kürt ileri gelenlerinden biri
durumu şu şekilde ifade etmiştir: Toprak sorunu Kürt halkı için en hayatî meseledir. Ancak Ermeniler, sadece kendi menfaatlerini düşünüp Kürt
halkının aktif üyelerini hareketsiz hale getirmek istiyorlar. Meselâ, neden
Patrik tazminat prensibini tasvip etmiyor? Tek amacı Kürtlerin baskı altına alındığını mı görmek? Bir Kürt ile bir Ermeninin dâhil olduğu bir kaza
meydana gelse suçlu taraf hep Kürt oluyor... Bir Kürt ya da bir Ermeni
eşkıyalık yapabilir ancak bu bütün Kürtlerin ve bütün Ermenilerin eşkıya
olduğu anlamına gelmez34.
23 Ocak 1913 baskınından sonra iktidara gelen İttihatçılar, Doğu vilâyetlerindeki Ermeni halkın taleplerinin incelenmesi için İngiliz subay Yüzbaşı Deedes başkanlığında bir komisyon daha göndermişlerdi35.
21 Kasım 1913 tarihli Near East dergisinin 69. sayfasında bildirdiğine göre başka bir İngiliz subay Albay Hawker Erzurum, Trabzon ve Van
Jandarma Komutanlığı’nda görevlendirilmiştir. Aynı Albay, daha önce Aydın vilâyetindeki jandarma birliklerinin düzenlenmesi için gönderilmiş; bu
görevi sırasında dürüstlüğü ve adaleti ile ün yapmıştır. Cemal Paşa’nın,
İstanbul’u ziyaret etmekte olan İngiliz Askerî Harekat Direktörü Sir Henry Wilson ile yaptığı sohbete bakıldığında, İttihatçılar’ın İngiltere’nin
Anadolu’ya daha fazla subay göndermesini ve Alfred Milner gibi adamları
ödünç vermesini arzu ettikleri görülür. Cemal Paşa, İngiltere’nin Rusya’yı
taciz etmekten çekiniyor olmasını anladığını söyler ancak Rusya’nın burda
ne işi olabilirdi? der. Cemal Paşa, Rusya himayesi altında cennete gitmek34 The Near East, 11 Temmuz 1913, s.274.
35 The Near East, 18 Temmuz 1913, s.299.
180
Prof. Dr. Feroz AHMAD
tense bir başına kalıp cehennemde yanmayı tercih ederdi... Asya’daki güçlü
bir Türkiye İngiltere için de iyi olurdu. Yönetme, tatbik etme ve emir altına
alabilme kabiliyetleri olan İngilizlerin yardımını istiyordu. Türkler askerî
eğitmenleri olan Almanları değiştirememişlerdi. Ancak maliye, mülkiye,
bahriye gibi diğer tüm alanlarda İngiliz rehberliğini arzu etmiştiler. Bir asker olan Wilson bu sözler karşısında nasıl cevap vereceğini bilememiştir36.
Son dönem Osmanlı İmparatorluğu’ndaki siyasî ve sosyal hayatı yakından
bilen, Osmanlı Adalet Bakanlığı müsteşarı Kont Ostrorog, Cemal Paşa’nın
Ermenilerin mağduriyetini gidermek için Lord Milner’in hizmetlerinden
istifade etmek istediğini teyit edip şunları yazmıştır:
Türkler Ermeni Sorununun düzgün ve esaslı bir biçimde çözülmesi gerektiğinin bilincindeydiler ve Ermeni reformunun İngiliz denetimi altında
gerçekleştirilmesini istiyorlardı... Yalnızca diplomatik mülahazalar bu planın uygulanmasına engel olmuştur. Anadolu’nun yönetimi ve reformların
yapılmasında tam yetkili olarak hareket edilebilmesi için Lord Milner’in
rızasının alınması tasarlanmıştır37.
Avrupa baskısına rağmen, 23 Kasım tarihli toplantıda, İTC Merkez
Heyeti Doğu Anadolu vilâyetlerinin Avrupa tarafından denetim altına alınmasını kabul etmeme kararı aldı. Avrupa denetimi yerine Daşnak Partisi’ne
bir sonraki mecliste 18 ile 20 sandalye teklifinde bulunuldu. Ancak bu sandalyeler Ermeni partileri tarafından desteklenen ve İTC’nin onayını almış
adaylar tarafından doldurulacaktı38. İTC’nin gayriresmî sözcülüğünü yapan Tanin gazetesi Ermenilerin tüm ulusu temsil etmesi gereken mebuslara
dinî-etnik bir nitelik kazandırmalarıyla ciddi bir hata yapıyor olmalarından
şikâyetçiydi. Böylelikle Ermeniler hiçbir zaman isteklerine ulaşabilecek
kadar güçlü olamayacak ve hep azınlık olarak kalacaklardı.
Ancak Ermeni taleplerinin hepsi siyasî nitelik taşımıyordu. Konsolos
yardımcısı Smith’e göre, (Van’daki) Ermenilerin çoğunluğunun talepleri
siyasî olmaktan çok ekonomikti çünkü Ermeniler ‘her şeyden önce’ tüccar bir ırktı. Eğer Babıâli yollar yapıp Van gölünde gidip gelen motorlar
koysa ve demiryolu yapımına hız verseydi, ülke daha müreffeh olurdu ve
36 Maj. Gen. Sir Charles E. Calwell, Field-Marshal Sir Henry Wilson, i, London l927, s.128ff,
Alfred Vagts’tan alıntı, Defense and Diplomacy-The Soldier and the Conduct of Foreign
Relations. New York 1956, s.l97.
37 Count Leon Ostrorog, The Turkish Problem, London 1919, s.XI.
38 Tanin, 24 Kasım 1913; The Times, 27 Kasım 1913. Şubat 1914 tarihi itibariyle İTC ile
Ermeni partileri arasında mecliste temsil hususundaki görüş farklılıkları giderilmiştir. Ermenilerin 16 sandalye alması konusunda anlaşılmıştır. Bkz. The Times, 26 Şubat 1914.
181
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Ermeni sorunu, en azından bu vilâyet sınırları içinde, artan ticaret ve refahla birlikte yok olurdu39. Sonrasında Smith şöyle devam eder: Van’da
Ermenilerin Kürtlerden daha iyi silâhlandığı söyleniyor ve hükümetin her
köye dağıttığı birkaç eski martininin yanısıra modern silâhlar edindiklerine de hiç şüphe yok. Köylülerin silâhlanma isteği birkaç ay öncesine
kadar devam eden güvenlik sorunları ve Kürt eşkıyaların saldırıları sırasında verdikleri kayıpların neticesinde ortaya çıkmıştı. Bu durumdan en
çok Daşnakçı Parti istifade etti, bölgedeki Ermenileri ihtiyaç duyulursa
diye... Muhammedîler’e karşı bir konuma soktular. Ayrıca, Van’da silâh
satışı çok kârlı bir işti- bir silâh ya da tüfek gerçek değerinin neredeyse üç
katına satılıyordu- ve bu işi ele geçirmiş olan Daşnakçı liderler için köylülerin silâhlanması cazip bir iş olmuştu40.
1914’ten itibaren -sıradan vatandaş olmasa bile- Ermeni milliyetçileri
doğu vilâyetlerinde ya da kendilerinin ve Batılıların verdiği isimle Ermeni
vilâyetlerinde refomlar yapılmasını talep etme konusunda bir uzlaşmaya
vardıkları görülüyor. İstanbul’da yayınlanan 1 Nisan 1914 tarihli The Orient dergisinin 13. cildinde, Beyrut’ta yayınlanan Le Réveil’in Ermenilerin
dünya çapında sözcülüğünü yapmakta olan Baghos Nubar Paşa ile röportaj
yaptığını haber vermiştir.
Röportajda, Nubar Paşa altı büyük gücün reform yapılması konusunda
nasıl uzlaşmaya vardıklarını anlatmış ve Rusya’dan en etkin ve en doğrudan desteği aldık. Bunun nedeni, Ermeni sorunlarını çözülmüş olarak görmek hususunda en doğrudan ilgilenenin Rusya olmasıdır. Bildiğiniz gibi
bu büyük gücün Kafkas vilâyetlerinde Osmanlı kardeşleriyle gönül birliği
olan iki milyon Ermeni tebaası var. Bundan dolayı, Rusya Babıâli ile yapılan pazarlıklarda inisiyatif aldı demiştir.
Nubar Paşa, Ermeni taleplerinin uluslararası haklara ve Berlin Anlaşmasının 61. maddesine dayandığını da belirtmiştir. Büyük güçler
Ermenistan’da reform yapılmasının gerekli olduğu görüşünde oybirliğine
varmışlardır. Çünkü Avrupa barışı için bu reformların yapılması gerektiğini kabul etmek zorunda kalmışlardı. Aslında büyük güçler Türkiye’nin
geleceği üzerinde bir anlaşmaya varmıştı ve izleyecekleri politika Asya
39 Smith to Mallet, 10 Ocak l914, Joseph Heller’den alıntı. Heller, British Policy towards the
Ottoman Empire 1908-1914, London 1983, s.110.
40 Vice-Consul Smith to Sir Louis Mallet, Van 10 Ocak 1914. Mallet to Grey için de, İstanbul
30 Ocak 1914, FO 424/251/117; Kaligian’dan alıntı (n.14), 1914 yılı hakkındaki 4. bölümden.
182
Prof. Dr. Feroz AHMAD
Türkiyesi’nin mutlak bütünlüğününün... tanınması düşüncesine dayanıyordu.
Nubar Paşa’ya göre, Toprak bütünlüğü kurgusuna bağlı kalmak amacıyla Ermenistan’da yapılacak olan reformlar sadece ve sadece idarî nitelikte olacaktı. Reformlar, Babıâli’nin büyük güçlerin önereceği bir liste
içinden ikinci sınıf güçlerden iki Avrupalı umumî müfettiş seçmesini içeriyordu. Bu umumî müfettişlerin gerekli reformların gerçekleştirilmesini
sağlamak amacıyla geniş yetkileri olacaktı. Ermenistan da yeniden şekillendirilmişti. Daha önce Ermenistan altı vilâyetten oluşuyordu; şimdi
Trabzon’un da eklenmesiyle yedi vilâyete çıkmıştı...
1-Umumî müfettişler, biri üç diğeri dört vilâyetten oluşan iki ayrı bölgenin başına geçecekti.
2-Personelinin yarısını Hıristiyanların yarısını da Müslümanların oluşturduğu özel bir jandarma birliği oluşturulacaktı.
3-Üç vilâyetin meclisinde, üyelerin yarısı Hıristiyan yarısı Müslüman
olacaktı; diğer dört vilâyetin meclisinde ise temsil nüfus sayımı ile orantılı
olacaktı. Resmî belgelerde Ermenice kullanılmasına müsaade edilecekti.
4-Kamu eğitimi için alınan vergiler topluluklar arasında oransal bir
biçimde paylaşılacaktı.
Umumî müfettişler toprak meselesini bir düzene bağlayacak olan komisyona başkanlık edip Ermenilerin elinden alınmış olan toprakların nasıl
tazmin edileceğine karar vereceklerdi.
Kasım 1913’te Avrupa kontrolünü kabul etmeme kararı almış olan İttihatçılar, Şubat 1914’te büyük güçlerin doğu vilâyetlerinde reform yapılması teklifini kabul ettiler. İleri sürülen taslak daha önce Nubar Paşa’nın
tasvir ettiği gibi şekillenmişti. Ancak Trabzon vilâyeti plana dâhil edilmemişti. Doğu Anadolu vilâyetleri iki bölgeye ayrılıp her bölgeye küçük
Avrupa devletleri arasından seçilmiş umumî müfettişler atanıyordu. Müfettişler, bölgedeki mülkî, askerî ve yargı makamlarını denetleyecek ve
jandarmanın önlem almakta yetersiz kaldığı durumlarda ordudan destek
isteyebileceklerdi. Ayrıca yetersiz buldukları memurların görevlerine son
verip yerlerine atama yapabileceklerdi41.
41 Ermeni sorununun çözümü için Babıâli ile Constantin Gulkevitch arasında yapılan anlaşma metni için bkz. Yusuf Hikmet Bayur, Türk Inkılâbı Tarihi, C. II/3, s.116ff. Bu anlaşma
Rusya ile imzalandığından dolayı, Rusya anlaşmanın denetçisi olarak görülmüş ve diğer
güçler Rusya’yı doğu vilâyetlerinde serbest bırakmışlardır. Anlaşma metni için ayrıca bkz.
183
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Nubar Paşa haklıydı. Bu koşullar altında Osmanlının egemenliği kurgu olmaktan öteye gidemeyecekti. Döneme tanıklık etmiş gazetecilerden
Ahmet Emin Yalman, yabancı denetimi altında yapılan bu tür reformların
Doğu Sorunu ifade tarzında böl-parçala politikasının bir başlangıcı olduğunu belirtmiştir. Yani Türk egemenlik haklarının korunması kurgusu her
seferinde göstermelik bir biçimde konulmuştur42.
Reformların uygulanmasından önce, Nisan 1914’te, Bitlis bölgesinde,
Şeyh Molla Selim a.k.a. Hizanlı Halife Molla Selim önderliğinde bir Kürt
ayaklanması patlak verdi. Molla Selim gündemdeki reform taslağına karşıydı ve dünyanın ona göre ıslah edilmesini istediği şeriatın tesis edilmesi
için çağrıda bulunuyordu. Bitlis şehri tehdit altındaydı ancak aşiret kuvvetleri, silâhlı Ermeni direnişi ve Osmanlı birlikleri tarafından Bitlis dışına
püskürtüldüler. Fakat, Van ve Muş’ta askerî birlikler yetişinceye kadar 150
kişi ölmüş ve Ermeni Kilisesi tahrip edilmiştir.
Tanin gazetesi, bu isyanın dış müdahaleye yol açıp söz konusu vilâyetlerin kaybedilmesi ile sonuçlanmasından korkulduğunu yazar. Bu yazıda,
hükümetin kararlı adımlar atması gerektiği de belirtilir. Bir Ermeni gazetesi, hükümeti izlediği politikadan dolayı tebrik eder ve şöyle yazar: Biz
Ermeniler için önemli ve memnuniyet verici bir başka hakikat daha var
ki o da hükümetin Ermenilere güveninin tam olmasıdır. Nitekim, Bitlisli
Ermenilere ayaklananlara karşı şehri savunabilmeleri için silâh dağıtılmıştır43.
İttihatçı hükümetin zayıflığını, Kürt saldırıları ile başedememesi ve
Bitlisli Ermenileri koruyamaması kadar hiçbir şey bu kadar açığa çıkarmamıştı. Rusya tarafından desteklenen Kürt aşiretlerin saldırıları karşısında
kendilerini koruyabilsinler diye devlet, Ermenileri silâhlandırmak zorunda
kalmıştı. İttihatçılar için bu olay, her modern devletin en temel özelliklerinden olan, devletin vatandaşlarını aşiretlere karşı bile koruyamayacak
durumda olduğunun samimi bir itirafıydı.
Ermeni sorunu, Avrupa’da savaş başlamadan önce çözülme yolunda
ilerliyordu. Nisan 1914’te Babıâli, Louis Constant Westenek ve Hoff’un
doğu vilâyetleri umumî müfettişleri olarak atanmalarını kabul etti. TemDjemal, Memoires, s.272-274; Tanin, 11 Şubat 1914; The Orient, Vol. 7, Şubat 1914, s.6162.
42 Ahmet Emin Yalman, Turkey in the World War, New Haven l930, s.58.
43 The Orient, Vol. 14, 8 Nisan 1914, s.131; Bayur, a.g.e., s.188-189. Cemal Paşa, hatıralarında Kürt Beylerini ve daha önemlisi nüfuzlu şeyhleri hükümete ve Ermenilere karşı
kışkırtmanın Rus planlarının bir parçası olduğunu yazar. Bayur, a.g.e., s.275-276.
184
Prof. Dr. Feroz AHMAD
muz ayında Osmanlı Meclisi iki umum müfettişin ve personellerinin masraf ve maaşları için 40 000 pound bütçe ayrılmasını oyladı44. Avrupa’da
savaş çıktığında durum buydu ve şimdiye kadar hem İttihatçılar hem de
Ermeni Devrimci Federasyonu, büyük güç müttefiklerinin yani Almanya
ve Rusya’nın stratejileri ile mecburen uyumlu bir gündem takip etmişlerdi.
Siyasî ilişkiler bir yana, Jön Türkler Ermenileri, imparatorluğun sosyo-ekonomik kalkınmasında kritik rol oynayan bir topluluk olarak görüyorlardı. Çoğunluğunu profesyonellerin ve teknokratların oluşturduğu
Ermeni mebuslar, el üstünde tutulup sosyo-ekonomik yapıdaki reformları gerçekleştirmek için gerekli yeteneğe sahip insanlar olarak saygı görüyorlardı ve tahmin edilebileceği gibi pekçok reform teklifi bu insanlar
tarafından sunulmuştur. Bunlar arasında Pastırmacıyan Nancy’de L’Ecole
des Mines’te mühendislik okumuş, Dr. Nazaret Dağvaryan Paris’te ziraaat
eğitimi aldıktan sonra Tarım Bakanlığı’nda danışman olarak çalışmış, Paris Hukuk Fakültesi mezunu Halacyan mebus olarak seçilmesinden önce
duyun-i umumiyede hukuk şube şefi olarak çalışmıştır. Muhtemelen, yeni
rejime Osmanlı Devleti’nin egemenliğine zarar veren ve Maliye Bakanlığı
kadar güçlü hale gelmiş olan bu kurumla nasıl başedilebileceği hususunda fikir vermiştir. Bunlardan başka, Paris sürgününden yeni dönmüş olan
Krikor Zohrab bir yayıncı, romancı ve de İstanbul Barosu’nun önde gelen
isimlerinden biriydi. Doğal olarak, Ahmet Rıza ve Prens Sabahaddin gibi
Paris’te sürgünde yıllarını geçirmiş olan diğer Jön Türkler tarafından iyi
tanınıyordu. Zohrab, Meclis’te parlak bir hatip olarak itibar kazanmıştır,
hatta İttihatçı Maliye Bakanı Mehmed Cavid onu (hükümetin) en parlak
muhalifi olarak nitelendirmiştir45.
Elbette Zohrab ve Pastırmacıyan gibi mebuslara kabinede görev almaları için teklifte bulunulmuştur, ama bilmediğimiz nedenlerden dolayı bu
teklifleri reddetmişlerdir. Yine de meclis komisyonlarında, özellikle de iktisat, sanayi ve ziraat komisyonlarında hizmet etmişlerdir. Sadece Bedros
Halacyan en önemli bakanlık olan Bayındırlık Bakanlığı’nı kabul etmiş
ve 1910-1912 yılları arasında İbrahim Hakkı ve Said Paşa hükümetlerinde
görev almıştır. Daha sonra Oskan Efendi, 1914’te Said Halim Paşa hükümetinde Posta ve Telegraf Bakanı olarak atanmış ancak İstanbul’u savaşa
sokan Karadeniz Olayı’nı protesto ederek 3 Kasım’da istifa etmiştir. Sonuç
44 The Orient, Vol. 29, 22 Temmuz 14, s.281.
45 A. Cerrahoğlu, Türkiye’de Sosyalizm (l848-1925), İstanbul 1968, s.88.
185
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
olarak, tüm bu yıllar boyunca Ermeni profesyoneller dönemin hükümetleri
içinde önemli roller oynamışlardır.
186
Prof. Dr. Feroz AHMAD
Kaynaklar
Arşiv Vesikaları
Dickson to O’Conor, Van 2 Mart 1908, FO 371/533.
Fitzmaurice to Lowther, 54D, 30 November l908, FO 195/2281.
Lowther to Grey, No: 36 confidential, Pera 18 January l909, FO 371/762/3123.
Lowther to Grey, Pera 23 November 1908, FO371/546/41691.
Heck to Secretary of State, Constantinople 17 January 1919, 867.00/846.
Lowther to Grey, No: 324 confidential, Constantinople 4 May 1909,
FO371/772/17775.
Consul-General Barnham to Lowther, No: 52, Smyrna June 5 1909,
FO371/776/22033.
Lowther to Grey, No: 566C, Therapia (Tarabya) 20 Temmuz 1909,
FO371/773/28029.
Tetkik Eserler
Ahmad, Feroz, The Young Turks, Oxford 1969.
Atamian, Sarkis, The Armenian Community, New York 1955.
Bayur, Yusuf Hikmet, Türk Inkilabi Tarihi, C. II, TTK Yayını, Ankara 1991.
Cemal Paşa, Hatıralar, Editör Behçet Cemal, İstanbul 1959.
Cerrahoğlu, A., Türkiye’de Sosyalizm (l848-1925), İstanbul 1968.
Dillon, E.J., “the Reforming Turk”, Quarterly Review, CCX (1909).
Djemal Pasha, Ahmet, Memories of a Turkish Statesman 1913-1919, London 1922.
Gooch, G.P., Recent Revelations of European Diplomacy, 4. Basım, 1940.
HC Yalcin, “31 Mart’tan sonra İdamlar karşısında, Yakın Tarihimiz I”, 1962.
Heller, Joseph, British Policy towards the Ottoman Empire, 1908-1914, London
1983.
Kaligian, Dikran, The Armenian Revolutionary Federation under Ottoman
Constitutional Rule,1908-1914, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Boston
College, Aralık 2003.
Kalmykov, Andrew D., Memoirs of a Russian Diplomat: Outposts of the Empire
1893-1917, Yale Universitesi Yayınları, New Haven, London 1971.
Langer, William L., The Diplomacy of Imperialism 1890-1902, New York 1951.
Mosely, Philip, “Russian Policy in 1911-1912”, The Journal of Modern History, xii,
1940.
Nalbandian, Louise, The Armenian Revolutionary Movement, Berkeley 1963.
Ostrorog, Count Leon, The Turkish Problem, London 1919.
Smith, Llewellyn, Ionian Visions-Greece in Asia Minor 1919-1922, Hurst, Londra
1998.
Uras, Esat, Tarihte Ermeniler, 1950 ve 1976 Basımı.
Vagts, Alfred, Defense and Diplomacy-The Soldier and the Conduct of Foreign
Relations. New York 1956.
187
TÜRK MENŞELİ ERMENİ ANTROPONİMLERİ
(ŞAHIS ADLARI)
Doç. Dr. Galibe HACIYEVA
Nahçıvan Devlet Üniversitesi
E-mail: [email protected]; Tel: 0099 564 36 63 441
Özet
Türkler eski dönemlerden kendine ait millî düşünceye, dinî estetik görüşlere, medeniyete, doğuda en güçlü seviyede gelişmiş
antroponimik sisteme sahiptir. Buna göredir ki, Azerbaycan-Türk
ad sistemi bir sıra komşu halkların, o cümleden Ermenilerin ad
sistemlerine güçlü etki ederek, onların antroponimik sistemlerinde köklü değişiklikler yaratmış, bazılarının gelişim yönünü
değiştirmiştir.
Bunun esas nedeni, Ermeniler ve çağdaş Ermenistan’ın asırlar
boyu çeşitli hakların, o cümleden Türklerin hakimiyeti altında
olmuş ve onlarla sıkı ilişki kurmuşlardır. Tabi ki bu dönem kendini şahıs adlarında da göstermektedir. Örneğin; Demirçiyan, Zori
Balayan, Şahnezeryan, Koçeriyan, vb. Lâkin anlaşılmaz nedenler
yüzünden bir sıra Ermeni araştırmacıları tarihi belgeleri sahteleştirmekle kasıtlı şekilde birçok Türk kökenli adların Ermeni menşeli olduğunu ispat etmeye çalışmışlardır. Ona göre de bu adları
ilmi şekilde öğrenmek büyük önem taşır.
Tarihşinaslıkta Ermenilerin Kafkasya’ya getirilmesi ve Türklerin
hakimiyeti altında yaşaması böyle bir fikri kanıtlamaya imkân
veriyor ki, eski Türk kavim liderlerinin adları, aynı zamanda çeşitli sözler Ermeni diline geçerek vatandaşlık hakkı kazanmış ve
Ermenileştirilmiştir. Kaynaklar esasında yapılan araştırmalardan
belli olmaktadır ki çağdaş devirde Ermenilerde kullanılan birçok
sözlerimiz gibi şahıs adlarımız da aynısı ile Türk dilinden Ermenilere geçmiştir. Bu ise daha aydınlığı ile ortaya çıkararak göstermektedir ki, Azerbaycan’a göç eden Ermeniler birden bire yerli
Türklere ait millî adları sıkıştırıp aradan çıkarta bilmediğinden
onları benimsemek zorunda kalmışlardır. İster kuzey, isterse de
Güney Azerbaycan, aynı zamanda son devirlerde Ermenilere ait
edilen eski topraklarımızda-şimdiki Ermenistan yöresinde olan
ve çağdaş devirde adı değiştirilen eski Türk kökenli birçok coğrafî adlar da fikrimizi kanıtlamaya imkân yaratmaktadır. Örneğin;
Möküz, Muğancık, Muğanlı, Muğan, Karahaç, Karahanlı, Karahut,
Karapapak, Karaören, Arsak, Mığrı vb. Eski Türk kökenli coğrafî
adlar çağdaş devirde Ermenistan yöresinde kullanılmaktadır.
Bütün bu belgeler bir daha kanıtlıyor ki Türk kökenli adların sonlarına çeşitli ekler veya sonluklar ilâve etmekle tarihi gerçeklikleri
sahteleştirmeyi mümkün kılmamaktadır.
Bu meseleleri araştırırken bir daha aydın oluyor ki, şahıs adlarıantroponimler çeşitli halkların toplumsal, siyasî, kültürel hayatı,
estetik dünya bakışı, dinî inançları gelişimi ile bağlı şekilde ortaya çıkıp yayılır. Bunun içinde birçok sözlerimiz gibi Ermeniler
tarafından benimsenmiş Türk kökenli şahıs adlarının özelliklerini
ayrıca araştırmak gerekir.
Doç. Dr. Galibe HACIYEVA
Giriş
Türkler kadim zamanlardan özüne mahsus millî tefekküre, dinî-estetik
görüşlere, medeniyete, Şarkta en güçlü ve yüksek inkişaf etmiş antroponimik sisteme maliktir. Öyle buna göredir ki, Azerbaycan Türk ad sistemi
bir sıra komşu halkların o cümleden Ermenilerin, ad sistemlerine güçlü tesir ederek, onların antroponimik sistemlerinde köklü değişiklikler yapmış,
hatta bazılarının inkişaf istikametini değiştirmiştir.
Bu onunla alâkadardır ki, Ermeniler ve muasır Ermenistan asırlar
boyu muhtelif halkların, hususiyle Türklerin hakimiyeti altında olarak
onlarla sık alaka sağlamışlar. Tabii ki, bu proses özünü ad sisteminde de
göstermektedir. Lakin nedense bu gerçek hakikati inkâr etmeye çalışan
bir sıra Ermeni tetkikatçıları tarihî faktları garazlı şekilde sahteleştirmeye, kasten bir çok Türk menşeli adların Ermeni menşeli olduğunu sübut
etmeye çalışırlar. Ona göre de bu adları ilmî şekilde objektifçesine öğrenmek vacip meselelerdendir.
Bu bakımdan muasır devirde Kırım Türkleri (Tatarlar) arasında geniş
yayılmış Arsen şahıs adının etimologiyası hususî merak doğurur. Araştırmalar gösterir ki, Arsen şahıs adının Türk menşeli ad olduğu şüphesizdir,
lakin bazen bu adı yanlış olarak Ermenilerden alınma hesap ederler. Tarihen Türklere mensup Arsen adının etimoloji tahlili bu esassız konsepsiyanı
inkâr ederek gösterir ki, bu ad hiç de Ermenilerden Türklere geçmeyip, aksine, tarihen Türklere mahsus bu ad şimdi de Kırım Türkleri arasında Ar191
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
sen, Türkiye’de Ersin, Güney Azerbaycan’da ise Ersan fonatik variantında
geniş şekilde işlenmektedir. Bununla yanaşı, Arsen antroponiminin tarihî
köklerini araştırdıkta hazırda bu şahıs adının bir çok toponimlerin terkibinde muhtelif fonetik variantlarda öz izlerini koruyup sakladığının da şahidi
oluruz. Bu bakımdan C. İsmayıloğlu’nun Noraşen toponiminin etimologiyası ile bağlı yaptığı tetkikatlar daha inandırıcı ve esaslıdır. Böyle ki,
müellif Noraşen sözünün nor ve şen terkiplerine bölünerek Ermenice güya
Teze Kend anlamı ifade etmesinin ilmî cihetten hiç de esaslandırılmadığını
kaydederek gösterir ki, Noraşen sözü iki hisseden yok, üç hisseden ibaret
eski Türk sözü olup sözün başlangıcına artırılan -n- samitinden ibarettir.
Bundan başka müellif Türk menşeli Noraşen toponiminin menşeini şöyle açıklıyor: Dialekt deyimlerine göre Noraşen’in kökü Oraşen, Araşen,
Oroçon ve s. olmalıdır. Gürcistan’daki Sakareco (saklarla bağlı) rayonunda Araşen kendi, Çin’de Türk dilleri grubuna dâhil olan ve sayı 4 binden
artık Oroçon tayfalarının, habele Mançurya’daki Orşen, Qol çayının adı da
Oraşen (er-as-on) sözü nihayet, Noraşenle bir köktendir. Noraşen sözünü
iki yere –nor // nora ve şen hisselerine ayıran tetkikatçılar er-ason (Orason,
Arason) özeyinin evveline -n- samitinin artırılmasını, habele onuncu asırların kimliğini aydınlaştırmadıklarına göre sözün kökünde bir kaide olarak
Ermeni dili faktlarının dayandığını güman etmişler. Umumiyetle, Türk dilleri için karakterik s-ş evezlemesi kisi-kişi, bes-beş, yıs-yış (meşe) kimi
Orhon-Yenisey abidelerinin (V-VIII asırlar) faktlarında da nazara çarpar1.
Böylelikle, yukarıda söylenilen bu fikirlere esaslanıp diyebiliriz ki,
Arsen antroponimi C. İsmayıloğlu’nun kaydettiği e.e. minilliklerde dünyada tanınmış ar ason (onuncu asırlar) Türk tayfa adının muhtelif fonetik
variantlarında (oroson, oroçon, arasun, araşen, orşen, Arsen, orson) biri
olup, sırf Türk menşeli sözdür ve Ermeni dili ile hiç bir alakası yoktur.
Burada onu da kaydetmek lazımdır ki, Arason Türk tayfa adının hem
kadim, hem de çağdaş devirde hazırda Türklerin yaşadığı arazilerde bir çok
coğrafî obyektlerin adında korunup saklanması faktı da bu inkâr olunmaz
hakikati tasdikliyor. Böyle ki, kadim Orhon-Yenisey abidelerinde yer adı
gibi kaydolunan Tokuz Ersin toponiminin çağdaş devir Türkiye’de coğrafî
ad gibi mevcutluğu da meraklı fakt gibi ortaya çıkar2; Trabzon yöresinde
1
2
İsmayıloğlu, C., “Noraşen Sözünün Etimologiyası”, Edebiyat ve İncesanat Gazeti, 7 Sentyabr 1990.
Talat Tekin, Orhon Yazıtları, İstanbul 1995, s.102.
192
Doç. Dr. Galibe HACIYEVA
Merkez ilçe Akçaabad, Araklı, Asrin… olmak üzere toplam 18 ilçeye sahiptir3.
Bununla yanaşı, Arsen antroponiminin sırf Türk menşeli ad olduğunu
tasdik eden daha bir fikir üzerinde dayanmak mümkündür. Böyle ki, Arsen
sözünün etimoloji tahlilini verirken bu sözü iki hisseye ayırıp bu barede
ileri sürülen fikirlere, ilmî müddealara esaslanmak lazımdır. Her şeyden
evvel kaydetmek lazımdır ki, Türk dillerinde ar\ er\ ır\ ur\ ür komponenti
ile yaranmış etnonim ve toponimler geniş yayılıp. Lakin buna bakmayarak
bazı Garp ve Rus alimleri muhtelif arazilerde olan Türk menşeli adların
etimologyasından danışırken onların İran dilli ve Fars menşeli olduğunu
tasdik etmeye çalışırlar.
Rus alimi D. Y. Yeremeyev hiçbir tutarlı ilmî esas olmadan ar\er sözünün menşece Hint-Avrupa ve İran dillerine ait olduğunu kaydeder. Ar\er’in
menşeinden danışırken V. K. Klemakov bu sözü Türk dillerinden ayırmağa
çalışan tetkikatçılara tutarlı cevap vererek bu sözün sırf Türk menşeli söz
olduğunu tasdikler. Hele Klemakov’dan önce J. Mikloş, V. V. Radlov, L.
Budagov ve başkaları da ar\\er\\ır\\ir komponentlerini Türk menşeli saymışlar. Türk dillerinde ar\\er’i Azerbaycanlılar, Tatar ve Başkırdlar kişi,
yiğit, Karakalpaklar kişi manasında işletir.
Muasır Türk dillerinden tutmuş en kadim Türk yazılı abideleri olan
GÜLTEKİN // KÜLTİGİN, TONYUQUQ // TUNYUKUK, KİTABİ DEDE
QORQUD vs. abidelerde ar\\er\\ır\\ir-in insan gibi manalarında işlenmesine ait istenilen kadar misal göstermek olur. Ersin yer adı ve er sözünün
değişik anlamları Orhon kitabelerinde bu şekilde kaydolunur:
1. Er-erkek, asker, adam.
2. Er-olmak, mevcut olmak4.
Tarihçi alim Q. Qeybullayev de ar\\er komponentinden danışırken kişi,
yiğit anlamını verdiğini ve bir neçe Ablan çarının da adında bu komponentin iştirak ettiğini gösterir (Aran – I. asrın ortalarında Alban çarı, Aratan
– V. asır vs.)5.
A. A. Abdurrahmanov Kazakistan arazisinde olan toponimlerin etimologiyasından danışırken Çin menbalarına esaslanarak tetkikat yapan
Bernştam’ın fikirleri üzerinde dayanarak ar\\er komponentlerinin Türk kö3
4
5
Sinan Türkmen, Geyikli, Trabzon 2000, s.5.
Tekin, a.g.e., s.102.
O. Oeybullayev, Kadim Türkler ve Ermenistan, Bakı 1992, s.23.
193
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
kenli olduğunu tasdik etmiş ve bu arazide olan Arıs, Takır toponimlerini de
bu sözlerle alakalandırmıştır6.
Arsen antroponiminin II komponentinden danışırken kaydetmek lazımdır ki, sen\\sen sözü -e-, -e- fonetik değişikliği ile Türk dillerine de ortak şekilde işlenerek aynı leksik anlamı ifade ederek I şahsın tekini bildirir.
Meselâ: sen-Azerbaycan, sen-Gagauz, Tatar, Türkmen vs.
Araştırmalardan aydın olur ki, Arsen adının ar ve sen (ar-yiğit, şücaatli, sen\\sen ise II şahsın tekini bildiren evezliktir) komponentlerinden
ibaret yiğitsin, şücaatlisin anlamını ifade eden sırf Türk menşeli antroponim olduğu şüphesizdir. Yeri gelmişken, onu da kaydetmek lazımdır ki,
kadim Türklerde her şahısa gösterdiği şücaate, yiğitliğe göre ad verilirdi.
Menbalarda kaydolunduğu gibi kadim Oğuzlarda oğlan uşaklarına 15-16
yaşlarından sonra resmen ad koyulurdu. Dövüşte gösterdiği yiğitlik, korkmazlıkla yanaşı her bir şahsın içtimaî fert gibi tanınması ad vermenin esas
şartlarından sayılırdı. Kitabi Dede Qorqud destanında Dirse han oğlu Buğac han boyunda Dede Qorqud gösterdiği yiğitliğe göre Dirse han oğluna
Buğac adını vermiştir (Senin oğlun bir buğu öldürür, koy adı Buğac olsun.
Adını ben verdim, yaşını tale versin –dedi)7.
Göründüğü gibi, kadim Türklerde yetkin adama gösterdiği faaliyete
göre ad vermek adeti Kitabi Dede Qorqud destanlarında Qorqud atanın
yiğitlere ad vermesiyle sesleşir. Geç ad vermek adeti kadim yazılı abidelerde, “Orhun yazılarında da öz aksini tapıp. Elteriş Kağan’ın küçük oğluna
15 yaşında Kül Tegin Er adı verilmiştir”8.
Denilenlerden böyle neticeye geliriz ki, Arsen adını Ermeni menşeli
hesap etmeye hiçbir esas yoktur. Tetkikatlar bir daha sübut eder ki, kadim
Türklerin bu adet ananesine göre verilmiş Arsen şahıs adı yiğit, şücaatli
anlamını ifade ederek hazırda Kırım Türklerinde (Tatarlarda) olduğu gibi
Türkiye, böylece de Güney Azerbaycan arazisinde hem antroponim, hem
de toponim gibi geniş şekilde işlenerek tarihî adet-ananelerimizin kan yaddaşı gibi korunup saklanmaktadır.
Arsen şahıs adı ile yanaşı hazırda Ermenilerdeki mevcut Bahşı, Akop,
Karapet, Petrosyan, Serkiz, Ohan, Muğdusi ve başka bu gibi antroponimlerin menşeinin tetkiki bir daha gösterir ki, bu adların hiçbir Ermenilere
mahsus değil.
6
7
8
ТОПОНИМИКА ВОСТОКА, МОСКВА 1980, c.80.
“Kitabi Dede Qorqud”, Bakı 1988, s.134.
E. C. Şükürov, A. M. Meherremov, Kadim Türk Yazılı Abidelerinin Dili, Bakı 1976, s.60.
194
Doç. Dr. Galibe HACIYEVA
B. Abdullayev Bahşı adının menşeine dokunarak yazar: Muhtelif Türk
dillerinde seyyar hanende, hekim, ovçu manalarında işlenen bahşi sözündendir. Sanskrit veya Çin dillerinden Orta Asya Türk dillerine, sonralar da
Azerbaycan Türkçesine geçtiği güman olunur9.
Q. Qeybullayev tarihî faktlara esaslanarak Ohan ve Akop adlarının kadim Yahudi menşeli, Petrosyan’ın ise kadim Yunan menşeli olduğunu ilmî
esaslarla tasdik eder.
Teessüf ki, Karapet ve Muğdisi adlarının menşei hakkında hiçbir fikir
söylenmemiştir. Hazırda Ermenilerde rast gelinen Karapet ve Muğdusi adları Türk menşeli kara / kara ve pet (pat sözünün fonetik variantı olup Türkçe mesken, yurt demektir), muğ (Türk etnosu) dus (dus / düz Türkçe düzen
yer, düzenlik) i şahıs sonluğundan ve Serkis şahıs adının I komponenti ser
(baş) İran menşeli Fars sözündendir. Karapet ver Muğdisi adlarının Türk
menşeli olduğunu kadim tarihî menbalarda ve muasır ilmî eserlerde tasdik
eden hayli değerli ve esaslı faktlar mevcuttur.
Türk dillerinde k-k ses uygunluğunu nazara alsak, Karapet sözünün
birinci komoponentinin kara sözü ile alakadar olduğunu söyleyebiliriz.
Malum olduğu gibi Azerbaycan’da, böylece de bütün Türk dünyasında bu
sözün iştirakı ile düzelen yüzlerle etnonim (Karakoyunlu, Karadağlı, Karapapak), oronim (Karadağ, Karadere), oykonim (Karabağ, Karabağlar),
antroponim ve s. onomastik vahidler mevcuttur.
Karapet antroponiminin menşeini muayyenleştirmek için ilk önce kara
/ kara sözünün semantikası ve etimologiyası ile bağlı ilmî menbalardaki
esaslı fikirlere müracaat etmek yerine düşer.
Bu bakımdan Prof. Tofik Ahmedov’un Azerbaycan Toponimikasının
Esasları adlı ilmî monografiyasında esas komponenti kara sözü ile ifade
olunan onomastik vahidler geniş şekilde izah olunur ve kara sözünün bazen renk, bazen ise hacim ve ölçü anlamında açıklandığı ve bu sözle bağlı
yaranmış coğrafî adlar kaydolunur. Meselâ Karadağ-Gedebey’de dağ, Karakaya Şamahı’da dağ, Kahda Zirve, Kusar’da sıra dağdır10.
E. Ferzeli de Kara komponentinden danışırken bu sözün çok mezmunlu olduğunu kaydeder ve mana çalarlarını aşağıdaki gibi açıklar: Kara
– karanlık, ışıksızlık: kara-büyük, neheng: kara-kem keder, bedbahtlık,
korku kara – sevinç, şadlık, yaraşık, güzellik11.
9 Abdullayev B., Azerbaycan Şahıs Adlarının İzahlı Lügati, Bakı 1985, s.15.
10 Ahmedov T., Azerbaycan Toponimikasının Esasları, BDU, 1991, s.207.
11 Ejder Ferzeli, Dede Qorqud Yurdu, Bakı 1989, s.38.
195
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
R. M. Yüzbaşov da kara sözünün sözünün vaktiyle renk, kerb, büyük,
konak, sık, kalın, çokluk mefhumu ifade ettiğini ifade ettiğini ve Karabağ
şehrinin adındaki kara sözünün sık, kalın, çoklu bağı olan şehir anlamında
işlendiğini kaydeder12.
Bunlarla yanaşı, kara sözünün muhtelif semantik variantlarına Azerbaycan diline ait folklor numunelerinde, hususiyle, sayaçı nağmelerinde
daha çok tesadüf olunur. Bu, tarihî ilmî menbalarla beraber, Türk halklarının en kadim tarihinden, soy-kökünden haber veren Orhun-Yenisey abidelerinde de geniş şekilde işlenen kara sözü çeşitli manalara malik olup, bir
çok coğrafî obyektlerin adını bildirmekle beraber, renk anlamını da verir.
Kara göl yanında vuruştuk13, Kara yol tanrısıyım, Yırtıcı kara kuşum14.
Kara sözünün çeşitli mana çalarları Kitabi-Dede Qorqud destanlarında da öz aksini tapır: kara – renk, kara - ucalık, büyüklük, genişlik, kara
– bedbahtlık. Meselâ, kara-kara dağlardan henir aştı veya ala yatan kara
dağları aştım cümlelerindeki kara sözü uca mana çaları ifade ederse, kara
yerde ağ otağlı çadırlar kurdurdum veya kara bağrı sarsıldı cümlelerindeki kara sözü geniş anlamında işlenir. Kara kıyma gözleri kan yaşla doldu
cümlesinde renk bildiren kara sözü kimin oğlu, kızı yokdursa kara otağda
oturtun, altına kara keçe döşeyin, önüne kara koyun etinin kavurmasından
getirin cümlesinde ise bedbahtlık anlamını ifade eder15.
M. Seyidov’un tetkikatlarında ise kara rengin Azerbaycan Türklerinin
eski inamlar alemi ile bağlı olduğunu gösteren, tarihî gerçekliğe esaslanan ilmî malumatlar öz aksini taspır. Eski tarihî menbalarda olduğu gibi
kara / kara sözü bugün de öz kadim semantik manasını saklayarak çağdaş
Azerbaycan ve birçok Türk dillerinde ortak şekilde işletilir ve renk bildirir.
Kara / kara sözü ile bağlı hem Kuzey, hem de Güney Azerbaycan’da, aynı
zamanda Trük halklarının tarihen ve çağdaş devirde meskunlaşıp yaşadığı
arazilerde istenilen kadar oykonim, oronim, hidronim ve antroponimlere
rast gelinir.
Karapet antroponiminin ikinci komponenti olan pet sözü ayrı ayrı
menbalarda muhtelif yozumlarla izah olunur.
A. Fazili Azerbaycan’ın Kadim Tarihi Muasır İran Tarihşünaslığında
adlı eserinde İran tarihçilerinin eserlerine istinaden burada olan birçok tay12 R. M. Yüzbaşov, O Nekotorie Çertah Toponimiki Azerbaydjana, İzd-vo AN Az.SSR, seriya
nauk o zemle, 1966, No: 1, s.135-136.
13 Şükürlü E. C., Kadim Türk Yazılı Abidelerinin Dili, Bakı 1993, s.237.
14 Recebov E. E., Mehmedov Y. Q., Orhun-Yenisey Abideleri, Bakı 1993, s.199.
15 Kitabi-Dede Qorqud, Bakı 1988, s.95, 110, 136, 142.
196
Doç. Dr. Galibe HACIYEVA
fa başçılarından danışırken bod / bed / pet komponentinin rütbe anlamını
verdiğini kaydeder. Müellif İran tarihçisi A. Purehmedli’ye istinaden yazar: Parfiya devrinde gösterilen rütbelerden başka adları aşağıda kaydolunan Sipehbod, Erkbod, möbedane – mübed ve hirbodan –e hirbodalar da
olmuşlar. Müellif daha sonra S. Nefisi’ye istinad ederek yazar: Möbedleri
hemişe Midiyanın Mağ tayfasından seçerdiler. Grubun da adı bu tayfanın
adı ile alakadar olarak meydana çıkmıştır. Böyle ki, möbed aslında moğbed olup, megupet sözünden emele gelmiştir. Manası ise Mağların başçısı
demektir16.
Birçok eski kaynaklara esaslanarak Ermeni adlarının tetkiki ile meşgul
olan Q. Qeybullayev her bir antroponim ve toponimin menşeini ince şekilde ilmî esaslarla açılayarak gösterir ki, bu adların ekseriyeti Azerbaycan’a
mahsus Türk menşeli adlardır. Kadim Türk toprakları olan Ermenilerin
sonradan meskunlaştığı şimdiki Ermenistan arazisinde yerleşen Spitak
kendinin adının evvelce Akbat olduğunu gösteren müellif muhtelif menbalara istinad etmekle M. Kalankatlı’nın Alban Tarihi’nde bu yer adının
Akbed şeklinde işlendiğini Türk menşeli ağ mükeddes ve bed (Türkçe
mesken, yer demektir) sözlerinden ibaret olduğunu göstermiştir.
İhtimal ki, Karapet antroponiminin terkip hissesi olan pet sözü moğped-megupet, Akbat – Ağbad sözlerinin ikinci komponentlerinin fonetik
variantlarından biridir. Onu da kaydetmek lazımdır ki, kadim Türk sözü
pet ve onun fonetik variantları olan bad – bod – bat- bed – pet sözleri neinki Azerbaycan, böylece de diğer Türk halklarının meskunlaştığı arazilerde
de bir çok toponimlerin terkibinde korunup saklanarak yurt, mesken anlamlarını verir. Meselâ Arabat – Kırım’da, Ordubad – Nahçıvan’da, Arbet,
Ağkonbed – Tebriz’de ve s.
Böylelikle, eski menbalarda olan bu gerçek faktlara esaslanıp katiyetle
diyebiliriz ki, yazılışlarından ve telaffuzundan asılı olmayarak birbirinin
fonetik variantı olan pet-pet komponentleri hiç de Ermeni diline mahsus
değil.
Birçok tarihî ilmî faktlar Muğdusi antroponimi ile bağlı fikrimizi de
aynı ile tasdik eder. Muğ komponenti ile bağlı kadim ve orta asır menbaları
ile yanaşı, muasır tatkikatçılardan A. Rehimov’un, Q. Meşediyev’in, A.
Qurbanov’un, S. Mollazade’nin, R. Reisniyan’ın ve başkalarının tetkikatlarında istenilen kadar tarihî ilmî faktlar mevcuttur.
16 Fazili A., Azerbaycan’ın Kadim Tarihi Muasır İran Tarihşünaslığında, Bakı 1970, s.77.
197
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Q. Meşediyev böyle hesap eder ki, mugal, mogol, mongol sözleri manaca birbirine yakındır. Bununla yanaşı, müellif Muğan adı ile bağlı ilmî
mülahazaları karşılaştırmakla meseleni mübahiseli şekilde karşıya koyar:
Birçok tetkikatçılara göre Muğan adı Mükan formasında olmuş, bu da
kadim Türklere ait mük tayfasının adından ve İran dillerine ait –an cem
şekilcisinden ibarettir”. Müellif daha sonra yazar: bazı kadim Türk bağları (reisleri) özleri için titul seçerdiler. Böyle titullardan biri mak – muğ
– muğandır. Meselâ, 522-ci ilde Kara Isık hanın kardeşi Kutu mukan han
titulu ile tahta eyleşir17.
Bununla yanaşı, Q. Meşediyev muğ komponenti ile bağlı Muğan etnonimine –lı şekilcisi artırmağla Azerbaycan arazisinde Muğanlı adlanan 13
kent olduğunu kaydeder.
Tarihçi alim A. Seyidov da Nahçıvan’ın Kadim Medeniyetine Dair
ilmî makalesinde Midiya tarihinden danışırken A. Rehimov’un fikirlerine
esaslanarak mağ – mak – muğ – muk – moğ sözlerinin Türk Mongol dilinde
ilan – ejdaha anlamını verdiğini esaslandırır. Şark ülkelerinde, o cümleden
Türk halklarının eski inamlar aleminde ilanın mükeddes bir varlığı aks ettirdiği bir sıra tarihî menbalarda kaydolunur. Bundan başka, Nahçıvan’da
Mahta, hazırda Ermenistan’a ait edilen, tarihen Azerbaycan’a mahsus
Mığrı şehrinin adında korunup saklanan muğ komponentinin fonetik variantlarına mah – mığ – a rast geliriz.
Muğdusi şahıs adının birinci komponenti muğ sözü ile bağlı kadim
kaynaklarda olan muhtelif ilmî fikirlerle beraber, muasır tetkikatlarda istenilen kadar tarihî faktlar olsa da, bu sözün ikinci komponenti ile bağlı çok
az malumata rast gelinir. Lakin buna bakmayarak dus komponentinden ve
–i sonluğundan sohbet açarken muhtelif kaynaklara istinat etmekle muayyen ilmî mülahazaların üzerinde dayanmak mümkündür. Kadim menbalara esaslanan Qeybulayev yazar: Kadim kaynaklarda Albaniya ülkesi
hem de Aran // Aran adlanır. Aran evvelce Kür – Araz ovalığının adı olmuş
ve sonra bazı komşu halklar Albaniyanı bütövlükde Aran adlandırmışlar.
Ptolomey (II asır) yazmıştır ki, Kür sahili bir eyalet Tosaren adlanır. Kadim Yunan dilinde Tosaren gibi verilmiş bu toponim kadim Türk dillerindeki Tus (Azerbaycan dilindeki düz) düzen ve aran, kışlak yeri, isti yer
sözlerinden ibarettir. Şimdi de Azerbaycan dilinde (Tosaren gibi verilmiş
bu toponim) ve bazı Türk dillerinde aran sözü mehz bu manadadır18. Bir
17 Q. Meşediyev, Zakafkaziyan’ın Azerbaycan Toponimleri, Bakı 1990, s.59.
18 Qeybullayev Q., Kadim Türkler ve Ermenistan, Bakı 1992, s.77.
198
Doç. Dr. Galibe HACIYEVA
meseleni de kaydetmek lazımdır ki, Fars dilinde e ve e sait sesleri yazıda
kaydolunmadığından muhtelif şekilde okunur. Böyle ki, S. Nefisi’nin asrında Fars dilinde yazılan Makupet / makupet şeklinde telaffuz olunabilir.
Böylelikle, eski menbalara esaslanarak katiyetle diyebiliriz ki, yazılışından ve telaffuzundan asılı olmayarak birbirinin fonetik variantı olan pet /
pet / bod / bed komponentleri hiç de Ermeni diline mahsus değil.
Araştırmaların neticesi gibi Muğdusi adının etimoloji tahlili böyle bir
fikri bize esaslandırmağa imkan verir ki, bu ad muğ dus – i komponentlerinden ibaret olup muğların yaşadığı düzen yer anlamında açıklanır. Araştırmalar böyle bir faktı da ortaya çıkarır ki, kadim etnosların adları, öylece
de muhtelif semantik manaya malik sözler zaman geçtikçe öz ilkin manasını değişir, muhtelif formalarda işlenerek bir dilden başka dile geçebilir.
Bu bakımdan antroponimler hususî lay teşkil eder. Türk dillerinde rast geldiğimiz bu fakt daha çok antroponimlerde özünü gösterir. Meselâ, Kemer,
Sabir, Azer, Oğuzhan, Muhtar, Esmer, Uruz, Tebriz, Şaban, Orhan ve s.
Tarihşünaslıkta Ermenilerin Kafkas’a göçürülmesi, diğer halkların
hususiyle Türklerin hakimiyeti altında yaşaması faktı böyle bir fikri esaslandırmağa imkan verir ki, kadim Türk tayfa başçılarının adları, öylece de
muhtelif sözler Ermeni diline geçerek vatandaşlık hukuku kazanmış ve
Ermenileştirilmiştir. Kaynaklar esasında yapılan araştırmalardan belli olur
ki, hazırda Ermenilerde işlenen birçok sözlerimiz gibi kara (büyük, geniş)
pet (mesken, yurt), (Karapet-büyük yer, geniş arazi) ve kadim Türk tayfasının adı muğ ve dus (düzen yer) (muğdusi – muğların yaşadığı düzen yer)
sözleri de aynıyla Azerbaycan – Türk dilinden Ermenilere geçmiştir. Bu ise
bir meseleni daha aydınlığı ile nazara çattırarak gösterir ki, Azerbaycan’a
göçüp gelen Ermeniler birdenbire yerli halka mahsus millî adları sıkıştırıp
aradan çıkarabilmediğinden onları benimsemek mecburiyetinde kalmışlar.
İster Kuzey, isterse de Güney Azerbaycan, öylece de son devirlerden Ermenilere ait edilen kadim topraklarımızda şimdiki Ermenistan arazisinde
olan ve hazırda adı değiştirilen kara, pet, muğ, dus terkipli kadim Türk
menşeli birçok toponimler de fikrimizi esaslandırmağa imkan verir. Meselâ, Möküz, Muğancıq, Muğanlı, Muğan, Karakaç, Karahanlı, Karakut,
Karapapak, Karaören gibi Türk menşeli coğrafî adlar hazırda Ermenistan
arazisinde işlenmektedir.
Bütün bu faktlar bir daha tasdik eder ki, Türk menşeli adların sonuna
muhtelif menşeli şekilciler, sonluklar artırmağla tarihî hakikati sahteleştirmek olmaz. Göründüğü gibi, Karapet ve Muğdusi antroponimleri bu199
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
gün Ermenileştirilse de, tetkikatlar ve tarihî faktlar gösterir ki, bu adlarla
bağlı Ermenistan arazisine mahsus şehir, eyalet yoktur. Lakin bugün ister
Azerbaycan’da, isterse de Türk halklarının yaşadığı diğer bölgelerde karakara, bad-bat-bed-bed-pet, muğ-moğ-mak-mığ, dus-düz sözleri ile yaranmış yüzlerle toponime rast gelinir.
Bu meseleleri araştırırken bir daha aydın olur ki, şahıs adları-antroponimler muhtelif halkların içtimaî – siyasî, medenî hayatı, estetik dünya
görüşü, dinî bakışları, inkişafı ile bağlı şekilde yaranıp yayılır.
200
Doç. Dr. Galibe HACIYEVA
Kaynaklar
1.İsmayıloğlu C., “Noraşen” Sözünün Etimologiyası, Edebiyat ve İncesanat Gazeti,
7 Sentyabr 1990.
2.Talat Tekin, Orhun Yazıtları, İstanbul 1995.
3.Sinan Türkmen, Geyikli, Trabzon 2000.
4.Q. Qeybullayev, Kadim Türkler ve Ermenistan, Bakı 1992.
5.ТОПОНИМИКА ВОСТОКА, МОСКВА 1980.
6.“Kitabi Dede Qorqud”, Bakı, 1988.
7.E. C. Şükürov, A. M. Meherremov, Kadim Türk Yazılı Abidelerinin Dili, Bakı
1976.
8.Abdullayev B., Azerbaycan Şahıs Adlarının İzahlı Lügati, Bakı 1985.
9.Ahmedov T., Azerbaycan Toponimikasının Esasları, BDU, 1991.
10.Ejder Ferzeli, Dede Qorqud Yurdu, Bakı 1989.
11.R. M. Yüzbaşov, O nekotorie Çertah Toponimiki Azerbaydjana, İzd-vo AN Az.SSR,
seriya nauk o zemle, 1966, No 1.
12.Şükürlü E. C., Kadim Türk Yazılı Abidelerinin Dili, Bakı 1993.
13.Recebov E. E., Memmedov Y. Q., Orhun-Yenisey Abideleri, Bakı 1993.
14.Fazili A., Azerbaycan’ın Kadim Tarihi Muasır İran Tarihşünaslığında, Bakı 1970.
15.Q. Meşediyev, Zakafkaziyanın Azerbaycan Toponimleri, Bakı 1990.
201
OSMANLI DEVLETİ’NİN ERMENİLERE GÖSTERMİŞ
OLDUĞU DİNÎ İMTİYAZLAR ÇERÇEVESİNDE
KİLİSE TAMİRLERİ
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
Erciyes Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
E-mail: [email protected]; Tel: 0 352 437 49 01-33317
Özet
Türkler ve Ermeniler arasındaki ilişkiler çok uzun bir tarihî
sürece sahiptir. Bu uzun tarihî sürecin yine uzun bir döneminde, iki toplum arasındaki ilişkilerde barış ve refah hâkim olmuştur. Bu süreç içerisindeki münasebetlerin barışçı niteliği, Ermenileri günlük hayatlarında Türkçe konuşan,
hatta dinî ayinlerini dahi Türkçe yapan bir toplum haline
getirmiştir. Bu noktada iki toplum arasında böyle güzel
bir münasebetin ortaya çıkmasının asıl sebebi, Osmanlı
Devleti’nin başta Ermeniler olmak üzere, azınlık gruplarına
iktisadî, idarî, sosyal ve kültürel alanlarda göstermiş olduğu imtiyazlardır.
Devletin göstermiş olduğu bu imtiyazlar Ermenilerin dinî
yaşantısına da yansımıştır. Dinî ibadetler noktasında, devletin temel siyasetine ters düşmemek kaydıyla, her noktada serbest bırakılmışlardır. Dinî yaşantıyı da kapsayan bu
serbestlik iki toplum arasındaki ilişkilerin barışçı bir temele
oturmasının en önemli nedenlerinden biri olmuştur. İkili
ilişkileri barışçı temele oturtan bu dinî politikanın en büyük göstergelerinden biri de kilise tamiratları karşısında
devletin takındığı tavır ve göstermiş olduğu iyi niyettir.
Bu bildiride Osmanlı Devleti’nin azınlık gruplara tanıdığı
dinî imtiyazlar çerçevesinde Ermeni kiliselerinin tamirleri
konusu ele alınacaktır. Konu, Ermenilerin hangi durumlarda kilise tamiri için müracaat ettiği, devletin bu taleplere
yaklaşımı ve nedenleri dinî anlayış ve iyi niyet çerçevesinde değerlendirilecektir.
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
Giriş
Türkler ve Ermeniler arasındaki ilişkiler çok uzun bir tarihî sürece
sahiptir. Bu uzun sürecin yine uzun bir döneminde, iki toplum arasındaki
ilişkilerde barış ve refah hâkim olmuştur. Bu süreç içerisindeki münasebetlerin barışçı niteliği, Ermenileri günlük hayatlarında Türkçe konuşan, hatta
dinî ayinlerini dahi Türkçe yapan bir toplum haline getirmiştir. Bu noktada
iki toplum arasında böyle güzel bir münasebetin ortaya çıkmasının asıl sebebi, Osmanlı Devleti’nin başta Ermeniler olmak üzere, azınlık gruplarına
iktisadî, idarî, sosyal ve kültürel alanlarda göstermiş olduğu imtiyazlardır.
Devletin göstermiş olduğu bu imtiyazlar Ermenilerin dinî yaşantısına da yansımıştır. Dinî ibadetler noktasında, devletin temel siyasetine ters
düşmemek kaydıyla, her noktada serbest bırakılmışlardır. Dinî yaşantıyı
da kapsayan bu serbestlik, iki toplum arasındaki ilişkilerin barışçı bir temele oturtulmasının en önemli nedenlerinden biri olmuştur. İkili ilişkileri
barışçı temele oturtan dinî alanda tanınan serbestlikler noktasında dikkati
çeken en büyük göstergelerden biri kilise tamiratları karşısında devletin
takındığı tavır ve göstermiş olduğu iyi niyettir.
Osmanlı Devleti en güçlü olduğu dönemlerde bile kendi egemenliği
altında yaşayan topluluklara dinî imtiyazlar vermiş ve bu imtiyazları yıkılıncaya kadar da devam ettirmiştir. Ermeni toplumu da bu imtiyazlardan
yararlanmıştır. Fatih Sultan Mehmet zamanında Bursa’da bulunan Ermeni
ruhanî liderinin İstanbul’a getirtilmesi ve Ermeni Patrikliği’nin kurularak
205
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
ona bazı ilâve yetkilerin verilmesi, Osmanlı Devleti’nin Ermeni toplumuna gösterdiği dinî hoşgörünün en açık delilidir.
Osmanlı Devleti dinî hoşgörüsünü Ermeni toplumuna, yeni kilise inşa
etme ya da mevcut olan kiliselerini tamir etme izni vererek de göstermiştir.
Arşiv vesikalarında hem yeni kilise inşa etme hem de mevcut olanlarını
onarma izni verilmesiyle ilgili birçok örnek görmemiz mümkündür. Bildirimizin konusunu yeni kilise inşa etmeden ziyade mevcut olanların tamiri
oluşturmaktadır. Osmanlının bu tutumu başka bir dinin ayakta kalması için
gösterilen bir müsamahadır. Osmanlı Devleti’nin azınlık gruplara tanıdığı
dinî imtiyazlar çerçevesinde konu, Ermenilerin hangi durumlarda kilise tamiri için müracaat ettiği, devletin bu taleplere yaklaşımı ve nedenleri dinî
anlayış ve iyi niyet çerçevesinde değerlendirilmiştir.
1. Tamir Öncesi Gerekli Şartlar
Osmanlı Devleti’nin egemenliği altında yaşayan cemaatlerden herhangi biri, devletin belirlediği kurallara göre, ihtiyaç duyulduğunda, devletten
müsaade almak kaydıyla ibadet yerlerini uygun bir şekilde tamir edebilme hakkına sahiptir. Arşiv belgelerinden elde edilen bilgiler çerçevesinde,
azınlık grupların bu haklarının, Osmanlı Devleti’nin en güçlü olduğu dönemlerden en zayıf olduğu dönemlere kadar devam ettiğini görmekteyiz.
Ermeni milleti de bu hakkını rahatlıkla kullanan bir cemaat olmuş, hatta
devlet yayınlamış olduğu millet nizamnamesinde, Ermenilere ibadet yerlerini tamir edebilecekleri imtiyazını açık bir şekilde dile getirmiştir. Ancak
böyle bir tamir yapabilmeleri için uymaları gereken bazı kurallar vardır.
Herhangi bir ibadet yerinin tamir edilebilmesi için, öncelikle cemaat
tarafından, kiliselerinin tamire ihtiyacı olduğu yönünde ilgili hükümet yetkililerine müracaat etmeleri gerekmektedir. Meselâ ufak yerleşim birimlerinde böyle bir ihtiyacı ortaya çıkan cemaat, bu durumu bir dilekçe ile
bağlı oldukları kaza meclislerine bildirmek zorundadırlar. Bu zorunluluk
bütün azınlık cemaatler için geçerli olduğu gibi Ermeni cemaati için de
geçerlidir. Yapılan müracaatlar dikkate alındığı takdirde, kilisenin bulunduğu yerlerde yerel hükümet dilekçede belirtilen mekân (kilisenin/ibadet
yerinin bulunduğu arazi) ve gerekli tamir (kilisenin hâlihazırdaki durumu)
ile ilgili bir tahkikat yapar. Bu noktada gerekli incelemeleri yapmak için
206
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
genelde vali tarafından tayin edilen mübaşir ve mahkeme naibi görevlendirilir. Bunlara çoğunlukla belde mimarının da katıldığı görülmektedir1.
Bu heyet tarafından yapılan keşf ve muayenede, tamir edilecek kilisenin bulunduğu alan sınırlandırılarak ölçülmeli, uzunluk ve genişlik ölçülerinin belirtildiği bir plan çıkarılmalı; eğer kilise binasının genişletilmesi isteniyorsa genişleme için kullanılacak arazinin mülk ya da mirî arazi
olup olmadığı, eğer mülk arazi ise sahibinin arazisinin kilise tarafından
kullanılmasına izninin olup olmadığı, vakıf malı ise kanunen gereklerinin
yerine getirilip getirilmediği; kilisenin bulunduğu yerleşim yerinde hem
kilise cemaati hem de diğer halkın hane ve nüfus olarak ne kadar olduğu,
yani bölgenin nüfus istatistiği; kilise tamiri veya inşası için mevkian ve nizamen bir mahzurun olup olmadığı -özellikle kilise civarında cami-i şerif,
tekke, ziyaretgâh ve kabristan gibi Müslüman halkın kullandığı alanların
olup olmadığı-; inşaat bedelinin nasıl karşılanacağı, halk tarafından karşılanacaksa, fakirlerden para tahsil edilmemesi ve toplanan paraların kayıt
defterinin tutularak gerekli yerlere ulaştırılıp uluştırılmadığı ayrıntılarıyla
belirtilmelidir. Heyet bunları ayrıntılarıyla tespit edebilmek için ihtiyaç
duyduğu durumlarda vergi müdürlüğü, evkaf muhasebeciliği, belediye
meclisi ve nüfus nezaretlerinden ayrı ayrı bilgi isteyebilme hakkına sahiptir2. İncemeler sonucunda uygun görülürse, tamirin aslına uygun yapılması
konusunda emir çıkarılır.
Konuyla ilgili arşiv vesikalarına baktığımızda, herhangi bir ibadet yerinin tamir edilmesi yönünde izin çıkmadan önce bu sürecin takip edildiğine
dair pek çok örnek görmemiz mümkündür. Sürecin baştan sona aksamadan
işleyişini takip edebileceğimiz güzel örneklerden birini, Erzurum vilâyetinin Göynük karyesinde yapılan bir müracaatta görmemiz mümkündür3.
Kararın, ibadet yerlerinin -müracaatlarda belirtildiği gibi- tamir edilebilmesi yönünde verilmesi için, incelemelerde bazı konular oldukça önem
arzetmektedir. Bu noktada dikkat edilen en önemli husus tamir edilmesi
için başvuru yapılan kilisenin bulunduğu yerleşim yerindeki nüfus duru1
2
3
Tahkikatı yapacak heyet, Ergani kazasına bağlı Dibine karyesinde bulunan Ermeni milletine ait Surp Serkis Kilisesi’nin tamire muhtaç olduğunu belirten Ermeni Patriği ve millet
meclisinin, ortak hareket ederek tamir izni için hükümet nezdinde bir dilekçe ile yaptıkları
müracaatta, ...ve bu mazule kilise tamiri istid’ası vukuunda evvel emirde mahallinde şer-i
şerif ve meclis ve mimar-ı belde marifetiyle keşf ve muayene… şeklinde belirtilmiştir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), HR.MKT., Belge No: 67/38.
BOA, İ.DH., Belge No: 1060/83211; Belge No: 949/75124.
Konunun ayrıntıları ile ilgili bkz. BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542; HR.MKT, Belge
No: 33/56.
207
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
mudur. Yapılan incelemelerde yerleşim yerinde yaşayan halkın dinî açıdan
sayıları belirlenir. Muhtemelen burdaki amaç, her şeyden önce kiliselerin bulunduğu yerleşim yerlerinde, tamir edilmesi istenilen ibadet yerinin
yeterli miktarda bir cemaate sahip olup olmadığını, bu yerleşim yerinde
böyle bir dinî mekâna halkın ihtiyacı olup olmadığını ortaya koymaktır.
İncelenen arşiv vesikalarının hemen hepsinde tamir edilmesi istenilen kiliselerin bulunduğu yerleşim yerlerindeki nüfus istatistiği ayrıntılarıyla verilmiştir. Meselâ Ermeni Katolik Patriği’nin, Trabzon’da bulunan
Ermeni Katolik Kilisesi’nin daha geniş olarak yeniden inşasını istediği
müracaatı sonucunda yapılan incelemelerde, Trabzon’da Ermeni Katolik
cemaatinin 237 hane ile erkek ve kadın 1 235 kişi olduğu belirtilmiştir4.
Yine Erzurum’un Göynük karyesinde böyle bir müracaat üzerine yapılan
incelemede burada, 39 hanede kız ve erkek 209 Müslüman; 82 hanede,
erkek ve kız 341 Ermeni nüfusun mevcut olduğu, bunlar haricinde başka
milletlerin bulunmadığı5 belirtilmiştir. Başka bir örnek de Mardin’dendir.
Yeniden inşa edilmesi istenen Ermeni Katolik Kilisesi için yapılan incelemelerde burada Ermeni Katolik olarak 500 hanenin mevcut olduğu belirtilmiştir6.
Tamir öncesinde inceleme yapacak heyetin bir başka önemli sorumluluğu da, öncelikle tamir edilecek kilise ile ilgili bir tamir krokisi (haritası)
hazırlamak ve kroki üzerinde açık bir şekilde tamir yerlerini göstermektir.
Krokide yer alan bilgiler genelde; tamir veya inşa olunacak kilisenin tam
mevkii, kilisenin ebatları, daha önceden binanın ilk halinde bulunmayan,
fakat ilâve edilmesi düşünülen yeni mekânlar ve kilise binası veya arsasının
genişletilmesi amacıyla ilâve edilen kısımlardır. İlâve veya genişlemelerin
söz konusu olduğu durumlarda, müracaatların olumlu karşılanması için de
devletin koyduğu bazı şartlar vardır. Her şeyden önce kiliseye yeni ilâveler
-arsa ilâvesi, bina genişlemesi vs.- söz konusu ise, bu değişikliklerin civar
ahaliden hiçbir kimseye zararının dokunmaması gerekmektedir7.
Bu çerçevede incelediğimz belgelerden sadece birinde inşa edilmek
istenen kilisenin tam mevkiini belirten sadece bir örneğe rastlanmıştır. Öne
4
5
6
7
BOA, İ.DH., Belge No: 1060/83211.
Aynı belge içerisinde, başka bir yerde de Ermeni nüfusu, 43 hanede 184 erkek ve 180 kız
şeklinde verilmiştir. BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542.
BOA, İ.DH., Belge No: 949/75124.
Böyle yeni bir kilise inşa edilmek istenmesinin nedeni burada Hıristiyan Ermeni nüfusun
çokluğu değil, ulaşımı kolay bir kilise ihtiyacından kaynaklanmıştır.
BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542.
208
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
sürülen haklı gerekçelerden dolayı eskisi yıkılmadan yeni bir Ermeni Katolik kilisesinin farklı bir mekâna inşa edilmesi için yapılan müracaatta
yeni arsanın tam mevkii araştırılmış, arsanın dört yönünden etrafında bulunan mülkler ayrı ayrı kroki üzerinde gösterilmiştir8. Yapılan tamir müracaatlarında genelde binanın harap olan yerlerinin neresi olduğu üzerinde
durulmuştur. Tamirle birlikte ilâve edilmesi düşünülen yeni yerler ile ilgili
belgeler pek fazla değildir.
Ancak Göynük karyesindeki Ermeni kilisesinin tamiri için yapılan
müracaat yine konuyla ilgili güzel bir örnek teşkil etmektedir. Göynük
karyesinde tamiri istenen kilise için hazırlanan resim ve planda, yeni inşa
edilecek kilisenin genişliği 13, uzunluğu 22 ve yüksekliği 10 zira’9 olarak
verilmiştir. Burada yeni çizilen planda, daha önce kilisede bulunmayan,
bir çan mahalli de gösterilmiştir. Ayrıca kilisenin bahçesine ilâve arsa eklendiği de görülmektedir. Yapılan incelemeler sonucunda, kilisenin tamirine izin verilmesi için çan mahallinden vazgeçilmesi belirtilirken, kilise
bahçesine ilâve edilen arsanın vergi muamelesinin yapılması gerektiği
bildirilmiştir10. Konuyla ilgili örneklerden bir başkası Trabzon vilâyetiyle
ilgilidir. Burada yeniden tamiri istenen Katolik Ermeni Kilisesi’nin ebatları, hazırlanan planda; eni 20, boyu 41 ve yüksekliği 15 metre11 olarak
gösterilmiştir.
Hazırlanan kroki üzerinde ebatları belirtilen yapı, sadece kilisenin ana
binası değildir. İlâve yada tamir edilecek yerlerin de eski ve yeni ölçüleri
belirtilmektedir. Boğaziçi’nde Boyacı köyündeki Ermeni cemaati kilisesinin, 20 arşın uzunluk, 10 arşın genişlik ve 7 arşın 18 parmak yükseklik
olarak yenilenmesi, tamir edilecek olan 6 buçuk arşın uzunluk, 10 arşın genişlik ve 7 arşın 18 parmak yüksekliğindeki mevcut namazgâhının gerekli
olan mahallerinin tamir edileceği, ayrıca namazgâhın iki yanında bulunan
odaların da çürük olmasından dolayı tamamen yıkılarak eski temelleri üzerine 8 arşın 18 parmak uzunluk, 5 arşın 12 parmak genişlik ve 5 arşın 18
parmak yükseklik olarak inşa edilmesine12 karar verildiğini gösteren örnek
bunu açıkça ortaya koymaktadır.
8
9
BOA, İ.DH., Belge No: 949/75124.
Dirsekten orta parmak ucuna kadar olan bir uzunluk ölçüsü. 75-90 cm arasında değişen
şekilleri vardır.
10 BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542.
11 BOA, İ.DH., Belge No: 1060/83211.
12 BOA, İ.DH., Belge No: 906/71990.
209
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Bunlara ek olarak, kiliselerin genişletilmesi söz konusu ise yada fazla
harap olmasından dolayı yeniden inşası gündeme gelirse, inşaatın başlayabilmesi için devletin koyduğu önemli şartlardan biri de yıkılarak yeniden
inşa olunacak, genişletilecek yada tamir edilecek kilise civarında cami
yada İslâm ibadeti için kullanılan mekânın bulunmamasıdır13.
Bütün bunlara ilâve olarak, tamirlere başlamanın son ve belki de en
önemli şartı, Padişah emrinin yani fermanının olmasıdır. Başvuru dilekçesinin incelenmesi tamamlanıp, kilisenin tamiri, yeniden inşası ya da yeni
mekânların ilâvesi için bir mahzur olmadığı yönünde kararın olumlu çıkması durumunda, tamir veya inşaat için Padişahın izin verdiğini gösteren
emir yazısının çıkması gerekmektedir. Padişahın bu yazısı olmadan kilise
üzerinde herhangi yeni bir inşaata başlanılması mümkün değildir. Eğer
böyle bir teşebbüste bulunulur ise, sorumlularının devletin kendilerine uygun gördükleri cezalara katlanması gerekmektedir.
İncelenenler arasında bu durumu en iyi anlatan belge, Göynük karyesindeki kilise inşasını inceleyen vesikadır. Karyenin bağlı olduğu Ova
kazası yerel hükümetine takdim edilen bir senet üzerinde; Padişah emri
gelinceye kadar kilise onarımına başlanılmaması, eğer aksine bir tavır
içinde olunur veya Padişah iradesinin öngördüğünün aksi bir durum ortaya
çıkarsa, Ermeni cemaatinin bunun sonuçlarına razı olması gerektiği dile
getirilmiştir14.
Bütün bunların sonucunda, Ermeni cemaatinin devlet nezdinde kilise tamiratıyla ilgili bir dilekçe ile yaptığı müracaatta, öncelikle hükümet
tarafından bir keşf ve muayene heyeti oluşturulmalı ve bu heyet tamiri
istenilen kilisenin bulunduğu yerleşim yerinde nüfus istatistiği çıkararak,
kilisenin bulunduğu mekânda ölçümler ve incelemeler yapmalıdır. Elde
edilen bilgilerin merkez hükümete bildirilmesinden sonra, hükümet konuyu incelemeli, kararını -olumlu veya olumsuz- bu bilgiler ışığında gerekçeleriyle müracaat merciine bildirmelidir. Kararın olumlu çıktığı durumlarda, tamire başlanabilmesi için öncelikle Padişah fermanının da çıkması
gerekmektedir. Tamiri istenilen kiliselerde inşaatın başlatılabilmesi için,
bütün bu işlem ve süreçlerin tamamlanması gerekmektedir.
Konunun başında gerekli şartlardan biri olarak, öncelikle cemaat tarafından kiliselerin tamirine ihtiyacı olduğu yönünde ilgili hükümet yetkililerine müracaat etmeleri gerektiği yönünde bir açıklama yapılmıştı.
13 BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542.
14 BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542.
210
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
Bazı durumlarda, Osmanlı Devleti’nin kiliseleri tamir için girişimlerinde
sadece Ermeni milletinin ya da onların temsilcilerinin başvuru yapmasını
beklemediği durumlar da olmuştur. Devlet tamirine gerek gördüğü kiliseleri, herhangi bir müracaat olmaksızın, kendi isteği ile de tamir ettirmiştir.
Bunun güzel bir örneğini Diyarbakır’a bağlı Ergani kasabasında görmemiz
mümkündür. Ergani’deki Ermeni kilisesinin harap bir halde bırakılması
uygun görülmediği için devlet tarafından tamir edilmiştir15.
Yine Osmanlı Devleti, son dönemlerinde çıkan olaylar sırasında zarar
gören kiliselerin tamirleri ve tamir için gerekli olan paraya kaynak yaratmak için de kendini sorumlu hissetmiş, herhangi bir şekilde kilise cemaatlerinden bir müracaat beklememiştir. Devletin bu şekilde hissettiği
sorumluluktan dolayı, son dönemlerinde çıkan olaylar sırasında zarar görmüş Protestan Ermeni kiliselerinin tamir edilmesi sorumluluğunu üzerine
alarak, tamir için gerekli olan 8 821 kuruşun16 Halep vilâyeti dâhilinde
yanmış olan mabet, okul ve diğer mülklerin tamiri için ayrılan 20 000 liradan sarfını uygun görmüştür17.
2. Tamir Nedenleri
Herhangi bir ibadet yerinin tamiri ya da yeni bir ibadet yeri inşası özellikle de Osmanlı gibi çok uluslu devletlerde- keyfî bir konu olmaktan
çok uzaktır. Çünkü toplumun uyum içinde, hoşgörü ortamında barış içinde
yaşayabilmesi, ancak birbirlerinin haklarına saygı duymaları durumunda
mümkündür. Devletin alacağı kararlar ve yapacağı uygulamalar da bu ortamın devam edebilmesinin garantisidir. Dolayısıyla herhangi bir ibadet
yeri inşası ya da tamiri, bir cemaatin keyfî isteğiyle yada müracaatı ile başlatılamaz. Bunun da, diğer dinî cemaatlerin haklarına saygı duymak noktasında, bazı şart ve kurallarının olması muhakkaktır. Bu açıdan bakıldığında
Ermeni cemaatinin, devlet nezdinde hangi durumlarda kiliselerinin tamiri
için müracaat ettikleri önemli bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. İncelediğimiz arşiv belgeleri ışığında, genelde kilise tamirleri için müracaatlar;
kiliselerin kullanılmayacak derecede harap olması veya yıkılması, ihtiyaca cevap verememesi veya başka ihtiyaçlardan dolayı kilise binasına yeni
15 BOA, DH.ŞFR., Belge No: 99/143 (http://www.devletarsivleri.gov.tr/kitap/belge/2600belge
/0802.doc).
16 Bu miktar sadece kilise tamiri için değil aynı zamanda bazı makabir ve sandukaların tamiri
de bu miktarın içine dahildir.
17 BOA, DH.MUİ., Belge No: 3-1/10_5 (http://www.devletarsivleri.gov.tr/kitap/belge/
2600belge/0802.doc).
211
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
ilâveler yapma ihtiyacının ortaya çıkması ya da kiliselerin mutad bakıma
ihtiyaç duyması konularında yoğunlaşmaktadır. Arşiv vesikalarından bu
konuları dikkatlice incelediğimiz zaman, Osmanlı Devleti ve Ermeni cemaati ilişkileri konusunda, hoşgörü noktasında bazı ilginç noktalar tespit
etmemiz mümkündür.
a. Kilisenin Yıkılması veya Harap Olması
Dinî açıdan hizmet veren kiliselerin zamanla harap olması -ki bazen
bu harabiyetin tamir olunamayacak derecelere ulaştığı da görülmektedirveya bu harabiyetten dolayı kendiliğinden kilisenin bazı bölümlerinin ya
da tamamının yıkılması, devlet tarafından kilise tamirlerine izin verilmesinin en temel sebepleri arasında yer almıştır. Ermeni cemaatinin kilise tamiri için başvuru nedenleri arasında da bu gerekçe öncelikle yer almıştır. Birçok yerleşim yerinde Ermeni cemaatinin devletten, hizmet veremeyecek
derecede veya tamamen yıkılmış olan kiliselerinin inşası için izin istemesi
ile ilgili birçok arşiv vesikasına rastlamamız mümkündür18. Bu durumda
yapılan müracaatlar ya kilisenin harabiyetini giderme noktasında tamir, ya
da kilisenin tamamen inşası şeklinde olmaktadır. Vesikalarda bu iki ayrı
müracaatla ilgili örnekler bulmamız mümkün olmuştur.
Sivas’ın Divriği kazasının Güresin karyesindeki Ermeni cemaati, kiliselerinin harap ve tamire muhtaç olmasından dolayı, hükümet nezdinde
tamir için müracaat etmişlerdir19. Burada cemaatin isteği, kilisenin tamamen yıkılarak yeniden inşası değil, sadece binanın harabiyetinin giderilmesi noktasındadır.
Muş sancağının Kızılağaç karyesinde ise Ermeni cemaatine ait bir arsa
içinde harap durumdaki Ermeni Kilisesi’nin yıkılarak yeniden inşası için
izin istenmiştir. Dilekçede, kilise binasının yeniden inşasına ek olarak, kilise arsasına belirli oranda arazi ilâve edilmesi de yer almıştır. Yapılan bu
müracaat incelendikten sonra; eski kilisenin yıkılarak yerine, arsasına 50
arşın ilâve mahal ile uzunluğu 15, genişliği 8 buçuk ve yüksekliği 5 metre ebadında yeni bir kilise inşası yönünde Şura-yı Devlet kararıyla ruhsat
verilmiştir20.
Konuyla ilgili bir başka örnek Kastamonu vilâyetinin Çankırı kasabasındandır. Ermeni milletine mahsus kilisenin zamanla harap olmasın18 BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542; DH.İD., Belge No: 172-4/13, 4/15.
19 BOA, HR.MKT., Belge No: 33/56.
20 BOA, DH.İD., Belge No: 172-4/13, 4/15.
212
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
dan dolayı halk, burada dinî ayinlerini artık yapamamaktadır. Ermeni Patrikliği, kilisenin tamamen inşası için yaptığı müracaatla ruhsat istemiştir.
Patrikliğin bu talebine, yapılan incelemeler sonucunda değerlendirildikten
sonra, yeni kilisenin; genişliği 14, uzunluğu 22 ve yüksekliği 16 zira’ olarak kargir bir şekilde inşa olunmasına izin çıkmıştır. İzin verilirken üzerinde önemle durulan husus, kilisenin yeniden inşasının ne mevkice ne
de burada yaşayan diğer cemaatler nazarında bir zararı olmadığı noktası
olmuş ve inşaata olumlu yönde karar verilmiştir. Ancak belge dikkatle incelendiğinde inşaat kararının kayıtsız şartsız verilmediği görülmektedir.
Kilise inşası sırasında Ermeni milletinden hiçbir şekilde zorla para toplanmaması ve halkın bu yolla tedirgin edilmemesi üzerinde durulan en önemli
şart olmuştur21.
Yedikule haricindeki Ermeni hastanesi ve bu hastane içinde bulunan
kilisenin yeniden inşası için yapılan müracaat, konuyla ilgili bir başka örneği teşkil etmektedir. Bahsedilen binalar ahşap olmalarından dolayı harap
olmuştur. Harabiyetlerinin tamir ile giderilemeyeceği kanaatinde olan Ermeni Patrikliği, hastane ile birlikte kilisenin yıkılarak yeniden eski haliyle
inşa edilmesi için bir dilekçe ile hükümete müracaat etmiştir. Bu isteğe,
yapılan incelemeler sonucunda binaların yeniden inşa edilmesi noktasında
mevkien bir sakınca görülmediğinden dolayı, daha önceden hazırlanmış
olan inşaat planı çerçevesinde yapılması kaydıyla, olumlu yönde cevap
verilmiştir.
Burada belge incelendiğinde yeniden inşası istenen binaların eski genişliklerinden biraz daha fazla bir şekilde planlandığı görülmektedir. Yeniden inşası istenen binaların üzerinde bulunduğu arsanın genişliği 18 500
zira’dır. İnşası istenen hastane, teferruatı ile birlikte 4 957 zira’ genişliğinde olacaktır. Buna karşılık kilisenin genişliği 300 zira’ olacaktır. Dolayısıyla yapılacak inşaat toplam 5 257 zira’ genişliğinde olacaktır. Hâlbuki
eski binaların, hastane ve kilise birlikte, toplam genişliği 4 983 zira’ idi.
Durum böyle olunca kilise eski genişliğinden 74 ve hastane ise 200 zira’
daha genişletilerek, toplam 274 zira’ daha fazla inşaat çıkarılmıştır. Buna
rağmen inşaatın bu şekliyle kabulünde de bir sakınca olmadığı yetkililerce
dile getirilmiştir. Buradaki en önemli sorun, hastanenin yıkılarak yeniden
inşası sırasında burada tedavi gören hastaların kalacağı uygun bir yer bulunamaması noktasında çıkmıştır. Ek olarak inşaat masrafını karşılayacak
bir kaynağın bulunamaması da başka bir sorun olarak ortaya çıkmıştır. Bu
21 BOA, İ.DH., Belge No: 949/75124.; Belge No: 808/65310.
213
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
iki sorundan dolayı hastane inşaatı, daha önceden bina ayrı ayrı dairelere
bölünmüş olduğu için, bina kısım kısım yıkılarak ve her kısmın inşaat parası temin edildikçe devam etmiştir22.
Kiliseler, sadece doğal şartlardan ya da binaların zamana karşı koyamamasından dolayı harap olmamışlardır. Kilise binalarının harap olmasının bir başka sebebi de doğal afetlerdir. Yangın bunların en başında yer
alan bir gerekçe olmuştur. Dolayısıyla yangınlardan dolayı kısmen yanan
kiliselerin eski temelleri üzerine tamir edilmesi için yapılan müracaatlar arşiv belgeleri arasında karşımıza çıkan tamir sebepleri arasında yer almıştır.
Bu tip müracaatlara genelde devletin olumlu cevap verdiği görülmektedir.
Meselâ 1902 yılında Darende’deki kilisenin tamiri böyle bir harabiyetten
dolayı ortaya çıkmış ve yapılan müracaata devlet olumlu yaklaşmıştır23.
Elimize geçen belgelerde, tamir ihtiyacından dolayı Harput’un Gürcübey mahallesindeki Ermeni kilisesi için yapılan müracaat diğerlerine göre
farklı bir sebep içermektedir. Burada da konu kilise tamiridir. Ancak Gürcübey mahallesindeki Surp Karabet Ermeni Kilisesi’nin havlusu etrafında
bulunan sokakların tarik nizamına uygun olarak düzenlenmesi nedeniyle,
kilisenin eski durumuna bu noktada mertebe bakımından bazı müdahaleler
yapılması gerekeceğinden, bu müdahalenin engellenerek inşasının tamamlanması hususu Ermeni Patriği ve millet meclisi tarafından ortaklaşa bir
dilekçe ile talep edilmiştir. Yapılan incelemelerde böyle bir işlemin yapılmasının kiliseyi perişan ve mağdur edeceğinin anlaşılması üzerine, kilisenin tamirine bu müdahale olmaksızın devam edilmiştir24.
b. Kilise Binasına İlâveler Yapılması
Kiliselerin tamirleri noktasında bazen ilâve binalar yapılması ile de
karşalışılmaktadır. Bu ilâve yerlerin ibadet yeri olması şartı da aranmamaktadır. Bunlar bazen okul bazen de ikamet için binalar olabilmektedir.
Kiliselerin kendi bahçeleri dâhiline ilâve okul yapılması ile ilgili bir çok
arşiv vesikası vardır. Hatta okul binalarının, henüz kilisenin yeni inşası
sırasında da yapılması için izin istendiği belgelerde görülmektedir. Meselâ
İzmit’te İstasyon karşısında Sultan Ahmed Han hazretleri vakfı bitişiğinde
bulunan ve Mimar Leon Efendi’nin eşi Marya adına kayıtlı 12 dönüm genişliğinde ve 50 000 kuruş kıymetinde olan bostanda bir Ermeni Katolik
22 BOA, İ.DH., Belge No: 1093/85685.
23 BOA, YA.Res., Belge No: 117/41.
24 BOA, HR.MKT., Belge No: 31/14.
214
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
Kilisesi25 inşası ile beraber, bir murahhashane26 ve inşaatın bitmesinin ardından Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nin 129. maddesine uymak kaydıyla bir okul27 inşa edilmesi için izin istenmiş, Şura-yı Devlet tarafından,
yapılan incelemeler sonucunda, bu inşaata izin verilmiştir28.
Kiliselere yapılan bir başka ilâve de papaz ikameti için kullanılacak
binalardır. Ancak bu konu ile ilgi fazla belgeye rastlanmamıştır. Elimizdeki tek belge Konya vilâyeti ile ilgilidir. Konya vilâyeti dâhilinde bulunan
Isparta’da Ermeni Kilisesi’nin havlusu dâhiline 15 metre uzunluğunda, 5
metre genişliğinde ve 7 metre yüksekliğinde papaz ikameti için bir bina
inşa edilmesi için izin istenmiştir. Bu talebe Şura-yı Devlet kararıyla ruhsat
verilmiştir ve işin takibi için Adliye ve Mezahib Nazırı memur edilmiştir29.
Benzer bir şekilde kilise inşaatı ile birlikte ilâve olarak alt katında bir
papaz odası ve bir okul inşaatı için izin isteme Konya vilâyetinin Nevşehir
kasabasından da talep edilmiştir. İbrahim Paşa evkafından Karabet Varjabetyan adına kayıtlı 2 500 kuruş kıymetinde ve 50 atik zira’ uzunluğunda
ve 28 zira’ genişliğinde bir arsa üzerine, Protestan cemaati adına inşası
istenen bu bina 12 metre uzunluk ve genişliğinde, 15 metre yüksekliğinde,
bir kapı ile 8 penceresi olan bir kilise şeklinde planlanmıştır. Alt katında
12 metre uzunluğunda ve genişliğinde, 4 buçuk metre yüksekliğinde Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nin 129. maddesine uygun bir okul ve papaz
odası inşaatına, yine yapılan incelemeler sonucunda, Şura-yı Devlet tarafından ruhsat verilmiştir30.
Bazen bu ilâve inşaatlar, kilise binalarına ek olarak, çan kulesini de
içermektedir. Meselâ Erzurum’a tâbi Kiğı kazasının Abvank karyesinde
232 m2 genişliğinde ve 1 000 kuruş kıymetinde arsa üzerine 20 metre
uzunluğunda, 10 metre genişliğinde ve 15 metre yüksekliğinde iki kapılı ve altı pencere ile çatısında çan mahalli bulunan anşap bir kilise inşa
25 Yapılması istenen Ermeni Katolik Kilisesi, 24 buçuk metre uzunluğunda, 12 metre genişliğinde ve 7 buçuk metre yüksekliğinde, 3 kapılı, 9 pencereli, bitişiğinde ikişer buçuk metre
uzunluğunda ve genişliğinde ve zeminden itibaren 17 buçuk metre yüksekliğiğnde bir çan
kulesini içerecek şekilde olacaktır.
26 Murahhashane ise 17 metre uzunluk, 11 metre genişlik ve 15 metre yüksekliğinde dört katlı
ve üç kapı, 18 oda, 54 pencereli olarak inşa edilecektir.
27 Okul, 38 buçuk metre uzunluğunda, 12 metre genişliğinde ve 10 metre yüksekliğinde, bodrum katı dâhil üç katlı ve 4 kapı, 72 pencere ve 18 odalı olarak inşa edilecektir.
28 BOA, DH.İD., Belge No: 162-1/47-1, 2, 3.
29 BOA, DH.İD., Belge No: 113/41-1, 3.
30 BOA, DH.İD., Belge No: 162-2/1-1, 2, 3.
215
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
edilmesi için Şura-yı Devlet tarafından ruhsat verilmiştir31. Benzer bir
örnek, Ankara vilâyetine tabi Boğazlıyan kazasının İğdeli karyesinde
Ermeni cemaatine mahsus bir çan kulesini ihtiva eden kilise inşası için
ruhsat istenmesi olayında da görülmektedir. 19 metre uzunluğunda, 29
metre genişliğinde bir arsa üzerine, 21 metre uzunluk, 12 metre genişlik
ve 7 metre yükseklik ile 1 kapı ile 12 pencereli, sol tarafında 1 buçuk
metre genişlik, 3 buçuk metre yükseklikte bir çan kulesini de içeren
kilise inşasına yine Şura-yı Devlet tarafından ruhsat verilmiştir32.
Kiliselere ilâveler yapılmasının bir başka sebebi de, zaman içinde kilise cemaati sayısının artmasından dolayı binanın ihtiyaca cevap
verememesi, ya da dar gelmeye başlamasıdır. Bu gerekçe ile yapılan
müracaatlar ya eski binanın tamamen yıkılması ve yerine daha geniş
yeni bir binanın yapılması, ya da ihtiyacı giderecek bölümün binaya eklenmesi talebiyle yapılmıştır. İncelediğimiz belgelerde genelde yapılan
müracaatlar, ihtiyacı karşılayamayan eski binanın tamamen yıkılarak
yerine yeni bir binanın yapılması talebiyle yapılmıştır.
Bolu sancağına bağlı Hamidiye kasabasında bulunan Ermeni kilise
binasının hâlihazırda burada ibadet eden cemaat için yetersiz kalması ve
ayrıca binanın tamire de ihtiyaç duyması nedeniyle yapılan müracaat, kilisenin kendi arsası üzerine eski ebatlarında, yarısı taş ve tuğladan, masrafı
kilisenin kendi varidatından/gelirlerinden karşılanmak üzere yeni bir binanın yapılması33 yönünde olmuştur.
Böyle bir ihtiyaçtan dolayı yapılan müracaatlardan biri de Trabzon
vilâyetindendir. Trabzon’da bulunan Ermeni Katolik kilisesi, burada ibadet
eden cemaatin ihtiyaçlarına cevap veremeyecek derecede yetersiz kalmaya
ve dar gelmeye başlayınca, eski binanın yıkılarak yeniden ve daha geniş
bir şekilde inşa edilmesi için Ermeni Katolik Patrikliği dilekçe ile Trabzon
vilâyetine müracaat etmiştir. Bunun üzerine yapılan inceleme sonucunda
inşaat için hiçbir sakıncanın olmadığı belirtilerek, kilisenin genişletilmesi için ihtiyaç duyulan arazinin kimsenin tasarrufunda olmayan, vergiden
de muaf olan kiliseye bitişik olan Ermeni Katolik cemaati mezarlığından
temin edilmesi kararlaştırılmıştır. İnşaat masrafları da, kilisenin birikmiş
gelirlerinden karşılanacaktır34.
31
32
33
34
BOA, DH.İD., Belge No: 162-1/43-1, 2, 3.
BOA, DH.İD., Belge No: 162-2/3-1, 2, 3.
BOA, DH.MUİ., Belge No: 76-1/38-1; 118/25-1, 2.
BOA, İ.DH., Belge No: 1060/83211.
216
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
Benzer bir talep de Mardin kazasından gelmiştir. Ancak durum burada
biraz farklılık arzetmektedir. Eski kilisenin yıkılarak daha geniş şekilde
yeniden değil, eski binaya dokunmadan farklı bir mekânda yeni bir kilise
inşa edilmesi talep edilmektedir. Mardin kasabasının Cami-i Kebir mahallesinde bulunan eski bir Katolik Ermeni Kilisesi cemaatin ihtiyacına
yeterli gelmemektedir. Üstüne üstlük kilise cemaatinin kiliseye yakın bir
mekânda ikâmet etmiyor olması sebebiyle kiliseye gidip gelmeler zahmetli oluşu cemaatin ibadetlerini aksatmaktadırlar. Bunun için cemaatin oturduğu mekânda yeniden bir kilise inşası için hükümet nezdinde müracaatta
bulunulmuştur. Hükümet yetkilileri yeni kilisenin, eski kilisenin emlâkından Hıristiyan mahallesinde bulunan bir arsa üzerine 20 metre uzunluk ve
genişliğinde, 16 metre yüksekliğinde, başka mahzurlarının da olmaması
şartıyla kabul edilmiştir35. Bu örnekte Osmanlı Devleti’nin dinî alandaki
hoşgörüsünü gösteren en önemli nokta, eskisi yıkılmadana yeni bir kilisenin -hem de farklı bir alanda- inşasına izin verilirken Ermeni Katolik
cemaatinin kiliseye duyduğu ihtiyaçtan ziyade, cemaatin ibadetini kolaylaştırmak isteğinin önemsenmesidir.
c. Mutad Bakıma Muhtaç Olması
Kiliselerin tamir edilmesine sebep olan bir başka gelişme de, binaların olağan tamire ihtiyaçlarının giderilme çalışmalarıdır. Karesi vilâyetine
bağlı Biga sancağının Ezine kazasındaki Ermeni kilisesinin tamiri için yapılan müracaat bu ihtiyaç üzerine gerçekleştirilmiştir. Tamire izin verilmek
için yapılan tahkikatta, mükemmel bir tamir için ihtiyaç duyulan malzemeler ve bedelleri şu şekilde belirlenmiştir:
Taş bedeli 1 600 kuruş, pencere taşları bedeli 700 kuruş, kireç bedeli 2
500 kuruş, kereste bedeli 4 000, demir bedeli 2 500 kuruş, diğerleri 6 000
kuruş. Bütün bunların toplam bedeli 17 300 kuruş olarak belirlenmiştir. Bu
bedelin 12 000 kuruşunun mevcut olduğu, geri kalan kısmının da servet
sahibi olanlardan karşılanacağı belirtilmiştir. Yapılan müracaat üzerine hükümet tarafından yapılan incelemelerin sonucunda, kilisenin tamirine istenilen ruhsat yalnızca tamir için verilmiş, kilisenin eski halinden herhangi
bir şekilde değişiklik yapılmaması kaydı da ilâve edilmiştir36.
35 BOA, İ.DH., Belge No: 949/75124.
36 BOA, İ.DH., Belge No: 1057/82951.
217
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
d. Kilisenin Hüküm ve İtibardan Düşmesi
Kiliselerin tamiri için müracaat gerektiren başka bir durum, kilise binalarının itibardan düşmesi ya da sakıt olmasıdır. Bunun en güzel örneği
Boğaziçi’nde bulunan Boyacı köyündeki Ermeni cemaatine ait kilisenin
tamiri konusunda yaşananlardır.
Ermeni Patrikliği, 3 tarafı yol, bir tarafında Hıristiyan haneleri bulunan ve 4 tarafı tamamen duvar ile çevrili arsa içinde olan çatısı ile birlikte
-namazgâhı hariç- duvarları yıkılmış kilisenin ana binasının eski temelleri
üzerine eskisi gibi yeniden inşası, namazgâhının tamir edilmesi ve namazgâh yanında bulunan iki odanın çürük olmasından dolayı yıkılarak eski
ölçülerinde yeniden inşa edilmesi için bir dilekçe ile hükümet nezdinde
müracaat etmiştir. Böylece yapılan tahkikat üzerine hazırlanan planda kilisenin eski durumuna uygun olarak tam kargir olmak üzere müştemilâtı
ile birlikte 393 arşın 18 parmak genişliğinde mevcut temelleri üzerine inşa
edilmesi ve bunda da fennen ve mevkian hiçbir mahzur ve zararın olmadığı kararlaştırılmış ve inşaat için ruhsat verilmiştir37.
3. Kilise Binalarında Tamire İhtiyaç Duyulan Mekânlar
İncelenen arşiv vesikalarında genellikle kilise tamiri için yapılan müracaatların, eski kilise binalarının yıkılmak suretiyle yeniden ve genişletilmiş olarak inşa edilmesi isteği üzerine yoğunlaştığı görülmektedir. Ankara vilâyetinin Boğazlıyan kazasına tabi Güvençli karyesindeki Ermeni
cemaati kilisesinin tamir edilemeyecek derecede harap olmasından dolayı
yıkılarak genişletilmiş halde yeniden inşa edilmesi yönünde yapılan müracaat38, bu konuda karşımıza çıkan onlarca örnekten sadece birisidir. Ancak
bazı durumlarda binalar yıkılmayı gerektirecek kadar eski olmamakta ve
sadece tamire ihtiyaç duyulan yerler için müracaatlar yapılmaktadır. Bu
müracaatlar da genelde çatı, oda, duvar vs. tamiri üzerine yoğunlaşmaktadır.
37 BOA, İ.DH., Belge No: 906/71990.
38 BOA, DH.MUİ., Belge No: 43-1/42-1, 2 (http://www.devletarsivleri.gov.tr/kitap/belge/
2600belge/0802.doc).
218
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
a. Çatı ve Duvar Tamiri
Tamir için yapılan müracaatların en fazla yoğunlaştığı alan, kilise
binalarının çatılarıdır. Bununla ilgili yapılan müracaatlara birçok örnek
vermemiz mümkündür. Erzurum’a tâbi Bayburt kazasının Lusonik karyesindeki Ermeni milletine ait Surp Lusavoriç Kilisesi’nin kar ve yağmur sularından dolayı çatısı ve etraf sıvaları harap olmuştur. Hatta bu harabiyet,
kilise binası içerisinde ayin yapılamayacak dereceye gelmiştir. Bu durum
Ermeni Patrikliği ve millet meclisi tarafından dilekçeyle hükümete bildirilmiştir. Dilekçe, tamirin emsallerine uygun yapılması, ilâve bir alan inşa
edilmemesi, sadece tamire muhtaç olan mahallerin tamir edilmesi kaydıyla
kabul edilmiştir39. Yani izin, sadece kilisenin çatı ve duvarlarının tamiri
için verilmiştir.
Hasköy’deki Ermeni milletine mahsus Surp Estapanos eski kilisesinin kiremitleri, eskimeden dolayı kırılmış ve çatısı harap olmuştur. Ayrıca
sıvaları dahi dökülmüş ve kilise içinde ayin yapılamayacak derecede bina
harap olmuştur. Kilisenin tamiri için Ermeni Patriği tarafından ruhsat istenmiştir. Bunun üzerine kilisenin kiremitlerinin aktarılması ve sıvalarıyla
çatısını tamir için ruhsat verilmiştir. Ancak tamir şartı diğer örnekte olduğu
gibi, ilâve mekân inşa etmemektir40.
Üsküdar’a bitişik Alemdağı’nda, Ermenilere ait bir Protestan Kilisesi’nin kiremitlerinin çoğu eskidiğinden dolayı kırılmış ve perişan bir hale
gelmiştir. Dolayısıyla kilise binasının çatısı harap durumdadır. Ayrıca duvar sıvaları da dökülmüştür. Perişan durumdan dolayı kilise binası, içinde
ayin yapılamayacak derecededir. Bu yüzden kilise çatısındaki kiremitlerinin aktarılması ve etraf sıvalarıyla çatısının tamirine Ermeni Patriği tarafından ruhsat istenmiştir. Bunun üzerine kilise binasına ilâve kısım inşa
etmemek kaydıyla, kiremitlerin aktarılması ve sıvalarıyla çatısının tamiri
için ruhsat verilmiştir41.
Genelde çatı ve duvar tamirleri, müracaatlarda birlikte yer almıştır. İki
kısmın birbirinden ayrı olarak tamir edilmesi için yapılan müracaatlar pek
fazla değildir. Ancak Bayezid sancağına bağlı Eleşkirt’in Kastor karyesinde bulunan Ermeni milletine mahsus bir kilisenin çatısıyla etraf sıvalarının
harap olmasından dolayı içinde ayin yapılamaması gerekçesiyle yapılan
39 BOA, HR.MKT., Belge No: 32/75.
40 BOA, HR.MKT., Belge No: 9/24.
41 BOA, HR.MKT., Belge No: 9/24.
219
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
müracaata, sadece çatısı ve etraf sıvalarının tamiri için izin verilmesi42 birinci; Van’da bulunan, Ermeni milletine mahsus Çifte Kilise’nin etraf sıva
ve duvarının tamirine izin istemek amacıyla yapılan müracaat ve bu müracaata hükümetin olumlu cevabı43 ikinci konuyla ilgili verebileceğimiz
güzel örnekler olarak karşımıza çıkmaktadır.
Kiliselerin çatılarında duyulan tamir ihtiyacının, kiremitlerin aktarılması şeklinde talep edildiğini gösteren belgelere de rastlamak mümkündür.
Trabzon’a tabi Karahisar-ı Şarkî kazasına bağlı Zebiri karyesinde bulunan Ermeni milletine mahsus Surb Agop Kilisesi’nin üzerinde bulunan
kiremitler kırılmıştır. Ayrıca çatısıyla etraf sıvaları dahi harap olduğundan
dolayı kilise içinde ayin yapılamamaktadır. Bundan dolayı kiremitlerinin
aktarılması ve çatısıyla etraf sıvalarının tamirine ruhsat verilmesi için Ermeni Patriği ve millet meclisi tarafından dilekçeyle müracaat edilmiştir.
Bu talep kiliseye yeni bir bölüm ilâve olunmamak ve ruhsat gösterilmesi
şartıyla benzerleri gibi onarılmasına izin verilmiştir44.
Divriği kazasına bağlı Pinkan karyesindeki Ermeni milletine mahsus
Meryem Ana Kilisesi’nin kar ve yağmur inmesinden dolayı çatısı, etraf
sıvaları ve kiremitleri harap olmuştur. Bu yüzden kilise içinde dinî ayin
yapılamamaktadır. Ermeni Patriği ve millet meclisi kilisenin tamir edilmesi için izin istemek amacıyla bir dilekçe ile müracaatta bulunmuştur.
İncelemeler sonucunda kilisenin ruhsatı gösterilmek ve eskisi üzerine yeni
bir şey inşa etmemek kaydıyla benzerleri gibi kiremitlerinin aktarılması
ve çatısı ile sıvalarının tamir edilmesine izin verilmiştir45. Aynı şekilde bir
tamir ihtiyacı İstanbul’un Kumkapı semtinde bulunan Ermeni Patrikhanesi
karşısındaki Meryem Ana Kilisesi için de ortaya çıkmıştır. Kar ve yağmur
sularından dolayı kilisenin kiremitleri kırılmış ve sıvaları dökülmüştür. Bu
perişan durumdan dolayı kilise içinde ayin yapılamamaktadır. Patrikhane
kilisenin bu perişan durumunun ortadan kaldırılması için bir dilekçe ile
tamir başvurusunda bulunmuştur. Bu başvuru kiliseye ilâve bir şeyler yapmamak kaydıyla kabul edilmiştir 46.
42
43
44
45
46
BOA, İ.HR., Belge No: 36/50.
BOA, İ.HR., Belge No: 36/50.
BOA, İ.HR., Belge No: 36/50.
BOA, HR.MKT., Belge No: 33/63.
BOA, HR.MKT., Belge No: 15/95.
220
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
b. Oda Tamiri
Kilise tamiri için yapılan müracaatlarda, karşılaştığımız bir başka tamir mekânı da kilise içinde bulunan odalardır. Bunlar da ya genel kullanıma ait olanlar, ya da papazların kendi şahsî kullanımına ait olan odalar
olabilmektedir.
Ermeni Patriği ve millet meclisi bir dilekçe ile Maraş kazasında bulunan Ermeni cemaatine ait Surp Karabet Manastırı’nın, ziyaretçilerin iskânı
için mevcut olan odalarının tamiri için müracaat etmiştir. Tamir gerekçesi
olarak, odaların kar ve yağmurdan dolayı harap olması ve kullanılamaz
hale gelmesi nedeniyle ziyaretçilerin sefil olması gösterilmiştir. Yapılan
müracaata devlet, eski durumlarına sadık kalmak kaydıyla odaların tamir
edilmesine izin vermiştir47.
c. Kadınlar Kısmının Tamiri
Kilise binası içinde müstakil olarak tamiri için müracaat edilen bir
başka mekân da, kilise içinde yer alan kadınlar kısmıdır. Aslında bu konuda yapılan müracaatlar, iki toplum arasındaki olumlu etkileşimi ve bu
etkileşimde etkin unsurun Türk örf ve gelenekleri olduğunu göstermesi
açısından oldukça dikkat çekici ve önemlidir. Yani Türk-Ermeni toplumları arasındaki etkileşimin güzel ve olumlu yanlarını kilise tamirlerinde, bu
sefer başka bir pencereden görmekteyiz. Aslında Hıristiyan kiliselerinde
kadınlar bölümü diye bir kısım yoktur, ibadetler toplu halde yapılır. Ancak
Türk ve Ermeni toplumları arasındaki etkileşimden dolayı, Ermeni kiliselerinde iki bölüm oluşturulmuş ve bunlardan birine de kadınlar bölümü
denmiştir.
Bu etkileşimin en güzel örneği Yozgat’ta yaşanmıştır. Yozgat’taki Ermeni milletine ait kilise önceden bir tamir görmüştür. Bu tamir sırasında
eskiden kadınların ibadetine ayrılan kısım, halkın zarurî halleri dolayısıyla
tamir edilememiş ve zamanla da burası harap olmuştur. Bunun neticesinde
kadınlar dinî ibadetlere katılamamaya başlamışlardır. Erkeklerle karışık
bir şekilde ibadet etmeyi de kabul etmemişler, bu da onları ibadetten uzaklaştırmıştır. Bu yüzden kadınların ibadetleri için yapılan eski yerin tamiri
için inşaat malzemelerinin hazırlandığı ve bu malzeme ile yeniden inşaat
ruhsatı verilmesi için Ermeni Patriği ve millet meclisi başvuruda bulun47 BOA, HR.MKT, Belge No: 35/38.
221
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
muş, başvuruları hükümet nezdinde değerlendirildikten sonra, eski yapıya
yeni bir mekân ilâve etmemek kaydıyla kabul edilmiştir48.
4. Kilise Tamirlerine Osmanlı Devleti’nin Katkı ve Müdahaleleri
Tamir için yapılan müracaatlar ya eski binanın tamamen yıkılarak yenilenmesi, ya da eski binanın yıpranan yerlerinin tamir edilmesi için yapılmıştır. Gerek eski kilisenin yıkılarak yeniden inşası, gerekse tamiri için
yapılan müracaatlarda, çizilen planlar üzerinde bina üzerinde yapılacak
değişikliklerin gösterilmesi gerekli görülmüştür. Hazırlanan planın devlet
açısından üç noktada önemi vardır. Birincisi, devlet neye izin verdiğini
görebilme imkânı bulacaktır. İkincisi bu planlar üzerinde gösterilen değişiklikler çerçevesinde, muhtemel harcamaların ne olabileceği konusunda
tahminî bir bedel belirlemek mümkün olabilecektir49. Üçüncüsü de inşaat
sonunda yapılan incelemelerde, daha önceden belirtilen ölçüler dışına çıkılıp çıkılmadığını rahatlıkla denetleyebilecektir50. Kiliselerin tamiri için
gerekli olan paralar bazen devlet, bazen kilise vakıfları, bazen kilise cemaatleri, bazen de yardımseverler tarafından karşılanmıştır. Bu harcamaların
ya da bedelin kimler tarafından ödeneceği, duruma göre değişmektedir.
Ancak hiçbir şekilde tamirlerin masraflarını karşılamak için halktan zorla
para toplanmasına izin verilmemiştir. Bütün bu ödeme şekillerini farklı
örneklerle belgelerden takip etmemiz mümkün olmuştur.
Osmanlı Devleti çoğu zaman kiliselerin onarım bedellerini kendisi
üstlenmiştir. Hatta bunu ömrünün son dönemlerine kadar devam ettirmiştir. 1919 yılında Ergani’de yaşanan gelişmeler bunu açıkça göstermektedir.
Burada harap haldeki Ermeni kilisesinin bu durumda bırakılması uygun
görülmediği için devlet bütçesinden ayrılacak yeterli bir ödenekle tamir
edilmesi uygun görülmüştür51.
Bazı dönemlerde kilise tamirleri için ihtiyaç duyulan yardımların,
doğrudan Osmanlı Devleti tarafından değil, yerel idareler tarafından karşılandığı da olmuştur. Bunun güzel bir örneği kilise tamiri noktasında
Kayseri’de yaşanan gelişmelerdir. Bir dönem Kayseri kalesinin harap olan
ve tehlike arzeden Kiçikapı mevkiindeki kısmı belediyece yıkılmış ve buradaki surların taşlarının bir kısmı İmam Zeynelabidin Türbesi ve Ermeni
48
49
50
51
BOA, HR.MKT., Belge No: 32/70.
BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542.
BOA, İ.DH., Belge No: 949/75124.
BOA, MV, 215/92; DH.ŞFR., Belge No: 99/143.
222
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
Kilisesi’ne para karşılığında satılmıştır. Aslında burada bir satış işlemi olmasından dolayı, belediyenin para karşılığı kilisenin bu ihtiyacını karşılaması, devletin maddî yönden kilise tamirlerine yaptığı yardımlar olarak
görülmeyebilir. Ancak belgede, belediyenin gerek Türbe gerekse kiliseden
-verdiği taş karşılığı- aldığı paraların çok az olduğu, yıkım masrafı için
kullanıldığı, hatta yıkım masraflarını bile karşılayamayacak derecede az
olduğu belirtilmektedir52.
Erzurum vilâyetine bağlı Ova kazasının Göynük karyesinde konu ile
ilgili yaşanan örnekte de, tamir masraflarının kilise cemaati tarafından karşılanacağı belirtilmektedir. Belgede, yapılan incelemeler sonucunda 15
000 kuruş (150 Osmanlı lirası) olarak tespit edilen kilise tamir masrafların
tamamının buradaki Ermeni cemaatinin ileri gelenlerince karşılanacağı,
hiçbir taraftan yardım talebinde bulunulmayacağı ve devletin de bunda bir
mahzur görmediği açıklanmıştır53.
Devletin kilise tamirlerine başka bir müdahalesi de, eski binada olmadığı halde, hazırlanan inşaat planına ilâve edilen kısımların iptal edilmesi
noktasında olmuştur. Kilise tamirlerinde, tamir için müracaat eden cemaat
kilisenin eski biçimine riayet etmek zorundadır. Meselâ Erzurum vilâyetinin Göynük karyesinde Ermeni cemaati tamir ettirmek istedikleri kilise
için hazırladıkları planda, eskiden mevcut olmayan yerleri de göstermişlerdir. Devlet yaptığı incelemelerde, daha önceden mevcut olmayan yerleri
planda tespit etmiştir. Ancak kilisenin inşası için, eskiden mevcut olmayan
bu yerlerin inşasından vazgeçilmesi şart olarak konmuştur. Aksi durumda
devlet inşaat için ruhsat vermeyeceğini bildirmiştir54.
Kilise inşaatlarına müdahalelerden biri de çan takılmamasıdır. Yine
Erzurum’a tabi Göynük karyesinde İslâm ahalinin de sakin olmasından
dolayı devlet, kiliseye çan asılmaması kaydını koymuştur. Bu şartla devlet
kilise tamirine izin vermiştir55.
Bazı durumlarda kiliselerin tamiri sırasında, tamir görecek kilisenin
eski arsasına bitişik bulunan araziler kilisenin arsasına ilâve edilebilmektedir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus ilâve edilecek arazinin
vergi yükümlülüğünün kilise tarafından kabullenilmesi ve bu durumdan
Maliye Nezareti’nin haberdar edilmesidir56.
52
53
54
55
56
BOA, DH.MKT., Belge No: 73/1405.
BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542.
BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542.
BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542.
BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542.
223
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Göynük karyesinde tamiri istenen Ermeni kilisesi için karye ahalisinden Vartan’ın tapulu mülkü olan ve kilisenin eski arazisine bitişik bulunan
arazi kilise arsasına ilâve edilmiştir. Böylece kilisenin eski arsasına dört
tarafından üçer arşın ilâve edilmiş ve etrafı duvar ile çevrilmiştir. Kilisenin
dış kısmına ilâve idilen, genişliği 3 buçuk ve uzunluğu 6 arşın olan parça,
bahçe yapılarak etrafı duvar ile çevrilmiştir57.
Osmanlı Devleti, kiliselerin tamirine verdiği desteğin ve önemin yanında, bu kiliselere ait mülklerin korunması için de üzerine düşeni yapmıştır. Eleşkirt’te Mollasüleyman karyesinde bulunan, yoklama defterinde
154 ve 155 numaralarda kayıtlı Ermeni Kilisesi’ne ait iki kıta tarlanın birkaç seneden beri Zilanlı Selim Paşa tarafından zabt ve tasarruf edildiğinin
Ermeni Patrikliği’nden bildirilmesi üzerine yapılan tahkikat neticesinde
verilen karar bunu açık bir şekilde göstermektedir. Bahsi geçen tarlalar
daha önceden aynı karyeden Ohannes isimli bir Ermeni adına kayıtlıdır.
Ancak bu şahsın hayatta olup olmadığı bilinmemekte ve tasarrufundaki
tarlalar da harap durumdadır. Bu yüzden tarlaların muhacirin komisyonu
tarafından Selim Paşa oğulları Arslan, Hasan ve Bekir Beyler’e ücretsiz
olarak verilip tapuya geçirildiği anlaşılmıştır. Aynı arazilerin adı geçen kilise üzerine vakıf olduğuna dair de bir kayda rastlanamamasına rağmen,
devlet tarlaların kiliseye iade edilmesini kararlaştırmıştır58.
Konuyla ilgilenen araştırmacıların, Osmanlı Arşivi’nde kilise tamirleri ile ilgili Kilise defterlerinde de birçok belgeye ulaşmaları mümkündür.
Bunlar arasında farklı dinî cemaatlerle ilgili belgelerin yanında, Ermeni
cemaatinin kilise tamiri ve inşaatı ile ilgili olanlar da azımsanamayacak
derecededir. Ancak buradaki bilgiler de genelde çalışmamızı oluştururken
kullandığımız müstakil belgeler içinde geçen bilgilerle paralellik arzetmektedir59.
57 BOA, İ.DH., Belge No: 1120/87542.
58 BOA, DH.MUİ., Belge No: 49-2/25-1, 2, 3, 4.
59 1 Numaralı Kilise Defteri, Belge No:443, s.175 (Sivas’ta Ermeni Kilisesi’nin tamiri ile
ilgili); 4 Numaralı Kilise Defteri, s.74-75 (Bağçecik nahiyesindeki Ermeni Protestan kilisesinin tamirine ait) s. 145 (Sivas vilâyetine tabi Gürün kasabasının Şugul Bala mahallesindeki Surp Agop adlı Ermeni Kilisesinin tamirine ruhsat verilmesi hakkında), s.150
(Kayseri sancağına tabi Everek karyesindeki Ermeni kilisesinin harap olmasından dolayı
tamiri için ruhsat istenmektedir.), belge no:722/174, s.257 (Sivas vilâyetinin Hafik kazasında Surp Agop adlı Ermeni kilisesinin tamiri hakkında); 6 Numaralı Kilise Defteri, Belge
No:2070/4579, s.105 (Mamuratü’l-Aziz vilâyetindeki Protestan kiliseninin tamirine ait),
Belge No:2149/4589, s.107 (Merzifon’da bulunan Protestan kilisenin harap olmasından
dolayı bir de çan kilisesi ilâve olunarak yeniden inşasına ruhsat verilmesi ile ilgili). Bu
belgelerin sayısını artırmak mümkündür.
224
Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN
Sonuç
Bütün bunların neticesinde, arşiv vesikalarına dayanarak elde ettiğimiz bilgiler şunu açık bir şekilde göstermektedir ki, Ermeni cemaatinin
dinî haklarının korunması noktasında Osmanlı Devleti idarecileri oldukça
hassas davranmışlar ve üzerlerine düşeni son noktasına kadar yerine getirmişlerdir. Gösterdikleri hassasiyet, hem Ermeni cemaati aleyhine ceryan eden durumların araştırılması, hem de bu durumların toplum düzenini
bozmayacak şekilde bir çözüme kavuşturulması noktasında, Türk-Ermeni
toplumu ve Ermeni cemaati-Osmanlı Devleti arasındaki hoşgörü ortamının devam ettirilmesine katkı sağlamıştır.
Kilise tamirleri noktasında yapılan müracaatlarda devlet karar verirken, amacı sadece toplumun bir kesimini memnun etmek olmamış, verdiği
kararla bütün toplumu memnun etmeye çalışmıştır. Ayrıca verdiği kararlar
-olumlu ya da olumsuz- belirli bir incelemenin sonucunda yapılan değerlendirmelerle verilmiştir. Bu değerlendirmede amaç, cemaatler arasındaki
ahengin devam ettirilmesi olmuştur. Osmanlının bu amacı, Türk-Ermeni
ilişkilerinde, iki toplum arasındaki anlaşmazlıkları çözmede de etkin rol
oynamıştır.
225
XVI-XVII. YÜZYIL KIPÇAK-ERMENİ BELGELERİ IŞIĞINDA
KIPÇAK ERMENİ CEMAATİNİN OSMANLI DEVLETİ VE
RUSYA İLE YAPTIKLARI TİCARÎ FAALİYETLER
Öğr. Gör. Dr. Gülnisa AYNAKULOVA
Gazi Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
E-mail: [email protected]; Tel: 0 312 212 60 30-2669
Özet
Galiçia-Podolsk Ukraynası’nda Türk dilli Ermeni kolonileri ilk defa,
daha Moğollar zamanında Altın Orda döneminde, yaklaşık XIV.
yüzyılda meydana gelmiş olsa gerektir. Daha sonraları, XV. yüzyılın sonunda Osmanlı Türklerinin Kefe şehrini ele geçirmeleri ile
birlikte (1475) buraya kolonizasyon akını da eklenmiştir. Kefe’li
Ermeniler kütlevî şekilde Kırım, Kefe şehrini terk etmişler ve
Ukrayna’nın Podolya ve Galiçia bölgelerinde yaşayan dindaşlarının yanına göç etmişlerdir. Günümüzde bu Ermeni kolonistleri
artık Türk dilli olmaktan çıkmışlardır; onlar artık diğer yerli ahali
gibi Ukraynaca, Rusça ve Lehçe konuşmaktadırlar. Fakat onların,
önceleri nasıl ve hangi dilde konuştuklarını XVI. ve XVII. yüzyıllara
ait Türk diliyle fakat Ermeni harfleriyle yazılmış çok sayıdaki belgeler açıkça ortaya koymaktadır. Bu literatürü, başlıca olarak Ermeni-Kıpçak Kanunlar Mecmuası ve Mahkeme Usulü Kanunu’nun
tutanakları oluşturmaktadır, fakat aynı zamanda dinî eserlere ve
vakayinamelere vs. de rastlanmaktadır.
Ermeni-Kıpçak Kanunlar Mecmuası ve Mahkeme Usulü
Kanunu’nun yazıldığı dil üzerinde duracak olursak; dil uzmanları
bu Gregorian-Kıpçak dilinin, menşe bakımından Kırım muhitinin
Kıpçak-Kuman dillerinden birini teşkil ettiğini, yapı özellikleri
bakımından da Karaimce’nin Trakay ağzına, Kumanca’ya, Kıpçak-Urum ağzına ve Kırım Tatarcası’nın dağlık bölgesi ağızlarına
benzediğini belirtmektedirler. Ermeni mahkemesinin kararname
kitaplarında, yerli Ermenilerin ticaret alanında elde ettikleri pek
çok imtiyazlardan söz edilmektedir. Elbette, bu imtiyazlar Ermenilere, yaptıkları faaliyetlerle söz konusu bölgenin devletlerine
menfaatler sağladığı için verilmekteydi. Ermeni ticareti harp zamanında bile faaliyette olup, savaş yapmakta olan tarafların himayesi altında bulunmaktaydı. Meselâ, 1620–1621 Hotin Harbi
sırasında Osmanlı idaresi tarafından Kamenets Ermenilerine verilmiş imtiyaz belgelerinin sayısı 8 ile 13 arasında değişmektedir.
Bu belgeler Ermenilere Türkiye ve vasal devletlerin topraklarında
mallarıyla engelsiz ve emniyetli bir şekilde hareket etmelerini ve
ticarî faaliyetlerini gerçekleştirmelerini sağlamaktaydı. Bu Gregorian Kıpçak Ermeniler, ana dilleri olan Kıpçakça’ya çok yakın Kırım
Tatarcası ile Osmanlı Türkçesi’ni bildikleri ve Türk-Tatar topluluğunu yakından tanıdıkları için, tercüman, danışman, müsteşar, aracı,
refakatçi, hatta diplomat vasfında sık sık diplomatik hizmetlerle
görevlendirilmekteydiler. Bu tebliğde XVI-XVII. yüzyıl Kıpçak-Ermeni belgelerine dayalı olarak Gregorian Kıpçak-Ermeni cemaati
ve onların Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yaptıkları ticarî faaliyetler, bulundukları hizmetler gibi konular ele alınacaktır.
Öğr. Gör. Dr. Gülnisa AYNAKULOVA
Giriş
Ermeni harfleriyle yazılmış Kıpçakça metinler XVI-XVII. yüzyıllarda
başta Lvov ve Kamenets-Podolsk’ta olmak üzere Ukrayna, Lehistan, Romanya, Moldavya, Kırım ve Türkiye’de bir buçuk yüzyıl boyunca rağbette idi. Bu Ermeni Kıpçakçası en çok günümüz Ukrayna topraklarının söz
konusu dönemlerde Lehistan Devleti’nin sınırları içinde bulunan kısmında
yaygın durumdaydı. Bu durum, adı geçen bölgenin Ermeni göçleri için
elverişli şartları sunmasından kaynaklanmaktaydı. Ukrayna’daki Ermeni
kolonilerinin ahalisi kendilerini Ermeni olarak adlandırıyorlardı, fakat Ermenice bilmiyorlardı. Onlar başlıca olarak Kıpçakça konuşuyorlar, Kıpçakça yazıyorlar ve Kıpçak dilinde dua ediyorlardı1. Kaynakların birçoğundaki bilgiye göre batı Lehistan’a yapılan Ermeni göçünün ilk dalgası,
-yaklaşık 300–400 aile- XIV. yüzyılda gerçekleşmiş ve bunlar Kırım ve
Besarabya’dan gelen Kıpçak asıllı Ermenilerdi. Daha sonraları, XV. yüzyılın sonunda Osmanlı Türklerinin Kefe şehrini ele geçirmeleri ile birlikte
(1475) buraya kolonizasyon akınları da eklenmiştir. Kefeli Ermeniler toplu şekilde Kırım ve Kefe şehrini terk etmişler ve Ukrayna’nın Podolya ve
Galiçia bölgelerinde yaşayan dindaşlarının yanına göç etmişlerdir. Günümüzde bu Ermeni kolonistleri artık Türk dilli olmaktan çıkmışlardır; onlar
artık diğer yerli ahali gibi Ukraynaca, Rusça ve Lehçe konuşmaktadırlar.
Fakat onların, önceleri nasıl ve hangi dilde konuştuklarını XVI ve XVII.
1
Armenian-Qypchaq Psalter, Written by Deacon Lussig from Lvıv 1575-1580. Edited by
Alexander Garkavets, Eduard Khurshudian, Almatı, “Desht-i Qypchaq”, 2001, s.XVII.
229
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
yüzyıllara ait Türk diliyle fakat Ermeni harfleriyle yazılmış çok sayıdaki
belgeler açıkça ortaya koymaktadır.
Söz konusu Ermeni göçmenleri kendilerinden sonra zengin bir yazılı
miras bırakmışlardır. 1521–1669 yıllarında Ermeni alfabesiyle fakat Kıpçak dilinde düzenlenmiş ve günümüze kadar ulaşmış olan 112 yazılı eser
yaklaşık 25–30 bin sayfaya ulaşmaktadır2. Bu literatürü, başlıca ErmeniKıpçak Kanunlar Mecmuası ve Mahkeme Usulü Kanunu’nun zabıtları
oluşturmaktadır, fakat bununla birlikte dinî eserlere, vakayinamelere vs.
de rastlanmaktadır3. Bu kolonilerin başka dillerde yazılmış (Ermenice, Latince, Lehçe, Ukraynaca vs.) yazılı mirası 1519’dan 1786’ya kadarki bir
tarihî dönemi kapsamaktadır.
Ermeni-Kıpçak Kanunlar Mecmuası, Mahkeme Usulü Kanunu, mahkeme zabıtları, dinî kitapların vs. yazıldığı dil üzerinde duracak olursak;
dil uzmanları bu Gregorian-Kıpçak dilinin, menşe bakımından Kırım muhitinin Kıpçak-Kuman dillerinden birini teşkil ettiğini, yapı özellikleri
bakımından da Karaimce’nin Trakay ağzına, Kumanca’ya, Kıpçak-Urum
ağzına ve Kırım Tatarcası’nın dağlık bölgesi ağızlarına benzediğini belirtmektedirler4. Ayrıca, eğer Mısır Memlûklerinin, Altın Orda ve Harezm
ahalisinin yazılı eserlerinde bulunan sonraki dönem Oğuzca ve ArapçaFarsça katmanlar dikkate alınmazsa, bu Kıpçakça’nın sözünü ettiğimiz
eserlerin diline son derece benzerlik gösterdiği de belirtilmektedir5. XVIXVII. yüzyıllarda başta Kamenets-Podolsk ve Lvov’da olmak üzere, ama
aynı zamanda Ukrayna, Lehistan, Moldavya, Vlahya ve Küçük Asya’daki
Ermeni koloni temsilcileri tarafından tanzim edilmiş bu eserlerin dili,
yukarıda belirtilen sebeplerden dolayı bilimsel tanımlamada Kıpçak dili
olarak belirtilmektedir6. Ayrıca, Ermeni yazısıyla yazılmış, iş hayatı, dinî
2
3
4
5
6
Armenian-Qypchaq Psalter, s.XIX.
Garkavets A.N., Kıpçakoyazıçnıye Armyane i Kıpçakskoye Armyanopismennoye Naslediye XVI-XVII Vekov/ Garkavets A.N., Sapargaliyev G.; Töre Bitiği. Kıpçaksko-Polskaya
Versiya Armyanskogo Sudebnika i Armyano-Kıpçakskiy Protsessualnıy Kodeks, Lvov,
Kamenets-Podolskiy, 1519-1594. Almatı, “Deşt-i Kıpçak”, “Baur”, 2003, s.758; Garkavets
A.N., Zagadoçnıye Ukrainskiye Armyane, Kotorıye Govorili, Pisali, Molilis po Kıpçakski
i 400 Let Nazad Napeçatali Pervuyu v Mire Kıpçakskuyu Knigu/ Garkavets A.N.; Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye I. Katalog i Tekstı Pamyatnikov Armyanskim Pismom.
Almatı, “Deşt-i Kıpçak”, 2002, s.6.
Garkavets A.N., a.g.m.,…/ Töre Bitiği, s.767.
Garkavets A.N., Konvergentsiya Armyano-Kıpçakskogo Yazıka k Slavyanskim v XVIXVII vekov. Kiyev, “Nauka-Dumka”, 1979, s.5.
Garkavets A.N., Kıpçakskiye Yazıki: Kumanskiy i Armyano-Kıpçakskiy. Alma-Ata, “Nauka”, 1987, s.114.
230
Öğr. Gör. Dr. Gülnisa AYNAKULOVA
hayat, eğitim hayatı ile ilgili eserlerin dili olarak bilinen bu dil, bilimsel
olarak, Ermeni alfabeleriyle yazılmış eserlerde muhafaza edilen Ermenilerin muayyen grubuna özgü bir dil olarak da nitelendirilmektedir7. Dil ve
konu mütehassıslarının fikrine göre, Kanunlar Mecmuası’nda ve ilk başta
Kıpçak dilinde tanzim edilmiş 1523–1594 Mahkeme Usulü Kanunu’nda
kullanılan, derin bir şekilde hazırlanmış Kıpçakça özel terminoloji, Göktürk, Gök Tanrı dönemine kadar giden Kıpçak hukuk geleneklerinin sürekliliğini ortaya koymaktadır. Yalnız XVII. yüzyılın ikinci yarısında özellikle
Lvov ve Kamenets Ermenilerinin Roma-Katolik Kilisesi ile birlikteliği kabul etmeleriyle bu tür çalışmalar güncelliğini kaybetmiş ve Ermeni kolonilerinde Leh dili hâkim olmaya başlamıştır.
Bütün bu Ermeni yerleşim yerleri arasında en büyüğü Kamenets (Ukrayna) kolonisi idi. Eğer Lvov’da 60 Ermeni ailesi bulunuyorsa, görgü
şahitlerinin bilgilerine göre Kamenets’te 300 aile bulunmaktaydı. Fakat
yerli mahkeme ve zabıt kitaplarındaki bilgilere göre bundan daha çok aile
bulunduğu anlaşılmaktadır. Burada şehir belediyesi ile birlikte, şehir çarşısı, kiliseler, mağazalar, fakirler barınağı, hamamlar vs. bulunduran şehrin
1/3 kısmı Ermenilere ait idi. Kamenets Ermenileri su değirmenleri, köyler,
çiftlikler, arı kovanları, gümrükleri kiralamakta ve özel ihtisaslaşmış zanaatlara, muhtar sivil ve dinî teşkilâtlara, atölyelere, kardeşlik niteliğindeki sosyal derneklere, okullara vs. sahip idiler. Genel olarak bunlar, büyük
itibar sahibi olan iyi teşkilâtlanmış sağlam bir şehir topluluğu idi. Yalnız
XVII. yüzyıldan itibaren Ukrayna’daki Ermeni kolonileri yerli ahalinin tesiri ve kültürel istilası ile gitgide geleneksel dinlerini terk etmeye başlamışlar; 16 Nisan/6 Mayıs 1627’de Lvov Ermenileri Piskopos Nigol Torosoviç
ile bir anlaşma yapmışlardır. Bu anlaşmaya göre onlar Nigol Torosoviç’i
kendi hiyerarhları olarak tanımışlar ve Roma Katolik Kilisesi ile birlik ilân
etmişlerdir. Ama, Kamenets-Podolsk Ermenileri böyle bir birliği daha sonra kabul etmişlerdir. Burada Kutsal Nigol Kilisesi’nde Katolik ayinlerine
göre hizmet ilk defa 1 Ekim 1666’da gerçekleştirilmiştir.
Ermeni kolonilerinin bağımsızlığını her şeyden önce Ermeni tüccarları temin etmekteydiler. Meselâ 30 Eylül/10 Ekim 1616’da ithalât ve ihracat
malları için gümrük resmini ödemiş Kamenets Ermenilerinin sayısı 43 kişi
olarak görülmektedir. Ermeni tüccarları tarafından Türkiye’den temin edilen malların bazı büyük teslimatları 12-15 bin Taler’e ulaşmaktaydı8. 1685
7
8
Garkavets A.N., Armyano-Kıpçakskiy Yazık v Ponimanii Yego Nositeley i Yego Nauçnoye Opredeleniye/Töre Bitiği, s.767.
Armenian-Qypchaq Psalter, s.XIX.
231
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
yılında Lvov’da ondört zengin mağazanın onu ve onyedi orta hal mağazanın onüçü Ermenilere ait idi. Onların hukukî, idarî ve kilise bakımından
özerkliği, dinî bakımdan ayrı oluşu, ülkenin ekonomik hayatında aktif bir
şekilde yer almasına, hatta bazen bölgedeki mal mübadelesinin ve istihsalin muayyen dallarının gelişmesine önemli etkide bulunmasına engel
olmamıştır. Söz konusu bölge üzerinden Ukrayna, Beyaz Rusya, Lehistan, Litvanya, Rusya, Tuna Knezlikleri, Türkiye, Kırım Hanlığı, Suriye ve
İran arasında yapılan ekonomik ilişkilerin başlıca yolları geçmekteydi. Bu
bölgede İstanbul, Edirne, Kefe, Kilikya, Akkerman, Yassı ile birlikte mal
mübadelesinin ana merkezlerini Seret, Suçova, Mogilev-Podolsk, Hotin,
Kamenets-Podolsk, Lvov, Yaroslav, Yazlovets, Brodı, Lutsk oluşturmakta,
daha da ileride ise Lehistan’da Karakow, Litvanya’da Vılnıyus, Rusya’da
Smolensk ve Moskova oluşturmaktaydı.
Kamenets Ermeni Mahkemesi’nin mahkeme zabıtlarında, yerli Ermenilerin ticaret alanında elde ettikleri pek çok imtiyazdan söz edilmektedir.
Bunlardan bazılarına bakacak olursak şöyle bilgilere rastlamak mümkündür;
Holubko’ya himaye tezkeresi verildi
5 Ağustos 1604 Perşembe günü Nigol Voytu’nda gerçekleşti. Holub
Vartares Oğlu geldi ve yukarıda adı geçen Töre’ye (Voyt Mahkemesi’ne)
Türkiye’ye gideceğini bildirerek ihtiyaç gereği ona Türk memleketinde
geçerli olan hakların veya Türk imtiyazlarının verilmesini rica etti. (Töre)
ağaları onu anladılar ve seyahatten döndükten sonra aldığı gibi bunların
hepsini (Töre) ağalarına iade etmesi şartıyla ona verdiler; bu maddeler
toplam 8 ayrı kâğıt olup bir kutuda bulunmaktadır ve her birinin üzerinde
4 Ekim 1600 senesi Çarşamba günü Nigol’un Voytu’nda mahkeme zabıtlarında kaydedilenlerin hepsi Ermeni yazısıyla kelimesi kelimesine (yazılı)
bulunmaktadır. Yukarıda sözü edilen Holub, seyahat sırasında (meydana
gelebilir olası) güçlüklerden arkadaşlarını koruyacağını ve döndükten
sonra (belgelerin) hepsini iade edeceğini taahhüt ederek bunları (belgeleri) aldı. (Töre) ağaları bunların zabta geçirilmesini emrettiler9.
9
Kiyev, Ukrayna Devlet Tarih Arşivi (UDTA), Kiyev, f. 39, op. I, yed. hr. 20 (4406), (l. 50,
zap. 2), Kamenets-Podolsk Ermeni Voyt Mahkemesinin Zabıt Kitabı/A. N. Garkavets, Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye, T. I, Katalog i Tekstı Pamyatnikov Armyanskim Pismom
(Russkaya Versiya), Amatı, Deşt-i Kıpçak 2002, s.894.
232
Öğr. Gör. Dr. Gülnisa AYNAKULOVA
Kamenets-Podolsk Ermeni Voyt Mahkemesi’nin zabıt kitabında bulunan diğer bir belge:
Çarşamba, 18 Mart 1615 senesi:
Türkiye seyahati için gerekli olan haklar–12 adet belge (yani 12 adet
himaye tezkeresi) ve ayrıca Dniestr üzerinden geçmek için 5 belge kutusuyla birlikte Pan Miklaş Yakub Oğluna verildi10.
Diğer bir belge:
Salı 26 Mayıs 1615 senesi:
Pan Miklaş Yakub Oğlu kendisine emanete verilmiş Türkiye seyahati
için gerekli olan belgeleri tamamıyla iade etti, dolayısıyla serbest oldu11.
Diğer bir belge: Salı 18 Ağustos 1615 senesi
Türkiye seyahati için gerekli haklar Dzarug Haçeres Oğluna beliri
işler için yani İsmail’e gidecek kervanın gönderilmesi için verildi12.
Elbette, bu imtiyazlar Ermenilere, yaptıkları faaliyetlerle söz konusu
bölgenin devletlerine menfaatler sağladıkları için verilmekteydi. Ermeni
ticareti harp zamanında bile faaliyette olup, savaş yapmakta olan tarafların
himayesi altında bulunmaktaydı. Yukarıda görüldüğü üzere Osmanlı idaresi tarafından Kamenets Ermenilerine verilmiş imtiyaz belgelerinin sayısı 8
ve 13 arasında değişmektedir. Bu imtiyazların 1620–1621 Hotin Harbi sırasında da aynen muhafaza edildiği bilinmektedir13. Bu belgeler Ermenilere
Türkiye ve vasal devletlerin topraklarında mallarıyla engelsiz ve emniyetli
bir şekilde hareket etmelerini ve ticarî faaliyetlerini gerçekleştirmelerini
sağlamaktaydı. Yukarıdaki bilgilerden sözünü ettiğimiz imtiyaz belgelerinin Voyt Mahkemesi’nde muhafaza edildiği, gerektiği zaman, gereken
insanlara, ticaret seyahatinden döndükten sonra belgelerin tamamen iade
edileceği şartıyla titiz bir kontrol altında emanet edildiği görülmektedir.
Söz konusu bölgenin iç pazarı tamamıyla yerli Ermeniler tarafından
temin edilmekteydi. Gregorian-Kıpçak toplumu şehirdeki önemli ekonomik etkisi ve büyük kârlar getiren doğu ticaretinde oynadığı aktif rolleri
10
11
12
13
UDTA, Kiyev,…(l. 40 ob.)
UDTA, Kiyev,…(l. 63)
UDTA, Kiyev, …(l. 109 ob.)
Garkavets A., Kıpçakoyazıçnıye Armyane…s.763.
233
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
sayesinde, Lvov veya diğer şehirlerde Ermeni Voytluğu şeklinde güçlü,
hukukî bir muhtarlık meydana getirmeyi başarabilmiştir14. Yine mahkeme
zabıt kitabında kayıtlı olan başka bir bilgiye bakarsak:
Muhtar Mihno Tarafından Kilisenin Tesisi
Arhistratig bayramı öncesi Perşembe günü 27 Ekim 1577 yılında gerçekleşti. Muhtar Mihno sakristiye Mihno’nun (yani kendisinin) vekillik etmekte olduğu Holub Voytu’nun tüm papazlarını ve törecilerini (hakimlerini) davet etti; Muhtar Mihno yukarıda sözü edilen tüm Töre’ye: ‘Vaktiyle
ağalar bana Kutsal Nigol Kilisesi’ni yaptırmam için Andrias’ın parasını
vermişlerdi, bu paraya Andrias daha para ekledi ve toplam 1150 Litvanya
Florini oldu. Aynı kilisenin yapımı için Peder Krikor da 400 Taler verdi,
Varteres Toros Oğlu söz konusu kilisenin yapımı için 103 Florin verdi; şimdi bütün bu paralar, yaptırmış olduğumuz ve şu an Zatıalinize tüm düzeniyle vermekte olduğum bu kilisenin yapımı için harcandı’. Yukarıda sözü
edilen Töre Muhtar Mihno’nun sözlerini anladı ve papazlar ile birlikte adı
geçen kiliseye gittiler ve minnettarlık ile ondan kiliseyi (teslim) aldılar ve
emeği için onu selamlayarak eğildiler. Töre, yukarıda tasvir edilen ve kilisenin yapımı için harcanan parayı Voyt Kitabına kaydetti15.
Yani bu belgede günümüzde de mevcut olan Kamenets’teki Kutsal
Nigol Ermeni Kilisesi’nin yeni binasının tesisinden söz edildiğini ve bu
Kilise’nin tesisinde Ermeni tüccarlarının sponsorluk yaptığını görmekteyiz.
Söz konusu kilise 1577’de yapılmış olup bunun için 1 653 florin harcanmıştır. Bunun 1 150 Litvanya florini (yani 1 725 Leh zlotası) tüccar Andrias tarafından karşılandığı görülmektedir. Aşağıdaki örneklerden Lvov ve
Kamenetsli Ermeni tüccarlarının mal tedavülünün hacmi hakkında iyi bir
fikir edinmek mümkündür; 1574 yılında Ermeni tüccarı Toros Krikoroviç
Karakow’lu tüccar Endris Fugulbedr ile 1 422 florin miktarında bir ticarî
anlaşma düzenlemiştir. 1600 yılında Lvov tüccarı Zahariya İvaşkoviç kervan yoluyla İstanbul’dan 12 185 dukatlık, tüccar Nikol Torosoviç ise 15
000 zlotalık mal almışlardır16. Elimizde bulunan belgelerden anlaşılıyor
14 Kapral M., Pravovoye Ustroystvo Armyanskoy Obşinı Lvova v XIV-XVIII vv. Obzor
Dokumentov/Garkavets A.N., Sapargaliyev G.; Töre Bitiği. Kıpçaksko-Polskaya Versiya
Armyanskogo Sudebnika i Armyano-Kıpçakskiy Protsessualnıy Kodeks, Lvov, KamenetsPodolskiy, 1519-1594. Almatı, “Deşt-i Kıpçak”, “Baur”, 2003, s.750.
15 UDTA, Kiyev, f. 39, op. I, yed. hr. 8(4390), Kamenets-Podolsk Ermeni Voyt Mahkemesinin Zabıt Kitabı, (l. 20, zap. 1).
16 Garkavets A., Kıpçakoyazıçnıye Armyane…s.763.
234
Öğr. Gör. Dr. Gülnisa AYNAKULOVA
ki, bu Gregorian Kıpçak-Ermeni tüccarları Osmanlı topraklarında hiçbir
yabancılık çekmemekte, Osmanlı ahalisi ile de barış içinde geçinmekte,
sıkıştığı zaman onlardan borçlar temin edebilmekte, yani Türkiye’ye adeta
kendi ülkeleriymiş gibi rahatça giriş çıkış yapabilmekteydiler17. Bu Gregorian Kıpçak-Ermeniler, ana dilleri olan Kıpçakça’ya çok yakın Kırım
Tatarcası’yla Osmanlı Türkçesi’ni bildikleri ve Türk-Tatar topluluğunu
yakından tanıdıkları için tercüman, danışman, müsteşar, aracı, refakatçi,
hatta diplomat sıfatıyla sık sık diplomatik hizmetlerle görevlendirilmekteydiler. Bu durumdan dolayı Ermenilerin casusluk görevlerinde bulunmaları veya casusluktan şüphe uyandırmaları üzerine de pek çok hadise
kaydedilmiştir.
Ukrayna, Lehistan, Moldavya vs. bölgelerde yaşamış ve çeşitli faaliyetlerde bulunmuş söz konusu Gregorian-Kıpçaklar üzerine atfedilmiş
literatürün oldukça çok olmasına rağmen, bu Gregorian mezhebini kabul
eden Hıristiyan Kıpçakların-Ermenilerin gerek çeşitli alanlardaki faaliyetleri, gerek dinî, sosyal ve kültürel tarihleri ülkemizde bu güne kadar pek
az bilinmiş olup, birkaç makale haricinde18 bilimsel yönden ele alınarak
incelenmedikleri gibi, Gregorian-Kıpçakların meydana getirdikleri metinlerin bile doğru dürüst tanıtımları yapılmamıştır. Hâlbuki orta asırlarda
Avrasya’nın çeşitli ülkelerinde tanzim edilmiş olan bu Kıpçak-Ermenice
yazılı belgeler Türk Dili, Türk Edebiyatı, Türk Tarihi, Türk Kültür ve Türk
Hukuk Tarihi araştırmacıları için ek kaynak olarak değerli katkılar sağlayabilecek durumdadır. Öte yandan, söz konusu belgelerin incelenmesi
17 UDTA, Lvov, f. 52, op. I, yed. hr. 863, l. 2; UDTA, Lvov, f. 52, op. I, yed. hr. 889, l. 15;
UDTA, Lvov, f. 52, op. I, yed. hr. 863, l. 7; UDTA, Kiyev, f. 39, op. I, yed. hr. 8 (4390)…
vs.
18 Çağatay Saadet, “XVII yy’da Ermeni-Kıpçakçasıyla Yazılmış Bir Kronik” Türk Lehçeleri
Üzerine Denemeler, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, no:
279, Ankara; Prof. Dr. Reşat Genç, Türk- Ermeni İlişkilerinin İlk Dönemleri, Türk-Ermeni İlişkilerinin Gelişimi ve 1915 Olayları Uluslararası Sempozyumu, 23-25 Kasım 2005,
Ankara, Gazi Üniversitesi; Dr. Gülnisa Aynakulova, Gregoryen Kıpçaklar’a Dair. Belleten,
Cilt: 69; Sayı 256 (Aralık), 2005; Prof. Dr. Reşat Genç, Dr. Gülnisa Aynakulova, A.N.
Garkavets, G. Sapargaliyev, TÖRE BİTİĞİ. Kıpçaksko-Polskaya Versiya Armyanskogo
Sudebnika i Armyano-Kıpçakskiy Protsessualnıy Kodeks. Lvov, Kamenets-Podolskiy,
1519-1594. Almatı, “Deşt-i Kıpçak”, “Baur”, 2003, Belleten, Cilt: 70; Sayı 258 (Ağustos),
2006 (çıkacak ?); Prof. Dr. Hülya Kasapoğlu-Çengel, Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesiyle
Yazılmış TÖRE BİTİĞİ Adlı Eserdeki Hukuk Terimleri (töre, yargı, bitik, yük, tölöv), I.
Türk Dünyası Kültür Kurultayı, İzmir, Nisan, 2005; Yar. Doç. Erdoğan Altınkaynak, Gregoryan Kıpçakların Dil Yadigarları, Karadeniz Araştırmaları, Kış 2005/Sayı 4, Yıldız Deveci, Bir Başka Açıdan Ermeniler’de Din, Ermeni Araştırmaları, Yaz-Sonbahar 2004, Sayı
14-15 …vs.
235
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Kıpçaklardan bir kısmının, Gregorian mezhebi yolu ile zamanla Ermenileşmiş olmaları da Türk tarihinin çarpıcı örneklerinden olup, bu hususun
aydınlığa çıkarılması, bugünlerde çokça konuşulup-tartışılan Ermeni sorununun bir başka boyutuna farklı bir aydınlık kazandırmak bakımından
da çok önem arzetmektedir. Fakat özellikle Gregorian-Kıpçak toplumunun
sosyo-kültürel ve ekonomik hayatının yansıtıcısı durumundaki bu metinlerin iyi değerlendirilmesi engin ve zengin Türk kültürünün de daha iyi
aydınlatılmasına büyük katkılar getirebileceği kanaatindeyiz.
236
Öğr. Gör. Dr. Gülnisa AYNAKULOVA
Bibliyografya
Aynakulova, Gülnisa, “Gregorian Kıpçaklar’a Dair”, Belleten, Cilt 69, Sayı 256
(Aralık), Ankara 2005.
Çağatay Seçkin, “XVII. Yüzyılda Ermeni-Kıpçakçasıyla Yazılmış Bir Kronik”,
Türk Lehçeleri Üzerine Denemeler, Ankara Üniversitesi Dil ve TarihCoğrafya Fakültesi Yayınları, No: 279, Ankara.
Garkavets A.N., Sapargaliyev G., Kıpçakoyazıçnıye Armyane i Kıpçakskoye
Armyanopismennoye Naslediye XVI-XVII Vekov./Garkavets A.N.,
Töre Bitiği. Kıpçaksko-Polskaya Versiya Armyanskogo Sudebnika
i Armyano-Kıpçakskiy Protsessualnıy Kodeks. Lvov, KamenetsPodolskiy, 1519-1594, “Deşt-i Kıpçak”, “Baur”, Almatı 2003.
__________, Kıpçakskiye Yazıki: Kumanskiy i Armyano-Kıpçakskiy, “Nauka”,
Almatı 1987.
__________, Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye I. Katalog i Tekstı Pamyatnikov
Armyanskim Pismom, “Deşt-i Kıpçak”, Almatı 2002.
__________, Konvergentsiya Armyano-Kıpçakskogo Yazıka k Slavyanskim v XVIXVII vv., “Nauka-Dumka”, Kiyev 1979.
__________, Sapargaliyev G., Töre Bitiği. Kıpçaksko-Polskaya Versiya Armyanskogo
Sudebnika i Armyano-Kıpçakskiy Protsessualnıy Kodeks. Lvov,
Kamenets-Podolskiy, 1519-1594, “Deşt-i Kıpçak”, “Baur”, Almatı
2003.
__________, Transkriptsiya Kıpçakskogo Teksta 1523 Goda po Rukopisi 1916/
II Natsionalnogo İnstituta İmeni Ossolinskih, Vrotslav, Polşa, i Yego
Perevod na Russkiy./ Garkavets A.N., Sapargaliyev G.; Töre Bitiği.
Kıpçaksko-Polskaya Versiya Armyanskogo Sudebnika i ArmyanoKıpçakskiy Protsessualnıy Kodeks. Lvov, Kamenets-Podolskiy, 15191594, “Deşt-i Kıpçak”, “Baur”, Almatı 2003.
__________, Zagadoçnıye Ukrainskiye Armyane, Kotorıye Govorili, Pisali, Molilis
po-Kıpçakski i 400 Let Nazad Napeçatali Pervuyu v Mire Kıpçakskuyu
Knigu./ Garkavets A.N., Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye I. Katalog
i Tekstı Pamyatnikov Armyanskim Pismom, “Deşt-i Kıpçak”, Almatı
2002.
__________, G. Sapargaliyev, Töre Bitiği Kıpçaksko-Polskaya Versiya Armyanskogo
Sudebnika i Armyano-Kıpçakskiy Protsessualnıy Kodeks, Lvov,
Kamenets-Podolskiy, 1519-1594. “Deşt-i Kıpçak”, “Baur”, Almatı
2003.
Genç R., Aynakulova G., A. N. Garkavets, G. Sapargaliyev, Töre Bitiği, KıpçakskoPolskaya Versiya Armyanskogo Sudebnika i Armyano-Kıpçakskiy
Protsessualnıy Kodeks. Lvov, Kamenets-Podolskiy, 1519-1594. Almatı,
“Deşt-i Kıpçak”, “Baur”, 2003, Belleten, Cilt: 70; Sayı 258 (Ağustos),
Ankara 2006 (çıkacak).
237
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Kapral M., Pravovoye Ustroystvo Armyanskoy Obşinı Lvova v XIV-XVIII vv. Obzor
Dokumentov/Garkavets A.N., Sapargaliyev G.; Töre Bitiği. KıpçakskoPolskaya Versiya Armyanskogo Sudebnika i Armyano-Kıpçakskiy
Protsessualnıy Kodeks. Lvov, Kamenets-Podolskiy, 1519-1594, “Deşti Kıpçak”, “Baur”, Almatı 2003.
Lussig, Deacon, Armenian-Qypchaq Psalter (Lvov 1575-1580), “Desht-i Qypchaq”,
Editör Alexander Garkavets, Eduard Khurshudian, Almatı 2001.
238
SOSYAL HAYATTA TÜRK-ERMENİ İLİŞKİLERİ VE BU
İLİŞKİLERİN OSMANLI ÜLKESİNDEN ABD’YE GÖÇ
EDEN ERMENİLER ÜZERİNDEKİ BAZI YANSIMALARI
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
E-mail: [email protected]; Tel: 0 272 228 13 39–174
Özet
Kanaatimizce toplumsal etkileşimin önemli göstergelerinden birisi yemek kültürüdür. Bu araştırmadaki amacımız,
Türk ve Ermeni toplumlarının sosyal ve kültürel hayatlarındaki etkileşimleri ile XIX. yüzyılın sonlarından itibaren
Osmanlı ülkesinden ABD’ye göç eden Ermenilerin halen
kullandıkları yemek isimleri ve Türk-Ermeni etkileşimin
yansımalarını ortaya koymak olacaktır.
Elde mevcut kaynaklar incelediğinde halvah, dolma, lahmejuns, prınzov pılaf, bulghur pılaf, shısh kebab, khabourga, kadınbudu kufta, chee kufta, mantı, baklava, burma,
kurabıa gibi yemek isimlerinin, Türk-Ermeni toplumlarında ortak bir paydada birleştiğine tanık olunmaktadır.
Örnekleri çoğaltılabilecek böylesi kültür unsurlarının iki
toplumda da bugün halen ortak olarak yaşamaya devam
etmesi, karşılıklı etkileşimin doğal bir sonucu olarak kabul
edilmelidir.
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
Giriş
Bilindiği gibi Türklerle Ermeniler, Osmanlı Devleti yönetiminde uzunca bir süre gayet dostane bir şekilde yaşamışlar ve toplumsal yaşayışın doğal bir sonucu olarak sosyal ve kültürel alanlarda etkileşime girmişlerdir.
İki toplum arasındaki etkileşim o kadar derin olmuştur ki geleneklerinden
giyim tarzlarına, dillerinden günlük yaşantılarına kadar birçok alanda bir
bütünün parçaları haline gelmişlerdir. Bu karşılıklı etkileşim içerisinde Ermenileri Türklerden ayıran tek özelliğin din olduğunu söylemek kanaatimizce abartılı olmayacaktır.
Çalışmamızda öncelikle Türk-Ermeni sosyal ve kültürel ilişkileri ile
ilgili örnekler vereceğiz. Daha sonra ise toplumsal etkileşimin önemli göstergelerinden birisi olan ve ABD’ye göç edip halen orada yaşayan Ermeniler ile Türk toplumunun mutfak kültürünün ve yemek isimlerinin ortaklıklarını ortaya koymaya çalışacağız.
I. Türk-Ermeni Toplumlarının Sosyal ve Kültürel İlişkileri
Türk ve Ermeni toplumları arasında sosyal hayattaki benzerlikler ile
ilgili pek çok örnek bulunmaktadır. Biz sosyal ilişkileri değerlendirirken
örneklerimizi ağırlıklı olarak ABD’li bir misyoner olan Henry John Van
243
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Resim–1 Türk köylü kadın
Resim–2 Ermeni köylü kadın
Lennep, Oriental Album, s.21, 33.
Lennep’in (1815–1889)1, Türkiye’de bulunduğu 1840–1869 yıllarındaki
Türk-Ermeni kültürel ilişkileri ile ilgili izlenimleri üzerinde yoğunlaştıracağız. H. J. V. Lennep’in Türkiye’de doğmuş, uzun süre ülkenin çeşitli yörelerinde incelemelerde bulunmuş, yüksek düzeyde kültüre sahip bir
yabancı olması ve çalışmalarının Osmanlı ülkesindeki Ermeniler üzerine
yoğunlaşması onun Türkler ve Ermeniler arasındaki kültürel ilişkiler ile
ilgili izlenimlerini bizim açımızdan daha da önemli kılmaktadır.
Malûm olduğu üzere toplumsal gelenekleri en yoğun ve katıksız bir
şekilde yaşatan grupların başında köylüler gelmektedir. Köylerde ilişkiler
daha sıkı ve dayanışmaya dayalı olduğundan Türk ve Ermeni köylülerin
yaşantıları ve köy hayatında kullandıkları birçok unsur benzerlik göstermektedir.
1
Kongregasyon misyoneri olan Van Lennep, başta İzmir (1840–1844; 1863–1869), İstanbul
(1844–1854) ve Tokat (1854–1856) olmak üzere Mısır ve Doğu’da geniş kapsamlı araştırma
ve seyahatlerde bulunmuş, ülkesinde Ermeniler ile ilgili çeşitli çalışmaların editörlüğünü
de üstlenmiştir. Bkz. Gürsoy Şahin, “Amerikalı Bir Misyonerin XIX. Yüzyılın Ortalarında
Türk-Ermeni Kültürel İlişkileri ile İlgili İzlenimleri Üzerine bir Değerlendirme”, Afyon
Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Ermeni Özel Sayısı, C. VII, S. 1, Haziran
2005, s.208–239.
244
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
Resim–1 ve 2’de de görüleceği üzere Türk köylü kıyafeti ve köy
hayatı ile Ermeni köylü kıyafeti ve
köy hayatı birbirinden farklı değildir. Bu durum son derece doğal olup
bu örnek yaşam şeklinin birlikteliğinden başka bir şeyi göstermemektedir. Kaldı ki aynı coğrafyayı
paylaşan ve aynı iklimi yaşayan bu
iki toplumun ortak paydalarının olmaması anormal bir durum teşkil
ederdi. Zira onları aynılaştıran ve
kaynaştıran bir Anadolu coğrafyasını unutmamak gerekmektedir.
Osmanlı kültür mozaiğinin
önemli bir unsuru olan müzik alanında da iki toplum birbirinden etkilenmişlerdir. Aşağıdaki resimde Resim–3 Bir Ermeni tulumcu (kavalcı)
görüleceği üzere köylerde, TürkLennep, a.g.e., s.23.
lerde olduğu gibi Ermeniler arasında da davulun yanında gözde
müzik aletlerinden birisi tulumdur. 3. resimde Niksar’ın bir dağ köyünde
yaşayan Ermeni tulumcusu Püsküllü Artin, davul eşliğinde tulumunu çalmakta, köylülerden bazıları horon tepmekte, yaşlılar, çocuklar ve kadınlar
da bunları izlemektedir2.
Toplumsal etkileşimin en önemli göstergelerinden birisi olan mimarîde
ve süsleme sanatlarında da görüleceği üzere aynı coğrafya üzerinde yaşayan iki toplum birbiri ile kaynaşmış, oturulan evler, dinî farkların bir ayırımı değil, aynı coğrafyayı paylaşan iki toplumun ortak beğenilerini ortaya
koymuştur (Bkz. Resim 4–5). Kıyafetler konusunda da pek çok benzerlik
bulunmaktadır.
2
Henry J. Van Lennep, The Oriental Album: Twenty Illustrations in Oil Colors of the People
and Scenery of Turkey, Yayına Hazırlayan Pars Tuğlacı, Altayhan Matbaası, İstanbul 1985,
s.116; Lennep, Travels in Little-Known Parts of Asia Minor, C. I, Yayınlayan John Murray,
London 1870, s.248.
245
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Resim–4 Türk kadını ve evi
Resim–5 Ermeni kadını ve evi
Lennep, a.g.e., s.17, 25.
5. resimde görülen kıyafet Ermeni
kadınlarının zamanla değişikliğe uğramış millî giysisidir. Ermeni kadınların
kuşağının altından, önden iki yana doğru
açılan elbise yere kadar uzanırdı. Ülkenin pek çok yerinde olduğu gibi özellikle
İstanbul’daki Ermenilerin de modayı yakından takip ettikleri ve Türk kadınları
gibi kıyafetlerine çok para harcadıkları, meselâ 5. resimde görülen ve elinde
kahve tepsisi taşıyan Ermeni kadının
üzerinde en az üç bin dolarlık mücevher
bulunduğu Lennep tarafından ifade edilmektedir3.
6. resimde Kandilli’de bir Ermeninin evinde görüleceği üzere evin içi son
derece muntazam düzenlenmiş, Türk ev3
Lennep, Oriental Album, s.118–119.
246
Resim–6 İstanbul’da
bir Ermeni kadını ve evi
Lennep, a.g.e., s.13.
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
lerinde olduğu gibi divanlar evlerin hemen üç duvarını da kaplamıştır4. Evlerin
içleri alçı ile sıvanmış ve ev sahibinin
maddî durumuna göre ahşap işleri ile
süslenmiştir. Duvarlarda kır manzaraları, meyve ve çiçek resimleri bulunmakta
olup iki toplumun evlerinde de son derece güzel motiflerle süslenmiş tavanlara rastlanmaktadır5. Motiflerin aynılığı
farklı toplumları kaynaştırmayı her zaman başarmış bu coğrafyanın ortak beğenilerinin yansımasıdır.
7. resimde ön planda, Türk kadını ve
yanında annesine benzer kıyafetler giyen bir kız çocuğu görülmektedir. Arka
Resim–7 Türk ve Ermeni
plandaki kadın ise Ermeni kadınıdır.
kadınlarının
ev dışındaki halleri
XIX. yüzyılda başkentteki bazı ErmeLennep, a.g.e., s.9.
ni ve Rum hanımları, Avrupaî giysileri
benimsemişler hatta şapka dahi takmaktadırlar. Fakat bu gelişmeler imparatorluğun diğer bölgelerinde yaşayan
Ermenilerde birebir aynı anda görülmemiştir.
Resimde arka planda duran ve elinde şemsiye bulunan Ermeni kadınında görüleceği üzere gayrimüslimlerin bir kısmı Avrupaî eldiven ve
ayakkabı kullanmaktadır. Başkalarının yanında iken yüzün kapatılmasını
Hıristiyan kadınlar yalnızca kişisel güvenlik açısından uygulamışlardır.
Gayrimüslim kadınlar inançları nedeniyle kendilerine düşmanca duygular besleyecek kişilerle karşılaşma korkuları olmadığı zamanlarda, evdeki
giysileri ile sokağa çıkmayı tercih etmişlerdir6.
İki toplumdaki düğün merasimleri de birbirine benzemektedir. Evlenecek kişiler zengin ise törenden önce günlerce eğlence ve şenlik yapılır,
hem damadın hem de gelinin evinde müzikli ziyafetler verilirdi. Çoğu kez
sofralar sabahtan akşama kadar kurulu durur ve tarafların bütün yakınları
ve hatta halk kalabalık gruplar halinde sofra başında yerlerini alırlarken,
gelemeyecek olanların payları evlerine gönderilirdi. Yemekler genellikle
pilav ve kuzu eti olup sofralardan kuvvetli bir içki ve üzüm suyundan yapı4
5
6
Lennep, a.g.e., s.105.
Lennep, a.g.e., s.119.
Lennep, a.g.e., s.101.
247
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Resim–8, 9 Ermenilerin evlilik törenlerinden görünümler
Lennep, a.g.e., s.27, 29.
lan rakı da eksik olmazdı. Pek çok törende, hem rahipler hem de davetliler
kendilerini kaybetmiş olarak evlerine götürülmek zorunda kalıncaya kadar
içerlerdi.
Düğünü gösteren 8. resimde damat, sağdıcın elinden tutmakta, gelin
ise bir atın üzerinde oturmaktadır. Atı gelinin erkek akrabaları takip etmekte ve arkadan da hanım arkadaşları gelmektedir7. Alayın ardından gerçeği
gibi giyinmiş on-on iki adet sağdıç (sahte damat) gelmekte olup bunlar
insanları eğlendirmek için damadın bütün hareketlerini taklit etmektedir8.
Bilindiği üzere Türk toplumunda düğünlerde damadın yanında sağdıç bulunması âdeti eskiden olduğu gibi halen devam etmektedir. Ancak Türklerde sağdıç tek kişidir. Görüleceği üzere ufak farklılıklar olmakla beraber
Ermenilerle Türklerin düğünleri birbirine çok benzemekte toplumsal örgünün bu iki unsuru, Osmanlı kültürüne zenginlik katmaktadır.
Yine dikkat çekeceği üzere 9. resimde ise gelin yeni evinde ayakta
durmakta kayınvalidesi ise misafirleri kabul etmektedir. Yere oturmuş saz
7
8
Lennep, a.g.e., s.120-121.
Lennep, a.g.e., s.122.
248
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
şâiri ise sazı ve şarkıları ile topluluğu eğlendirmektedir9. Kadınlar da genelde kendi kendilerine tambur çalarak, şarkı söyleyerek eğlenirler. Gelin bu
süre boyunca ayakta beklemek zorundadır ki bu gelenek Türk toplumunda
da mevcuttur. Bu durum Türklerle Ermeniler arasındaki geleneksel ortak
davranışlardan birisi olan gelinlik etmektir. Gelinlik etmek terimi yeni evlenmiş gelinin belirli bir süre kaynata, kaynana ve evin diğer erkekleri ile
konuşmaması manasına gelmektedir. Türklerde oldukça yaygın olan bu
davranışın Ermeniler arasında da geçerli olması Osmanlı toplumunun kültürel davranışlarını sergilemektedir10.
Yukarıdaki resimde de bunun örneği görülmektedir. Bu süre zarfında
gelinler yemeğini peçesinin altından yemek zorundadır. Akşamüzeri rahip
eve gelince önce töreni yönetmek için pazarlık ettiği ücreti alır, daha sonra
çifti taktis eder ve gelinin başına taktığı küçük haçı çıkarır11.
Türk ve Ermeni toplumlarının düğünlerdeki dinî motifler doğal olarak
her iki toplumda da birbirinden farklı olup bunun dışındaki bütün ayrıntılar
hemen hemen aynı özellikleri taşımaktadır. Bu bağlamda; gençlerin dinî
törenden sonraki eğlenceleri iki toplumda birbirinden farksız devam etmekte, gecenin geri kalan bölümü eğlencelerle geçirilmekte ve ertesi gün,
ziyaretçiler ve tebrikler kabul edilmektedir.
Resimlerde de görüleceği üzere küçük farklılıklar olmakla beraber
Ermenilerle Türklerin sosyal yaşantıları birbirine çok benzemekte olup
toplumsal örgünün bu iki unsuru, Osmanlı kültürüne zenginlik katmaktadır. Tüm bu ortak davranışlar ve beğeniler bu iki toplumun o dönemde ne
kadar iyi kaynaştığını gösteren önemli delillerdendir.
II. Türk ve Ermenilerin Sosyal ve Kültürel İlişkilerinin
Günümüze Yansımaları
Türk ve Ermeni toplumlarının bu çerçevede devam eden ilişkileri, XVIII. yüzyılın sonu ve XIX. yüzyılın başlarından itibaren Avrupalı devletlerin etkisi ve asıl gayeleri Hıristiyanlığı dünyaya yaymak olan
misyonerlerin de katkısıyla değişmeye başlamıştır. Bu çerçeveden olmak
9 Lennep, a.g.e., s.123.
10 Zeki Arıkan, “Türk-Ermeni Kültür İlişkileri Üzerine”, Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, Tarihten Bir Kesit-Özel Sayı, MEB Yayını, Yıl 4, S. 38, Nisan 2003, s.52–53; Yaşar
Kalafat, “Türk-Ermeni Kültür İlişkilerinde Mitolojik Boyut”, Bilim ve Aklın Aydınlığında
Eğitim, Tarihten Bir Kesit-Özel Sayı, MEB Yayını, Yıl 4, S. 38, Nisan 2003, s.100.
11 Lennep, a.g.e., s.122-123; Lennep, Travels, C. I, s.270, 276.
249
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
üzere Anadolu’ya Avrupa devletlerinden pek çok misyoner gelmiştir12.
Anadolu’ya gelen misyonerlerin amacı genel olarak Osmanlı ahalisini Hıristiyanlaştırmak olmakla birlikte din değiştirme, Müslümanlar açısından
ölüm cezasını gündeme getirdiği için bu durum pek de mümkün olmamıştır13. Bu sebeplerden dolayı misyonerler ilgilerini daha çok Ermeniler
üzerinde yoğunlaştırmışlardır.
Misyonerlerin, Ermenileri kendi çıkarları doğrultusunda, Osmanlı
Devleti’ne karşı kışkırtmaları sonucunda Türk-Ermeni ilişkileri olumlu
yönünü kaybetmiş ve zamanla yeni bir boyut kazanarak çatışmaya dönüşmüştür. XIX. yüzyılın ikinci yarısında itibaren misyonerlerin de etkisiyle
başta Ermeniler olmak üzere Rum ve Lübnanlı Osmanlı tebaasından Hıristiyanların bir kısmı ABD’ye göç etmeye başlamışlardır. İlk giden öğrenci
ve tüccar Ermenilere 1870’lerin sonları ve 1880’lerde özellikle Harput’tan
giden Ermeniler de katılmıştır14.
ABD’ye göç eden Ermenilerin birbirleriyle karşılıklı yardımlaşma
içinde oldukları kaynaklardan anlaşılmaktadır. Osmanlı tebaası Ermeniler
1890’lı yıllarda özellikle genç erkek Ermeni nüfus, çocuklarını ve eşlerini
evlerinde bırakarak yeterince para kazanmayı ve evlerine dönmeyi planlamışlardır15. Ancak sonraki dönemlerde, özellikle 1930’lardan itibaren,
ABD’deki Ermeni göçmenlerin karakteri değişmiş, bunlar artık evlerine
12 Bkz. Seçil Akgün, “Amerikalı Misyonerlerin Anadolu’ya Bakışları”, Ankara Üniversitesi
Osmanlı Tarihi Araştırmaları Merkezi Dergisi (OTAM), S. 3, Ankara 1992, s.1-16; Akgün,
“Amerikalı Misyonerlerin Raporlarında Türk İmajı”, I. Uluslararası Seyahatnamelerde Türk
ve Batı İmajı Sempozyumu, (28.X-1.XI.1985), Eskişehir 1987, s.336; Necmettin Tozlu,
“Misyonerlik Faaliyetleri ve Eğitim”, Yeni Türkiye Ermeni Sorunu, Özel Sayısı II, MartNisan 2001, Yıl 7, S. 38, s.921 vd.; Uygur Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki
Amerika, 19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Amerikan Misyoner Okulları, Arba
yayınları, İstanbul 1989, s.16.
13 Bu konuda daha geniş bilgi için bkz. Ahmet Yaşar Ocak, Osmanlı Toplumunda Zındıklar
ve Mülhidler (15.-17. Yüzyıllar), Tarih Vakfı Yurt Yayını, 2. Baskı, İstanbul 1999, s.61–62,
67-69.
14 Haluk Selvi, “Amerika Birleşik Devletlerinde Ermeni Faaliyetleri”, Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, Tarihten Bir Kesit-Özel Sayı, MEB Yayını, Yıl 4, S. 38, Nisan 2003, s.120
vd. Bu Ermeni göçleri sırasında daha sonra Hıristiyan yapılma düşüncesi ile bazı Müslüman Türklerin de göçmesi için misyonerler tarafından yardım edildiği anlaşılmaktadır.
Geniş bilgi için bkz. Erdal Açıkses, “Osmanlı Devleti’ndeki Misyonerlik Faaliyetleri ile
İlgili Bir Değerlendirme (İki Merkezden Örnekler)”, Yeni Türkiye Ermeni Sorunu, Özel
Sayısı II, Yıl 7, S. 38, Mart-Nisan 2001, s.943.
15 Meselâ ABD’nin Massachusetts eyaletine ve özellikle Watertown kasabasına göç eden Ermenilerin yaşantıları ile ilgili bkz. http://www.massmoments.org/moment.cfm?mid=123
(19.04.2006). Watertown kasabasında 40 Ermeni işçi kirada oturmakta olup bunların 20’ye
yakını Kevork Nakashian isimli Ermeninin evinde ikâmet etmekte idiler.
250
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
geri dönmeyi düşünen bekâr işçiler olmayıp aileleri ile ABD’ye gitmeyi ve
burada kalmayı tasarlayan gençler olmuşlardır.
ABD’ye giden Ermenilerden bazıları lokantacılık yaparken bazıları da terzilik, ayakkabıcılık, berberlik ve özellikle fırıncılık ve bakkallık
yapmışlardır. Sonraki zamanlarda Ermeni göçü bitmemiş, 1960-1970’li
yıllarda İran, Lübnan, Türkiye, Suriye, Mısır, Yunanistan, Bulgaristan ve
Romanya gibi ülkelerden göçler olmuştur. Sovyetler Birliğinin 1991 yılında dağılmasından sonra da bazı Ermenilerin ABD’ye göç ettikleri anlaşılmaktadır16.
Osmanlı Devleti zamanında iki toplumun sosyal ilişkileri o kadar derinleşmiştir ki XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ABD’ye göç eden
Ermenilerin bu karşılıklı etkileşimin izlerini halen taşıdıkları kaynaklardan takip edilebilmektedir. Kanaatimizce toplumların etkileşimini ortaya
koymaya çalışırken yemek kültürünün ortaklığı daha ön plana çıkmaktadır. Bu anlamda yemeğin toplumsal sınırları belirlemede kültürel bir ayraç
olduğunu17 ve toplumların etkileşimini ortaya koyarken kılık kıyafet veya
dış görünüşle ilgili benzerliklerin yanında ortak yemek beğenilerinin de
önemli bir unsur olduğunu söyleyebiliriz. Çünkü mutfağa ait kültür, yemeğin paylaşılması; yemek zevklerinin aynılığı, yemekle ilgili kelimeler iki
toplumun iç içe girmişliğinin en önemli göstergelerinden birisidir.
Araştırmamızda vurgulamak istediğimiz mevzu özellikle daha önce
Osmanlı tebaası olan Ermenilerin, ABD’ye göç ettikten sonra mutfak kültürlerini halen devam ettirmeleridir. Bu konu ile ilgili dikkatimizi çeken
kaynak ilk baskısı 1973 yılında yapılan ve halen internette online olarak
kullanıma açık olan ve Ermeni yemeklerinin isim, malzeme ve yapılışları
ile ilgili bilgilerin yer aldığı Adventures in Armenian Cooking18, isimli kitaptır. Esasen eserin giriş bölümünde Ermenilerin bu yemeklerle ilgili olarak Türk, Rum, Suriye, İran ve Arap toplumları gibi pek çok Yakındoğulu
komşularından etkilendiği ifade edilmektedir. Zaten aşağıda yemek isimlerinden bahsederken bu etkileşimi net şekilde görmek mümkün olacaktır.
Yemeklerden kimisi Türk, kimisi Fars, Arap veya Rum kökenlidir.
16 http://www.massmoments.org/moment.cfm?mid=123 (19.04.2006).
17 Sami Zubaıda, “Ortadoğu Yemek Kültürlerinin Ulusal, Yerel ve Küresel Boyutları”, Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard Tapper, Çeviren Ülkün Tansel,
Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2000, s.37.
18 Adventures in Armenian Cooking, by St. Gregory’s Armenian Apostolic Church of Indian
Orchard, Massachusetts 1973;http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Adventures_
in_Armenian_Cooking (19.05.2006); also http://www.cilicia.com/armo_cb_mees.html
(19.05.2006).
251
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Bu anlamda aşağıda isimlerini aktaracağımız ve kaynaklarda Ermeni
yemekleri olarak anılan birçok yemeğin ne olduğunu anlamak için kanaatimizce hiçbir yardımcı kaynağa ihtiyaç duyulmayacaktır. Bu arada ifade
edilmesi gereken bir mevzu ise bazı yemeklerin ne oldukları tarafımızca
kesin olarak tespit edilememiştir. Zaten bizim için önemli taraf da anlaşılabilenler olacaktır. Şimdi bu yemek isimlerine geçebiliriz. Konu ile ilgili
kaynaklarda yemeklerin ilk önce İngilizce’si yazılmış yanına da orijinal
isimleri verilmiştir. Bizde aynı usulü takip ettik.
a) Mezeler
Mezeler arasında; stuffed grape leaves (yalanchy sarma/ patat), mixed
pickles (tourshı), pickled swiss chard (pandjar tourshı), pickled green peppers stuffed with chopped vegetables (salamorah tourshı), cured spiced
meat (basterma), Armenian spiced dried sausagess (soujookh), Armenian
cheese (haıgacan banır), mussels with rice mixture (mıdıa pılaf), eggplant
yogurt dip (patlıjan (sempoog) madzoon meza), mussels with rice (mıdıa
pılaf), fried cheese turnover (dabgadz banır boerag), eggplant dip (patlıjan
(sempoog) meza), eggplant with taheen (baba ghanoush-patlıjan (sempoog) meza), crushed chick peas and crushed sesame seed dip (sıserr and
taheen dıp), salted & toasted pumpkin or squash seeds (tutumı good), layered garbanzo bean pâté (topık) gibi yiyecekler bulunmaktadır.
Aperatif olarak hazırlanan mezeler arasında yalancı sarma, turşu, pancar turşusu, salamura turşusu, pastırma, sucuk, babaganuş (patlıcan meze)
isimleri ön plana çıkmaktadır. Bu mezelerin Türkiye’de halen aynı isimle
hazırlandığı ve tüketildiği bilinmektedir. Babaganuşun abagannuş, babagannuş, babagannüç şeklinde yoğurtlu patlıcan olarak yapılmaya devam
ettiğini de kaydetmekte yarar bulunmaktadır19. Ermenice kökenden gelen
topik kelimesi nohut topu olarak da adlandırılmakta ve tahin, nohut, patates ve soğanla yapılan meze anlamında halen Türkçemiz’de kullanılmaya
devam edilmektedir.
19 Müjgan Üçer, “Patlıcan ve Türk Mutfak Kültüründe Patlıcan”, Mutfak Kültürü Üzerine
Araştırmalar 2000, Yayına Hazırlayan Kamil Toygar, Türk Halk Kültürü Araştırma ve
Tanıtma Vakfı; No:28., Ankara 2001, s.175-232.
252
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
b) Ekmekler
Hamur işleri arasında; Armenian roll (choerag), armenian roll (eggless
choerag), flat thin layered bread (sajoostoo), flaky layered bread (paghach), taheen bread (taheen hatz), Armenian bread (pıdeh hatz), grandma’s
Armenian bread (medz mayrıgın hatz), cheese topped bread (peynırlee),
pocket bread (gelor hatz), cheese turnover (banır boerag), layered cheese
filled dough (tapsı banır boerag), layered meat filled dough (tapsı meat
boerag), layered cheese squares (banır boerag), lavash; a soft, thin flatbread made with wheat, flour, water, yeast, and salt. Try it with shish kebab,
or serve it with dipping sauces or smothered with butter and jelly, cheese
boat (peynırlee), cracker bread (pahtz hatz), cracker bread shortcut (parag
hatz), breadstick-like rolls (bexımet), thin bread (youkha), Armenian coffee cake (katah), Armenian coffee cake with filling (katah with koritz) vb.
bulunmaktadır.
Ekmeklerden çörek, pide, peynirli, peksimet, yufka, kete, lavaş gibi
ekmek çeşitlerinin isimleri hemen göze çarpacaktır. Kaynaklarda Ermeni
aşçıların ününün Ortadoğu’da yaygın olduğu hem ev yemeklerinde hem de
lokantacılıkta önde geldikleri, özellikle hamur işleri ve basturma (pastırma) ile ünlendikleri ifade edilmektedir20. Yine yukarıda bahsedilen yufka
da eski Türkçe’de ince kırılgan anlamlarına gelen yubka, yupa, yoka kelimelerinden gelmekte olup21 ABD’deki Ermeniler tarafından halâ kullanılmaktadır.
c) Çorbalar
Çorbalar arasında ise yogurt soup (madzoon abour), hot yogurt soup
(tahnabour), yogurt celery soup (madzoon abour with celery), lentil soup
(vospov abour), chick pea soup (sıserr abour), meatball soup (gelor abour),
meatball soup (blor kufta abour), Armenian soup (haıgagan abour), chicken soup (hav abour), vegetable soup (pahnjareghen abour), beet soup
(garmeer dag (jagentegh) abour) vb. hazırlanmaktadır. Çorbalar arasında
yoğurt çorbası, köfte çorbası dikkat çekmektedir.
20 Zubaıda, a.g.m., s.35-38.
21 Charles Perry, “Göçebe Türkler, Katmerli Ekmek ve Baklavanın Orta Asya’daki Kökleri”,
Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard Tapper, Çeviren Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2000, s.88.
253
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
ç) Et, Balık ve Tavuk Yemekleri
Et yemekleri arasında; Hımayag’s shısh kebab, Andrew’s shısh kebab,
losh kebab, shısh kebab, lule kebab, karpet porov kufta, khabourga, kadın
budu kufta, khanum budu, lahmajoon (shortcut), khema (chee kufta), mock
mantı, mantı, tass kebab, khema, (chee kufta), khema (chee kufta), tass
kebab wıth rice, pilaf kalajosh, kalajosh, lamb roast khavourma, patlıjan
(sempoog) kufta, meat boerag, yeregamoonk plakı, epvatz tsoug, hav yev
pılaf, keshkeg or herısah, korvatz hav havov, sergahvel sını kufta, khash or
pacha gibi yemeklerin bulunduğu görülecektir.
Et yemeklerinden şiş kebap, lahmacun, çiğ köfte, mantı, tas kebap, kavurma, keşkek, herise, paça, köfte, loş kebap, lüle kebap, kaburga, kadınbudu köfte, patlıcan köfte, mantı gibi yemeklerin isimleri ön plana çıkmaktadır. Bu yemeklerden keşkek ve herise üzerinde durmak yerinde olacaktır.
İyice dövülmüş buğdayın etle birlikte uzun süre kaynatılmasıyla yapılan bir
yemek olan keşkek, günümüzde Türkiye’de ve Irak’ın Musul vilâyetinde
varlığını sürdürmektedir. Kişk sözcüğünden türemiş olan bu yemek tahıl,
süt veya et ile karıştırılıp lapa olarak Yakındoğu’da yenilmektedir. Ancak
günümüzde Türkiye’de yapıldığı şekliyle başka coğrafyalarda yapılmamaktadır. Keşkek sözü günümüzde Ermenice’de bulunmamaktadır. Ermenistanlı Ermeniler bu yemeği bilmezlerken Türkiyeli veya Türkiye’den göç
etmiş Ermeniler -örneğin ABD’deki Ermeniler- tarafından bilinmektedir.
Günümüz Lübnan Ermenilerinin kullandığı kişk de dışarıdan alınmadır. Bu
sözcüğün Türkçe’den alındığı, damak sessizi olmasından da anlaşılmaktadır22. Yine Türkiyeli Ermeniler arasında etle tahılın dövülmesi ile yapılan
herise de -etli tahıl lapası- aynı mantıkla yapılagelmiştir23.
Bu sayılanların yanında Orta Asya kökenli çabuk hazırlanan, dondurulmuş ya da kurutulmuş yemeklerden olan mantının da Ermeniler arasında Türkçe’deki şekliyle kullanılması dikkat çekicidir24. Yine kavurma
kelimesi, Ermenilerde Hint ya da İran mutfağında kullanıldığı şekilde kor-
22 Bkz. Françoıse Aubaıle-Sallenave, “El-Kişk: Geçmişiyle, Bugünüyle Karmaşık Bir Yemek”, Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard Tapper, Çeviren Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2000, s.105, 125.
23 Bkz. Aubaıle-Sallenave, a.g.m., s.102.
24 Mantı ile ilgili bkz. Holly Chase, “Meyhane mi McDonald’s mı? İstanbul’da Ayak Üstü
Yemeğin Evrimi”, Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard Tapper,
Çeviren Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2000, s.79-80.
254
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
ma veya korme25 şeklinde olmayıp, Türkçe’deki orijinal haliyle kavurma
şeklinde kullanılmaktadır. Et yemekleri arasında sayılan paça yemeğinin
telaffuzunun bâce ve baçe şeklinde İran veya Irak’taki söylenişi gibi olmayıp26 Türklerin kullandığı paça olarak yazılması önemlidir. Bu durum
Ermenilerin Türk toplumundan etkilenmelerinin göstergelerindendir.
d) Etli Sebzeler
Etli sebze yemekleri arasında; stuffed baked eggplant, (karnı yarek/
letsvadz sempoog), stuffed eggplant, (karnı yarek/letsvadz sempoog), mashed eggplant with meat (patlıjan/sempoog hunkar bayendı), eggplant with
lamb (patlıjan/sempoog kebab), eggplant and hamburg casserole (patlıjan/sempoog tava), baked stuffed apricots (dzeranı dolma/letsvadz), baked
eggplant and meatball casserole (patlıjan/sempoog tava kebab), eggplant
with ground meat (patlıjan/sempoog geragoor), lamb stew (meesov geragoor), eggplant, cheese, and ground meat casserole (meesov patlıjan/sempooc banır tava), zucchini with meat sauce (meesov tutum), stuffed vegetables (dolma/letsvadz), stuffed vegetables (dolma/letsvadz), stuffed cabbage (lahana dolma/letsvadz gaghambd), okra with meat sauce (meesov
bamıya), hamburg and potato casserole (khema yev kednakhnzor poorrı),
baked okra casserole (meesov bamıya tapsı), stuffed artichokes (enguınar),
celery stew (kerevız geragoor), green bean stew (fassoulıa/lupia geragoor),
vegetable meat dish (turlu) gibi yemekler yenilmektedir.
Karnıyarık, hünkârbeğendi, patlıcan kebap, dolma, türlü, fasulye, lahana dolması, patlıcan tava, bamya, enginar gibi yemekler ilk olarak dikkat çeken yemeklerdir. Burada adı geçen hünkârbeğendi yemeği Osmanlı
Sarayı’nın önde gelen yemeklerindendir. Ermeni yemek kültüründe Türklerde ve Yakındoğu toplumlarında olduğu gibi dolma veya sarma yapılırken pirinç ya da bulgur kullanılmaktadır.
25 Sami Zubaıda-Richard Tapper, Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard Tapper, Çeviren Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2000, s.11.
26 Peter Heıne, “Modern Arap Yemek Kitaplarında Geleneksel Mutfağa Dönüş”, Ortadoğu
Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard Tapper, Çeviren Ülkün Tansel, Tarih
Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2000, s.148.
255
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
e) Pilavlar
Classic Armenian rice (prınzov pılaf), cracked wheat side dish (bulghur pılaf), pilaf with sauteed onions (sokherantz pılaf), peasant pilaf (davajı bulghur pılaf), white rice (jermag pılaf), cold bulghour pilaf (bagh
bulghur pılaf) gibi pilavlar yenildiği görülmektedir. Pilavlar arasında pirinç ve bulgur pilavlarının adlarının ön plana çıktığı görülecektir. Esasen
pirinç Ortadoğu coğrafyasında zor bulunan ve kolay erişilemeyecek bir
üründür. Bu sebeple pirinç pilavından ziyade bulgur pilavının daha fazla
çeşidinin bulunması normaldir. Yine dikkat çeken, bu kelime için Ermenilerin Arapça burgul kelimesi yerine Türkçe’deki gibi bulgur telaffuzunu
kullanmalarıdır27.
f) Vejetaryen
ABD’deki Ermenilerin menüsünde ise; peanut butter stuffed wheat
ball (bakı kufta), bulghur with eggs and tomatoes (havgıtov kufta), cheese stuffed eggplant (patlıjan banır dolma /sempoog banir letsvadz), chick
peas (sıserr), lentil dish (vospov khema), lentils with apricots (mushosh),
lentil dish (vospov pılaf), zucchini pie (tutumov boerag), baked dough with
yogurt (serım), flaky cheese pastry (sou-boerag), baked cheese and spinach
with filo (spanagh boerag), baked spinach-cheese with filo (spanagh-banır
boerag), cheese, spinach, noodle casserole (banır, spanagh, yev yerıshta),
baked spinach and eggs (havgıtov spanach) gibi yemekler bulunmaktadır.
Ispanaklı börek, ıspanak, su böreği gibi yemeklerin isimleri dikkat çekicidir. Fırında pişirilmiş hamurun üzerine yoğurt dökülmesi şeklinde yapılan serim yemeğinin, ülkemizde serum veya seron telaffuzu ile söylenen
yemekle aynı olması kuvvetle muhtemeldir.
g) Etsiz Yemekler
Etsiz yapılan; cold eggplant casserole (ımam bayeldı/sempoog), fried
eggplant (dabcadz patlıjan/sempoog), okra (bamıya), tasty eggplant (hamov patlıjan/sempoog), leek stew (prassa), artichokes (enguınar), squash
(tutumov geragoor), baked zucchini (tutum boerag), zucchini fritters (dab27 Sami Zubaıda, “Ortadoğu Mutfak Kültüründe Pirinç”, Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard Tapper, Çeviren Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları,
İstanbul 2000, s.90.
256
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
gadz tutum), spinach with rice (spanagh geragoor/aghsk), cabbage (lahana
(gaghamb), fried cauliflower (dabgadz karnabede), mixed vegetable dish
(turlu), peas and tomato dish (behzalya geragoor), baked potato squares
(tapsıov kednakhnzor poohrı) yemekleri bulunmaktadır. Bunlardan imam
bayıldı, bamya, pırasa, enginar, lahana, türlü, bezelye isimleri kolayca anlaşılmaktadır.
h) Salatalar
Salatalar arasında ise; dried beans (fassoulıa (lupia) plakı), bean salad
(fassoulıa (lupia) salata), white kidney bean salad (fassoulıa (lupia) pıaz),
cracked wheat salad (tabouleh), string bean salad (fassoulıa salata/lupia
aghtzan), tomato salad (marash salata/aghtzan), eggplant salad (patlıjan
salata/ sempoog aghtzan), Armenian potato salad (kednakhnzor salata/aghtzan) bulunmaktadır. Yine bunlardan fasulye pilaki, fasulye salata, fasulye
piyaz, patlıcan salata gibi isimler ön plana çıkmaktadır.
ı) Tatlılar
Tatlılar arasında; baklava (paklava/tertanush), paklava circles (paklava gelorıgs), rolled filo with nut filling (burma), khadayif (ekmek kadayıf),
tahini roll (tahınov burma), cheese puffs (dabgadz banırov khumor), shredded dough (kadayıf), cake-like dessert with sugar syrup (mock paklava),
stewed dried fruits (anoushabour), shredded wheat dessert with syrup and
nuts (mock kadayıf), rice flour pudding (muhallabı), royal Armenian pudding (haıgagan anousheghen), a traditional new year pudding (anushabur),
frıed dough balls (tukalık), cold aprıcot soup (dzıranı abur), rıce or wheat
puddıng (gatnabour), frıed dough (mafısh), butter cookıe (kurabıa), fried
dough (mafish), butter cookies (kurabia), date crescents (armav mahig),
nut filled cookie (mamoul), sesame butter cookie (susam anoush), Armenian stick cookie (simit), Armenian cookie (haigagan anoush), nut filled
cookie (lady fingers), almond cookie (noush khumoreghen), cognac cake
(pargoghee gargantag), walnut crescents (ungouyz mahıg), date delight
(armav anoush), apricots sweets (dzeranı anoush), chocolate cake (chocolat gargantag), apple pocket (khundsor boerag), farina cake (farına gargantag), yogurt cake (madzoon gargantag), coconut cake (huntk ungouyzı gargantag), yogurt cake (madzoon gargantag), coconut cake (huntk ungouyzı
gargantag) gibi tatlılar bulunmaktadır.
257
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Bunlar arasında ise baklava, burma, kadayıf, ekmek kadayıfı, kurabiye, muhallebi, simit gibi tatlılar ön plana çıkmaktadır. Burada baklavadan
söz etmek yerinde olacaktır. Esasen kat kat açılan hamur işlerine bugün
hem Yunanlılar hem de Türkler sahip çıkmaktadır. Ancak Yunanlıların
eski yemek kitaplarında bu tatlıdan söz edilmezken Türklerin XI. yüzyıldan beri çok katlı hamur işleri yaptıkları bilinmektedir. Özellikle göçebe
Türklerin fırınlarının bulunmaması sebebiyle şişkin fırın ekmeği yapamamaları, buna karşılık sac üzerinde yapılan tek katlı ince ekmekleri üst üste
koyarak değişik kalınlıkta ekmekler yaptıkları bilinmektedir28.
Sonuç
Tüm bu saydığımız yemekler arasında mezelerden; yalancı sarma,
turşu, pancar turşusu, salamura turşusu, pastırma, sucuk, babaganuş (patlıcan meze), ekmeklerden; çörek, pide, peynirli, peksimet, yufka, kete,
lavaş gibi ekmek çeşitleri, çorbalardan; yoğurt çorbası, köfte çorbası, et
yemeklerinden; şiş kebap, lahmacun, çiğ köfte, mantı, tas kebap, kavurma, keşkek, paça, köfte, loş kebap, lüle kebap, kaburga, kadın budu köfte,
patlıcan köfte gibi yemekler, sebze yemeklerinden; karnı yarık, hünkârbeğendi, patlıcan kebap, dolma, türlü, fasulye, lahana dolması, patlıcan tava,
bamya, enginar, ıspanaklı börek, ıspanak, su böreği, serim, imam bayıldı, bamya, pırasa, enginar, lahana, türlü ve bezelye yemeklerinin isimleri
bugün halâ Türk mutfağında yer alan ve Ermeni mutfağını da etkileyen
önemli yemeklerdir.
Bunların yanında pirinç ve bulgur pilavları, fasulye pilaki, fasulye piyaz, patlıcan salata gibi salatalar ile baklava, burma, kadayıf, ekmek kadayıfı, kurabiye, muhallebi, simit gibi tatlıların adları da dikkatimizi çekmektedir. Tüm bu yemeklerin Türk ve Ermeni toplumlarında halen yapılmaya
ve yenilmeye devam ettiği bir gerçektir.
Yine satır aralarında bahsi geçen tava, sini, tepsi gibi mutfak gereçlerinin de Türkiye’de olduğu gibi halen Ermeniler arasında kullanılmaya
devam etmesi iki toplumun uzunca süre yan yana yaşamasının doğal bir
sonucu olup, bu hususta pek çok paydanın ortak olması gibi, yemek kültürünün de bu paydanın ortak bir sonucu olduğunu göstermesi önemlidir.
Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz ki, Osmanlı ülkesindeki Ermeniler,
XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar Türklerden ayrı bir yaşam biçimi sür28 Perry, a.g.m., s.86-87.
258
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
memiş, hatta gayrimüslim unsurlar arasında Türk kültür ve medeniyetiyle en fazla kaynaşan millet olmuşlardır. Bu kaynaşma o derece derindir
ki, Ermeni sorununun Batılı devletlerin kışkırtmaları sonucu ortaya çıkan
sunî bir mesele olduğu belirgin bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Esasen siyasî kaygılar bir tarafa bırakılırsa toplumsal ve kültürel şartların, bu iki
toplumu birbirine son derece yaklaştırdığı ve bu yakınlığın kültürel anlamda halen devam ettiği rahatlıkla söylenebilir.
İki toplumun birbirlerini ne kadar etkilediğini ve birbirlerinin kültürlerinde derin izler bıraktıklarını açıkça ortaya koymak açısından Ermeni
asıllı Âşık Emir’in (öl. 1882) söylediği şu dörtlük oldukça manidardır29.
Din ayrı, möhkem gardaşıg,
Senin bahtına benzerik,
Gol bir, el bir eliyek, birlikte dağık (dağız),
Ayrılıgda, nazik bir goluk (kuluz).
29 Fikret Türkmen, Türk Halk Edebiyatının Ermeni Kültürüne Tesiri, Akademi Kitabevi Yayını, İzmir 1992, s.32–33.
259
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Kaynaklar
Açıkses, Erdal, “Osmanlı Devleti’ndeki Misyonerlik Faaliyetleri ile İlgili Bir
Değerlendirme (İki Merkezden Örnekler)”, Yeni Türkiye Ermeni
Sorunu, Özel Sayısı II, Mart-Nisan 2001, Yıl 7, S. 38.
Adventures in Armenian Cooking, by St. Gregory’s Armenian Apostolic Church of
Indian Orchard, Massachusetts 1973.
Akgün, Seçil, “Amerikalı Misyonerlerin Anadolu’ya Bakışları”, Ankara Üniversitesi
Osmanlı Tarihi Araştırmaları Merkezi Dergisi (OTAM), S. 3, Ankara
1992.
__________, “Amerikalı Misyonerlerin Raporlarında Türk İmajı”, I. Uluslararası
Seyahatnamelerde Türk ve Batı İmajı Sempozyumu, 28.X-1.XI.1985,
Eskişehir 1987.
Arıkan, Zeki, “Türk-Ermeni Kültür İlişkileri Üzerine”, Bilim ve Aklın Aydınlığında
Eğitim, Tarihten Bir Kesit-Özel Sayı, MEB Yayını, Yıl 4, S. 38, Nisan
2003.
Aubaıle-Sallenave, Françoıse, “El-Kişk: Geçmişiyle, Bugünüyle Karmaşık Bir
Yemek”, Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard
Tapper, Çeviren Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul
2000.
Chase, Holly, “Meyhane mi McDonald’s mı? İstanbul’da Ayak Üstü Yemeğin Evrimi”,
Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard Tapper,
Çeviren Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2000.
Heıne, Peter, “Modern Arap Yemek Kitaplarında Geleneksel Mutfağa Dönüş”,
Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard Tapper,
Çeviren Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2000.
Kalafat, Yaşar, “Türk-Ermeni Kültür İlişkilerinde Mitolojik Boyut”, Bilim ve Aklın
Aydınlığında Eğitim, Tarihten Bir Kesit-Özel Sayı, MEB Yayını, Yıl 4,
S. 38, Nisan 2003.
Kocabaşoğlu, Uygur, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika, 19. Yüzyılda
Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Amerikan Misyoner Okulları, Arba
yayınları, İstanbul 1989.
Lennep, Henry J. Van, Travels in Little-Known Parts of Asia Minor, C. I, Yayınlayan
John Murray, London 1870.
__________, The Oriental Album: Twenty Illustrations;in Oil Colors of the People
and Scenery of Turkey, Yayına Hazırlayan Pars Tuğlacı, Altayhan
Matbaası, İstanbul 1985.
Ocak, Ahmet Yaşar, Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler (15.-17. Yüzyıllar),
Tarih Vakfı Yurt yayını, 2. Baskı, İstanbul 1999.
Perry, Charles, “Göçebe Türkler, Katmerli Ekmek ve Baklavanın Orta Asya’daki
Kökleri”, Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard
260
Yrd. Doç. Dr. Gürsoy ŞAHİN
Tapper, Çeviren Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul
2000.
Selvi, Haluk, “Amerika Birleşik Devletlerinde Ermeni Faaliyetleri”, Bilim ve Aklın
Aydınlığında Eğitim, Tarihten Bir Kesit-Özel Sayı, MEB Yayını, Yıl 4,
S. 38, Nisan 2003.
Şahin, Gürsoy, “Amerikalı bir Misyonerin XIX. Yüzyılın Ortalarında Türk-Ermeni
Kültürel İlişkileri ile İlgili İzlenimleri Üzerine bir Değerlendirme”,
Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Ermeni Özel
Sayısı, C. VII, S. 1, Haziran 2005.
Tozlu, Necmettin, “Misyonerlik Faaliyetleri ve Eğitim”, Yeni Türkiye Ermeni Sorunu,
Özel Sayısı II, Yıl 7, S. 38, Mart-Nisan 2001.
Türkmen, Fikret, Türk Halk Edebiyatının Ermeni Kültürüne Tesiri, Akademi Kitabevi
Yayını, İzmir 1992.
Üçer, Müjgan, “Patlıcan ve Türk Mutfak Kültüründe Patlıcan”, Mutfak Kültürü
Üzerine Araştırmalar 2000, Yayına Hazırlayan Kamil Toygar, Türk
Halk Kültürü Araştırma ve Tanıtma Vakfı; No. 28, Ankara 2001.
Zubaıda, Sami, “Ortadoğu Mutfak Kültüründe Pirinç”, Ortadoğu Mutfak Kültürleri,
Editörler Sami Zubaıda-Richard Tapper, Çeviren Ülkün Tansel, Tarih
Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2000.
__________, “Ortadoğu Yemek Kültürlerinin Ulusal, Yerel ve Küresel Boyutları”,
Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami Zubaıda-Richard Tapper,
Çeviren Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2000.
Zubaıda, Sami-Tapper, Richard, Ortadoğu Mutfak Kültürleri, Editörler Sami ZubaıdaRichard Tapper, Çeviren Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları,
İstanbul 2000.
Internet Kaynakları
http://www.massmoments.org/moment.cfm?mid=123 (19.04.2006).
http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Adventures_in_Armenian_Cooking
(19.05.2006).
http://www.cilicia.com/armo_cb_mees.html (19.05.2006).
261
TATAR VE ERMENİ MÜZİK GELENEĞİNİN
ORTAK HUSUSLARI
Güzel TUYMOVA
Tataristan İlimler Akademisi Dil, Edebiyat ve Sanatlar Enstitüsü, Sanatlar Şubesi
E-mail: [email protected]; Tel: +7 (843) 292 76 59
Özet
Tarihî, siyasî ve coğrafî şartların etkisiyle özellikle Osmanlı döneminde Türk ve Ermeni medeniyetleri arasında birçok ortaklıklar meydana çıkmıştır. Şu medeniyetler arasında mevcut olan ilişkiler benzer
münasebetlerin, bağlılıkların diğer medeniyetlerde hususen de Kırım ve Kazan tatarlarının kültüründe aşikarlanmasına imkân veriyor.
Kazan ve Kırım Tatarlarının müzik ve mûsikî poyetik geleneklerini
araştırırken şu geleneklerin umum Türk ve İslâm dünyasının sınırları
içerisinde kalan diğer medeniyetlerle bir benzerlik gösterdiği meydana çıkıyor. İşin mümkün taraflarından bir de Kazan, Kırım ve Ermeni müziğinin ve müzik geleneğinin mukayeseli tahlilidir. Karşılıklı
münasebetlerin parlak nümunesi Türk-Müslümanların mûsikî poetik
ırsının tam tabakasını temsil eden Ermeni âşık yaratıcılığıdır. Şu da
malûmdur ki ilk Ermeni âşıkları Qul oğlu Erzınkasi (XV asr) ve Naapet
Kuçak (XVI asr) Türk mahnıları okumuşlar. Türk ve Ermeni âşıklarının
karşılıklı münasebetleri sonucunda Ermeni âşıklarının repertüarına
Kazan ve Kırım tatarları tarafından da ifa edilen İslâmî içerikli mahnılar dâhil olmuştur.
Aralarında meşhur Sayat Novanın olduğu Ermeni âşık yaratıcılığı
Türklerin ananevi kültürünün özeyini teşkil eden mûsikîli poetik nümunelerde temsil olunur. Ermeni âşıklarının Şark Müslümanlarının
klasik süjetleri olan Leyli ve Mecnun, Ferhad ve Şirin, Şahsenem ve
Qarib vs. esasında ifa ettikleri mahnılar bir daha Ermeni ve Tatarların mûsikîli poetik ilişkilerinin sıklığını nümayiş ettirir. Ermeni araştırıcılara göre Ermeni âşıklarının meydana çıkmasına kadar mûsikîli
poetik alanda mütrübler vardılar. Şu hadisenin aynısını biz Kazan
Tatarlarının ortaasr müzik kültüründe de müşahede edebiliriz. Klasik
poetik metinler hususen de XIV asr Povoljsk-Türk şâiri Hisam Kâtib’in
Cucuma-i Sultan adlı elyazma poeması buna bir delildir. Hem Kazan Tatarlarının hem de Ermenilerin müzik kültüründe mütrüblerin
fonksiyonu aynı olmuştur.
Ermeni ve Kırım Tatarlarının müzik geleneğinin ortak hususları birçok
asrlık kontaktlar ve etnorejional hususiyetlerle izah olunan makamlar ve melodik intonasyon seviyelerde kendini göstermektedir. Benzerlikler aletler seviyesinde de mevcuttur. Ermeni müzik yaratıcılığını
temsil eden aletler aynı zamanda Tatar müzik geleneğine de hastır.
Zurna, tar, kemança vs. aletler Kazan ve Kırım han saraylarının klasik
enstumental ince sanatını teşkil ediyordu. Eğer Ermeni müzik geleneği ile İranlıların, Azerbaycanlıların, Türklerin, Kırım Tatarlarının müzik geleneği arasındaki karşılıklı münasebetler aşikârdıysa o zaman
Kazan Tatarlarına münasebette Ermenilerle ilişkileri üze çıkarmak,
ifade etmek mümkündür. Şunu Ermeni-İran, Ermeni-Azerbaycan, Ermeni-Türk, Ermeni-Kırım Tatar ilişkilerini araştırmak vasitesile etmek
mümkündür. Şu aynı zamanda hem Ermeni hem de Türk halklarının
kültürünün öğrenilmesi için yeni imkânlar açıyor.
Güzel TUYMOVA
Giriş
Tarihî, siyasî ve coğrafî şartların etkisiyle özellikle Osmanlı döneminde Türk ve Ermeni medeniyetleri arasında birçok ortaklıklar meydana çıkmıştır.
Bu medeniyetler arasında mevcud olan ilişkiler benzer münasebetlerin, bağlılıkların diğer medeniyetlerde hususen de Kırım ve Kazan tatarlarının kültüründe aşikarlanmasına imkân veriyor.
Kazan ve Kırım tatarlarının müzik ve mûsikî poyetik geleneklerini
araştırırken şu geleneklerin Türk ve İslâm dünyasının sınırları içerisinde
kalan diger medeniyetlerle bir benzerlik gösterdiği meydana çıkıyor.
İşin mümkün taraflarından bir de Kazan, Kırım ve Ermeni muziğinin
ve müzik geleneğinin mukayeseli tahlilidir.
Karşılıklı münasebetlerin parlak nümunesi Türk-müslümanların mûsikî poetik geleneğinin asıltemelini temsil eden Ermeni âşık yaradıcılığıdır.
Bu da malûmdur ki ilk Ermeni âşıkları Kul oğlu Erzınkasi (XV asır)
ve Naapet Kuçak (XVI asır) Türk mahnıları okumuşlar (3). Türk ve Ermeni âşıklarının karşılıklı munasebetleri sonucunda Ermeni âşıklarının repertuarına Kazan ve Kırım tatarları tarafından da ifa edilen İslâmî içerikli
mahnılar dâhil olmuştur.
265
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Aralarında meşhur Sayat Nova’nın olduğu Ermeni âşık yaradıcılığı
türklerin ananevi kültürünün özünü teşkil eden mûsikîli poetik nümunelerde temsil olunur. Ermeni âşıklarının Müslüman klasik süjetleri olan Leyli
ve Mecnun, Ferhad ve Şirin, Şahsenem ve Garib ve d. esasında ifa ettikleri
mahnılar bir daha Ermeni ve tatarların mûsikîli poetik ilişkilerinin sıklığını
gösteriyor (5, s.11).
Ermeni araştırıcılara göre Ermeni âşıklarının meydana çıkmasına kadar mûsikîli poetik alanda mütribler vardılar (3, s.17–18). Bu hadisenin
aynısını biz Kazan tatarlarının orta asr müzik kültüründe de müşahede ede
biliriz. Klasik poetik metnler hususen de XIV asr povoljsk-Türk şâiri Hisam Kâtib’in Cumcuma-i Sultan adlı elyazma poeması buna bir sübuttur
(4, s.139). Hem Kazan tatarlarının hem de Ermenilerin müzik kültüründe
mütriblerin fonksiyonu aynı olmuştur.
Ermeni ve Kırım Tatarlarının müzik geleneğinin ortak hususları çok
asırlık kontaktlar ve etnik bölgesel hususiyetlerle izah olunan makamlar ve
melodik intonasyon seviyelerde kendini göstermektedir.
Benzerlikler aletler seviyesinde de mevcuttur. Ermeni müzik yaradıcılığını temsil eden aletler aynı zamanda tatar müzik geleneğine de hastır.
Zurna, tar, kemança ve d. aletler Kazan ve Kırım han saraylarının klasik
enstumental incesanatını teşkil edıyordu.
Daha önce de belirttiğimiz gibi, Türk-Ermeni mûsikîli-poetik alâkaları parlak şekilde âşık ananesinde kendi aksini tapmıştır. Hıristiyan olan
Ermeni âşıkları Türk (Müslüman) âşıklarla yarışmalarda naat (7), ilâhî,
kaside, gazel, semaî söylemişler (2).
Genellikle Ermeni âşık ananesi Türk-Müslüman kültürünün aşağıdaki
hususlarıyla uygunluk gösterir:
1. Klasik Müslüman şiiriyatının janr ve forumlarıyla -naat, ilâhî, gazel, kaside, semaî, destan;
2. Türk şiir forumlarıyla-mâni, koşma, geraylı;
3. Sufi poezyasının simbollarına dönüşmüş destan süjetleriyle;
4. Hece vezni ve aruz gibi metroritm sisteminde kurulan mûsikîlipoetik kompozisyonlar;
5. Ermeni ve Kırımtatar müziğinin perde ve melodik seslemendeki
hususiyetlerdeki ilişkilerle.
Yukarıdaki bahsı geçen Ermeni âşık geleneğine ait hususlar yalnız Ermeniler ve Osmanlı Türkler arasında değil, aynı zamanda Ermeniler va
266
Güzel TUYMOVA
Azerbaycan türkleri, Ermeniler ve Kırımtatarlar ve diğer Türk-müslümanlar, özellikle Kazan tatarları arasındaki ilişkileri öyrenmeye yardım ediyor.
Eğer Ermeni müzik geleneği ile iranlıların, azerbaycanlıların, türklerin, Kırım tatarlarının müzik geleneği arasındaki karşılıklı münasebetler
aşikardısa, o zaman Kazan tatarlarına münasebette Ermenilerle ililşkileri
öne çıkarmak, ifade etmek mümkündür. Bunu Ermeni-İran, Ermeni-Azerbaycan, Ermeni-Türk, Ermeni-Kırımtatar ilişkilerini araştırmak vasitesile
etmek mümkündür. Bu aynı zamanda hem Ermeni hem de Türk halklarının
kültürünün öyrenilmesi için yeni imkânlar açıyor.
267
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Kaynaklar
1) Aliyev F. Antologiya krımskoy narodnoy muzıki. Simferopol, 2001.
2) Bayrak M. Alevî-Bektaşî edebiyatında Ermeni Âşıkları /âşuğlar/. Ankara, 2005.
3) Grigoryan Ş.S. Armyanskiye gusanskiye pesni i ih literaturnıye sootneseniya (s
drevneyşih vremen do XVII veka). /Avtoreferat dissertasiyi. Yerevan,
1965.
4) Makarov G. Klassiçeskiye instrumentalnıye tradisii musulmanskogo Vostoka v
starotatarskoy muzıkalnoy culture. – Islamkoye iskusstvo v VolgoUralskom regione. Red. G. F. Valyeva-Suleymanova. Kazan, 2002.
5) Naryan M.H. Armyanskiye pesni Sayat-Novı./Avtoreferat dissertasiyi. Yerevan,
1964.
6) Şerfedinov Ya. Yanray kaytarma. Taşkent, 1978.
7)Yeniterzi E. Türk edebiyatında Na’tlar./ http://www.yagmurdergisi.com.tr
268
ERMENİ DUL VE YETİMLERİ İLE
OSMANLI DEVLETİ’NİN BUNLARA KARŞI
TAKİP ETTİĞİ POLİTİKALAR
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
E-mail: [email protected], [email protected]; Tel (GSM): 0 505 646 24 62
Özet
Çalışmamızda, özellikle II. Abdülhamit döneminden itibaren Osmanlı toplumunda ve bir devlet politikası olarak
dul, yetim ve muhtaçlara karşı uygulanan politikalar ele
alınacak, bu çerçevede Osmanlı toplumunun bir parçası
olan Ermeniler için açılan dulhane ve yetimhaneler ele alınarak bunların ihtiyaçları için yapılanlar incelenecektir.
Ermeni yetim ve muhtaçları için yapılan yardım kampanyaları, Hazine-i Hassa’dan aktarılan paralar, barınmaları için
yapılan çalışmalar, bina ihtiyaçları, harçlıkları vb. konularda
devletin uygulamaları arşiv belgeleri ışığında ortaya konulmaya çalışılacaktır. Osmanlı Devleti’nin toplumun bütünü içerisindeki muhtaçlara yardımı arasında Ermeniler
için yapılanlara yabancı misyonerlerin müdahalesi ve bu
konudaki rekabete de değinilecektir.
Ayrıca söz konusu yetimler ve muhtaçlar için yapılan aynî
ve nakdî yardımların artırılması ve fizikî hayat şartlarının
daha da iyileştirilmesi için yapılanlar ve yapılması gerekenler yine bu çalışmada anlatılmaya çalışılacaktır.
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
Giriş
Yetim, dul, düşkün ve yardıma muhtaç insanlar Türk tarihinin her döneminde devletlerin özellikle üzerinde durdukları bir mesele olarak görülmüştür. Türkler, toplum içerisinde çeşitli nedenlerle ortaya çıkan dul ve yetimlerle, bu işlere mahsus kurumlar oluşturarak ilgilenmişlerdir. Türklerin
aile yapısının her türlü hayat şartları ve mücadele yöntemlerine hazırlıklı
olmasından kaynaklanan yapısı gereği, ölümünden sonra aile fertlerinin
akıbeti konusunda ciddi bir endişesi yoktur. Onlar bilir ki, törelere göre her
hangi bir nedenle ve hatta savaşlarda, devlet ve millet hizmetinde ölen birinin eşi ve çocukları sahipsiz kalmaz ve onlara kimlerin bakacağı bellidir.
İslâmiyet’in kabulünden sonra da, İslâm inancı gereği kul hakkı ve
yetim hakkının dokunulmazlığı, haram olması, daha ötesi büyük günahlardan olması nedeniyle bu hususta daha titiz davranıldığı görülmektedir.
İslâm’ın kabulünden sonra kurulan Türk devletlerinde düşkünler ve yetimleri himaye etmek ve onların haklarını ve mallarını korumak maksadıyla
çeşitli vakıfların kurulduğu görülmektedir.
Osmanlı Devleti’nde de durum aynı şekilde idi. Dul, yetim ve düşkünler, çeşitli ihtiyaç sahiplerinin haklarının korunmasına azami gayret
sarf edilmiş, bunlar için özel vakıflar kurulmuştur. Bu vakıfların desteğiyle oluşturulan hastane, imaret, yetimhane, şifahane gibi yerlerde ihtiyaç
sahiplerine ulaşılmaya, onların toplum içerisinde lâyık oldukları şekilde
yaşamaları sağlanmaya çalışılmıştır. Bilhassa Fatih Sultan Mehmet’in kur273
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
duğu vakıflar aracılığıyla yetim çocukların okutulması ve meslek sahibi
olmalarını sağlamaları yönündeki gayretleri bilinmektedir.
Tanzimat’ın ilânını takiben birçok Osmanlı kurumunda olduğu gibi,
yetimlerin haklarının korunması ve mallarının güvence altına alınması
maksadıyla yeni kurumlar oluşturulmuştur. Bunlar; 1851’de kurulan Eytam Nazırlığı, 1868’de Tuna valisi Mithat Paşa tarafından kurulan ıslahhaneler, 1872’de kurulan Dârüşşafaka, 1903’te II. Abdülhamit tarafından
kurulan Dârülhayr-ı Âli, 1915’te Trablusgarb ve Balkan Savaşları’nda babaları şehit olan çocukların korunması amacıyla kurulan darüleytamlar ve
1917’de kurulan Himaye-i Etfal’dir1. Bu kurumların iyi çalışabilmesi ve
yetimlerin malları ile ilgili haksızlıkların giderilmesi amacıyla birçok ferman ve hükümler yayımlanmıştır2.
Yayımlanan bu fermanlarda gayrimüslim yetimlerin haklarının da korunması ile ilgili hükümlerin olduğu görülmektedir. Bunlar arasında, 1841
tarihli bir fermanda Rum yetim çocuklarının mallarının kilise tarafından
telef edilmemesi amacıyla kilise hesaplarının kontrol edilmesini isteyen
bir ferman dikkat çekicidir. Ayrıca başka bir fermanda da Ermeni yetim ve
fakirlerinin İncil okuma ve öğrenmeleri için dışarıdan her hangi bir müdahale yapılmaması emrediliyordu3.
Osmanlı toplumu içerisinde her türlü cemaat ve millet kendi yetimleri
ve düşkünlerine yukarıda belirttiğimiz gibi önce vakıflar, XIX. yüzyılın
ortalarından itibaren de kurulan müesseseler aracılığıyla sahip çıkmaya
çalışıyorlardı. Ermeniler de başlangıçta kendi kiliseleri aracılığıyla, daha
sonraları da yine kilisenin kontrolünde ve dinî kurumlarının yakınlarında
inşa ve tahsis edilen yetimhanelerde koruma altına alınıyorlardı.
Osmanlı Devleti, yetim ve dullarının bakımı ve korunmasını yüzyıllardır geleneksel ve hukukî yöntemleriyle temin etmeye çalışırken, artık
XIX. yüzyılın sonlarına doğru toplumdaki yetimler ve bunlara sahip çıkılması düşüncesi her zamankinden daha fazla önem kazanmıştır. Bunun
sebebi, Osmanlı Devleti’ne her fırsatta müdahale imkânlarını arayan Avrupa devletlerinin, Osmanlı içine atmaya çalıştıkları ayrılıkçı tohumlar için
1
2
3
Ahmet Eryüksel, “Osmanlı Devleti’nde Dul ve Yetimler”, Şarkiyat Mecmuası, C. VIII,
İstanbul 1998, s.331.
Mehmet Çanlı, “Eytam İdaresi ve Sandıkları (1851–1926), Yeni Türkiye, Türkler, Sayı 14,
s.57; Veli İnanç, “Osmanlı Devleti’nde Yetimlerin Sosyal Haklarının Korunması”, Savaş
Çocukları Öksüzler ve Yetimler, Editör Emine Gürsoy-Naskali-Aylin Koç, İstanbul 2003,
s.20-21.
İnanç, a.g.m, s.23.
274
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
özellikle kendilerine yakın buldukları gayrimüslim, az da olsa Müslüman
çocukları zemin olarak görmeleridir. Hele 1890’lardan itibaren Osmanlı
coğrafyasında Ermeni tedhiş eylemlerinin artması üzerine binlerce Ermeni
yetimi, siyasî meselelerin uluslararası politika malzemesi haline gelmesinde ve Osmanlı Devleti üzerindeki dış baskının artmasında bir araç olma
tehlikesiyle yüz yüze gelmiştir.
Bu bakımlardan Osmanlı Devleti’nin vatandaşları olan Ermeni dul ve
yetimlerinin durumu ve bunlara karşı takip edilen politikaları, 1915 Tehcir
Kanunu’nun uygulanmasına kadar ve tehcir sonrası izlenen politikalar ve
uygulamalar olarak incelemek yerinde olacaktır. Aşağıda ayrıntıları görüleceği üzere; birinci aşamada devlet vatandaşı olan bu çocukları, yardım
bahanesiyle onlara yönelen her türlü dış müdahaleden uzaklaştırmak ve
uluslararası siyasete alet olmaktan kurtarma gayreti içine girmiştir. İkinci
aşamada ise, devlete karşı bir baş kaldırı, toplu kıyam şekline dönüşen Ermeni olaylarının en çok mağduru olan -ki olaylarda en masum tarafı teşkil
etmekteydiler- yetim ve dullara karşı Osmanlı Devleti ve yöneticileri merhamet, insaniyet duygularıyla hareket etmiş ve onları her türlü tehlikeden
uzak durmaları, hayatlarını idame ettirmeleri yönünde gayret etmiştir.
A- Tehcir Kararı’nın Uygulanmasına Kadar Ermeni Dul ve
Yetimleri
Osmanlı Devleti’nde gayrimüslim yetimler, kendi cemaatleri tarafından kiliselerinin yanlarına yapılan ilâve binalar veya eski manastır binalarının tadilat ve tamiratı sayesinde teşkil edilen yetimhanelerde barındırılıyordu. Osmanlı Hıristiyan tabası üzerine ilgi ve politikaların arttığı dönem
olan Tanzimat ve Islahat Fermanları’nın ilân edilmesinin sağladığı hukukî
haklar ortamında Avrupalı ve Amerikalı misyonerlerin de gayrimüslim,
özellikle de Ermeni yetimleri için yetimhaneler açtıkları görülüyordu. Ancak öteden beri, Osmanlı hukukunda ve uygulamalarında gayrimüslimlerin ibadethane ve benzeri kuruluşlar inşa etme, bunların tamiri ve tadilatı
özel kurallara ve izne bağlı idi.
Gerekli izinler alındığı takdirde Ermeni cemaati ve diğer unsurların
yetimhane açmalarına müsaade ediliyor, hatta her türlü aynî ve nakdî yardım devlet tarafından yapılıyordu. Misyonerlerin Osmanlı coğrafyasındaki
faaliyetlerini artırmaları ve özellikle Ermeni yetimleriyle ilgilenmek baha-
275
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
nesiyle yetimhane açma izni talepleri daha sıkı takip ediliyor, büyük ölçüde de verilmiyordu.
Ermeni Patrikhanesi ve cemaati, özellikle 1890 olaylarının ardından
çeşitli vilâyetlerde yetim kalan çocuklar için yeni yetimhaneler inşa izni
istiyordu. Devlet, olayların kontrolünden çıkmasını engellemek amacıyla
sınırlı da olsa Patrikhane’ye yardımcı olmaya çalışıyordu. Patrikhane’nin
mümkün mertebe bu çocukların Dârülhayr-ı Âli’ye4 kabul edilmelerini talep ettiği de görülüyordu5. Örneğin Yedikule, Van, Manastır, Adana, Halep
gibi yerlerde yeni açılacak bu yetimhanelerin arsa ve inşa masrafları da
cemaatin yaptığı bağışlarla karşılanıyordu6.
Yetimhanelerin masrafları için piyangolar ve balolar tertip ediliyordu.
Yolsuzluk ve haksız kazancı, maksadı dışında faaliyeti önlemek amacıyla
izinsiz ve şahsî piyango tertibi kesinlikle yasaklanıyordu. Düzenlenen yardım piyangolarında meblağı 50 bin kuruşa kadar olanlara valilerden izin
alınıyor, daha üstü olanlar için ise Şura-yı Devlet’tin izin verebileceği de
karara bağlanmış ve bu husus bütün vilâyetlere tebliğ edilmişti7. Ayrıca Ermeni yetimhanelerine yardım maksadıyla düzenlenen balolar en iyi şekilde
duyurulmaya çalışılıyor, katılımın üst düzeyde olmasına gayret ediliyordu.
Meselâ; 26 Kasım 1905’te Manastır’da düzenlenen bir yardım balosunun
sönük geçtiği yönünde şikâyet haberleri de geldiği oluyordu8.
Ermeni olaylarının arttığı dönemde bütün fakirlere ayırt etmeksizin
devlet tarafından aynî ve nakdî yardım yapıldığı görülüyordu. Örneğin Diyarbakır valisinin 11 Kasım 1895’te Sadaret’e çektiği bir telgrafta Ermeni
fukaraya dağıtılacak buğdayın tedarik ve dağıtımı için yapılacak masrafın
ne şekilde karşılanacağı yönündeki telgrafına, hükümetten verilen cevapta,
her türlü yardımın derhal yapılması, bunun için gereken paranın merkezden gönderileceği ve şimdilik Ziraat Bankası’ndan temin edilmesi bildiriliyordu9.
Ayrıca, sadrazamlık Dâhiliye Nezareti’ne yazdığı bir emirde, Ermeni yetimler için hayırseverler tarafından sipariş edilen elbiselerin gümrük
4
5
6
7
8
9
Darülhayr-ı Âli, kuruluşu ve işleyişi ile ilgili bilgi için bkz. Nadir Özbek, “II. Abdülhamit
ve Kimsesiz Çocuklar Darülhayr-ı Âlî”, Tarih ve Toplum, Sayı 182, Şubat 1999, s.11-20.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Y.PRK.AZN., Belge No: 21/29, Ermeni Patriği’nin 28
Ağustos 1900 tarihli arizası.
BOA, A.MKT.MHM., Belge No: 700/39; Y.A.HUS., Belge No: 496/91; DH.MUİ., Belge
No: 22/-1/59, 70/-1/17.
BOA, DH.İD., Belge No: 112/-1/14
BOA, Y.PRK.MK., Belge No: 21/49.
BOA, A.MKT.MHM., Belge No: 636/20.
276
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
vergisinden muaf tutulması için gerekenin yapılması isteniyordu10. Aynı
zamanda, Sultan II. Abdülhamit’in, Anadolu’nun çeşitli yerlerinde bulunan Ermeni yetimleri için 1 000 liranın gönderilmesini istediği ve ihtiyaç
sahiplerine dağıtılmasını istediğini tespit etmekteyiz11. Padişah, bunun gibi
1898 tarihli birçok iradesinde, Anadolu’da bulunan Ermeni fukara ve yetimlerinin ihtiyaçlarının karşılanması yönünde Patrikhane’nin isteklerine
olumlu cevaplar vermiş ve her fırsatta para ve aynî yardımlarda bulunmuştur. Hatta yapılacak yardımın Padişahın reayasına karşı bir görevi olduğu
da vurgulanıyordu. Bu yardımlar çoğu zaman para olduğu gibi, buğday, un
ve et ihtiyaçlarının temini yönünde de olmuştur12.
Ermeni yetim ve fakirlerine yardım konusunda Patrikhane ile Osmanlı
hükümeti sürekli irtibat halinde idi. Sadece yetimhane değil, dulhane ve
Ermeni hastanesinin ihtiyaçlarının giderilmesi için de her türlü tedbir ortaklaşa alınıyordu. 26 Kasım 1904’te Ermeni Patriği tarafından Padişaha
gönderilen bir yazıda, yapılan yardımların yerine ulaştığı ve bütün bu yardım ve iyi niyetlerine karşılık Patriğin teşekkür dilekleri bildiriliyordu13.
Osmanlı vatandaşları üzerinde sistemli çalışmalarını XIX. yüzyılın
başlarından itibaren yürüten misyonerler, asıl amaçları olan Müslümanları
Hıristiyanlaştırma olmasına rağmen bu konuda etkili olamayınca, bütün
ilgilerini gayrimüslimlere yönelttiler. Mensubu bulundukları ülkelerin Osmanlı coğrafyasındaki menfaatleri doğrultusunda faaliyetlerine yön veren
bu misyonerler, özellikle Anadolu’daki Ermenilerle yakından ilgilenmeye başladılar. Ancak, Ermeniler Gregorian mezhebine mensup olmalarına
rağmen, bu misyonerler Ermenileri kendi mezheplerine kazandırma eğilimine girerek her misyoner, adeta kendi mezhebine cemaat kazandırma
yarışı içerisindeydiler. Aslında bu bakımdan yüzyıllardır birlik içerisinde
yaşayan Gregorian Ermeni cemaati ve Patrikliği, böylece misyonerlerin
tesiriyle çeşitli Hıristiyan mezheplerine girerek dinî birliklerini de kendi
elleriyle bozmuş oluyorlardı.
Ermeni olaylarının 1890’lardan sonra artmasında ve bir isyana dönüşmesinde misyonerler tarafından Anadolu’nun çeşitli yerlerinde açılan
yabancı okul ve kolejlerin son derece etkili rol oynadığı bilinmekteydi.
Olayların Osmanlı polis ve jandarması tarafından bastırılması ve yapılan
10 BOA, A.MKT.MHM., Belge No: 632/26.
11 BOA, İ.HUS, Belge No: 22.Ra.1316/74 (10 Ağustos 1898), 10.Ra.1316/43.
12 BOA, İ.HUS., Belge No: 1316.Ş.9/14, 1316.Ra.23/73, 1316.R.27/104; Y.PRK.AZN., Belge No: 20/13.
13 BOA, Y.PRK.AZN., Belge No: 24/17.
277
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
müdahaleler neticesinde bir kısım Ermeninin yetim kaldığı bir kısım Ermeni kadınının da dul kaldığı tabii bir gerçektir. Avrupalı ve Amerikalı
misyonerlerin bu defa, yetim kalan bu çocuklar ve dullarla ilgileniyor görünerek Osmanlı Devleti’nin iç işlerine daha fazla müdahale imkânını elde
etmek düşüncesiyle, öncelikle yabancı okulların bulunduğu illerde ve bölgelerde yetimhaneler açmaya çalıştıkları görülmekteydi.
Bu amaçla sadece Ermeni çocukların kendi yaşadıkları şehirlerdeki
yetimhanelerde bakılmaları yetmediği gibi, bu çocuklardan bir kısmını da
nüfuz etmek istedikleri şehirlere yeniden yetimhaneler açabilmek maksadıyla naklettikleri de görülüyordu. Örneğin 11 Ocak 1897 tarihinde Alman
elçiliği, Sadaret’e gönderdiği bir yazıda; 21 erkek 11 kız yetimin Beyoğlu
Alman Hastanesi’nde görev yapan bir hademenin nezaretinde Kudüs’te bulunan Alman Hastanesi’ne gönderilebilmesi için ve aynı şekilde Maraş’tan
da 50 yetimin Kudüs’teki söz konusu hastaneye gönderilmeleri için izin
istiyordu ve tabii ki Osmanlı hükümetiyle Alman hükümeti arasında o dönemde ilişkilerin iyi yürümesi sebebiyle bu iznin derhal verildiği de anlaşılmaktadır14. Böylece Alman elçiliği, çeşitli yerlerden topladığı çocukları
Kudüs’e göndererek orada bir yetimhane açma ve bura üzerinden faaliyette bulunma niyetini ortaya koyuyordu.
Özellikle Doğu Anadolu’da meydana gelen olaylar üzerine meydana
gelen terör ve kargaşa ortamında Ermeni dul ve yetimleri, misyonerler için
cemaatlerine kazanılacak iyi bir nüfuz alanı teşkil ediyorlardı. Bu amaçla
misyonerlerin Ermeni dul ve yetimlerine para ve yiyecek yardımları yapmaya başladıkları ve daha fazla yardım alabilmeleri için kendileriyle irtibatı kesmemeleri yönünde telkinlerde bulunuyorlardı. Misyonerlerin bu
yöndeki faaliyetlerinin tespit edilmesi üzerine, misyonerlerin bu yöndeki
faaliyetlerinin engellenmesi ve icabında cezalandırılmaları yönünde, Erzurum valiliğine hitaben 16 Eylül 1897 tarihli bir iradenin yayımlandığı
görülmektedir. Yine aynı iradede, bu gibi ihtiyaç sahibi dul ve yetimlere
yapılacak yardımların ancak hükümet yetkilileri tarafından yapılabileceği,
dolayısıyla misyonerler ve yabancı kuruluşlar eğer yardım yapacaklarsa
bu yardımlarını devlet görevlilerine vermeleri isteniyordu. Yardımların
ancak bu şekilde yapılabileceği, aksi davranışların yasak olduğu emrediliyordu15.
14 BOA, A.MKT.MHM., Belge No: 539/15.
15 BOA, İ.HUS., Belge No: 18.R.1315/78.
278
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
Aynı şekilde, 30 Nisan 1909’da Diyarbakır vilâyetinden gelen bir rapor doğrultusunda yayımlanan bir iradede; kimsesiz Ermeni çocuklarının
iaşe ve eğitimleri maksadıyla misyonerler tarafından Diyarbakır vilâyeti
mıntıkasında açılmış olan yetimhanelere yabancılar tarafından yapılacak
yardımlara müsaade edilmemesi isteniyordu. Anadolu’nun çeşitli vilâyetlerine misyonerlerin bu yöndeki faaliyetlerine engel olunması ve bu konuda uyanık davranılması yönündeki ikazlara rağmen misyonerlerin yardım
bahanesiyle çocuklarla temaslarını kesmedikleri de görülüyordu. Yetimlere yardım ve onları eğitim bahanesiyle okullara götürdükleri ve orada
uyguladıkları eğitim ve propaganda ile devlet ve hükümet aleyhine alenen
militan yetiştirdikleri anlaşılıyordu16.
Yayınlanan iradede misyonerlerin, böylece yöre halkı arasında efkâr
ve ahlâkını bozmaya çalıştıkları, bu sebeple Ermeni çocukların bir yandan
vatana ve devlete düşman, diğer taraftan da milliyetlerinin ve dinlerinin
bozulması tehlikesiyle karşı karşıya kaldıkları vurgulanıyordu17. Çocukların ve yöre ahalisinin bu gibi olumsuz dış tehlike ve tesirlerden korunması
için gereken her türlü tedbirin alınması valiliklerden isteniyor, misyonerlerin fesat yaymalarına müsaade edilmemesi için tedbirlerin alınması tembih
ediliyordu.
Misyonerlerin tesirinden çocukları kurtarabilmenin en iyi yolunun Ermeni ve bütün diğer tebaa yetimleri için Anadolu’nun çeşitli yerlerinde
devlet eliyle yetimhaneler yapılması gerektiği ve buralara ayırım yapılmadan bütün yetimlerin kabul edilmesinin yerinde olacağı kararlaştırılmıştı.
Ancak böylece bu çocukların din ve milliyetlerinin korunabileceği düşünülmüştü. Açılacak bu yetimhanelerde, devlet tarafından hazırlanan ortak
16 Yabancı misyonerlerin stratejik ve nüfus bakımından kritik bazı yerlerde açtıkları okullar
aracılığıyla Ermenileri nasıl kışkırttığı ve isyan ettirdiği, isyanlardaki etkin rollerine bir
örnek 1895 Maraş Ermeni isyanı ve bu isyanda Maraş’ta bulunan yabancı okulların hocalarının faaliyetleri gösterilebilir. Hasan Babacan, “1895 Maraş Ermeni Olayları ve Amerikalı
Misyonerler”, I. Kahramanmaraş Sempozyumu, Bildiriler, Cilt II, 6–8 Mayıs 2004, İstanbul 2005, s.645–652.
17 Osmanlı yönetimindeki gayrimüslimler yani zımmîler, mezhep ya da dinlerine göre Osmanlı yönetimi tarafından gruplandırılmış ve bu gruplara millet adı verilmiştir. Şu halde
millet; Osmanlı Devleti’nde dinî toplulukların ismidir. Osmanlı Devleti’nde, Rum milleti,
Ermeni milleti, Yahudi milleti vardır. Rum ve Bulgarlar eğer Ortodoks iseler Rum milletinin üyesi sayılırken, Ermeniler Protestan ya da Katolik oluşlarına göre farklı milletlere
bölünmüşlerdi. Gülnihal Bozkurt, Alman-İngiliz Belgelerinin ve Siyasî Gelişmelerin Işığı Altında Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukukî Durumu (1839–1914), Ankara
1989, s.9. Dolayısıyla bu tanıma göre Osmanlı Devleti, misyonerlerin Ermeni çocuklarının
mezheplerini değiştirme endişesiyle tedbirler alma gayretine girdiği anlaşılmaktadır.
279
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
bir program ve müfredat dâhilinde eğitim yapılması ve özel hazırlanan
kitapların okutulması sayesinde ahlâk ve milliyetlerinin yabancı misyonerlerin fesadından ve propagandasından korunabileceği vurgulanıyordu. Bu
işler için Meclis-i Vükelâ’da özel bir komisyon hazırlanması, bu komisyonun mahallî idarelerle iş birliği yaparak, açılacak yetimhanelerin nerelere
inşa edileceği, bunun için ne kadar paraya ihtiyaç duyulacağı gibi konuların tartışılıp karara bağlanması kabul edilmişti.
Bütün bu gayretlere rağmen misyonerlerin fesat yayma ve kimsesiz
çocukları kendi mezheplerine kazandırma faaliyetlerinin kesinlikle önlenemeyeceği ama bunu önlemek için azami gayretin sarf edilmesi gerektiği,
bu yönde katı tedbirlerin alınmasının devamı kararlaştırılmıştı18.
Osmanlı emniyet yetkilileri Ermeni yetimlerinin misyonerlerin tuzağına düşmemesi için büyük gayret sarf ediyordu. Misyonerler özellikle
Doğu Anadolu’da şehirlerin sokaklarında dolaşarak Ermeni yetimleri toplayıp kendi yetimhane ve okullarına götürmeye çalışıyor, hatta yukarıda
değindiğimiz gibi başka şehirlere de naklettikleri oluyordu. Bu hususa birkaç örnek verecek olursak: Alman misyonerler, Harput’ta topladıkları 10
Ermeni yetimini İzmir’de bulunan Alman rahiplerinin idaresinde bulunan
yetimhaneye götürmek için hükümetten izin talebinde bulunmuşlar, Alman sefaretinin aracı olması üzerine bu iznin kendilerine verildiği anlaşılmaktadır19. Benzer bir örnek olarak yine, Diyarbakır’da bir olay cerayan
etmişti. Alman misyonerlerden Bahans, daha önce 70 kadar çocuğu toplayıp Alman Hastanesi ve yetimhanesine bakımlarını yapmak bahanesiyle
götürmüştü. Emniyet yetkilileri tarafından durum fark edilince çocuklar
teker teker aile ve akrabalarına iade edilmişlerdi. Ancak Bahans bu defa 2
Mayıs 1899’da, yine gizlice on iki kadar çocuğu evinde toplamıştı. Yapılan
tahkikat sonucunda bu çocukların da ailelerine teslim edilmesi yönünde
ikna edilmişti. Alman misyonerin çocukları toplama yönündeki ısrarcı tavırları sonucunda, gerçek niyetinin ne olduğu tahkik edilmeye çalışılmış,
gerçekten iyi niyetle yardım gayesi güdüyorsa, çocukların anne, baba veya
yakın akrabalarının muvafakatini alması gerektiği kendisine bildirilmişti.
Eğer yakınlarından izin alabiliyorsa istediği kadar çocuğu almasına resmî
makamlarca da izin verilecekti. Yapacağı yardımlar gerçekten yetimlerin
ihtiyaçlarına yönelikse, çocukların bulundukları yerlere götürerek de yardımın amacına ulaşacağı kendisine bildirilmişti. Ancak Alman Bahans,
18 BOA, İ.HUS., Belge No: 1316.Z.19/59.
19 BOA, A.MKT.MHM., Belge No: 658/38.
280
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
şüpheli davranışlarına devam edince evi polis tarafından izlemeye alınmıştı20.
Osmanlı emniyet yetkilileri her ne kadar misyonerlerin faaliyetlerini
ve Ermeni yetim ve dulları için yaptıkları yardım görüntülü propagandalarını kontrol altında tutmaya çalışıyor idiyse de zamanla Avrupa devletleri,
misyonerlerden gelen raporlar doğrultusunda Osmanlı Devleti üzerinde
baskılarını artırmaya başladılar. Yavaş yavaş bu devletlere Anadolu’nun
bazı vilâyetlerinde kendi adlarıyla yetimhaneler açılmasına izin verilmeye başlandığını görüyoruz. Örneğin İtalyanların Üsküp ve İzmir’de okul,
İşkodra, Bingazi ve Berka’da yetimhane açma izni talebi, 24 Ağustos
1908’de Meclis-i Vükelâ’da görüşülmüştü. Meclis-i Vükelâ’nın aldığı
karar, devletin yetimler üzerindeki kontrolü ve siyasî gücünü göstermesi
bakımından önemliydi. Şöyle ki, İtalyanların okul açmak istedikleri yerlerden olan Üsküp’te yeterli sayıda İtalyan çocuğu bulunmadığı için bu
isteklerinin reddine, Bingazi ve Berka’da İtalya vatandaşlarının miktarı
oralarda yetimhane açılmasına ihtiyaç gösterecek derecede bulunmadığı
için bu isteklerinin de kabul edilemeyeceğinin İtalyan makamlarına bildirilmesi için Roma sefaretine yazı yazılmasına karar verilmişti. Ayrıca İşkodra ve İzmir’de açılmak istenilen yetimhane ve okul için de, İşkodra’da
İtalyanların ve diğer devletlerin yetimhanelerinin bulunup bulunmadığının araştırılması ve oradaki İtalya vatandaşlarının nüfuslarının yeterli olup
olmadığının araştırılmasına, İtalyanların orada yetimhane açmalarında
mahzur olup olmadığının, hatta açılacak okulların inşa mahallerinin İslâm
mahallesinde veya mahzurlu bir yerde olup olmadığının ve orada ne kadar
İtalya vatandaşı olduğu ve bunların ne miktarda çocukları olduğunun da
Aydın vilâyetinden araştırılması yönünde karar verilmişti21.
İtalyanların okul ve yetimhane açmak üzere faaliyette bulunduğu Osmanlı vilâyetlerinin coğrafî konumları dikkat çekicidir. İtalyanların yıllar
boyu yayılma, nüfuz alanları elde etmek için bu bölgelere göz diktiği sonraki yıllarda daha açık anlaşılmıştı. Buraları her fırsatta işgal etme plan ve
emelleri göz önüne alındığında, İtalyanların gerçek niyetlerinin yetimlere
yardım değil siyasî ve askerî emellerini gerçekleştirmek için zemin hazırlamak, o bölgelere insanî yardım maskesiyle nüfuz etmek olduğu daha
kolay anlaşılır.
20 BOA, Y.PRK.UM., Belge No: 46/29.
21 BOA, MV., Belge No: 109/123.
281
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Aynı şekilde, daha önce yetimhane açmak için Osmanlı hükümetinden
izin almakta zorlanan Almanların, İstanbul’da, Kudüs’te, Maraş’ta ve diğer bazı şehirlerde yetimhane iznini kolayca alabildiği görülüyordu. Hatta
Şubat 1908’de alınan bir Şura-yı Devlet kararıyla artık yabancı okullar ve
yetimhanelerin açılma izinlerinin mahallî idareler tarafından verilmesinin
uygun olacağı bildiriliyordu22. Ayrıca Meclis-i Vükelâ, 18 Mayıs 1916’da
aldığı bir kararla, zamanında kaçak olarak açılan Adana Haruniye Alman
Yetimhanesi’nin mevcut kanunlara aykırı olmamak şartıyla resmî ruhsata
bağlanmasının uygun olacağı görüşünü beyan ediyordu23.
Avrupalı misyonerlerin, kendi gayretleri ve Avrupa devletlerinin
baskısıyla Anadolu’da yetimhane açabilme hakkını elde etmeleri üzerine, Amerikalı misyonerler de aynı haklardan yararlanmak için fırsatları
değerlendirdiler. Bu yönde Van, Elazığ, Haçin, Maraş, Kayseri, Develi
gibi Ermenilerin bulunduğu ve Ermeni olaylarının devam ettiği yerlerde emellerine ulaştıkları görülüyordu24. Diğer misyonerlerin yaptığı gibi
Amerikalı misyonerlerin de bir yerde topladıkları yetimleri başka şehirlere
naklederek onlar vasıtasıyla yetimhane açma teşebbüsünde bulundukları
görülüyordu. Örneğin Haçin’de bulunan Amerikalı Mister Parker, Haçin
Amerikan Yetimhanesi erkek kısmından iki talebeyi Everek kasabasına
götürerek, orada da bir yetimhane açma teşebbüsünde bulunmuştu. Ancak
Dâhiliye Nezareti durumu takip ederek, Hariciye Nezareti aracılığıyla 12
Ekim 1910 tarihli yazısıyla, adı geçen misyonerin buna hakkı olmadığını
bildirerek kendisini uyarmıştı25.
Ancak Amerikalı misyonerlerin Ermeni yetimlerine yardım bahanesiyle Kayseri, Everek, Develi bölgesinde yetimhane açma girişiminden
vazgeçmedikleri görülüyordu. Bu bölgede bir yetimhane ve misyonerlerin
konaklaması için bir ev yapmak istediklerini mahallî idarecilere bildirmeleri üzerine, Şura-yı Devlet 10 Temmuz 1913 tarihli gerekçeli kararında,
Amerikalıların bu isteklerinin, Müslüman mahallelerine, ibadethanelerine
yakınlığı, Ermeni vatandaşlar arasında fesada yol açacağı gerekçeleriyle,
şu anda ve daha sonra inşaatın yapımının mahzurlu olacağı bildiriliyordu.
22 BOA, DH.MUİ., Belge No: 53/25.
23 BOA, MV., Belge No: 242/100.
24 Van’da Amerikan vatandaşlarından Dr. Aşır Efendi adına açılacak bir yetimhane için Alman Yetimhanesi idaresindeki müştemilatın bağışlanmış olması dikkat çekiciydi. BOA,
DH.İD., Belge No: 117/65.
25 BOA, DH.İD., Belge No: 117/8.
282
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
Yine, her zaman olduğu gibi eğer yardım yapılacaksa resmî makamlar aracılığıyla yapılmasının doğru olacağı bildiriliyordu26.
Birinci Dünya Savaşı öncesine gelindiğinde, İkinci Meşrutiyet döneminin sağladığı fikrî ve siyasî serbestlik ortamında, Avrupalı ve Amerikalı
misyonerlerin okul ve yetimhaneler açmak için daha kolay izin alabildikleri ve bu konuda istedikleri gibi davranabildikleri gözlenebiliyordu27. Hatta
Dâhiliye Nezareti Diyarbakır, Van, Adana, Halep gibi güney ve doğu bölgelerindeki valiliklere emirnameler göndererek, bu güne kadar o bölgede
yabancılar tarafından kaç yetimhane açıldığının derhal bildirilmesini istiyordu28.
Dâhiliye Nezareti’ne gelen bir rapor, yabancıların Osmanlı Ermenileri
ve diğer ihtiyaç sahiplerini kullanarak, eğitim kurumları açma bahanesiyle
memleketin kritik bölgelerine nasıl sızdıkları ve ne kadar da etkili olduklarını göstermesi bakımından çok dikkat çekiciydi. Kudüs sancağından
gelen bu rapora göre; bütün misyonerlerin bu bölgeye ilgisi vardı, Kudüs
sancağında Osmanlı kültürünün iyice zayıflayarak ecnebi kültürünün hâkim duruma geçtiği ve bölgede çeşitli Avrupa devletlerinin özellikle de İngilizlerin faaliyetlerini artırdıkları bildiriliyordu. Bu kültür erozyonu ve dış
müdahaleleri aza indirebilme yönünde tedbir olması umuduyla, Filistin’de
Osmanlıca’nın da okutulacağı bir üniversitenin açılmasının uygun olacağı
yine bu raporda vurgulanıyordu29.
B- Birinci Dünya Harbi ve Tehcir Uygulamaları Döneminde
Ermeni Yetimlerinin Durumu
Savaş öncesinde olduğu gibi Birinci Dünya Savaşı döneminde de cinsiyet, din, mezhep ayırımı yapmaksızın, kimsesiz çocukların bakımı, iaşesi
ve eğitimleri Osmanlı Devleti için bir mesele olmuştur. Özellikle de Tehcir
Kanunu’nun uygulamaya konduğu dönemde Ermeni dul ve yetimlerinin
durumu başlı başına bir sorun teşkil ediyordu. Bunların durumu başlangıçta Osmanlı hükümeti tarafından planlanmış olmasına rağmen, yapılan
uygulamalar şartlara göre değişiklik arz edebiliyordu30. Dâhiliye Nezare26 BOA, DH.İD., Belge No: 163/23.
27 BOA, DH.MUİ., Belge No: 22/-1/59; Y.A.HUS., Belge No: 496/91; Y.MTV., Belge No:
229/75.
28 BOA, DH.MUİ., Belge No: 70/-1/17.
29 BOA, DH.İD., Belge No: 34/18.
30 Tehcir kararının alınma sebepleri hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Babacan, “Ermeni Tehcirini Hazırlayan Faktörler ve Tehcir”, Dünden Bugüne Türk-Ermeni İlişkileri, Yayına Ha-
283
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
ti, sevk ve iskân meselesini Dâhiliye Nezareti İskân-ı Aşâir ve Muhâcirîn
Müdiriyeti, yani İçişleri Bakanlığı Aşiret ve Göçmenleri Yerleştirme müdürlüğü aracılığıyla, bu kuruma mahsus yönetmelikler çerçevesinde yürütüyordu.
Tehcir uygulamalarının başlangıcında, bazı özel görev ve durumları
olan Ermenilerle birlikte, yetim çocuk ve dul kadınlar da sevk edilmeyerek
yetimhanelere ve bulundukları yerlerdeki köylere yerleştirilmişlerdir. Dâhiliye Nazırı Talât Bey imzasıyla vilâyetlere gönderilen şifreli telgraflarda,
yirmi yaşına kadar kız çocuklarının ve en az on yaşına kadar olan erkek
çocukların göç ettirilmeyerek, can ve emniyetleri sağlanarak Müslüman
köylere dağıtılması ve buralardaki ailelere evlâtlık olarak verilmesi ve güvenliklerinin takip edilmesi, aksi davranışta bulunanların cezalandırılacağı
önemle vurgulanıyordu31.
Ayrıca, on yaşından küçük çocuklar için yeni darüleytamlar yapılarak
veya onların mevcut darüleytamlara götürülerek talim ve terbiyelerinin
düşünüldüğü, bu amaçla ilgili vilâyetlere telgraflar gönderilerek sorumluluk alanlarında ne kadar çocuk bulunduğu ve bunlar için darüleytama
çevirmek için münasip bina bulunup bulunmadığının bildirilmesi isteniyordu32.
Sevk esnasında çocukların yol şartlarına dayanmaları oldukça zordu
ve dolayısıyla hükümet sayıları oldukça fazla olan Ermeni çocukların bakımı ve eğitimi için iki yola müracaat etti: Birincisi, yukarıda değinildiği
üzere belli yaşlardaki çocukların darüleytamlara yerleştirilmesi, ikincisi
ise kimsesiz çocukların Müslüman ailelerin yanına dağıtılması idi33.
Savaş ve ekonomik şartlar göz önüne alındığında, Osmanlı Devleti’nin
bütün ihtiyaç sahibi çocukları yetimhanelerde barındırması mümkün değildi. Bu nedenle zamana ve bölgelere göre farklılık arz eden uygulamalara
girilmiş, bazı durumlarda Ermeni yetimleri yetimhanelere yerleştirilmiş,
olmayan yerlerde yeni yetimhaneler açılması yoluna gidilmiş, bazen da
zırlayan İdris Bal-Mustafa Cufalı, Ankara, 2003, s.297–307.
31 ŞFR, No: 921, Canik Sancağı, Erzurum, Trabzon vilâyetlerine çekilen 9 Haziran 1331
(22.6.1915) tarihli şifreli telgraf, bu şifreli telgraf şahsî arşivimizdedir.
32 İbrahim Ethem Atnur, Türkiye’de Ermeni Kadınları ve Çocukları Meselesi (1915–1923),
Ankara 2005, s.52.
33 Atnur, a.g.e., s.52-53. Ayrıca, Dâhiliye Nazırı Talat Bey’in Ankara vilâyetine çektiği telgraf: “Ermeni çocuklarının resmî müesseselerde bulundurulması doğru değildir. Bunlardan,
kalanların kurâ-yı İslâmiye’ye tevzî´leri. 17 Ağustos 1331 (30 Ağustos 1915)”, BOA,
DH.ŞFR., Belge No: 55/323.
284
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
yalnızca din değiştirenlerin yetimhanelere alınması yönünde emirler yayınlanmış olduğu görülmüştür.
Dönemin Dâhiliye Nazırı Talât Bey, 30 Ağustos 1331 (11.09.1915)
tarihli emirnamesinde, erkekleri sevke tâbi tutulan, kimsesiz ailelerin,
Ermeni ve yabancı bulunmayan köy ve kasabalara yerleştirilerek geçimlerini temin etmek için de bir miktar nakit paranın verilmesini istiyordu.
Ayrıca bu emirnameye göre, on yaşına kadar olan sevke tâbi tutulmayan
çocukların yetimhanelere yerleştirilmesi, buraların yeterli olmaması halinde zengin Müslüman ailelerin yanlarına verilerek yetişmelerinin ve eğitimlerinin sağlanması, yirmi yaşına kadar olup da tehcir edilmeyen genç
ve dul kadınların kendi rızalarıyla Müslüman erkeklerle evlenmelerine
izin veriliyordu34. Hatta Dâhiliye Nezareti tarafından çekilen bir telgrafta,
Müslüman erkeklerle evlenen Ermeni kadınlardan, Müslüman kocalarından ayrılmak istemeyenlere, kendi dinî cemaat ve cemiyet ileri gelenleri
tarafından baskı yapıldığı haberi alınınca, bu durumun men edilmesi ve
bu yönde cemaat liderleri de yerel yöneticilere ve kadınlara ısrar ederlerse
Ermeni kadınlarından yana tavır takınılması ve kocalarıyla aralarının bozulmaması yönündeki kararlarına yardımcı olunması tavsiye ediliyordu35.
Öte yandan, göçmenler arasında bulunan çocukların hava şartlarına
dayanamamaları ihtimaline karşı, yine Dâhiliye Nazırı Talat Bey’in, örneğin Elazığ valisi Sabit Bey’e çektiği bir telgrafta, kimsesiz kadın ve çocukların sevk edilmeyip münasip köylere dağıtılmasını istediğini görüyoruz36.
Aynı şekilde Adana, Halep, Diyarbakır, Erzurum, Bitlis, Van, Trabzon,
Sivas, Hüdavendigâr, Edirne, Musul vilâyetleriyle İzmit, Canik, Kayseri,
Maraş, Urfa ve Zor mutasarrıflıklarına yazılan 27 Aralık 1915 tarihli telgrafta, Ermeni yetimlerinin talim ve terbiyeleri hususunda şimdiye kadar
ne yapıldığının bildirilmesi, duruma göre çocukların ahaliden nüfuz sahibi
kimselere dağıtılmaları ve bunların miktarlarının merkeze derhal bildirilmesi isteniyordu37.
Ankara vilâyetine çekilen 30 Mayıs 1916 tarihli bir şifreli telgrafta
da Ermeni yetimleri ve dulları ile ilgili yapılması gerekenler hakkında şu
teferruatlı bilgi veriliyordu: …Erkekleri sevk edilip veyâhûd askerde olup
da kimsesiz ve velîsiz kalan âileler Ermeni ve ecnebî bulunmayan kurâ
34 BOA, DH.ŞFR., Belge No: 278, 30 Ağustos 1331 (12.09.1915). Bu şifreli telgraf şahsî
arşivimizdedir.
35 BOA, DH.ŞFR., Belge No: 99/110, 25 Mayıs 1332 (7 Haziran 1916) tarihli telgraf.
36 BOA, DH.ŞFR., Belge No: 58/124.
37 BOA, DH.ŞFR., Belge No: 59/111.
285
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
ve kasabâta müteferrikan tevzî’ ve muhâcirîn tahsîsâtından iâşeleri te’mîn
edilerek âdât-ı mahalliyye ile istînaslarına, Genç ve dul kadınların tezvîclerine, Oniki yaşına kadar olan çocukların mahallî darü’l-eytâm ve öksüz
yurdlarına tevzî’ine, Dârü’l-eytâmların mevcûdu kifâyet etmediği taktîrde
sâhib-i hal Müslümanlar nezdine verilerek âdâb-ı mahallîyye ile terbiye
ve temsîllerine, Bunları kabûl ve terbiye edecek sâhib-i hal Müslümanlar
bulunmadığı taktîrde muhâcirîn tahsîsâtından otuz kuruş i’âşe masrafı verilmek şartıyla köylülere tevzî’ine gayret edilmesi ve suver-i sâlife dahilinde vâki’ olacak icrâ’ât ve teşebbüsâttan aded ve erkâma müstenid olarak
peyderpey ma’lûmat i’tâsı38.
Buradan da anlaşılıyordu ki, Ermeni yetimlerine yardım edecek ekonomik durumu müsait olmayan Müslüman ailelere de kişi başı otuz kuruş
iaşe bedeli ödenerek bu çocukların ortada kalmamaları, bakımlarının temin
edilmesi sağlanıyordu. Bu tür uygulamalar Osmanlı Devleti’nin yetimler
konusunda ne kadar hassas davrandığını bir kez daha ortaya koymaktaydı.
Aynı şekilde, yetimhanelerde kalan çocuklar için de devlet tarafından kişi
başına altışar kuruş yevmiye aktarıldığı, bu paraların harbiye tahsisatından
derhal aktarıldığı Kastamonu vilâyetine gönderilen bir şifreli telgraftan anlaşılmaktaydı39.
Dâhiliye Nezareti’nin Adana vilâyetine çektiği 7 Ocak 1916 tarihli telgraf, Ermeni dul ve yetimlerine sahip çıkılması yönünde izlenen ve
izlenecek yolu göstermesi bakımından dikkat çekiciydi. Telgrafta; Müslümanlar nezdinde bulunan Ermeni kız ve çocuklardan bîkes olan ve ebeveyn ve akrabâları ta’ayyün etmeyenlerin rü’esâ-yı rûhâniyyeye teslîmleri
ve rü’esâ-yı rûhâniyye bulunmadığı ve milletdaşları tarafından da kabûl
edilmedikleri taktîrde hükûmetce i’âşe ve hüsn-i muhâfaza edilmeleri îcab
eder. deniliyor, böylece Ermeni yetimlerinin öncelikli olarak kendi ruhanî
liderleri, cemaati ve onlar da sahip çıkmazlarsa devlet eliyle koruma altına
alınmaları gerektiği vurgulanıyordu40.
Aşiret ve Göçmenleri Yerleştirme müdürlüğünün, sevk döneminde Ermeni yetimleriyle ilgili yapılan uygulamalar hakkında verdiği bilgiler şu
yönde idi: Hükümet dağ başlarında, köy harabelerinde, yollarda ve çarpışmalara sahne olan şehirlerde anasız, babasız, sefil ve ölümle pençeleşen çocuklara tesadüf etmiş ve bunların hayatlarını korumak için birçok
yerlerde alelacele darüleytamlar tesis ederek cins ve mezhep ayrımı yap38 BOA, DH.ŞFR., Belge No: 64/162.
39 BOA, DH.ŞFR., Belge No: 76/206.
40 BOA, DH.ŞFR., Belge No: 94/56.
286
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
maksızın hepsine şefkat ve himaye elini uzatmıştı. Bir iki yaşından, sekiz
on ve hatta daha büyük yaşlarda bulunan bu yetimlerin, ilk toplandıkları zaman evvelemirde hayatlarını koruma çaresini düşünerek, mezhep ve
milliyetlerini tayine vakit kalmamışken, bilâhare lâzım gelen tahkikat icra
edilmiş ve bunlar arasındaki İslâm ve Ermeni çocuklar ayrılmıştır. Dönemin şartları göz önüne alındığında çocuklarla ilgili bir kurumun çalışmaları hakkında verdiği bu bilgiler önem arz ediyordu.
Urfa ve çevresindeki Ermeni muhacirleriyle ilgilenen Muhacirîn müdürü Şükrü Bey’in faaliyetleri sonucunda Urfa’da Ermeni yetimleri için
bir yetimhane açıldı. Bakıcı ve mürebbiye olarak bazı Ermeni kadınları
görevlendirildi. Aynı dönemde komşu illerde de benzer faaliyetler yürütüldü. Elazığ’da valinin gayretleri sonucu 700 Ermeni çocuk için bir yetimhane açılmıştı. Her on veya on beş çocuk için bir Ermeni hemşire tahsis
edilmişti. Çocukların giyimleri ve yiyecekleri iyiydi ve vali bu durumla
övünüyordu41.
Ermenilerin göç ettirildiği güney vilâyetlerinde muhacirlerin sayısı artınca, bölgedeki idareciler, sorumluluk alanlarındaki asker ve ahalinin iaşe
ve barınmaları, yerleştirilmeleri konularında güçlükler çekmeye başladılar. Tabii ki bu arada bakıma ve yardıma en çok ihtiyacı olan Ermeni yetim ve kimsesiz kadınların buralarda muhafazası güçleşmişti. Bu nedenle
kimsesiz çocukların mümkünse artık buralara gönderilmemesi, gelenlerin
de memleketin iç bölgelerine döndürülmesi ihtiyacı hâsıl olmuştu. Hatta
İstanbul’a kadar gönderilmeleri gündeme gelince Muhacirîn müdürlüğü,
bunun şartlar gereği mümkün olamadığı, mümkün mertebe Anadolu içlerinde, Sivas gibi güvenli olabilecek şehirlerde kalmaları yönünde görüş
beyan ediyordu42.
Güneydeki, özellikle de Halep bölgesindeki yetimlerin oralarda kalması mümkün olmadığı gibi, İstanbul’a da gönderilmeleri Osmanlı yönetimi tarafından uygun görülmüyordu. Bunların bakım ve tahsilleri için en
uygun yer Anadolu’da daha güvenli görülen yerlerdi. Elde edilen bilgilere
göre sadece Sivas’a değil İzmit, Konya, Balıkesir ve Adapazarı gibi vilâyetlerde bulunan yetimhanelere de Ermeni yetimlerinin gönderildiği anlaşılıyordu. Bu durumun savaşın sonlarına kadar devam ettiği görülmüştür.
41 Atnur, a.g.e., s.54.
42 “Sivas vilâyetine; Halep’te mevcûd Ermeni eytâmının orada ibkâsı ve buraya celbi muvâfık
değildir. Bunların terbiye ve temsîllerine en müsâ‘id zemin Sivas’tır. Halep’le bi’l-muhâbere bunların oraya celbiyle darü’l-eytâmlara tevzî‘ine himmet buyurulması Fî 2 Şubat, sene
(1)33(1) (15 Şubat 1916)” Dâhiliye Nazırı, BOA, DH.ŞFR., Belge No: 61/20.
287
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Ancak savaş ve savaş şartlarında ailelerini kaybeden Ermeni çocuklarından ebeveynleri bulunanlar ailelerine teslim ediliyordu43.
Osmanlı yönetiminde savaş şartları içerisinde Ermeni çocuklarıyla ilgili faaliyetlerde bulunan kişiler arasında, dönemin Dâhiliye Nazırı olarak
bu faaliyetin başında bulunan Talât Paşa görülmekle beraber, Ermenilerin
göçürüldüğü bölgenin sorumlusu olan IV. Ordu Komutanı olan Cemal Paşa
da önemli yer tutar. Yerli yabancı bütün kaynaklarda, Türk ordusu dâhil,
Araplar ve bölgeye gelen Ermenilerin bile açlıkla karşı karşıya kaldığı bir
dönemde Cemal Paşa, İtilaf Devletleri donanması tarafından abluka altında bulunmasına rağmen Suriye ve Lübnan’da Ermeniler ve yetimleri için
önemli çalışmalar yapmıştır. Bu konudaki en önemli faaliyetlerinden biri,
Ayn Tura Manastırı’nda oluşturduğu bir yetimhanede Ermeni yetimlerini
toplayıp, onların bakımları ve eğitimlerini sağlaması olmuştur44.
Osmanlı hükümeti, Ermeni yetimlerini mevcut yetimhanelere, öksüz
evlerine hatta okullara ve yeni yapılan binalara yerleştirirken elbette ki
bu binaların sayısı yeterli değildi. Bu nedenle bazı manastırlarda darüleytamlar oluşturuldu. Hükümet, yetimlerin misyonerlerden uzak tutulması
emrini veriyor ve bunun için askerî ve idarî tedbirler almasına, Ermenilerin
sevki sonucunda öğrencisiz kalan okulları Amerikalı ve Alman misyonerlerin yetimhaneye çevirmelerini engelleyerek onlardan kurtulmayı düşünmesine rağmen, imkânsızlık yüzünden daha sonra Amerikalı misyonerlerin bu amaçla yürüttükleri faaliyetlere izin vermiş ve hatta bu faaliyetleri
desteklemiştir. Ayrıca, Cemal Paşa’nın sorumluluk bölgesinde Ermenilerin
yönetiminde kimsesiz çocukların bakımı için yetimhane kurmalarına izin
verildiği ve bu nedenle Halep’te iki Ermeni yetimhanesinin bulunduğu görülmektedir. Aynı şekilde İstanbul’da Ermeni yetimhanelerinin bulunması,
diğer yandan Ermeni dinî yapılarının içerisinde yetimhanelerin bulunması
ve buralarda ihtiyaç sahibi çocukların barındırılması, Osmanlı hükümetinin Ermeni yetimleri konusunda tek taraflı ve kasıtlı hareket etmediğini,
çocuklarla ilgili sorunların çözümünde Ermeni kurumlarından da yararlandığını göstermektedir45.
Merkezden gelen emirler doğrultusunda, Ermeni yetimlerinin öncelikle kendi dinî eğitimlerini alabilecekleri kurumlara, yetimhanelere yerleştirilmeleri, daha sonra açıkta kalanlar Ermeni ailelerin yanlarına, yine
43 Atnur, a.g.e., s.56-57.
44 Atnur, a.g.e., 58-59. Cemal Paşa ve hükümetin buralardaki faaliyetleri ile ilgili bilgi için
bkz. Halide Edip Adıvar, Mor Salkımlı Ev, İstanbul 1996.
45 Atnur, a.g.e., s.64.
288
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
de açıkta kalanlar varsa Müslüman ailelerin yanlarına yerleştirilmeleri söz
konusu idi. Kimsesiz Ermeni çocukların verildikleri Müslüman aileler yanında İslâm adabına göre yetiştirilmeleri, dolayısıyla bu durumun çocuklar
için bir din değiştirme anlamına da gelmesi söz konusu idi. Ancak bu konuda da yönetimin farklı uygulamalar yaptığı görülüyordu. Eğer hükümet
Ermeni yetimlerini tamamen Müslümanlaştırma politikası gütse idi, bunları Ermenilerin kontrolündeki ve diğer milletlerin sorumluluğundaki okul
ve yetimhanelere yerleştirilmelerine kesinlikle müsaade etmezdi. Üstelik
bu çocuklardan bazıları yasalar gereği Müslüman yetimhanelerine kaydedilirken Müslüman ismiyle kaydedilmiş olsalar bile bu yetimhanelerde
dinî eğitim verilmemekte idi. Zaten şartlar gereği de dinî eğitim verecek
eleman bulmak da zordu. Yaş itibarıyla küçük olan bu çocukların evlerinde kaldıkları insanların dinlerinden etkilenmiş olmaları da tabii idi. Asıl
olan, ortada kalmış olan bu çocukların hayatlarını idame ettirmek olduğuna göre, çocukların kurtarılması için devletin yetimhaneler vasıtasıyla
bunlara ulaştığı, hizmet etmeye çalıştığı, önemli bir kısım Ermeni yetimine
misyonerlerin baktığı, az bir kısma da Müslüman ailelerin sahip çıktığı
biliniyordu.
Dinî baskılar veya telkinlerden ziyade, o dönemde Ermeni yetimleri
için hayatta kalabilmek, bunun için de iaşe en önemli konu idi. Dâhiliye
Nezareti bu hususta sık sık valilikleri ve ilgilileri uyarma ihtiyacı duyuyordu. Sürekli olarak, yetim çocukların ve kadınların iaşelerinin sağlanması,
gerekli para yok ise derhal gönderileceği bildiriliyordu46. Ulukışla’da bulunan ve çoğunluğu çocuk ve kadınlardan oluşan Ermenilere az ekmek
verildiği yönünde şikâyetler gelmesi üzerine Talât Paşa, Niğde mutasarrıflığını uyarma ihtiyacı duymuştur47.
Başta Talât Paşa, Cemal Paşa olmak üzere Osmanlı hükümetinin ileri
gelenleri Ermeni yetimleri konusunda ellerinden gelen gayreti devlet imkânları ölçüsünde göstermelerine rağmen, Birinci Dünya Savaşı sonunda
yeni yönetimin, yani Ahmet İzzet Paşa hükümetinin olaylara bakışı birden
değişmişti. İtilaf Devletleri’nin de baskısı sonucunda Osmanlı hükümeti,
21 Ekim 1918 tarihinde bir genelge yayınlayarak, savaş sırasında Hıristiyan ailelere mensup çocukların zorla alıkonularak başka yerlere götürüldüğü, bunlar gibilerin derhal tespit edilerek yakın veya uzak akrabalarına
derhal teslim edilmeleri isteniyordu. Bu genelge, sanki İtilaf Devletleri
veya Ermeni bir temsilci tarafından yayınlanmış görüntüsü vermekteydi.
46 BOA, DH.ŞFR., Belge No: 61/18.
47 Atnur, a.g.e., s.69-70.
289
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Bu genelgenin ardından bütün vilâyetlerde Müslüman ahali himayesinde bulunan Ermeni kız ve erkek yetimlerin toplanması çalışmaları başlatıldı. Evvela bu gibi çocuklar kendi cemaatlerinin din adamlarına teslim
edilecek, onlar kabul etmez veya aynı milletten olanlar da kabul etmezlerse resmî makamlar himayelerine alarak iaşe ve barınmaları sağlanacaktı.
Bunun gibi, yanlarında Ermeni kız ve erkek çocuğu bulunanlar devlet görevlilerine veya cemaat ruhanî liderlerine teslim etmezlerse kanunî cezaya
çarptırılacakları polis müdürlüğü tarafından belirtiliyordu. Hatta bu gibi
çocukların toplanması kayıtlarının tutulması için komisyonlar da teşkil
edilmişti48.
1919 yılı başlarından itibaren birçok suiistimallerle dönemin iç ve dış
basınında gündeme gelen bu çocukların toplanması olayı trajik görüntülere de sahne oluyordu. Yıllardır kendilerini ölümden, açlık, yoksulluktan
kurtaran Müslüman ailelerden ayrılmak çoğu zaman bu yetimlere zor geliyor, bunlar cemaat ruhanî liderleri tarafından zorla götürülüyordu. Aile,
akraba veya cemaatlerine teslim edilen çocukların en büyük sorunu dinî
ve millî yönden aldıkları Türk terbiyesi idi. Savaş döneminde evlerde barınan ve yaşları küçük olan çocuklar, görerek, etkilenerek, isteyerek veya
istemeyerek Türk aile yapısından etkilenip din değiştirmişlerdi. Şimdi bu
çocuklar Müslüman babalarının yanından alınarak, gerçek aileleri olsun
veya olmasın Hıristiyan yabancılar ile kalmaya zorlanıyordu. Döndükleri
ortamda aldıkları Müslüman terbiyesi yüzünden sık sık cezalandırılıyor,
genellikle onlara şüpheyle ve düşmanca davranılıyordu. Kendilerini farklı
hisseden bu gibi çocukların zamanla Müslüman ailelerin yanlarına kaçtıkları da görülüyordu.
İstanbul’un işgali üzerine, yönetimde bulunan Damat Ferit Paşa hükümeti döneminde İttihatçıların Ermeni tehciri sebebiyle yargılandıkları
mahkemeler oluşturulmuştu. Bu mahkemelerde birçok Osmanlı yöneticisi
gıyabında, bir kısmı da tutuklu olarak yargılandılar. Yargılamalar sırasında
bazı Ermeni vatandaşları, ruhanî liderlerinin baskısı veya bazı menfaatler
umarak yalancı şahitlik, mahkemeye fesat karıştırma eğilimine girerken,
bazıları da hayatta kalmalarını Osmanlı yöneticilerinin kendilerine yardımlarına borçlu olduklarını açık yüreklilikle söyleyecek kadar cesaretli
davranıyorlardı. Örneğin Trabzon tehciri yargılamalarında, sanıklardan
Trabzon Sıhhiye müdürü Ali Saib Bey’in yargılanması esnasında, kendisi
aleyhine, Ermeni yetimlerini hastanelerde zehirleyerek öldürdüğü iddiaları
48 BOA, DH.ŞFR., Belge No: 96/76.
290
Yrd. Doç. Dr. Hasan BABACAN
yöneltilmişti. Ali Saib Bey bu iddiaları reddetmiş, ardından şahit olarak
dinlenen Ermeni Tahtacıyan Efendi, yapılan isnatların asılsız olduğu hatta
kendisini ve birçok arkadaşını Ali Saip Bey’in ölümden kurtardığı yönünde ifade vermiştir. Bu ifadeler Ali Saib Bey’in mahkemede beraat etmesine
yardımcı olduğu görülmüştü49. Bu örnekleri çoğaltmak mümkündür. Şöyle
ki, esnaftan Acenta Mustafa Bey isminde birinin yargılanması esnasında
da birçok Ermeninin kendisine minnettar oldukları, hayatlarını borçlu oldukları yönünde ifadeler vermişlerdir50.
Bu arada, Amerikalı ve diğer bazı misyonerlerin Ermeni yetimleri toplamak bahanesiyle Türk çocuklarını da topladığı görülmüştü. 1920 yılına
gelindiğinde, başlangıçta imkânsızlıklarını bahane ederek Ermeni çocukları almayan Ermeni ve Amerikan kurumları, bir müddet sonra binlerce
çocuğu hatta Müslüman çocukları bile toplamaya başlamışlardı51.
1919’dan sonra da Kâzım Karabekir Paşa’nın bütün yetimler için yaptığı faaliyetler, açılan yetimhaneler, uygulanan müfredat göz ardı edilmemelidir52.
Sonuç
Her sosyal olayda olduğu gibi, savaş öncesinde ve Birinci Dünya Savaşı sırasında siyasî, ekonomik ve askerî gelişmelerden en çok etkilenen,
masum çocuklar olmuştur. XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren siyasî
ve ticarî emellerini gerçekleştirmek maksadıyla Osmanlı Devleti’nde bir
nüfuz alanı oluşturma gayesi güden Avrupa devletleri ve onların temsilcisi durumundaki misyonerler, dindaşları olan Ermeniler ve onların masum
yetimlerini kullanmışlar, hatta onları kendi mezheplerine döndürme gayret
ve yarışına da girmişlerdi.
Görünüşte onlara sahip çıkıyor, ihtiyaçlarını gideriyorlardı. Ancak
kendi emelleri için daha sonra kullanılmak üzere devlet düşmanı militanlar yetiştiriyorlardı. Bu iş için o kadar ileri gitmişlerdi ki Anadolu’da sokaklarda Ermeni çocuğu toplayıp, başlangıçta evlerinde daha sonra da izin
aldıkları ölçüde açtıkları okul ve yetimhanelere topluyorlardı. Gerçekten
49 Alemdar, 1 Mayıs 1335 (1919), Numara: 129-1429; İkdam, 27 Mart 1335 (1919), Numara:
7948; Memleket, Nisan 1335 (27 Mart 1919).
50 Alemdar, 4 Nisan 1335, Numara 104–1314; Memeleket, 15 Nisan 1335.
51 Ayrıntılı bilgi için bkz. Atnur, a.g.e., s.133-160 vd.
52 Bu konuda ayrıntılı bilgi için bakınız; Kâzım Karabekir, Çocuk Davamız I-II, İstanbul
1995; Nuri Köstüklü, Kâzım Karabekir ve Eğitim, Konya 2001.
291
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
onlara yardım konusunda iyi niyetli olmadıkları, her misyonerin topladığı
çocukları kendi mezheplerine kazandırmak girişimlerinden anlaşılıyordu.
Böylece her misyoner kendi cemaatini oluşturarak nüfuz alanlarını ve isteklerini gerçekleştirecek zümreler oluşturuyordu. Savaş öncesi dönemde
Osmanlı Devleti, vatandaşı olan Ermeni yetimlerini misyoner ve kötü niyetli insanların etkisinden kurtarma gayretiyle faaliyet gösteriyor, onlara
sahip çıkıyordu.
Osmanlı Devleti ikinci aşamada savaş şartları ve özellikle de sevk kararının uygulanması döneminde, sorunun daha da büyüdüğünü görmüştü.
Bir taraftan askerin iaşesi, ihtiyaçları karşılanmaya çalışılırken diğer yandan da savaş ve göç ortamında sayıları artan yetim ve dullarla uğraşmak
zorunda kalmıştı. Bu defa da en önemli mesele, yetimlerin en azından hayatta kalabilmeleri, karınlarının doyurulabilmesi, barındırılması ve mümkün olan en iyi eğitimin verilebilmesi olmuştur.
Tabiidir ki, propagandanın en yoğun yaşandığı savaşlardan biri olan
Birinci Dünya Savaşı yıllarında, Osmanlı Devleti de Ermeni yetimleri konusunda, onların dinlerini zorla değiştirdiği, ölüme terk ettiği yönünde pek
çok uydurma haber ve baskılara maruz kalmıştır. Ancak elimizdeki belgeler ve yerli yabancı görgü tanıklarının hatıratına baktığımızda gerçeğin
böyle olmadığı, devletin bu çocuklar için her türlü fedakârlığı, şefkat ve
merhameti gösterdiği görülür.
Savaşın sonunda da zaten masum olan çocuklar üzerinden galip devletlerin Osmanlı Devleti aleyhine siyasî baskı ve propaganda malzemesi
çıkardığı, onları ve masumiyetlerini kullanarak daha fazla söz sahibi olma
yarışı içerisine girdikleri görülmekteydi.
Kısacası Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı öncesinde Ermeni
dul ve yetimlerinin yabancıların siyasî emellerine alet olmamaları, devlet
aleyhtarı düşünce ve eylemlerden uzak tutulmaları için gayret sarf etmişti.
Savaş döneminde ise, öncelikli olarak çocukların hayatta kalmaları esasına göre hareket ederek onların doyurulması, barındırılması, daha sonra da
eğitimleri için zamanın şartlarına göre elden gelenin en iyisini yapmaya
çalışmıştır.
292
LADY MARY WORTLEY MONTAGU’NUN
TÜRKİYE MEKTUPLARI’NDA
OSMANLI ERMENİLERİ
Arş. Gör. Hasan BAKTIR
Erciyes Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı
E-mail: [email protected]; Tel: 0 312 210 40 71
Özet
Öteki toplumu doğru anlamak ve kapsamlı olarak anlatabilmek için kültür yorumcusunun incelediği toplumun
yerli halkını yakından tanıması gerekir. Bu ancak yorumcunun yerli halk hakkında kendisine bu halkı doğru anlamasını ve anlatmasını sağlayacak yeterli kültür bilgisine
sahip olması ile mümkündür. Bu açıdan bakıldığında öteki
kültürün yorumu incelenen toplumun çok iyi tanınmasına
bağlıdır. Osmanlıya gelen İngiliz gezginlerin yazdığı anılar
oldukça ilginç kültür değerlendirmeleri ortaya çıkarmaktadır. Özellikle XVIII. yüzyılda İngiltere’den İstanbul’a gelen
Lady Mary Wortley Montagu’nun anılarını yazdığı Türkiye
Mektupları (1993) Osmanlı toplumu hakkında etnografik
bir inceleme gibi görülmüştür. Bu mektuplarda Lady Mary
Osmanlı Ermenilerinden de bahsetmiştir. Biz bu çalışmamızda Lady Mary’nin XVIII. yüzyıl Osmanlı Ermenilerine
bakışını sorgulayacağız.
Arş. Gör. Hasan BAKTIR
Giriş
Lady Mary Wortley Montagu kocası Edward Montagu’nun İngiliz elçisi olarak çalıştığı 1716–1718 yılları arasında İstanbul’da bulundu. Doğu’yu
görmek Lady Mary için heyecan vericiydi. Doğu yolculuğu ona göre İngiltere toplumunun sınırlı dünyasından çıkmak için bir fırsattı. İstanbul’da
da talihi yolunda gitti, Saray çevresinde bir yerde oturmaya başladı ve kısa
sürede Türk ve yabancı dostlar edindi. İstanbul’un sanat eserlerini ve Türklerin yaşamını incelemekten zevk aldı1. Ancak, kendinden önceki gezginlerin aksine, insanlarla birlikte zaman geçirmek ona antik eserleri görmekten
daha ilginç geliyordu2. Özellikle Osmanlı Türk kadınları ile olan dostluğu,
onlara bakışı çok tartışılan bir olagelmiştir. Osmanlı kadınlarını doğal, özgür ve oldukça güzel buluyordu. Osmanlı kadınının dünyanın en özgür
kadınları olduğunu düşünmüş, hatta kapanmanın Osmanlı kadınına sokaklarda rahatça gezme, kendi aralarında gizlice haberleşme fırsatı verdiğini
iddia etmiştir3. Lady Mary İstanbul anılarını, İngiltere’deki dostlarına gönderdiği mektuplar ile anlatmıştır. Ayrıca, bu mektuplar o günkü Osmanlı
toplumunun ileri gelenlerinin yaşamına ilgi ve hayranlık dolu bir bakış;
adeta Osmanlı toplumunun kültürel bir incelemesidir. Kendinden önce ge1
2
3
Lady Mary Wortley Montagu, Türkiye Mektupları, Anita Desai’nin yazdığı giriş bölümü,
s.xv, xviii.
Lady Mary 16. mektubunda İstanbul’daki sanat eserlerine bir kısım taştan yapılar demiş ve
bunlara ilgi duymadığını söylemiştir.
Montagu, a.g.e., s.86, 33. mektup.
297
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
len hiçbir gezgin Osmanlıya onun kadar detaylı ve yakından bakamamıştır.
Lady Mary kendisinden önce gelen gezginlerin Osmanlı toplumunu kendisi kadar yakından tanıyamadığını iddia etmiştir. Önceki gezginler, Osmanlı elit kültürünü tanıyamamış ve sıradan insanlarla da ilgilenmemişlerdir.
Kendisi bütün bu ayrıcalıklara sahip olduğunu savunmuş, Osmanlı toplumunu kendi dünyaları içinde gözlemlemiş ve tanımıştır. Osmanlı hayatını,
geleneklerini, giysilerini ve sanatını oldukça yakından incelemiştir. Ancak
Lady Mary bütün bu gözlemlerini anlattığı mektuplarını, hayal gücü ile
zenginleştirerek yazıştığı dostlarını eğlendirmiştir4. Lady Mary, Osmanlı
kadın toplumuna onlardan biri kadar girebilmiş ve İstanbul’daki zamanının çoğunu onların arasında geçirmiştir. Ne var ki Osmanlıda kadınlara ait
kısıtlamalar onun için de geçerli idi. Bu bakımdan, Osmanlı toplumunun
farklı yönleri ile ilgili gözlemleri ve deneyimleri yüzeysel kalmaktadır.
Lady Mary’nin Osmanlı toplumunda karşılaştığı Ermenilerin konumuna
bakışı ve onları tanıması, yapıcı olmasına rağmen, oldukça yüzeyseldir.
Biz bu araştırmamızda Lady Mary’nin Türkiye Mektupları’nda Osmanlı
Ermini toplumuna bakışını Clifford Geertz’in öteki kültürün incelenmesi
kuramı ışığında sorgulayacağız.
I. Clifford Geertz ve Öteki Kültürün İncelenmesi
Clifford Geertz Bir Kültürün Yorumu (1973) isimli eserinde kültürü
yeniden tanımlamış ve öteki kültürün incelenmesine yeni yorumlar getirmiştir. Geertz kültürü bir anlam ağı olarak görmüş ve kültürün de dil, sanat, din ve törenler gibi bireyin bilincini şekillendiren, bireyler arasındaki
ilişkileri, toplumsal kurumları, ideolojiyi ve söylemi düzenleyen semboller
içerdiğini ve bir anlam ağı olduğunu ileri sürmüştür5. Kültür en karmaşık
yapıdır. İşte bu yüzden bir kültürün açıklanması da bu karmaşık yapıyı
ortaya çıkaracak kuramsal, sınırlayıcı ve özel yaklaşımlara ihtiyaç duymaktadır. Geertz kültürün karmaşık bir özelliği olduğunu Marx Weber’e
dayanarak açıklar. Weber gibi o da insanın kendi ördüğü anlam ağında
asılı kalan bir canlı olduğunu düşünmüş ve bu yüzden de bir kültürün
kuralcı deneysel yöntemlerle değil de ancak anlamı çözme amacı taşıyan
yoruma dayalı yaklaşımla incelenebileceğini savunmuştur. Karmaşık yapının yorumlanması ve anlamın açıklanması ancak detaylı tasvir ile ortaya
4
5
Montagu, a.g.e., s.xxxiii, Anita Desai.
Clifford Geertz, The Interpretation of Cultures (Bir Kültürün Yorumu), Basic Boks, New
York 1973, s.4–5.
298
Arş. Gör. Hasan BAKTIR
çıkarılabilecek özen isteyen bir iştir. Geertz detaylı tasvir ile neyi kastettiğini Ryle’ın La Penseur adlı çalışmasına dayanarak açıklamıştır:
İki çocuğun sağ göz kapaklarını hızlıca açıp kapadıklarını düşünün.
Bu iki çocuktan biri göz kapağını arkadaşına kasıtlı olarak açıp kaparken,
diğeri refleks ile açıp kapamaktadır. Her iki göz açma hareketi de aynıdır
ancak bir kamera açısı ile bakılacak olursa bu iki hareketten hangisinin
seğirme, hangisinin göz kırpma olduğunu anlamak imkânsızdır. Ancak birçoğumuz birbirinden çok farklı bu iki göz hareketinden hangisinin seğirme
veya göz kırpma olduğunu bakarak göremeyiz, anlayamayız ve ayırt edemeyiz. Gözünü bilinçli olarak açıp kapayan çocuk çok farklı şekilde (1) bir
arkadaşı ile, (2) kasıtlı olarak, (3) bir mesaj iletmek amacı ile, (4) toplum
tarafından kabul görmüş bir yöntemle ve (5) başkalarının anlamasını istemediği bir şekilde iletişim kurmaktadır. Ryle’ın da söylediği gibi gözünü
açıp kapayan kişi yalnızca bir hareket yapmış, gözünü açıp kapamıştır.
Toplumsal olarak göz açıp kapamanın gizli bir iletişim olarak kabul edildiği durumlarda göz açma hareketi göz kırpma anlamına gelir. (göz seğirmesi ise hiçbir anlam ifade etmez) işte her şey burada düğümlenmiştir; bir
hareketin inceliği, bir kültürün örgüsü ve bir jest6.
Göz kırpma ve seğirme hareketlerinin basit tasviri göz açıp kapayan
veya gözü seğiren kimsenin hareketini tekrar etmek olacaktır. Olayı basit tasvir eden kişi, hareketi ve anlamını karşılaştırır. Ancak detaylı tasvir karşılaştırmalara başvurmaz. Bu davranışı yapan kişinin bakış açısını
öğrenir. Anlam yapısını çözmek ve anlamı ait olduğu sosyal yapı içinde
değerlendirmek isteyen bir kültür araştırmacısı ilk bakışta anlamı birbiri
içine geçmiş, oldukça karmaşık bir yapıda, tuhaf, anlamsız ve çok dağınık
görür, ama anlamı ait olduğu bağlama yerleştirdiğinde bütün bu karmaşık
yapı ona oldukça doğal gözükür. Anlamın, insan davranışlarının keyfiliğini ortadan kaldıran ve bu davranışların yaşamın yapısına göre öneminin
belirlendiği detaylı tasvir edilebilen toplumsal bir yapısı vardır. Detaylı
tasvir insanların kültürünü anlamak demektir ve insanları normal olarak,
ayrıntıları atlamadan, incelemektir7.
Geertz’in teorisi idealist ya da metafiziksel bir yaklaşım değildir.
Geertz insan düşüncesinin ve bilincinin fonksiyonunu, uygulamasını ve
kaynağını toplumdan aldığını savunur. Düşünmek toplumsal bir eylemdir
ve düşüncenin ait olduğu dünya evimiz, alış veriş yaptığımız pazar ve ya6
7
Geertz, a.g.e., s.6.
Geertz, a.g.e., s.9-14.
299
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
şadığımız mekândır. Sosyal eylemlerin organizasyonu, kurumsal yapısı
ve fikirler sistemi insanın doğal yaşam alanında ortaya çıkan kültür modelleridir. Bu yüzden birbirine sıkıca geçmiş şekillerden oluşan kültürün
incelenmesi bireyin kendisini topluma ancak kültür ile uyum sağladığı gerçeğini kabul etmekle başlar. Aynı topluma ait olan insanlar bu semboller
sistemini paylaşırlar, birlikte yaşlanırlar ve bir diğeri ile vatandaş ve birey
olarak doğrudan ya da dolaylı olarak iletişim kurarlar8.
Bir kültürün incelenmesi, yorumsal bir çalışmadır; kültür yorumu anlamı tahmin etmek, tahminleri değerlendirmek ve doğru olan tahminlerden
çıkarımlar yaparak başlayabilir. Ancak bu bilinmeyen bir kıtanın keşfi ya
da görünmeyen manzaranın haritasını çizmek değildir9. Tahmin etmek ve
bu tahminlerden çıkarımlar yapmak insanların yaşadığı ve iletişim kurduğu dünyaya bir adım atmaktır. Geertz bunu şu şekilde açıklar:
Bu tuhaf görünen sembolik eylemler dünyasının içine girme arzusu
ile kültür teorisinin teknik anlamda ilerleyebilmesini amaçlayan kavrama
ve analiz etme gereksinimi arasındaki gerginlik, sonuçta, zorunlu ve kaçınılmazdır... (aynı şekilde) tasvir ile açıklama, yazma ve belirtme, eylemi
gerçekleştiren kişi için eylemin anlamını ortaya koyma ve bu ortaya konan
eylemin ortaya çıktığı toplum ve toplumsal hayatı olabildiğince anlatabilme arasındaki ayırımlar (da bu sürecin ayrılmaz parçasıdır)10.
Kültür yorumculuğunun görevi insanların düşüncelerini ve davranışlarını oluşturan kavramsal yapıyı sembolik eylemlerin toplumsal boyutunu içine alacak bir inceleme sistemi kurarak ortaya çıkarmaktır. Fakat bu
inceleme anlaşılması zor olan sorulara cevap bulmaktan çok, insanların
söylediklerini anlaşılır kılmayı amaçlar11. Aslında, bir şişe içine konulan
not metaforu kültür incelemesinin amacının ne olduğuna iyi bir örnektir12.
Kültür analizi, toplumsal zemini belirleyen anlam yapısını ortaya koyma
tasarısıdır. Bu açıdan bakıldığında metafor yabancı bir kültüre ait olanı
ve bireyin ait olduğu kültürün ötesindeki ufku göstermektedir. Araştırmacı
için öteki kültür işlenmemiş bir cevher gibidir. Kültür tercümanı detaylı
tasvir yöntemini kullanarak bütün sosyal kodları ve eylemleri ifade eden
sembolleri bulur ve bulduğu bu sembolleri eylemi belli bir amaç için gerçekleştiren bireyin ait olduğu sosyal dokuya yeniden yerleştirir.
8
9
10
11
12
Geertz, a.g.e., s.360-364.
Geertz, a.g.e., s.20.
Geertz, a.g.e., s.20-27.
Geertz, a.g.e., s.30.
J. S. Greenblatt, Learning to Curse: Essays in Modern Culture, London 1990, s.1-2.
300
Arş. Gör. Hasan BAKTIR
Sembolleri bireyin ait olduğu sosyal dokuya yeniden ve doğru olarak
yerleştirebilmek için o topluma ait olan ile olmayan kişilerin eylemlerindeki ayırımı yapmayı sağlayan bir bilgiye, yerlilerin (o topluma ait olan bireylerin) bakış açısını anlama yeteneğine sahip olmak gerekir. Bu ayırımı
yapmak özellikle sosyal veya duygusal bir yakınlığımızın olmadığı öteki
insanların davranışlarını anlamak için çok önemlidir. Geertz, bu iki bakış
açısını Yerli Bakış Açısı: Antropolojik Anlayışın Doğası Üzerine (1990)
adlı eserinde yakın-deneyim ve uzak-deneyim kavramlarını kullanarak
açıklamaktadır:
Diğeri gibi hissedemediğimiz zaman nasıl anlarız? (bu soruya farklı
bilimsel disiplinler farklı cevaplar vermişlerdir. İncelenen olguya içerden
veya dışardan bakmak, birinci-kişi ya da üçüncü-kişi tasviri, öznel yada
nesnel, zihinsel veya davranışsal teoriler; ahlâkî yada şüpheci analizler bu
yaklaşımlardan bazılarıdır) Ne var ki bu duruma en basit ve anlaşılabilir
örnek Duygusal-analizci Heinz Kohut’un yakın-deneyim ve uzak-deneyim
olarak tanımladığı ayırımdadır13.
Yakın-deneyim en basit tanımla bir bireyin en doğal hali ile, çaba harcamadan ortaya koyduğu davranışlardır. Birey, benzer durumlarda benzer
davranışları hazır olarak algılar ve sergiler. Uzak-deneyim ise bir edebiyat
eleştirmeninin, bir analizcinin, bir felsefecinin yada bilim adamının tezini
savunmak için kullandığı davranış biçimidir. Aşk yaşayan için bir yakındeneyim, aşkı tanımlayan için ise uzak-deneyimdir. Herhangi bir sosyalolgu (örneğin din) uzak-deneyim iken, bu sosyal olguyu besleyen duygular
(Budistlerin Nirvanası veya Hinduların Kast sistemi) yakın-deneyimdir.
İnsanlar her iki tecrübeyi de eş zamanlı olarak ve hangi deneyimi yaşadıklarının farkında olmadan yaşayabilirler. Yakın-deneyim durumunda gerçekler ve düşünceler ayrılmaz bir şekilde eylemi gerçekleştiren bireyde
örtüşür ve bu durumu gözlemleyen veya eleştiren kişi eylemi tecrübe eden
kişinin yaşadığı yoğunluğu yaşayamaz ve aynı şeyleri hissetmez. Gözlemci dolaylı olarak, ancak bir vasıta sayesinde ötekinin eylemini tanımlar14.
Her iki deneyim arasında karşıtlıktan çok farklılık vardır. Yakın-deneyim, deneyimi yaşayanı içine alırken, uzak-deneyim, gözlemcinin çıkarımlarına dayanır. Öteki kültürün incelenmesinde asıl olan iki deneyimden
birini tercih etmek değil, öteki kültürün bize yabancı gelen ve uzak olduğumuz boyutlarının anlaşılmasındaki rollerini belirleyebilmektir. Önemli
13 Geertz, Local Knowledge: Further Essays in Interpretive Antropology, New Yort 2000,
s.56–57.
14 Geertz, Local Knowledge, s.57–59.
301
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
olan eleştirmenin yerlilerin deneyimini ve yaşamını yerlilerin deneyimlerinin ait olduğu tonları görmezlikten gelmeden, onları kendine ait düşünce
yapısının ve kültür söyleminin içine hapsetmeden incelemesidir. İşte bu
yüzden bir kültür araştırmacısı için ötekinin deneyimini anlayabilmenin
yolu kendi kavramsal çerçevesini bir tarafa bırakıp, ötekinin eylemlerini
ona ait olan dünyanın değerleri içinde görmekten geçer15. Her bir kültürel
yasayı eylemlerin ve bilincin, bireysel ve toplumsal deneyimlerin anlam
kazandığı karmaşık kültür dokusu içinde görmek, toplumsal çatışmaları ve
öteki kültürün tanımlanmayan formlarını anlamak için gereklidir.
II. Lady Mary Wortley Montagu’nun Türkiye Mektupları’nda
Ermeni Toplumuna Bakışı
Lady Mary, Osmanlı toplumuna kendinden önce gelen gezginlerden
daha detaylı ve gerçekçi baktığını iddia etmiştir. Lady Mary İstanbul’da
geçici de olsa yerleşik bir yaşam sürmüştür. Dostlarına gönderdiği mektuplar birçok açıdan kültürel bir incelemedir. Sıradan insanlar ile karşılaşan ve Osmanlı kültürünü tanımayan kendinden önceki gezginlerin aksine,
Lady Mary Osmanlının elit çevresine girebilmiştir. Özellikle Osmanlının
elit tabakasından kadınlar ile yakın dostluklar kurmuş16, onların dünyasına katılmaktan, yaşamlarını gözlemlemekten zevk almıştır. Bu gözlemleri
ona gezginlerin Doğu kadınları ve Harem üzerine söyledikleri birçok şeyin
gerçek dışı olduğunu göstermiştir. Türk kadınları diğer dünya kadınları
gibiydi; farklılıklar sosyal ve kültürel idi. Türk kadınlarının çarşaf sayesinde İngiliz kadınlarından daha özgür olduğunu düşünmüş ve çarşafın Türk
kadınına saygınlık ve güven sağladığını iddia etmiştir. Lady Mary oldukça
meraklı bir gözlemci idi ve onun Osmanlı kadınlarını olabildiğince gerçek
yansıtması detaylı tasvir ve yakın-deneyim olarak tanımlanabilir. Ne var ki,
başka sosyal çevrelere, kadınların arasına girdiği kadar rahat girememiştir.
Osmanlı kadınlarının hayatlarını kısıtlayan kurallar onun için de geçerli
idi. Her ne kadar çarşafın güven ve saygınlık sağladığını iddia etse de, din
Osmanlı toplumunda kadınlara erkekler kadar özgürlük tanımıyordu. Lady
Mary de İstanbul’da yaşayan her kadın gibi kısıtlamalar ile karşı karşıya
idi. Bu yüzden de Osmanlı toplumunun diğer yönlerini yakından ve detaylı
inceleyememiştir; pazarlar, kahvehaneler ve siyasî yapı gibi farklı konular hakkında kendinden önceki gezginlerin söylediklerini tekrar etmekten
15 Geertz, Local Knowledge, s.59.
16 Montagu, a.g.e., s.35, Desai.
302
Arş. Gör. Hasan BAKTIR
öteye gidememiştir. Örneğin, kendinden önceki gezginlerin yaptığı gibi,
Osmanlı çarşılarını Binbir Gece Masalları’ndaki çarşılar ile karşılaştırır17.
Osmanlı toplumunda yaşayan azınlıklar ve Hıristiyanlar ile ilgili gözlemleri kısıtlı ve eksiktir. Aleksander Pope’a gönderdiği bir mektupta,
Rum köylülere değinir18. Pope’a Rum köylerinde halkın özerk ve kendi
geleneklerini yaşamakta serbest olduğunu yazmıştır. Edirne’de Musevî
tüccarlar ile karşılaşmış; onların imparatorlukta pazarları ve ticareti ellerinde tuttuğunu, kendi yasalarına göre yargılandığını gözlemlemiştir19.
Lady Mary’nin bu gözlemleri doğru, ama eksiktir. Azınlıklar arasında onları yakından tanıyamayacak kadar az zaman geçirmiştir.
Lady Mary’nin İstanbul’dan Osmanlı Ermeni toplumu ile ilgili yazdığı değerlendirmeler de sınırlıdır. Ermenilerden Mayıs 1718’de ismini
belirtmediği bir Kontes’e gönderdiği mektubunda bahsetmiştir. Ermeniler
hakkında yazdıkları bu mektupta bahsetiiği dört konu ile sınırlıdır. Lady
Mary Osmanlı toplumunda farklı din ve ırktan insanların bir arada yaşaması sonucu ortak âdetler geliştirdiklerine şahit olmuştur. Mektubunda ilk
olarak Türkler, Rumlar ve Ermeniler arasında oldukça yaygın bir âdet olan
evlât edinmeden bahsetmiştir. Kontes’e Size bu ülkeye özgü bir âdetten hiç
bahsettim mi? diye sorar20. Sonra da Osmanlı toplumunda, Ermeni, Rum
ve Türkler arasında, evlât edinmenin ne kadar yaygın bir gelenek olduğunu
anlatır. Lady Mary’e göre bu âdet Ermeniler arasında daha da yaygındır.
Osmanlı yasalarına göre çocuğu olmayan bir ailenin bütün serveti devlet hazinesine aktarılır. Çocuğu olmayan aileler fakir durumda olan bir
ailenin çocuğunu kadı huzurunda evlât olarak kabul ettiklerini açıklar;
çocuğun önceki ailesi, çocuk üzerindeki haklarından vazgeçer ve ileride
istese de hak iddia edemez21. Böylece de servetlerini devlet hazinesine aktarmaktan kurtarırlar.
Lady Mary Ermeniler, Türkler ve Rumlar arasında yaygın olan bu
ortak âdetten bahsettikten sonra Ermenileri anlatmaya devam eder. Lady
Mary Ermeniler arasında Aziz Gregory’nin Hıristiyanlığı yaymasının, yaşadıkları bölgenin ve tarihlerinin antik Roma kaynaklarında yazılı oldu-
17
18
19
20
21
Montagu, a.g.e., 41. mektup.
Montagu, a.g.e., 27. mektup.
Montagu, a.g.e., 35. mektup.
Montagu, a.g.e., 48. mektup.
Montagu, a.g.e., 48. mektup.
303
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
ğunu ve Avrupalılar tarafından bilindiğini söyler22. Ne var ki Lady Mary’e
göre Osmanlı Ermenilerinin o günkü durumu bilinmemektedir. Ona göre
gezginlerin Ermeniler hakkında yazdıkları yeterli ve doğru bilgiler içermez. Bu konuda tek eseri XVII. yüzyılda İstanbul’da İngiltere elçisi olarak
görev yapan Sir Paul Rycaut yazmıştır. Rycaut’un Ermeni Kilisesi’nin Bugünkü Durumu adlı eseri bu alanda en eski kaynaktır. Lady Mary 1679’da
bu eserin o günkü İngiliz Kraliyet idaresine hoş görünmek için kaleme
alındığını, bu yüzden yanlış bilgiler ile dolu olduğunu söylemiştir. Örneğin
Sir Paul Rycaut eserinde Ermenilerin ruhun şekil değiştirmesine inandıklarını yazmıştır23. Aslında Ermeniler ruhun şekil değiştirmesine inanmazlar.
Ermenilerin dinleri Rumlarınkine benzer ama daha çok Sir Whiston’un
tarikatına yakındır. Sir Whiston Tanrı’nın ve İsa’nın aynı bedene ait olmadıklarını savunur24. Bu inanç Osmanlı Ermenilerini diğer Hıristiyanlardan
ayırt eder.
Lady Mary eşinin nüfuzunu kullanarak farklı topluluklar ile kolayca
iletişim kurmuştur. Bu sayede Ermeni toplumunu da ait olduğu çevrede
gözlemleyebilmiştir. Ancak Lady Mary’nin Ermeni toplumunu ne kadar
iyi tanıdığını kestiremeyiz. Her ne kadar önceki gezginlerin Ermeni toplumu hakkında eksik ve yanlış bilgiler verdiğini savunsa da, kendisi de
mektuplarında Ermeniler ile ilgili tatmin edici bilgiler vermemiştir. Ermeniler ile üç konuda yakın deneyimi olmuştur: Katıldığı Ermeni düğünü,
Ermenilerin tuttuğu perhiz ve Ermenilerin Osmanlı toplumunda yerli halk
ile bir arada yaşamaları. Lady Mary Ermenilerin dinine çok bağlı Hıristiyanlar olduklarını savunmuştur. Bu bağlılıklarını Ermenilerin en temel
ibadeti olarak gördüğü perhiz ile açıklamıştır. Lady Mary Ermenilerin yedi
ay süren ve acil durumlarda bile bozmadıkları çok katı perhizleri olduğunu
yazmıştır. Perhiz döneminde yalnızca yağsız kuru ekmek, sebze ve ot kökleri yediklerini söylemektedir. Lady Mary’nin kocasının tercümanı da bir
Ermenidir. Lady Mary bu Ermeninin perhiz dönemini yakından izleyebilmiştir. Tercümanlarının çok bitkin düşmesine rağmen, hiç kimsenin onu,
perhizini bozmaya ikna edemediğini hayret ile gözlemlemiştir25.
22 Ermenistan adında ilk devletin M.Ö. kurulup yıkıldığı ve siyasî ilişkilerinin daha çok Romalılar ile olduğu düşünülürse, isminin Roma kaynaklarında geçmesi ancak İslâm kaynaklarında pek olmaması anlaşılabilir bir durumdur. Bu yüzden Lady Mary ve Ermenilerden
bahseden bütün İngiliz gezginler Roma kaynaklarını referans gösterirler.
23 Montagu, a.g.e., 48. mektup.
24 Malcolm Jack, Turkish Embassy Letters, University of Georgia Pres, Athens 1993, s.178.
25 Montagu, a.g.e., 35. mektup.
304
Arş. Gör. Hasan BAKTIR
Lady Mary mektubunda Ermenilerin düğün törenlerinin, dünyada
hiçbir halkın düğün törenine benzemeyen, çok sıra dışı bir olay olduğunu
yazmıştır. Bunu davet edildiği bir Ermeni düğününde de gözlemlemiştir.
Düğünü şöyle anlatır:
Kendi aralarında evlenme âdetleri çok güzel. Öyle zannediyorum ki
dünyanın hiçbir yerinde bu çeşit bir evlenme yoktur. Aileler küçük yaştaki çocuklarını birbirleri ile evlendirmek için sözleşme yapıyorlar (beşikkertmesi). Evlenen çiftler bir diğerini ancak üç gün sonra görebilmektedir.
Gelinin başına bir çeşit şapka takıp, kiliseye götürürler; gelinin başından
aşağıya kadar sarkan ipek, kırmızı bir tül vardır. Papaz erkeğe ‘sağır ya
da kör bile olsa bu kız ile evlenmeyi kabul ediyor musun’ diye sorar. Erkek
‘evet’ der ve eğlence başlar. Her iki taraf da eğlenerek, şarkılar eşliğinde
gelini yeni evine götürür. Evde gelin bir köşe minderine oturtulur, ama
duvağı üç gün kocası dâhil kimse açmaz26.
Bu âdet Lady Mary’e çok ürkütücü gelmiştir. Tanıdığı Ermenilere
böyle bir âdetlerinin olup olmadığını sorar. Sorduğum Ermeniler anlatmamış olmasalar böyle bir âdetin varlığına inanmazdım. Hatta bir Ermeni
genç Lady Mary’e annesinin kendisinin istememesine rağmen bu şekilde
onu bir kız ile nişanladığını, (yasak olmasına rağmen) bu kızı gördüğünü
ve beğenmediğini ama evlenmek zorunda olduğunu söylemiştir.
Lady Mary’nin Kontes’e yazdığı 48. mektup bir çeşit yakın deneyim
olarak değerlendirilebilir. Muhtemelen İstanbul’da bulunduğu dönemde
Lady Mary Ermeniler ile tanışmış, görüşmüş ve âdetlerini yakından gözlemlemiştir. Ermenilerin imparatorluktaki konumlarını öğrenmeye ve anlamaya çalışmıştır. Ayrıca, Ermeniler ile ilgili bilmediklerini sorabileceği
Ermeni bir tercümanlarının olması da iyi bir şans idi. Ne var ki Ermeni
toplumu ile ilgili deneyimleri ve gözlemleri oldukça sınırlıdır. Bu sınırlı
bakış açısı onun Ermeniler ile ilgili tatmin edici bilgiler vermesini engellemiştir. Bu açıdan bakıldığında Lady Mary’nin Osmanlı Ermeni toplumu ile ilgili gözlemleri ‘detaylı tasvir’ olarak değerlendirilemez. Perhiz
ve düğün törenleri ile ilgili izlenimleri doğrudur; Ermenilerin ticarette çok
yetenekli ve başarılı oldukları, ülkenin farklı yerlerinde Türkler ile birlikte
yaşadıkları da gerçektir27. Ancak Osmanlı Ermenilerinin durumunun doğru
ve yeterli olarak anlaşılması daha detaylı tasvir gerektirmektedir.
26 Montagu, a.g.e., 35. mektup.
27 Montagu, a.g.e., 35. mektup.
305
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
III. Osmanlı Millet Sistemi ve Ermenilerin Durumu
Lewis ve Braude Müslüman toplumunda yaşayan Hıristiyan azınlıklar ile ilgili Batı kaynaklı iki farklı görüş olduğunu söylemişlerdir28. Bu
görüşlerden ilki Müslümanları baskıcı, sapık inançlı ve hoşgörüsüz gösterirken, diğeri de Hıristiyanların, Musevîler’in ve Müslümanların bir arada
barış içinde yaşayabildikleri bir dünyayı hayal eden görüştür. Gibbon’un
bir elinde Müslümanların kutsal kitabı, diğer elinde kılıç ile at üstünde savaşarak insanlara Müslüman olmaktan ya da ölmekten başka seçme şansı
vermeyen savaşçı figürü, ilk görüşü temsil eder. Bu tür bir temsil Türklerin Avrupa içlerine ilerlemeye başlaması ile ön plana çıkmıştır. Ancak asıl
kaynağı eski Yunanlıların İran ile savaştıkları döneme aittir. Yunanlılar,
İranlıları Doğu despotu olarak görmüş ve onlara karşı özgürlükleri için
savaşmışlardır. Osmanlının Avrupa içlerine doğru ilerlemesi, bu görüşü
doğu Avrupalıların folklorunda yer edecek kadar yaygın hale getirmiştir.
Avrupa’nın farklı yerlerinden Osmanlıya gelen gezginler, Türklerin böyle
olduğunu orada yaşayan Hıristiyanlardan da duyarak eserlerinde anlatmışlardır. Bu bakış açısı, dine karşı hoşgörüsüz tutuma karşı çıkmanın başladığı XVIII. yüzyıla kadar etkili olmuştur. Aydınlanma bilginleri Doğu
despotizmini Hıristiyanların, özellikle de Katoliklerin, diğer dinden insanlara karşı sergiledikleri hoşgörüsüz tutumu eleştirmek için bir araç olarak
kullandılar. Reformlar döneminde bazen İslâm’ın Katolik dininden daha
çok hoşgörülü olduğu düşüncesi ortaya atılmış, bazen de İslâm Hıristiyanlıkla eşdeğer tutulmuştur. Birçok Avrupa ülkesinin tersine, Müslümanların
idaresinde yaşayan Musevî ve Hıristiyanlar nadiren tehcire ya da şiddete
maruz bırakılmışlardır. Örneğin, Herder Eyyübiler Sultanı Selahaddin’i
soylu ve cesur, Hıristiyanları ise bayağı göstermektedir. Rousseau hoşgörü bakımından Türkler, Araplar ve Hıristiyanlar arasında bir fark olmadığını söylemiştir. Eşitliğe dayanan bir toplum anlayışını savunan Reform
dönemi bilginleri, İslâm’da soyluluk ve kast sistemi olmamasından etkilenmiştir29. Osmanlı Ermeni toplumunun Avrupalı gezginlerce anlatılması
da bu düşüncelerden bağımsız değildir. Gezginlerin bir kısmı Ermenilerin
Osmanlı toplumunun seçkin ve zengin sınıfı olduğunu söylemiş, bir kısmı
da Ermenilerin kalıcı sanat eseri yaratamamalarından Osmanlı yönetimini
sorumlu tutmuştur. Gerçek ise bu iki uç düşüncenin arasında bir yerdedir.
Ermenilerin durumu Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşayan diğer Hıristi28 B. Braude, B. Lewis, Christians and Jews in the Ottoman Empire, Vol. I, Holmes and Meier
Publishers Inc., New York, London 1982, s.2.
29 Braude, a.g.e., s.3-11.
306
Arş. Gör. Hasan BAKTIR
yanlardan çok daha iyidir. Ancak bütün Ermeniler aynı durumda olmadığı
gibi, imparatorlukta yaşayan Ermeniler homojen bir özelliğe sahip de değildir. Başkentte yaşayanlar refah ve mutluluk içinde iken, tarımla uğraşanlar doğal şartlara ve zorluklara karşı mücadele etmekte idiler. Ancak
Ermenilerin Osmanlı toplumundaki konumlarını doğru anlamak onların bu
coğrafyadaki geçmişlerini bilmekten geçer.
Ermenilerin yakın Asya’daki yaşamları Osmanlı Türklerinin bölgede
varlık ve güç mücadelesi ile sınırlı değildi. Ermeniler Hıristiyanlığı ilk
kabul eden topluluklardandı. Büyük İskender’in ölümünden sonra yakın
Asya’da bir tanesi de Ermeni Krallığı30 olan birçok dağınık krallıklar ortaya çıkmıştı. Ermenilerin bölgede dağınık duruma düşmesi ve sorunları
ilk defa Ermenistan Kralı Dikran’ın Pontus Kralı Mithridates ile birleşerek
Romalılara karşı etnik temizliğe girişmesi ile başlamıştı. Roma komutanlarından Pompey yakın Asya’yı ele geçirmiş ve Ermenilere bunu pahalıya
ödetmiştir. İran Kralı Shapur’un Ermenistan’ı ele geçirmesiyle Tridates
bu krallığı yönetmeye başlamış ve din değiştirip Hıristiyan olan Ermenilere karşı şiddet uygulamıştır31. Ermenistan sırası ile Rumlar, İranlılar,
Araplar, Moğollar ve Ruslar tarafından yönetilmiş; Ermeniler genellikle
yönetilen durumda olmuşlardır. Bölgeyi idare edenlerin barış ve sükûnet
getirme gibi bir amaçları olmamıştır. Bölgenin talihsiz durumu ve Ermenilerin tarih boyunca çok arzu ettikleri barışı onlara sağlayacak bir ulus olma
fırsatlarının olmaması, onların bir araya gelmesini engellemiştir. Bununla
birlikte başka nedenler de vardır. Öncelikle, Ermeniler hiçbir zaman çoğunluk olamadıkları farklı bölgelere dağılmışlardır. Bu yüzden üzerinde
hak iddia edecekleri bir merkezleri olmamıştır. İkinci olarak, yaşadıkları
bölgedeki iktidar mücadeleleri ve gücün sürekli el değiştirmesi onları daha
Batıya göçe zorlamıştır. Bir yerden başka bir yere göçleri sırasında çok
farklı yerlere yerleşmişlerdir. Farklı yerleri yurt edinmeleri ise ortak ulusal
bilincin gelişmesini engellemiştir. Örneğin, XI. yüzyılda Selçuklulardan
kaçarak yurt edindikleri yer bu sefer de Haçlı akınlarına maruz kalmıştır.
Yakın Asya’da Bizansın, Türklerin ve Safavilerin güç mücadelesi Ermenilerin bir kısmını Karadeniz’e, bir kısmını Balkanlara, bir kısmını İran’a,
bir kısmını ise doğu Avrupa’ya göç etmeye zorlamıştır. Bütün bunlara ek
olarak Ermenileri bir araya getirecek ortak ulusal ve siyasî değerlerin ol30 Roma kaynaklarında böyle bir devletin kuruluşu ve tarihi ile ilgili bilgilerin olduğundan
Ermenilerden bahseden hemen hemen bütün İngiliz gezginler söz etmişlerdir. Ancak bazı
tarihçiler bu devleti Ermenilerin kurduğu konusunda şüphelidirler.
31 Eliot, a.g.e., s.384-385.
307
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
maması, Katolikler ya da Ortodokslar gibi bir kiliseye bağlı olmamaları
onları her zaman bir topluluk olarak kalmaya mecbur etmiştir.
Ermeniler Doğu Anadolu’da Türkler ile yoğun olarak Erzurum, Kars,
Bitlis, Bingöl, Sivas ve Harput gibi şehirlerde yaşamaya başladılar. Ancak
buralara Türklerin yerleşmesinden sonra bile nüfusun çoğunluğu Ermeni
değildi. Ermenilerin Müslümanlar arasındaki önemi ilk kez Şah Abbas döneminde ön plana çıkmaya başladı. Bunun nedeni ise Şah Abbas’ın ticareti
geliştirmek için 40 000 Ermeniyi Isfahan’a yerleştirmesidir32.
Osmanlı toplumunda ise Ermenilerin ekonomik olarak ön plana çıkması33 XVIII. yüzyılda Safavilerin zayıflaması sonucu daha önce İranlılar
tarafından yönetilen yerlerin Osmanlı idaresine girmesi ile başlar34. Belki
de Ermeniler tarihlerinde ilk kez, Osmanlı idaresi altında yaşadıkları bölgelerde sükûnet içinde olmuşlardır. İlk defa Ermenilerin bir ulus olması
önünde engel oluşturan ortak bir din, kültür ve çıkar bağı olmaması onların
avantajına olmuştur. Ermeniler diğer topluluklardan daha ayrıcalıklı bir
konuma sahip olmuşlar ve Osmanlı Sarayı’ndan ticareti ve finans işlerini
geliştirmeleri için büyük destek görmüşlerdir. Özellikle de Osmanlıda ticareti uzun süredir ellerinde tutan Musevîlerin pazarlarını kaybetmeleri ve
etkilerini yitirmeleri sonucu Ermeniler daha da güçlenmiştir. İşte böylece
Ermeniler Osmanlı ticaret hayatında yükselmeye başladılar. Zamanla da
gümrükleri kontrol eden, ticaretin hâkim sınıfı, tercüman, banker ve pahalı
ziynet eşyalarını satan önemli kişiler oldular. Ermeniler imparatorluğun
en dinamik unsuru olarak35 Avrupa’nın ve Asya’nın değişik yerlerinde
merkezleri olan, zengin ve refah içinde yaşayan kozmopolit para finansçıları haline geldiler.
Osmanlıda ticaretle uğraşan, imtiyazlı ve güçlü bir konuma gelen ve
zamanla Ermeni toplumunun imparatorluktaki lideri olan zengin bir sınıf
oluştu ve bu sınıfa Amira dendi. Amira sınıfı bankerlerden, para basan
darphanecilerden ve idarecilerden oluşmakta idi. Bu sınıf imparatorluktaki
Ermeni Kilisesi’nden çok daha iyi bir konumda olduklarından ‘kendilerini
32 Eliot, a.g.e., s.386.
33 Ermeniler Osmanlı ticaret hayatında XVIII. yüzyıldan önce de etkili idi. Ancak XVI ve
XVIII. yüzyıllar arasında Musevî tüccarların Osmanlıda Ermenilerde daha etkin oldukları
gözlemlenmiştir.
34 Braude, a.g.e., s.21.
35 A. J. Toynbee, Turkey: A Past and Future, www.projectgutenberg.com, (2003), s.4.
308
Arş. Gör. Hasan BAKTIR
Ermeni toplumunun lideri olarak gördüler36‘ ve başkentteki konumlarını
güçlendirdiler. Ermeni Duzian ailesi buna iyi bir örnektir. Bu aile XVIII.
yüzyıl boyunca İmparatorlukta para basma işini elinde bulundurdu. Amira
sınıfından olan diğer bir Ermeni Hovsep (Yusuf) Çelebi İngiltere’den saat
ihracı ve imparatorlukta saat ticaretinde tekel idi37. Ayrıca Osmanlı yönetiminde mimarbaşı kadrosunda birçok Ermeni çalıştı. İmparatorluğun en
önemli mimarlarından Meldon Arabiyan, Sarkis Kalfa bunlardan bazılarıdır38.
Osmanlı Ermenileri kendi bağımsız din işlerini ve sistemlerini de geliştirdi. Rusya ve İstanbul’daki Ermeni kiliseleri birbirinden bağımsız idi.
Osmanlı toplumu Ermenileri İstanbul’daki kiliseye bağlı idi ve bu kilise
Amira sınıfının kontrolünde idi. Ermenilerin bu konumu Osmanlı idaresi
tarafından çok uzun süre korundu ve desteklendi. Charles Eliot’ın da dediği gibi Ermeniler imtiyazlı bir topluluktu:
Osmanlı Ermenilerin kendi meselelerine hiç müdahil olmadı. … Hiçbir zaman onları herhangi bir dil kullanmaya ya da dine zorlamadı ve
Osmanlı toplumu içinde hiçbir zaman kimliklerini kaybetmediler… En az
Musevîler kadar kendi dillerini, dinlerini ve özerkliklerini korudular39.
İki yüz binden fazla amira sınıfı Ermeni bu imtiyazlı durumu XVII.
yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar devam ettirdi. Onlar varlıklı ve refah içinde oldular. Kendi dinî idarelerini, okullarını ve hastanelerini kurdular. Osmanlı idaresi de onları birçok bakımdan İmparatorluğa yararlı gördü; dil,
din ve geleneklerine karışmadı. Başkentte yaşayan zengin Ermeniler ticareti kontrol ederken, fakir olanlar da Osmanlı konaklarında hizmet ettiler.
Ermeniler Osmanlı idaresi altında yaşamaktan uzun süre şikâyetçi olmadı.
Türkler her zaman onlara güvendi, bu yüzden de onlara sadık millet anlamına gelen millet-i sâdıka dedi40. Lady Mary Osmanlı ileri gelenlerinin
işlerini Musevî tüccarlara emanet ettiğini söylemişti. Bu durum Ermeniler
için daha doğru idi. Osmanlı ileri gelenleri sadece işlerini ve paralarını değil aynı zamanda çocuklarını da Ermenilere emanet ettiler. Ermeniler diğer
topluluklardan daha çok Türkler ile kaynaştılar. Kısacası başkentte Ermeniler devlet idarecisi, tüccar ve ileri gelenlerin hizmetçisi olarak çalıştılar.
36 H. Barsoumian, Christians and Jews in the Otoman Empire, Vol.I, Holmes and Meier Publishers Inc., New York, London 1982, s.171.
37 Barsoumian, a.g.e., s.173.
38 Barsoumian, a.g.e., s.175.
39 Eliot, a.g.e., s.387.
40 Eliot, a.g.e., s.397.
309
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Bunlardan başka Ermeniler de vardı. İmparatorluğun Batısında ve
Anadolu köylerinde yaşayan Ermeniler, her ne kadar imtiyazlı değilseler
de, doğuda yaşayan Ermeni köylülerden daha iyi durumda idiler. Batı ve
İç Anadolu bölgelerinde yaşayan Ermeniler Türkler ile iyi geçindiler ve
hayatlarından memnundular. Hatta zaman zaman Türkler ile dünür bile oldular. Bunlar köylerde Türklerin arasında yaşadılar ama her zaman onların
dinlerine ve özerkliklerine saygı gösterildi. Bunun da ötesinde, bu Ermeniler gelenek ve âdetler bakımından Türklere Hıristiyanlardan daha yakın
oldular. Ermeniler ve Türklerin hayatları birbirine birçok bakımdan benziyordu. Köylerdeki toplumsal konumları ve yaşam şekilleri aynı Türklerinki gibiydi. Eliot Ermeni evlerini şu şekilde anlatır:
Evlerinde geniş ve büyük ve yuvarlak avluları, içeriye ne Müslüman
ne de Hıristiyan ziyaretçi kabul ettikleri oturma odaları ve hayvanlarını
barındırdıkları ahırları vardır. Ayrıca evlerinde pişmiş çamurdan yapılı,
ağaç kaplamalı ayrı bir platform da vardır. Misafirleri, iç açıcı bir yer
olmamasına rağmen, burada kabul ederler41.
Bu evler birçok açıdan tipik bir Türk köylüsü evi ile aynı tasarıma sahiptir. Geniş aralıklar, avlu, ayrı oturma ve misafir odaları Türk evlerinde
de aynıdır. Ermeniler de Türkler gibi misafirlerini ayrı kabul ederler ve
Ermeni kadınlar aynı Müslüman Türk kadınlar gibi kendilerini göstermezlerdi. Ermeni erkekleri de Türk erkekleri kadar, hatta daha da kıskançtır.
Ermeni kadınlar, Türk kadınları gibi kapalı giyinirlerdi. Ayrıca Ermeniler
arasında Türklerde olduğu gibi gelin kocasının akrabalarına mahremdi42.
Benzer özellikler geliştiren Ermeniler ve Türkler bu köylerde uzun süre bir
uyum içinde hayatı paylaşmışlardı.
Ancak imparatorluğun doğusundaki Ermeniler için benzer şeyleri söylemek oldukça zordur. Doğunun coğrafî yapısı, iklimi ve feodal özellikleri
orada yaşayan halkların hayatını olumsuz etkilemiştir. Uzun kış mevsimi
boyunca yollar ve dağlar karlarla kaplıdır, ‘insanlar koyun gibi bir köşede
pinekleyerek oturur ve ısınmaya çalışırlar43‘. Coğrafî koşullara ve mevsim
koşullarına ilâveten, burada yaşayanlar bölgeyi kontrol eden feodal Kürt
Beyleri ile de geçinmek gerekmekteydi. Ermeniler yaşamın zor olduğu bu
bölgede Kürt derebeylerine bağlı idiler. Yaşadıkları bölgedeki başlıca Kürt
reisleri tanıyorlar ve vergilerini onlara ödüyorlardı. Burada yaşayan Er41 Eliot, a.g.e., s.403.
42 K. Mikes, Türkiye Mektupları, Çeviren Aysel Kurucu, Tercuman 1001 Temel Eser, İstanbul.
43 Eliot, a.g.e., s.404.
310
Arş. Gör. Hasan BAKTIR
menileri buranın feodal beyleri kendine ait görüyordu; bu durum bazen
Ermenilerin sürülerini kaybetmelerine ve bazen de reislerle çatışmalarına
neden oluyordu44. Bazen de Ermeniler, diğer halklar gibi, Kürt ve Osmanlı
idaresi arasında kalıyorlardı. Her iki tarafta eş zamanlı olarak köylülerden
vergi istiyordu. Her iki tarafa da aynı anda vergi ödeyemeyen köylüler oldukça zor durumda kalıyorlardı. Bütün bunlar göz önüne alındığına, doğu
bölgelerindeki Ermenilerin durumunun Batıdakilerden farklı olduğunu ve
bu bölgede yaşayan halklar için hayatın çok daha zor olduğunu söylemek
yerinde bir değerlendirme olacaktır.
Sonuç
Osmanlı Ermenilerinin Batılı gezginler tarafından doğru anlaşılmadığı ve anlatılmadığını iddia edebiliriz. Gezginlerde Osmanlı Ermenilerine
karşı her zaman göreceli bir değerlendirme yaklaşımı vardır. Gezginler
tarafından Ermeniler, Hıristiyan oldukları için, ya Avrupa mirasının bir
parçası olarak görülmüş ya da ticaretteki yüksek yetenek ve başarılarından dolayı haksız bir şekilde Musevîlerle karşılaştırılmışlardır. Osmanlıya İngiltere’den gelenlerde de bu türden yaklaşımlar hâkimdir. Sir Paul
Rycaut, Lady Mary ve Charles Eliot gibi gezginler de Ermenilere bu şekilde yaklaşmıştır. Rycaut onları Avrupa Hıristiyan mirasının bir parçası
olarak görmüş, onunla aynı düşünceyi paylaşan Eliot da Ermenileri fiziksel anlamda Doğulu Musevîlere benzetmiş ama Mesrob’un misyonerlik
faaliyetlerini örnek vererek ve dillerinin Avrupa-Hint ailesine ait olduklarını iddia ederek aslında Ermeniler ile aynı geçmişe sahip olduklarını,
aynı mirası paylaştıklarını iddia etmiştir. Lady Mary de onları Musevîler
ile karşılaştırmış ve Osmanlı toplumunda Yahudilerden sonraki imtiyazlı
toplum olarak görmüştür. Ancak bazı bakımlardan Lady Mary’nin Ermeniler hakkındaki izlenimleri ve değerlendirmeleri diğer gezginlerinkinden
daha kapsamlı ve yerindedir. Onun Ermenilerin evlilik âdetleri, ticaretteki
başarıları ve Türkler ile benzer yaşam koşullarına sahip olduklarını söylemesi diğer gezginlerin anlattıkları ile karşılaştırıldığında daha mantıklı ve
yerinde değerlendirmelerdir. Bu açıdan Lady Mary’nin Ermeni toplumu
izlenimleri Clifford Geertz’in yakın-deneyim dediği kültür yorumu olarak değerlendirilebilir. Ancak Osmanlıda yaşayan birbirinden farklı yaşam şekilleri olan Ermenilerin kapsamlı ve yeterli anlamda anlatabildiğini
söylemek imkânsızdır. Bu yüzden de Lady Mary’nin anlattıkları detaylı
44 Eliot, a.g.e., s.393-394.
311
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
tasvir olarak görülemez. Ayrıca göz önüne almamız gereken başka bir şey
daha vardır. O da Osmanlıya gelen Avrupalı gezginler genellikle İstanbul
ve İzmir gibi büyük şehirlerde yaşayan ve tercümanlık yapan Ermeniler
ile karşılaşmış, bu yüzden de Ermenilerin konumunu yerinde görme ve
doğru değerlendirme şansları olmamıştır. Ayrıca bu gezginler Ermeniler
ile gerçek yaşam çevrelerinde değil de daha çok alışverişte karşılaşmışlardır. Köylerde ve Ermenilerin Türkler ile birlikte yaşadıkları yerlerde bu iki
toplumun benzerliklerini görmemişlerdir. Gezginlerin gözlemleri İstanbul
ve İzmir gibi kozmopolit şehirlerde karşılaştıkları Ermeniler ile sınırlıdır.
Bu yüzden de gezginlerin Osmanlı Ermenileri hakkındaki değerlendirmeleri yüzeysel ve yetersizdir.
312
Arş. Gör. Hasan BAKTIR
Kaynakça
Barsoumian, H., Christians and Jews in the Ottoman Empire, Vol.I, Holmes and Meier
Publishers Inc., New York, London 1982.
Braude, B. , B. Lewis, Christians and Jews in the Ottoman Empire, Vol. I, Holmes and
Meier Publishers Inc., New York, London 1982.
Charles, Eliot, Turkey in Europe, Frank Cass & Co. Ltd., London 1965.
Desai, A., Turkish Embassy Letters, University of Georgia Press, Athens GA. 1993.
Geertz, Clifford, Available Light: Anthropological Reflections on Philosophical
Topics, Princeton University Press N.J., Princeton. 2000.
__________, The Interpretation of Cultures, Basic Boks, New York 1973.
__________, Local Knowledge: Further Essays in Interpretive Anthropology, Basic
Boks, New York 2000.
Greenblatt, J. S., Learning to Curse: Essays in Early Modern Culture, Routledge,
London 1990.
Jack, Malcolm, Turkish Embassy Letters, University of Georgia Press, Athens GA.
1993.
Montagu, L.M.W., Turkish Embassy Letters, University of Georgia Press, Athens GA.
1993.
Mikes, K., Türkiye Mektupları, Çeviren Aysel Kurucu, Tercuman 1001 Temel Eser,
İstanbul.
Toynbee, A.J., Turkey: A Past and Future, www.projectgutenberg.com
(2003)
313
XVII. YÜZYILDA KAYSERİ’DE YAŞAYAN
ERMENİLERİN SOSYAL YAŞANTILARI
ÜZERİNE BAZI DEĞERLENDİRMELER
Yrd. Doç. Dr. Hava SELÇUK
Erciyes Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
Tel: 0 352 437 49 01 -33316
Özet
Kayseri yüzyıllardır Ermeni, Rum ve Müslümanların birlikte yaşadığı bir coğrafyadır. Yüzyıllardır bir arada yaşamak, bu toplulukların birbirlerinin sosyal yaşantılarında
etkileşimini de beraberinde getirmiştir. Bu çalışmamızda
bu etkileşimin birlikte yaşama katkıları ortaya konulmaya
çalışılacaktır. Özellikle XVII. yüzyılda yani Tanzimat dönemi
öncesinde Kayseri’de yaşayan Ermenilerin sosyal yaşantıları, mal varlıkları, evlilik-boşanma hadiseleri, Ermenilerin
Rum milletinden kişilerle evlilikleri incelenecektir. Ermeni
kadınların Müslüman olmaları ve Müslüman erkeklerle
evlilikleri, Ermeni erkeklerinin din değiştirme olayı ve bu
durumun iki topluluk arasındaki yansımaları ele alınacaktır. Kırsal alanda ve şehir merkezinde yaşayan kadınların
inançlarında meydana gelen değişikliğin sebepleri ve bunun onların yaşantıları üzerindeki etkileri üzerinde durulacaktır. Ermeni vatandaşların kadı mahkemelerini kullanma
nedenleri, Ermenilerin Kayseri’de bulunan ibadet mekânları şer’iye sicillerinden hareketle değerlendirilecektir.
Yrd. Doç. Dr. Hava SELÇUK
Giriş
Osmanlılar zamanında önemli bir yerleşim birimi olan Kayseri, farklı
toplulukları yüzyıllardır bünyesinde barındıran bir şehir idi. XVII. yüzyıl
boyunca nüfus Türkler, Ermeniler ve Rumlardan oluşmaktaydı.
Türklerle Ermeniler Selçuklu hâkimiyetinden itibaren birlikte yaşamışlardır. Aynı çevrede birlikte yaşamak etkileşimi de beraberinde getirmiştir. Şer’iye mahkemelerinin kayıtlarını incelediğimizde Türkler ve Ermeniler arasındaki sosyal ve kültürel etkileşim hareketliliğini daha iyi anlayabiliriz. Biz bu çalışmada Kayseri’deki Türk-Ermeni ilişkilerinin hukukî
boyutuna temas edeceğiz. Böylece 13 numaralı defterden 104 numaralı
deftere kadar ki şer’iye sicilleri çalışmamızın ana kaynağını oluşturacak
ve buradan Ermeniler hakkında bazı fikirler edinebileceğiz. Toplam olarak
58 adet şer’iye sicili incelendi ve Ermenilerle alâkalı kayıtlar bulundu1. Bu
çalışmada ilk olarak Kayseri’de Ermenilerin yaşadığı mahalle ve köyleri
1
Kullandığımız bu defterlerin mikrofilm ve fotokopileri Kayseri ve Yöresi Tarih Araştırmaları Merkezi (KAYTAM)’nde bulunmaktadır. Çalışmamızda kullandığımız defterlerin bir
kısmı lisans ve yüksek lisans tezi olarak hazırlanmış ve bu sayede 13, 15/2, 18, 20, 25, 27,
42, 55, 59, 60, 61, 62, 63, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 72, 74, 75, 81, 84, 88, 89/I, 90, 91, 92, 96
ve 104 numaralı Kayseri şer’iye sicilleri transkribe edilmiştir. bu defterlerin birer örneği
KAYTAM’da bulunmaktadır. Bunların dışında kullandığımız transkribe edilmeyen 56, 57,
58, 64, 71, 73, 76, 78, 79, 80, 82, 83, 85, 86, 87, 88, 89, 93, 94, 95, 97, 98, 99, 100, 101,
102, 103, 105 ve 106 numaralı Kayseri şer’iye sicillerinin mikrofilmleri yine aynı merkezde mevcuttur. Kayseri şer’iye sicilleri dipnotlarda kısaca KŞS şeklinde gösterilecektir.
317
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
tespit ettik2. Çünkü Osmanlı hukuk sistemine göre Ermeniler ve Rumlar
zımmî olarak adlandırılmaktaydı. Osmanlı Devleti tebaasını defterlere
kayıt ederken ırklarına göre değil dinlerine göre kayıt ediyordu. Üstelik
Müslümanlar ve gayrimüslimler Kayseri şehrinin bazı bölümlerinde hep
birlikte yan yana yaşamakta idiler.
Şer’î kurallar bir Müslüman devletinde yaşayan gayrimüslimlerin
kendi hukukî kurallarına göre hareket etmelerine izin veriyordu fakat arzu
ederlerse İslâmî mahkemelere de başvurabildikleri bilinmektedir. Bilindiği
gibi Osmanlı İmparatorluğu’ndaki gayrimüslimler ailevî ve dinî işler ile
alâkalı problemlerini kendi dinî liderlerinin denetiminde çözme hakkına
sahip idiler. Bunun yanı sıra her hangi bir problem için Osmanlı mahkemelerine başvurmak için bir engel de yoktu. Rumlar ve Ermeniler mirasın
taksimi, nafaka, evlenme ve boşanma gibi problemler için İslâmî kanunlara göre muameleyi seçmişler ve her hangi bir zorlama olmaksızın Osmanlı
mahkemesine başvurmuşlardır3. Örneğin XVII. yüzyıl Kayseri şeriat mahkemeleri Ermeni terekeleri kayıt edilmiştir. Böylece tereke kayıtları vasıtasıyla Ermenilerin sosyal ve ekonomik durumlarını daha iyi anlayabiliriz.
Evlenme ve Boşanma
XVII. yüzyılda Kayseri şehir ve mahallelerinin zımmî nüfusu Gregorian Ermeni ve Ortodoks Rumlardan oluşmaktaydı.
Ermeniler, İslâmî kanunlar onlara geniş haklar verdiği için bu kanunlara göre muamele edilmek için zorlama olmaksızın Osmanlı mahkemelerine başvurmuşlardır. Şayet bir zımmî kendi aralarındaki bir mesele
dolayısıyla şer’î mahkemeye başvurursa, karar Hıristiyan kanunundan
daha ziyade Müslüman kanununa göre verilmekteydi. Ermenilerin bazıları Ermeni dininden (Gregorian) ayrılarak Greek dinini (Ortodoks) kabul
etmişlerdir. Aynı şekilde Rumların bazıları da Greek (Ortodoks) dinini ter
ederek Ermeni (Gregorian) dinini kabul etmişlerdir. Çünkü Hanefî kanunu buna izin vermekteydi4. Kayseri’de zımmîler Müslümanlar gibi aynı
şekilde fetvaları araştırarak onları İslâmî mahkemeleri de kullanmışlardır.
2
3
4
Mustafa Keskin, Kayseri Nüfus Müfredat Defteri 1831–1861, Kayseri Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Kayseri 2000; Mehmet İnbaşı, XVI. Yüzyıl Başlarında Kayseri, İl Kültür
Müdürlüğü Yayınları, Kayseri 1992.
Kemal Çiçek, “Cemaat Mahkemesinden Kadı Mahkemesine Zımmîlerin Yargı Tercihi”,
Pax Ottoman, Ankara 2001, s.48–49.
Mehmet Akif Erdoğru, “XVI-XVII. Yüzyılda Kayseri Zımmîleri”, I. Kayseri ve Yöresi
Tarih Sempozyumu Bildirileri (11–12 Nisan), Kayseri 1996, s.74
318
Yrd. Doç. Dr. Hava SELÇUK
Zımmîler Müslümanlarla olan anlaşmazlıklarında olduğu gibi kendi aralarındaki anlaşmazlıklarında da fetvaları kullanmışlardır5.
Hıristiyan kanununa göre Ermeni ve Rum milletinden kişilerin birbiriyle evliliğine pek izin verilmiyordu:
Mahkeme kayıtlarına baktığımızda Ermeni ve Rumların birbirleriyle
evlilikleri ile ilgili kayıtları bulduk. Örneğin:
Kendi din-i batılamızda Ermeni ve Rumların birbirleriyle evlilikleri
alışılmış (mutad ve mutade değil iken) değil fakat Hanefî kanunu buna izin
vermektedir. Elimizdeki fetvaya göre bu evlilik geçerlidir6.
Meryem akil baliğ olduğunda Rum dininden (Ortodoks) ayrılarak Ermeni dinini (Gregorian) kabul etmiştir. Üç yıldır da Rum milletinden Şehruz adlı Ermeni ile evlidir7.
Evlilik ve boşanma ile alâkalı belgeler:
Gülcihan bint-i Safir mahkemeye başvurarak kocası ile boşandığını
ifade etmiştir8.
Sultan bin-i Sefer mahkemede iddiada bulunarak, ...ben akıl ve baliğ
oldum. Annem tarafından daha önce düzenlenen evliliği kabul etmeyeceğim. Evliliğe son veriyorum demiş. Fakat Anasdas veled-i Simon evlendiği
zaman akıl baliğ olduğuna dair iki şahit ile durumu teyit etmiş. Elinde
gösterdiği fetvaya göre evliliğin geçirli olduğu söylenmektedir9.
Sicillerde İslâmiyet’i yeni seçen Ermeniler ile Müslümanların evlilikleri de kaydedilmiştir. Zanik bint-i Kirkor Müslüman olmuş. Müslüman
ismi olarak Zeynep adını almış. Zeynep Müslüman olarak kayıt edilmiştir.
Bir Müslüman ile evlenmiştir10.
İhtida
Sicillerde az sayıda Ermeni ihtidaları kayıt edilmiştir. İhtidalar düzenli
olarak kayıt edilmekte idi, çünkü vergi kayıtları için bu gerekli di. İhtida
5
Ertuğrul Düzdağ, Şeyhülislâm Ebu Sûud Efendi Fetvaları Işığında 16. Asır Türk Hayatı,
Enderun Kitabevi, İstanbul 1972, s.89–107
6 KŞS, Defter No: 80, Belge No: 16, s.10.
7 KŞS, Defter No: 13, Belge No: 147, s.18.
8 KŞS, Defter No: 63, Belge No: 214, s.57.
9 KŞS, Defter No: 63, Belge No: 168, s.61.
10 KŞS, Defter No: 65, Belge No: 168, s.61.
319
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
edenler kendi eski isimlerini terk ederek uygun Müslüman bir isim almaktaydılar.
Mahallede yaşayan ve ihtida eden Ermeniler
Bektaş mahallesi
3 kişi
Emir Sultan mahallesi
3 kişi
Fırıncı mahallesi
3 kişi
Harput mahallesi
3 kişi
Karabet mahallesi
3 kişi
Köyyıkan mahallesi
2 kişi
Merkebçi mahallesi
1 kişi
Oduncu mahallesi
7 kişi
Sınıkçı mahallesi
2 kişi
Şehreküstü mahallesi
3 kişi
Tavukçu mahallesi
3 kişi
Tutak mahallesi
1 kişi
Tutor mahallesi
2 kişi
Toplam:
36 kişi
Köylerde yaşayan ve ihtida eden Ermeniler
Ağırnas köyü
1 kişi
Akçakaya köyü
1 kişi
Çalak köyü
1 kişi
Darsiyak köyü
1 kişi
Develi Façe köyü
1 kişi
Efkere köyü
3 kişi
Erkilet köyü
1 kişi
Gesi köyünden
3 kişi
Mancusun köyü
6 kişi
Nize köyü
1 kişi
Sarımsaklı köyü
4 kişi
Tavnusun köyü
1 kişi
320
Yrd. Doç. Dr. Hava SELÇUK
Tomarza köyü
Toplam:
3 kişi
27 kişi
Köyde ve mahallede yaşayan Ermenilerden din değiştiren Ermeniler
sicillere düzenli bir şekilde kayıt edilmiştir. Kayseri ve çevresinde XVII.
yüzyılda toplam altmış üç kişi ihtida etmiştir. İhtida edenlerin ana problemleri miras idi. Hanefî kanununa göre Müslüman olan bir kişi gayrimüslim akrabalarından miras alamamaktaydı.
Müslüman Mahkemesinde Ermenilerin Şahitliği ve Yeminleri
Kayseri mahkemelerdeki şuhud’l-hal’in tam fonksiyonu hakkında oldukça belirsizlik vardır. Hukukî tutanakların geçerli olması için dava sırasında mahkemede bulunan dinleyicilerin durumunu özetleyen belgelerin
altında isimlerinin kayıt edilmesi gerekirdi11. Çünkü kadının yanında şahit
olmazsa verilen hüküm geçersiz sayılırdı. şuhudu’l-hal her davada hemen
hemen değişmekteydi. Ermeniler kendi meselelerini şer’î mahkemeye taşıdıkları zaman kendi davalarında şuhudu’l-hal olarak atanmaktaydılar. Bu
davalarda şuhudu’l-halin sayısı 3 Müslüman 4 Ermeni veya 5 Ermeni 5
Müslüman şeklinde idi12.
İlâve olarak Oduncu mahallesinden Ermeni Sefer veled-i Cansız mahkemeye meremmetçi olarak atanmıştır13.
Müslümanlar gibi Ermeniler de eğer ki suçlayan kişi bunu ispat edemezse suçsuz olduğuna dair yemin etmesine izin verilmekteydi. Suçsuzluk yemini ile resmî olarak temize çıkabilmekte idi. Ermenilerin yeminleri
kendi inançlarına göre şöyle idi: Bil’llâhi’llezî enzele’l-İncîle alâ aheyhi’sselam14.
11 Nasi Aslan, İslâm Yargılama Hukukunda “Şühûdü’l-hal” Jüri Osmanlı Devri Uygulaması,
Beyan Yayınları, İstanbul 1999, s.52–54
12 KŞS, Defter No: 66/II, Belge No:37, s.144; Defter No: 91/2, Belge No: 349, s.170; Belge
No: 389, s.196; Defter No: 84, Belge No: 229, s.107.
13 KSŞ, Defter No: 55/II Belge No: 547, s.224.
14 Ali Aktan, “Osmanlı Belgelerine Göre Kayseri’deki Gayrimüslim Tebaanın Durumu”, III.
Kayseri ve Yöresi Tarih Sempozyumu Bildirileri, Kayseri 2000, s.22.
321
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Sağlık Alanında Ermeniler
Kayseri’de sağlık alanında Ermeniler aktif bir rol oynamaktaydı. Ermeniler ilaç kullanımı için şer’î mahkemelere başvurmuşlardır. Çünkü
Osmanlı bir hukuk devleti idi. Efkere köyünden Keşiş veled-i Ohan 8.5
kuruşa doktordan ilaç aldığını mahkeme huzurunda söylemektedir. Şayet
Ohan veled-i Keşiş’e ilaç kullanımından dolayı bir şey olursa doktordan
davacı değildir15. Çırgalan köyünden Ali bin El-Hac Halid eğer ölürse ilaç
aldığı Dimi veled-i Totorî’den davacı olmadığına dair mahkemeye başvurmuştur16.
Ermenilerin Mülkleri
Ermeniler Anadolu kasabalarında el sanatları ve ticaret ile köydekiler
çiftçilik ile meşgul idiler çünkü Osmanlı Devleti’ndeki diğer gayrimüslimler gibi onlar da askerlikten muaf idiler. Bu nedenle Osmanlı toplumunda
sayıları ve zenginlikleri artarak elit bir tabaka oluşturmuşlardır.
1608–1619 yılları arasında İstanbul, Venedik, Roma, Kahire ve
Kudüs’ü ziyaret eden Polonya asıllı Simeon 1618’de Kayseri’ye ulaşmış
ve bir ay orada kalmıştı. Şehrin; hanlar, dükkânlar, pazarlar, kuyumcu dükkânlarına sahip olmasına rağmen görünüşü genellikle harabeyi andırdığını
belirtmektedir. Ermenilerin bu dönemde fakir olduğunu ifade etmektedir17.
Fakat aynı zamanda Müslümanlar Ermenilerden daha iyi durumda değildi. Ermenilerin mal varlığı Müslümanlarla mukayese edildiğinde hiç de
sıkıntı içinde olmadıkları görülmektedir. Çünkü daha fazla mal ve mülke
sahip idiler
Örneğin Hacı Kılıç mahallesinde bir Müslümanın evi 50 esedi kuruş
iken aynı tarihte Karakiçili mahallesinde oturan bir Ermeninin evi 315 esedi kuruş idi. Yenice mahallesinden bir Müslümanın menzili 45 esedi kuruş
iken Elsem Paşa mahallesinde oturan bir Ermenin menzili 500 esedi kuruş
değerinde idi.
15 87 KŞS, Defter No: 87, Belge No: 456, s.171.
16 KŞS, Defter No: 87, Belge No: 165, s.37.
17 Hrand D. Andreasyan, Polonyalı Simeon’un Seyahatnamesi (1608–1619), Baha Matbaası,
İstanbul 1964, s.158–162.
322
Yrd. Doç. Dr. Hava SELÇUK
Kilise Tamiri ve Vakıflar
II. Mehmet’in İstanbul’u fethinden sonra, Bursa’daki Ermeni ruhanî
reisini İstanbul’a getirterek Ermeni Patrikliği’ni kurması ve Patrikliğe bütün Ermenilerin dinî lideri sıfatını tanıyarak din, mezhep ve hatta bir kısım
cemaat işlerinde yetkili kılması Osmanlı İmparatorluğu’nun Ermeni topluluklarına karşı yakınlığını hoş görüsünü ve güvenliğini göstermektedir18.
Osmanlı Devleti, Ermenilerin kiliselerinin tamirine izin vermekte, fakat yeni kilise yapımı pek tasvip etmemekteydi.
Kilise tamiri ve vakıflarla alâkalı belgeler:
Nize köyündeki Manastır harabe halindedir. Bu Manastırın tamir edilmesi gerekmektedir19.
Serkiz Kilisesi harabe halindedir20.
Meryem Ana Kilisesi için bir vakıf kurulmuştur. Hacı İsa bu vakfa 143
kuruş vakfetmiştir21.
Kadem bint-i İskender Ermeni Kilisesi’nin yoksulları için 225 kuruş
para vakfetmiştir22.
Sisliyan mahallesinde Demirci Budak tarafından bir çeşme yapılmıştır.
Mihail veled-i Bogos Sisliyan mahallesindeki evinin kirasını bu çeşme için
vakfetmiş ve çeşmenin tamiri için bu kiranın harcanmasını istemiştir23.
Sonuç
XVII. yüzyılda Kayseri’de Müslümanlar ve Ermeniler birbirlerinden
ayrılmadan hep birlikte yaşamışlardır. Gayrimüslimler istedikleri her zaman şer’î mahkemeyi kullanmışlardır. Onların davaları birbirine o kadar
karışmıştır ki mahkemeyi belirli bir gün değil istedikleri her saatte kullanabilmişlerdir. İslâm Hukuku, onların zenginlik, özgürlük, mal ve mülklerini
korumuş, hatta dinlerini kısıtlama olmaksızın yaşaya bilmelerine imkân
vermiştir.
18
19
20
21
22
23
Osmanlı Arşivi, Yıldız Tasnifi, Ermeni Meselesi–3, İstanbul 1989
KŞS, Defter No: 106, Belge No: 65, s.24.
KSŞ, Defter No: 91/I, Belge No: 310, s.147.
KSŞ, Defter No: 82, Belge No: 18, s.8.
KSŞ, Defter No: 98, Belge No: 315, s.128.
KŞS, Defter No: 60/I, Belge No: 60, s.17.
323
BULGAR ARAŞTIRMACI NİKOLA NAÇOV’UN
BURSA GEZİSİ BAŞLIKLI YAPITINDA
BURSA ERMENİLERİ
Dr. Hüseyin MEVSİM
Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Bulgar Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı
E-mail : [email protected]; Tel : 0 312 310 32 80-1573
Özet
1859–1940 yılları arasında yaşamış olan Nikola Naçov,
Uyanış Çağı adıyla bilinen XIX. yüzyıl Bulgar kültürü, halk
yaratıcılığı ve dönemin önde gelen kişilikleriyle ilgili değerli araştırmalara imza atmıştır. 1879’un sonbaharında,
Osmanlı-Rus Savaşı’ndan hemen sonra, yıllar önce İpek
Han’da abacılık yaparken vefat etmiş olan babasının mirasına sahip çıkmak için doğduğu Kalofer kasabasından
Filibe-Edirne-İstanbul-Mudanya üzerinden Bursa’ya gelir.
İlk defa uzun yolculuğa çıkan 20 yaşındaki delikanlı, neredeyse günü gününe tuttuğu notlarını 1934 yılında Bursa
Gezisi. Yolculuk Notları başlığı altında kitaplaştırır. Nikola
Naçov bu yapıtında Bursa Ermenilerinin toplumsal yaşamlarına ilişkin ilgi çekici gözlemler ve tanıklıklar bırakır.
Dr. Hüseyin MEVSİM
Giriş
1859–1940 yılları arasında yaşamış olan Nikola Naçov, daha çok Uyanış Çağı olarak tanımlanan XIX. yüzyıl Bulgar tarihi, halk yaratıcılığı ve
önemli kişilikleri hakkındaki incelemelerinin yanı sıra, o dönemin kültür
ve edebiyat merkezlerini konu edinen çok değerli çalışmalara imza atmış
bir araştırmacı ve bibliyografyacı olarak bilinmektedir. Özellikle Naçov’un
1920’lerde yayımlanan Bulgar Folklorunda Beyaz Mara Türküsü (Mara,
Byala Bılgarka, V Naşiya Naroden Epos) ve 1877 Yılına Kadar Bir Bulgar Kültür Merkezi Olarak İstanbul (Tsarigrad Kato Kulturen Tsentır Na
Bılgarite Do 1877 G) başlıklı araştırmaları günümüzde dahi birer değerli
kaynak niteliğini yitirmemişlerdir. Uzun sayılabilecek yaşamının bazı dönemlerinde öğretmen, memur ve kütüphaneci görevlerinde bulunduğunu
bildiğimiz Naçov’un edebiyat alanında, konu ve karakterlerini Bulgar tarihinden aldığı öykü ve uzun öykü denemeleri olmuşsa da, eleştirmenlerin
belirttiği gibi11 bunlarda etnografik ayrıntılara ve tasvir aşırıcılığına düştüğünden dolayı başarılı örnekler sunamamıştır.
Naçov, konumuzla ilgili ve alt başlığı Yolculuk Notları (Pıtni Belejki)
olan Bursa Gezisi yapıtını 1879’da, Osmanlı-Rus Savaşı’ndan hemen sonra kaleme alır, izlenimlerinin bir kısmını 1890’larda çeşitli dergilerde yayımlar, ancak bunları kitap haline 1934 yılında getirir. Yapıtın asıl başlığı
Do Brusa i Nazad biçiminde olup, Bursa’ya Gidiş ve Dönüş diye çevrilme1
“Reçnik na bılgarskata literatura”, Sofya, 1977, cilt 2, s.431.
327
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
si gerekir, ancak Türkçe’ye yatkınlığı açısından Bursa Gezisi seçeneğinin
daha uygun olduğunu sanmaktayız. 20 yaşındaki Naçov’un doğduğu Kalofer22 kasabasından Filibe-Edirne-İstanbul üzerinden Mudanya’ya ve buradan da Bursa’ya gelmesinin nedeni, 17 yıl önce, anımsayamayacağı kadar
küçük yaştayken, uzun yıllar Bursa’da abacılık yapan babasının beklenmedik vefatından sonra burada kalan mirastan kendi payına düşeni almak
ve bu yolla elde etmeyi tasarladığı parayla öğrenimini Robert Kolej’de
sürdürmektir. İlk defa böylesine uzun bir yolculuğa çıkan Naçov gezisini
ayrıntılı bir şekilde, neredeyse saati saatine kaleme alır. Edindiği bütün
bilgi ve izlenimlerini kâğıt üzerine döker. Bu notların bugün, OsmanlıRusSavaşı’ndan sonraki kritik dönemde Filibe, İstanbul ve Bursa’daki sosyal, ekonomik ve kültürel yaşama, İmparatorluktaki ulaşım hizmetlerine
ışık tuttuğunu, bundan dolayı değerli bir tanık niteliği taşıdığını görürüz.
Bu gezi notlarının profesyonel ve ünlü bir yazarın kaleminden değil de
amatör, her gördüğünü yazma eğiliminde olan bir kişi tarafından kaleme
alınması kanımızca değerini arttırmaktadır. Geçtiği tren duraklarını birer
birer saymasından tutun, aldığı tren ve gemi biletlerinin fiyatlarına varıncaya kadar… ayrıntılara giren Naçov, Bursa’da karşılaştığı Ermenilerle
ilgili de gözlemlerde bulunur. Aslında yazar, Bulgar yaratıcı dikkatini sadece Bursa Ermenileri üzerine odaklama amacını veya kaygısını taşımaz,
ancak sözü edilen dönemde şehrin önemli unsurları olan Ermeniler de objektifine takılırlar.
Bu yapıtta Nikola Naçov farklı ırk, din ve kültürlerin Osmanlıda birlikte yaşama sanatının örnekleri üzerine ilgi çekici gözlemlerde bulunur. O
yıllarda gemiyle Mudanya’ya ulaşıldıktan sonra Bursa’ya fayton arabalarıyla yolculuk eder. 15. sayfada Bir faytona 2 Rum, 1 Türk ve ben bindik,
faytoncumuz ise Araptı, diye okuruz.
Notların 60. sayfasında geçen; Faytona Manol amcam, ben, Artin
Bogosyan adında bir Katolik Ermeni ve Türk olan İbrahim Ağa bindik.
Manol amcam yol boyunca eskiden tanıdığı birçok Rum, Ermeni, Yahudi
ve Türkle karşılaştı. Bunlar onu sevinçle selamlıyor, sorular soruyorlardı
ifadeleri bu gözlemin bir örneğidir..
Kitabın Bursa Hakkında Bir Şeyler Daha (Oşte neşto za Brusa) başlıklı son bölümünde yazar, şehirle ilgili bilgiler sunarken, burada Ermeni
Piskoposluğu olduğunu ve 2 Ermeni kilisesi bulunduğunu belirtir.
2
Koca ile Orta Balkan arasındaki vadide bulunan bu kasaba Osmanlı döneminde çok büyük
bir abacılık ve kaytancılık merkezidir.
328
Dr. Hüseyin MEVSİM
Naçov’un Bursa’da babasından kalma neleri vardır? Uzun Çarşıda
abacılık yapılan bir dükkânın 1/5 payı (diğerleri Agop Agopyan adında
bir Ermeniye aittir), İpek (Koza) Han’da bir oda ile babasının yıllar önce
Bursa ve çevre köylere veresiye dağıtmış olduğu abaların paraları, ve ticaret meclisinde birikmiş 800 kuruşu vardır. Bir zamanlar Bursa’nın en
ünlü abacıları arasında yer alan babasının, yetiştirdiği Ermeni ve Rum
ustalar arasında büyük saygınlığı vardır. İpek Han’daki odayı, gösterişli,
aydın, varsıl bir kişi olarak nitelenen Kirkor Ohanesyan Filibeli adındaki bir Ermeniye satarlar. Satış ve bununla ilgili pazarlık süreci uzun sürer, çünkü taraflar fiyatta anlaşamazlar. Naçov 60 lirada diretirken Ermeni
40’ın üzerine çıkamayacağını belirtir. Ayrıca Kirkor Ohanesyan’ın bu satışı fazla dillendirmemesi ve dolayısıyla yeni müşteriler bularak odanın
fiyatını arttırmaması için tellala bir şeyler verdiği söylenmektedir. En sonunda, Bursa’ya 15-20 yıl önce Filibe’den göç ettiğinden dolayı, bir anlamda hemşehrisi olan, Kirkor Ohanesyan’a oda 45 liraya verilir, Agop
Agopyan’a da Uzun Çarşı’daki dükkânın payı satılır. Devir ve intikal işleri
Evkaf’ta yapılır. Son vali Ahmet Vefik Paşa’nın bu işlemleri onaylaması
gerektiğinden onun makamına da çıkılır. Satıcı statüsündeki Bulgarlar çekingen ve tedirginliğe kapılırken Kirkor’un rahat tutum sergilediği, Türk
büyükleriyle yakın ilişki içinde olduğu gözlenir. Ayrıca birkaç defa üstün
bir Türkçe konuştuğunun altı özellikle çizilir.
Naçov’a veresiye borcu olanlardan biri de Keles köyünden Hacı Yanaki adında bir Rumdur. Bursa pazarı Pazartesi ve Cuma günleri kurulur. 13
Ağustos Pazartesi günü Hacı Yanaki kozalarıyla Bursa’ya gelir ve bunların
satışından elde edeceği parayla borcunu ödemeyi düşünür. Ancak sözü edilen tarih Ermenilerin Meryemana Yortusu’nu kutladıkları gün olduğundan,
bunların dükkân ve mağazaları kapalıdır. Sonuçta Yanaki o gün kozalarını
satacak birilerini bulamaz. Bu örnek Ermenilerin Bursa’daki ticarî etkinliklerin, özellikle ipekçilik ve abacılık alanının ne kadar içinde bulunduklarını ve bu alanda belirleyici bir rol üstlendiklerini gösterir. Naçov, Bulgarlar
arasında Ermenilerin daha çok Solaklar olarak bilindiklerini vurgular ve
bunun nedenini de şöle açıklar; Haç çıkartırken Ermeniler alnından sonra
parmaklarını önce sol göğsüne dokundururlar.
Naçov’un yapıtında Ermenilerin sosyal yaşamlarıyla ilgili kısa, ama
ilgi çekici ayrıntılara da değinilir. Dere mahallesine yaptıkları ziyaretlerin
birinde görkemli bir Ermeni evi görürler. Bu seçkin evde 1861 sonbaharında Kütahya sürgününden buraya nakledilen Bağımsız Bulgar Kilise savaşçısı papaz İlarion Makariopolski de kalmıştır. Evin kapısında yaşlı, esmer,
329
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
saçları beyazlamış ve sigara içen bir Ermeni kadınına rastlarlar. Aslında
Naçov tütün içme olayına bir iki yerde daha değinir. Yine aynı mahallede
başka yaşlı bir Ermeni kadınının da sigara içtiğine tanık olur. Yazara göre
Bursa’da Ermeni ve Rum kadınları, hatta genç kızlar, neredeyse istisnasız
tütün içerler ve bu kötü alışkanlıklarını Bulgar kadınlarına da bulaştırırlar.
Ortodoksların Meryemana Yortusu’nu kutladıkları 15 Ağustos’ta Naçov ve amcası, varlığını başkalarından duydukları bir Protestan Ermeni
pansiyonunu ziyaret ederler. Çünkü burada son savaşta yetim kalmış Bulgar çocuklarının da bulunduğunu öğrenmişlerdir. Pansiyonun avlusunda
süslü bir bahçe ve meyve ağaçları arasında kümeler halinde oynayan, tek
tip elbiselerle giydirilmiş ve yeni banyoları yaptırılmış çocuklar görürler.
İçeriden organ sesi duyulur. Pansiyonun başöğretmeni Kirkor Efendi; neredeyse bütün Ermenilerin olduğu gibi kara gözlü, yakışıklı ve aydın, ziyaretçileri karşılar ve misafir odasında kabul eder. Bulgarlar ve Ermeni
aralarında Türkçe konuşurlar.
Kirkor Efendi pansiyonlarında 3 Bulgar kız çocuğunun bulunduğunu
söyler. Bunlar 7–12 yaşlarında olup Eski Zağara’dan getirilmişlerdir. Yetim
çocukların ürkek halleri dikkatlerden kaçmaz, ellerini arkaya bağlayarak
dururlar, katı disiplin kuralları içinde yetiştirildikleri açıktır. Kirkor Efendi
bu kız çocuklarının bakımları için Gospodinov adında Eski Zağaralı bir
Bulgarın yıllık 50 Türk lirası ödediğini söyler. Daha sonra baş öğretmenle
genel ve gündelik konular üzerinde konuşmaya başlarlar. Kirkor, Bulgar
ve Ermeni halklarının aynı acıklı tarihsel yazgıyı paylaştıklarını ifade eder
ve Bulgarların en nihayet uzun süren Türk egemenliğinden kurtulduklarına çok sevindiğini belirtir. Bulgar halkı ve yeni seçilen knez Aleksandır
Batemberg’den övgüyle söz edip derin bir nefes aldıktan sonra kötü yazgılı
vatanlarından, Hayastan’dan söz eder. Hiç, ama hiçbir zaman bağımsızlık
güneşinin bereketli ışınlarının onu ısıtmayacağını ve aydınlatmayacağını
söyler. Naçov’un tanıklığına göre pansiyonda çeşitli milletlerden 40’a yakın yetim çocuk vardır.
Tarihçi veya henüz araştırmacı kimliğini oluşturmayan 20 yaşındaki
Naçov’un amatörce, önyargı süzgecinden geçirmeyerek, dolayısıyla çarpıtmayarak, gördüğünü yazdığı ve yansıttığı bu yolculuk notlarından kozmopolit Osmanlının bir izdüşümü niteliğindeki Bursa’da tüm etnik ve dinî
unsurların nasıl beraberce ve karşılıklı etkileşim içinde yaşadığı görülmektedir.
330
Dr. Hüseyin MEVSİM
Bu yapıta göre XIX. yüzyılın ikinci yarısında Bursa’da abacılık ve
ipekçilik alanlarında Ermenilerin söz sahibi oldukları, bu uğraş ve mesleklerle ilgili etkinliklerin merkezinde bulundukları, ayrıca çok kapsamlı bir
kavram olan ticaretin bütün ayrıntı ve inceliklerini çok iyi bildikleri anlaşılmaktadır. Yaşadıkları evlerden sosyal statülerinin yüksek olduğu görülür. Eğitim ve din alanlarında herhangi bir kısıtlamaları, resmî makamlarla
ve dolayısıyla Osmanlı yönetimiyle bir sıkıntıları yoktur. Ancak Protestan
Ermeni pansiyonunun başöğretmeni Kirkor Efendi’nin dillendirdiği bazı
ayrılıkçı tohumların da yeşermeye başladığı anlaşılır. Ermeni kadınların sigara içme alışkanlıkları da bir sosyal statü göstergesi olarak algılanabilir.
Bütün bunların yanında son derece çalkantılı bir dönemde, 17 yıl aradan sonra Nikola Naçov’un babasının mirasına sahip çıkabilmesi, hiçbir
hakkının kaybolmaması ve bütün işlemlerin kendinin bile beklemediği
kadar kolay ve acele bir şekilde yapılması, Osmanlıdaki hukuk ve adalet
anlayışının çok önemli bir kanıtıdır.
331
XVIII. YÜZYIL OSMANLI TOPLUMUNDA ERMENİLER:
GÖZLEMLER VE DÜŞÜNCELER
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
İstanbul Üniversitesi Hasan Ali Yücel Eğitim Fakültesi Sosyal Bilgiler Eğitimi Anabilim Dalı
E-mail: [email protected], [email protected]; Tel: 0 212 440 00 00 -26048
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Özet
XIX. yüzyılda ve XX. yüzyıl başında Osmanlı toplumunda Ermeniler konusu üzerine birçok araştırma ve incelemede bulunulmuş,
bunun doğal bir neticesi olarak yerli ve yabancı çok sayıda yayın
yapılmıştır. Bu durumun ortaya çıkışında, kuşkusuz Avrupa’daki
bazı Ermeni lobilerinin ve onların etkisinde kalan bazı siyasî kuruluşların temsilcilerinin, Türkler ve Türkiye Cumhuriyeti hakkında
belli gayelere yönelik olarak geliştirdikleri siyasetlerin büyük etkisi olmuştur. Bu siyaset, doğal olarak bazı yazar veya araştırmacıları konuyla ilgili araştırma ve incelemeler yapmaya yöneltmiş ve
onları görüş bildirme konusunda teşvik edici bir işlev görmüştür.
Son yıllarda Türkiye’de bu konuda yapılan yayınların bu siyasetin
bir uzantısı olarak ortaya çıktığından hiç kuşku yoktur.
Ancak ne var ki, aynı siyasetin, bugüne kadar her nedense ciddi
anlamda, Osmanlı toplumundaki Ermenilerin daha önceki asırlardaki durumlarına yönelik araştırma ve incelemeleri teşvik edici
işlevini devreye pek sokamadığı, dolayısıyla daha önceki asırlarda Ermenilerin durumlarının belirlenmesine yönelik ilgiyi aynı
oranda ortaya çıkararak bir takım çalışma ve yayının yapılmasını
yaratamadığı görülmektedir.
Hâlbuki Osmanlı Devleti’nin hükümet merkezindeki kurumlarda,
özellikle devletin karar mercii olan Divan-ı Hümayun’da tutulan
çeşitli defterlerde, eski dönemlere ait bu konuları içeren belgelere rastlamak ve bunlardan hemen hemen hiç incelenmemiş
olan XV. asırdan XIX. asra kadar olan dönemde Ermenilerin Osmanlı toplumundaki durumları ile ilgili bilgilere ulaşmak mümkün bulunmaktadır. Bu anlamda, özellikle XVIII. yüzyıla ait tespit
ettiğimiz belgelerden anlaşıldığına göre Ermeniler, Osmanlı toplumu içinde imparatorluk topraklarının farklı bölgelerinde farklı işlerle uğraşarak, hatta antlaşma gereği Osmanlı Devleti’nin
imparatorluk topraklarında ticaret yapma imtiyazını elde etmiş
başka ülkelerin veya devletlerin insanları ile alış-veriş yaparak
vs. ilişkilerde bulunarak hayatlarını sürdürmekteydiler. Onların
imparatorluğun birbirinden farklı özelliklere sahip Halep, Tokat,
İzmir, Samsun gibi çeşitli şehirlerinde veya bölgelerinde yaşamlarını sürdürdüklerine şahit olunmaktadır. Yapılacak araştırmalar
sonucunda imparatorluğun başka şehir ve kasabalarında da
toplumun bir parçası olarak yaşamlarını sürdürdükleri ortaya
konabilecektir. Bu durum, Osmanlı toplumu içinde Ermenilerin,
imparatorluk ahalisinin ülke genelindeki dolaşımı gibi, ülkenin
çeşitli coğrafyalarında ahalinin diğer üyeleri olarak dolaşım halinde bulunduklarını ortaya koymaktadır.
Kayseri’deki bilimsel toplantıda işte bu konu tartışmaya açılarak,
düşünce üretiminin yapılmasına katkıda bulunulmaya çalışılacaktır.
334
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
Giriş
XIX. yüzyılda ve XX. yüzyıl başında Osmanlı toplumunda Ermeniler
konusu üzerine birçok araştırma ve incelemede bulunulmuş, bunun doğal
bir neticesi olarak yerli ve yabancı çok sayıda yayın yapılmıştır.
Kuşkusuz Avrupa’daki bazı Ermeni lobilerinin, şu veya bu nedenle
onların yanında yer alanların ve etkilerinde kalanların, ayrıca, menfaatini
Türkler ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne karşı Ermenileri desteklemekte
gören ve onları adeta eylemlerinde teşvik eden batılı siyasetçilerin, belli
gayelere yönelik olarak geliştirdikleri siyasetlerinin, bu sonucun ortaya çıkışında büyük etkisi olmuştur.
Ermeniler üzerine geliştirilen bütün bu siyasetler, günümüz basın ve
yayın organlarına da zaman zaman yansıtılmıştır. Basın ve yayın organları
gazeteler1 ve televizyonlar2 kanalıyla dünyaya yayılan Ermeniler ve soykırım konusuyla ilgili düşünceler, yeni tartışmaları da birlikte getirmiştir.
1
2
Örneğin Bkz. “Ünlü Fransız Tarihçi Ferro: Lobilerle Meclisin Arasında Sıkıştık”, Zaman,
22 Aralık 2005, Perşembe, s.1, 13; “Ermeni Asıllı Olmak, Farklı Mı?”, Posta, 28 Ocak
2006, Cumartesi, s.15; “Soykırım Anıtına Karşı ‘İnsanlık Abidesi’ Dikilecek”, Zaman, 31
Ocak 2006, Salı, s.5; “Fransız Tarihçiler: ‘Soykırım’ Yasası Değiştirilsin”, Zaman, 31 Ocak
2006, Salı, s.13.
“Soykırım Tartışılınca Ermeniler Çok Kızdı: Amerikan PBS Televizyonunun 17 Nisan’da
Yayımlayacağı ‘Ermeni Soykırımı’ Adlı Belgeselle İlgili Panelde Soykırım Tezini Reddeden Tarihçileri Konuşturması, ABD’deki Ermeni Topluluğunu Ayağa Kaldırdı”, Milliyet,
17 Şubat 2006, s.22; “Ruşen Çakır, Ermeni Soykırımı Belgeselini İzledi ve Yazdı: Ermeni
Belgeseli Engellenemedi; Türkler’i Gaddar, Tecavüzcü ve Katil Olarak Gösterdiler. Türklerin Yayınlanmaması İçin 40 Bin İmza Topladığı Ermeni Belgeseli ABD’nin Kamu Kanalı
335
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Ermeniler ve soykırım üzerine geliştirilen siyasetler, halkların, milletlerin kafasını bulandırmak, kargaşa yaratmaktan öteye gitmemiş, kin ve
nefret tohumlarını yaratmaktan başka bir işe yaramamıştır.
Dünya kamuoyunda geliştirilen bu durum, insan, toplum ve millet duyarlılığı olan bazı yazar veya araştırmacıları, konuyla ilgili araştırma ve
incelemeler yapmaya yöneltmiş ve onları görüş bildirme konusunda teşvik
edici bir işlev görmüştür. Son yıllarda Türkiye’de bu konuda gerek resmî
gerekse özel ilgi yoluyla yapılan yayınların da dünyada geliştirilen bu durumun bir uzantısı olarak ortaya çıktığından hiç kuşku yoktur.
Yanlı, duygulu ve çıkarcı yaklaşımlar, insanların ve toplumun hafızasında ancak karmaşaya, çelişkili durumlara neden olabilir. Hâlbuki hakikat
tektir ve onu kabullenmekten başka insanların çaresi yoktur. Aksi takdirde
insanların kendilerine zarar vermeleri, acı çekmeleri söz konusudur. İnsanlar bu gerçeği, ağır bedeller ödeyerek anlamışlardır. İnsanların huzura
ermeleri, iyi ilişkiler geliştirmeleri, bu gerçekçi yaklaşımlarının yüksekliğiyle orantılıdır. Bunu iyi anlamak gerekmektedir.
Ne var ki, gerek Türkiye’de gerekse dünyada Türk-Ermeni ilişkileri ve soy kırımı iddiaları üzerinden yararlanmak isteyen sözde bilimciler,
edebiyatçılar, siyasetçiler ve sairler vardır. Şu andaki nesiller, günümüzde
bu örneklere şahit olmak bahtsızlığını yaşamaktadırlar. Özlem duydukları
huzurlu ve müreffeh dünyalarına, bir de bu yönüyle zarar verildiğini görmektedirler.
Dünyada ve Türkiye’de son yüzyıl içinde ortaya çıkan Ermeni soykırımı iddialarıyla ilgili üretilmiş siyasetlerin ve düşüncelerin, her nedense
Osmanlı toplumunda Ermenilerin daha önceki asırlardaki durumlarının
belirlenmesine yönelik ilgiyi harekete geçirip ortaya koyamadığı, araştırma ve incelemeleri teşvik edici işlevini ciddi anlamda yönlendiremediği,
yayınlar yaratamadığı görülmektedir.
Bu durum, Türkiye’de de bugüne kadar yapılan bilimsel yayınlarda ve
toplantılarda açıkça fark edilebilmektedir. Son 35 yılda gerçekleştirildiği
ve yayınlandığı anlaşılan çalışmalarda3 görülmektedir ki, birkaçı müstes-
3
PBS’e Bağlı 348 Kanalda Yayınlandı. İddialar Gerçek Gibi Gösterildi.”, Vatan, 19 Nisan
2006, Çarşamba, s.1, 14.
Türkiye ve dünyada son yıllarda Türk-Ermeni ilişkileri ve soykırımı üzerine basın ve yayın
organlarına yansıyan iddialar ve tartışmaların bir sonucu olarak gerçekleştirilen çalışma
ve yayınlar arasında, birçok örnek bulunmakla birlikte, bir fikir vermek amacıyla şunlar
belirtilebilir: Ali Balkan Metel, Ermeni Mezalimi ve Gerçekler, 3. Baskı, Yeni Batı Trakya
Dergisi Yayınları, Seri No: 6, İstanbul (Tarihsiz), s.207; Dokuz Soru ve Cevapta Ermeni
336
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
na4, ekseriyetle Osmanlı toplumunda Ermenilerin XIX. ve XX. yüzyıldaki
durumları işlenmiştir. Son dönemlerde bazı kurum ve kuruluşlar tarafından
gerçekleştirilen bilimsel toplantılarda5 da durum pek değişmemiştir. Toplantılarda da ağırlıklı olarak işlenen konular, Ermeni soykırımı iddiaları ve
tehcir olayı üzerine odaklanmıştır6.
Tarihte Türk-Ermeni ilişkileri ve Osmanlı Devleti döneminde Türk-Ermeni ilişkilerinin başlaması konuları ile XIX. yüzyılın ikinci yarısı ve XX.
yüzyılın başında Ermenilerin durumunu ele alan bu çalışmalarda, XVIII.
yüzyıl ve daha önceki Osmanlı Devleti dönemlerinde Ermenilerin toplum
yapısı içindeki durumu hakkında bir takım kısa tespitler yapılmaktadır7.
4
5
6
7
Sorunu, Dış Politika Enstitüsü, Ankara 1989, s.41; The Turkish Republic Prime Ministry
General Drectorate of The State Archives Directorate Of Ottoman Archives, Armenians in
Ottoman Documents (1915–1920), Ankara 1995, s.641; Georges de Maleville, 1915 Osmanlı-Rus Ermeni Trajedisi (Fransız Avukatın Ermeni Tezleri Karşısında Türkiye Savunması), Çeviren Necdet Bakkaloğlu, Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 1998,
s.146 + 5 Harita; Neriman Hasanaliyev, Rusya’nın Van ve Erzurum’daki Başkonsolosu
Mayevski’nin Hatıraları (Türklere Ermeni Mezalimi veya Ermenilerin Türklere Mezalimi),
Türkiye Türkçesine Aktaran Enver Uzun, Trabzon 2001, s.35; Necdet Sevinç, Arşiv Belgeleriyle Tehcir-Ermeni İddiaları ve Gerçekler, İkinci Baskı, Milenyum Yayınları, İstanbul
2004, s.396.
Bahaeddin Yediyıldız, “XVI-XIX. Yüzyıllarda Ermeniler’in Türk Toplumu İçindeki Yeri”,
Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu (8–12 Ekim 1984, Erzurum), Ankara 1985, s.141–147; Yücel Özkaya, “Arşiv Belgelerine Göre XVIII. ve XIX.
Yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeniler’in Durumu”, Tarih Boyunca Türklerin
Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu (8–12 Ekim 1984, Erzurum), Ankara 1985,
s.149–158; Yusuf Oğuzoğlu, “XVII. Yüzyılda Türkler’in Ermeni Toplumu ile İlişkileri
Hakkında Bazı Bilgiler”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu (8-12 Ekim 1984, Erzurum), Ankara 1985, s.265-270.
Örneğin, Iğdır’da 1995’te düzenlenen toplantı (Iğdır “Tarihi Gerçekler ve Ermeniler”
Uluslararası Sempozyumu, 24–27 Nisan 1995, Iğdır, Iğdır Valiliği Kültür Yayınları, No: 1,
Ankara 1997, s.239) ile Kasım ayında son günlerde İstanbul Üniversitesi’nin İstanbul’da
gerçekleştirdiği (Türk-Ermeni İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar Uluslararası Sempozyumu
(15–17 Mart 2006, İstanbul) toplantısında katılımcı araştırmacıların ele aldığı konuların
ağırlık noktasını son yüz yıldaki Türk-Ermeni ilişkileri ve soykırımı iddiaları teşkil etmiştir.
Bu yönüyle bakıldığında, Kayseri’de Erciyes Üniversitesi tarafından 20–22 Nisan 2006’da
düzenlenen “Osmanlı Toplumunda Birlikte Yaşama Sanatı: Türk-Ermeni İlişkileri” konulu
I. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Sempozyumu (EUSAS)’ Türk-Ermeni ilişkileri ve soy
kırımı iddiaları ile tehcir olayında eksik kalan konuları giderme yolunda atılmış bir adım
olarak görülebilir.
Bu konuda örnek olarak şu çalışmaları incelemek bize bir fikir verebilir: Hamza Bektaş,
Ermeni İsyanları, Göç Ettirilme Nedenleri ve Uygulamada Devletin Rolü, Trabzon Belediyesi Kültür Yayınları No: 64, Trabzon 1988, s.14–31; Erdal İlter, Ermeni Kilisesi ve Terör,
Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları, Sayı 3,
Ankara 1996, s.25–30; Şenol Kantarcı-Kamer Kasım-İbrahim Kaya ve Sedat Laçiner, Er-
337
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Bununla, çok genel ve kısa değerlendirmelere gidilerek, Osmanlı toplum
yapısı içinde Ermenilerin durumları açıklanmaya çalışılmaktadır. Hatta bu
genel değerlendirmelerde, Selçuklu Devleti’ndeki Ermenilerin durumlarına yönelik dönemin kaynaklarından bazı bilgiler de sunulmaktadır8.
Hâlbuki Osmanlı Devleti’nin taşradaki kurumlarında ve hükümet
merkezindeki karar mercii olan Divan-ı Hümayun’da tutulan çeşitli defterlerde, eski dönemlere ait bu konuları içeren kayıtlara rastlanmaktadır.
Bunlardan, hemen hemen incelenmemiş dönem olan, XV. asırdan XIX.
asra kadarki süreçte Ermenilerin Osmanlı toplumundaki durumları ile ilgili çok kıymetli bilgilere ulaşılabilmektedir.
Türk-Ermeni ilişkileri konusunda duygulu, maksatlı ve ön yargılı yaklaşımlardan çok hakikî belgelerin ve kayıtların ortaya koyduğu doğrular
üzerinden Türk-Ermeni ilişkilerine bakmak, Osmanlı toplumu içinde Ermenilerin yerini belirlemek gerekmektedir. Bu akılcılık sayesindedir ki,
bugünkü siyasî sorunların ve çıkmazların önüne geçmek olası görünmektedir. Sadece Türk arşiv ve kütüphanelerindeki dönemin kayıt ve belgelerinin değerlendirilmesiyle değil, aynı zamanda batı ülkelerinin dönemin
kütüphane ve arşiv kayıtlarının ve diğer kaynakların sunduğu bilgilerin
incelenmesi ve değerlendirilmesiyle de bu hedef desteklenmelidir. Gerçekten de batı ülkelerinin kütüphane ve arşiv kaynaklarının, Türk kaynaklarıyla büyük ölçüde örtüştüğü, hatta onların bugün 1915 Ermeni olayları
hakkında bilinenlere değişik yaklaşımlar yapılması gerektiğini ortaya koymaktadır9.
8
9
meni Sorunu El Kitabı, Stratejik Araştırma ve Etüdler Millî Komitesi (SAEMK) ve ASAM
Ermeni Araştırmalar Enstitüsü Yayını, Ankara 2002, s.1-8, 21-28; Mehmet Saray, Ermenistan ve Türk-Ermeni İlişkileri, Genişletilmiş ikinci Baskı, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 2005, s.9-12.
Mehmet Saray, Selçuklular dönemi hakkında çalışmalar yapan müelliflerin tespitlerinden
yola çıkarak konuyla ilgili bir takım örnekler sunmaktadır. Bkz. Saray, a.g.e., s.9-11; Saray,
“Osmanlı Devlet Anlayışı ve Ermeniler”, İstanbul Üniversitesi, Türk-Ermeni İlişkilerinde
Yeni Yaklaşımlar Uluslararası Sempozyumu, 15-17 Mart 2006, İstanbul.
İstanbul Üniversitesi tarafından 15-17 Mart 2006’da İstanbul’da gerçekleştirilen “TürkErmeni İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar” konulu uluslararası toplantıda, “Ermeni Sorunu ve
İngiltere” adlı bildirisiyle Salahi Sonyel, “Ermeni Sorunu ve Fransa” adlı bildirisiyle Hasan Dilan, “Ermeni Sorunu ve Rusya” adlı bildirisiyle Azeri Türklerinden Cemil Hasanlı,
“Ermeni Sorunu ve Avusturya” adlı bildirisiyle İnanç Atılgan, “Ermeni Sorunu ve ABD”
adlı bildirisiyle Kemal Çiçek batı ülkelerinin arşiv belgeleri ve kayıtlarının, Ermenilerin
Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’ndeki durumları ve onların savaşta taraf olan
etkinliklerine, günümüzde bazı kesimler tarafından bilinçli ve bilinçsizce yapılan 1915 ve
1916 Ermeni Soykırımı iddialarına yeni bakış açıları kazandırdığını ortaya koymuşlardır.
338
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
Uzun yıllar boyunca muhtelif konuları içeren projeler kapsamında
Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde yapığım araştırma ve incelemeler sırasında, XVIII. yüzyıla ait çeşitli tasnifler arasında yer alan kayıtlar ve
defterler taranırken tespit ettiğim ve ileride kullanabileceğimi düşünerek
kimliklerini aldığım Osmanlı Toplumunda Ermeniler hakkındaki belgeleri
ve bilgileri, burada değerlendirmenin bu anlamda bir fırsat ve sorumluluk
olduğunu düşünüyorum. Bu düşüncenin bir ürünü olarak burada paylaştığım satırlar ortaya çıkmıştır.
Amacım, daha çocukluk dönemimden (1970’li yıllardan) bugüne kadar Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin iç ve dış siyasetinde başını ağrıtan,
bir türlü çözümlenememiş, aynı zamanda bu uğurda devletin yurt dışındaki temsilcilerinden birçoğunun canını kaybetmesine ve sakat kalmasına10
neden olan sözde Ermeni soykırımı iddiaları sorununun, Türkiye tarafından neden halâ uluslararası bir anlaşmazlık ortamından çıkarılamadığı11
sorusuna verilecek cevaba bir nebze de olsa bazı fikirler ortaya koyarak
katkıda bulunmaktır.
Bunu, XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumu üzerine araştırmalar yapan biri
olarak, söz konusu dönemde Osmanlı toplumu içinde Ermenilerin yeri hakkında bir takım gözlemlerde bulunup tespitler gerçekleştirip bir değerlendirme yaparak sağlamak istedim. Burada, genel değerlendirmelerden çok,
belgelerin ortaya koyduğu bilgiler ışığında Osmanlı toplumunda Ermenilerin durumu, aydınlatılmaya çalışılmaktadır. Bu çaba ile, araştırmacıların
Ermeniler hakkındaki ilgilerinin XIX. ve XX. yüzyıldan daha önceki asırlara kaydırılmasına katkıda bulunulması da umulmaktadır.
Bu toplantının açılışı, basın ve televizyonlarda da etkisini göstermiş ve kamuoyunun dikkati bu yolla çekilmiştir. Bkz. “Ermeni Konferansını Ermeni Korosu Açtı”, Milliyet, 16
Mart 2006, Perşembe, s.1, 21 ; “Soykırımın Hiçbir Dayanağı Yok”, Zaman, 16 Mart 2006,
Perşembe, s.5.
10 Bilal N. Şimşir, “Türk Diplomatlarını Hedef Alan Ermeni Terörü ve Şehit Diplomatlarımız”, İstanbul Üniversitesi, Türk-Ermeni İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar Uluslararası Sempozyumu, 15–17 Mart 2006, İstanbul.
11 Bu konuda emekli büyükelçi Gündüz Aktan’ın, İstanbul Üniversitesi “Türk-Ermeni İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar” konulu toplantının sonunda gerçekleştirilen yuvarlak masa sonuç
oturumunda, toplantı genel değerlendirmesi yapılır ve Türk-Ermeni ilişkilerinin geleceğine
yönelik görüşler ortaya konurken ileri sürdüğü fikirler ve yaptığı açıklamalar, oldukça çarpıcı idi. Oturumda gerçekleştirilen açıklamaların yayınlanarak kamuoyuyla paylaşılması
çok yararlı olacaktır.
339
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
A) Ermenilerin XVIII. Yüzyıl Osmanlı Toplumu İçindeki
Durumu
XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumunda Ermeniler konusunu, birkaç başlık altında toplayarak incelemek mümkündür. Bunlar, XVIII. yüzyılda Ermenilerin Osmanlı Devleti’ndeki yerleşim alanları, Ermenilerin Osmanlı
toplumu içinde sahip oldukları imkânlar, Ermenilerin XVIII. yüzyıldaki
yaşam biçimleri ve Ermenilerin Toplumun diğer üyeleri gibi karşılaştıkları
sorunlar şeklinde belirlenmiştir.
Unutmamalıdır ki burada, XVIII. yüzyılda Ermeniler konusuyla ilgili
olarak incelemelerde ortaya çıkan durumlar, sadece Ermenilere özgü olanlar değildir. Ermenilerin XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumunda sahip olduğu
durumların benzerlerine, toplumun diğer üyeleri de sahiptirler.
Osmanlı Devleti’nin, tebaasının veya ülkesinde yaşayan bütün insanların sorunlardan uzak huzurlu bir şekilde yaşaması ortamını hazırlamak
için, hoşgörü ve adalet ilkelerini hâkim kılmaya çalışması söz konusudur.
Bu ilkeler doğrultusunda toplum üyelerini yönlendirerek, sorunların çözümü için siyasetler geliştirmiştir12. Osmanlı Devleti’nin toplum yaşamında
ve dünya siyasetinde nizam-ı âlem ilkesini hâkim kılmayı hedeflediği, gerçek anlamda onu inceleyenler tarafından çok iyi bilinmektedir. Tebaanın
veya reayanın himayet ve sıyanetleri, Osmanlı Devleti’nin önde gelen toplum siyasetlerinden biridir. Ancak bu ilkelerin ve uğrunda geliştirilen siyasetlerin, Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan çöküşüne kadar nasıl cerayan
ettiği araştırılması gereken bir konudur. Devletin yapısında zamanla meydana gelen gelişmeler, söz konusu bu ilkelerin XX. yüzyıl başına kadar
toplum üzerinde hâkim kılınamadığı gerçeğini de ortaya koymaktadır.
12 İbrahim Güler, “Une Mosaïque Culture Dans Les Odjaks De l’Ouest En Afrique Du
Nord À L’époque De l’Empire Ottomane XVIIIe Siècle: Exemple de la Tunisie (Osmanlı
Devleti’nin XVIII. Yüzyılda Kuzey Afrika’da Garb Ocaklarındaki Kültür Mozaiği: Tunus
Örneği)”, La Sublime Porta e l’egemonia del Mediterraneo tra Stati e Imperi (Devletlerle
İmparatorluklar Arasında Bab-ı ‘Ali’nin Akdeniz’de Egemenliği), 10th International Congress of Economic and Social History of Turkey (10. Uluslararası Türkiye Ekonomik ve Sosyal Tarihi Kongresi), IOSEH (International Association of Otoman Social and Economic
History), 28 Settembre-01 Ottobre 2005, Università Ca’ Foscari Venezia Dipartimento di
Studi Eurasiatici, Venizia, Ca’ Dolfin-Auditorium Santa Margherita, Venice/Italie.
340
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
1-Ermenilerin XVIII. Yüzyıldaki Yerleşim Alanları
XVIII. yüzyıla ait tespit ettiğimiz belgelerden anlaşıldığına göre Ermeniler, Osmanlı toplumu içinde ülke topraklarının farklı bölgelerinde
farklı işlerle uğraşarak, hatta antlaşma gereği Osmanlı Devleti’nin imparatorluk topraklarında ticaret yapma imtiyazını elde etmiş başka ülke veya
devletlerin insanları ile alış-verişler yapıp sair ilişkilere girerek, hayatlarını
sürdürmüşlerdir. Onların, devletin birbirinden farklı özelliklere sahip Halep, Tokat, İzmir, Samsun gibi çeşitli şehirlerinde veya bölgelerinde, yaşamlarını sürdürdüklerine şahit olunmaktadır13.
Bu önemli yerleşim birimlerinden başka, Ermenilerin XVIII. yüzyılda
yaşadığı yerler arasında, Manisa, Tekirdağ, Eğin de bulunmaktadır. Belirtilen bu yerler bize Ermenilerin Osmanlı Devleti’nin Anadolu coğrafyasında
sadece bir bölgede ikamet etmediklerini, Osmanlı toplumu içinde bulunan
diğer, ırk ve dine mensup insanlar gibi ülkenin doğusuyla, batısıyla, kuzeyiyle ve güneyiyle bütün bölgelerde yaşamlarını sürdürdüklerini ortaya
koymaktadır.
Ermeniler, Osmanlı toplumunda bu yerleşim birimlerinde sadece tek
tük üyelerden ibaret bir şekilde yaşamlarını sürdürmemişlerdir. Osmanlı
Devleti’nin genel toplum yapısı içinde bir cemaat veya bir topluluk halinde kendilerine özgü mahallelerinde gelenek ve görenekleriyle birlikte
varlıklarını devam ettirmişlerdir.
Bu anlamda XVIII. yüzyılda Ermenilerin yaşadığı şehirlerden biri
olan Manisa’da, toplam 53 mahalleden 2’si Ermeni mahallesi idi. Geri kalan 49’u Müslüman, 1’i Yahudi, 1’i de Rum mahallesiydi14. Tekirdağ’da da
bu yüzyılın ilk yarısında Ermeni ve Rum mahalleleri bulunuyordu. Erdel
Kralzadelerinden olan Rakoçi Ferenç’in gelişen siyasî hadiseler dolayı-
13 Bkz. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Mühimme Defteri, Defter No: 115, s.98, Hüküm:
406, belge tarihi: Fî evâsıt-ı Ca sene <1>118 (25 Ağustos 1706); Defter No: 115, s.98, Hüküm: 1486, belge tarihi: Fî evâsıt-ı Z sene 1119 (8 Mart 1708); Düvel-i Ecnebiyye Defteri,
Defter No: 26/1, s.120, Hüküm: 317, belge tarihi: Fî evâili Zi’l-hicce sene <11>72 (25
Temmuz 1759); Defter No: 34-2/11, s.251, Hüküm: 1558, belge tarihi: Fî evâili Za sene
<1>179(10 Nisan 1766 ).
14 Manisa’da muhtelif tarihlerde yaşayan Ermeni nüfus ve hane sayısı hakkında bazı tespitler
yapmış olan Yugo Nagata’nın verdiği Ermeni nüfusuyla ilgili rakamlar için bkz. Yugo Nagata, Tarihte Âyânlar: Karaosmanoğulları Üzerine Bir İnceleme, TTK Basımevi, Ankara
1997, s.16, 20–21.
341
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
sıyla Tekirdağ’daki Rum ve Ermeni mahallelerindeki münasip konaklarda
ikâmet ettirilmeleri konusunda hüküm emri çıkarılmıştı15.
Daha önceki yüzyıllarda da Ermenilerin Osmanlı Devleti’nin Anadolu
coğrafyasında sadece bir bölgede ikamet etmediklerini, kendilerine özgü
mahallelerinde gelenek ve görenekleriyle yaşamlarını sürdürdüklerini gösteren göstergeler vardı. Bir tesbite göre Malatya’da, 1530’larda Ermeniler
şehirdeki 4 mahallede meskûn bulunuyorlardı. Bu mahallelerde aynı zamanda Müslümanlar da yaşıyorlardı. Yani, Osmanlı toplumunda Ermeniler ve diğer cemaatler, kendilerine özgü mahalleleri bulunmakla birlikte,
bu mahallelerde Müslümanlarla birlikte yaşamlarını sürdürmekteydiler.
Bu mahallelerde yaşayanlar arasında Müslüman şahıs isimlerinin bulunması bu gerçeği kanıtlamaktadır16. Osmanlı Devleti tahrir defterlerine bağlı olarak yapılan bir başka tespitte de, XVI. yüzyılda (1518–1566) Elazığ
(Harput) sancağının genel nüfusu içinde, cinsiyetlere göre oranlar belirtilmektedir. Buna göre, sancakta nüfusun % 56-62’sini Müslümanlar, % 4045’ini Ermeni, Süryanî ve Rumlar teşkil etmekteydi17. H. Andreasyan’ın
Polonyalı Simeon’un gözlemlerine bağlı olarak verdiği bilgiye göre, XVII.
yüzyıl başlarında bu sancağın merkezi olan Harput (Elazığ) şehrinde 100
hane Ermeni bulunmaktaydı18.
Anadolu’da XVIII. yüzyılda Ermeni Pazarı gibi yer isminin bulunması, bu dönemde Ermenilerin, Osmanlı ülkesinde muhtelif bölgelerde
yaşamlarını sürdürmelerinden başka, Osmanlı toplumu içinde onlara özgü
gelenekçi bir anlayışın da mevcut olduğunu ve korunduğunu ortaya koymaktadır. Bu yer ismi, Ermenilerin imalât ve üretimlerini pazarlama işlerini ve toplumla kaynaşmalarını ortaya koyması bakımından da dikkat
çekicidir. Ermeni Pazarı yer ve yerleşim adı, Ermenilerin Osmanlı toplumunun bir öğesi olarak, o toplum içinde özgün bir yapı veya durumları ile
yaşamlarını sürdürdüğünü de kanıtlamaktadır19.
15 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, IV. Cilt (XVIII. Yüzyıl), 2. Kısım, 2. Baskı,
Ankara 1983, s.123–124.
16 Bkz. Göknur Göğebakan, XVI. Yüzyılda Malatya Kazası (1516–1560), Malatya Belediyesi
Kültür Yayınları, No: 6, Malatya 2002, s.86–87.
17 Bkz. Mehmet Ali Ünal, XVI. Yüzyılda Harput Sancağı (1518–1566), Ankara 1989, s.228.
18 Bkz. Ünal, a.g.e., s.71.
19 Bu Ermeni Pazarı adlı yer hakkında bkz. Özkaya, Osmanlı İmparatorluğu’nda Âyânlık,
Anakara Üniversitesi Basımevi, Ankara 1977, s.36, 136. Ermeni Pazarı adı, ilk dönem
Osmanlı Tarihi kaynaklarında da geçmektedir. Bu yer adının, aynı zamanda Ermeni Beli,
Ermeni Derbendi, Pazarköy şeklinde de anıldığı, Osman Bey’in fetih yerleri arasında buranın da bulunduğu anlaşılmaktadır. Bkz. İbn Kemal, Tevârih-i Âl-i Osman, I. Defter, Yayına
Hazırlayan Şerafettin Turan, Ankara 1970, s.83, 88.
342
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
Bütün bu göstergeler, Osmanlı toplumu içinde Ermenilerin, imparatorluk ahalisinin ülke genelindeki dolaşımı gibi, ülkenin çeşitli coğrafyalarında toplumun diğer üyeleri olarak serbestçe dolaşım halinde bulunduklarını
ortaya koymaktadır20.
Ermenilerin, daha sonraki yüzyıllarda da Osmanlı Devleti’nin ülke
sınırları içindeki birçok yerleşim biriminde yaşamlarını sürdürdükleri bilinmektedir. 1831 nüfus sayımında Ermenilerin Osmanlı memleketlerinde
nerelerde yerleşik oldukları ve devletin toplam nüfusu içindeki yerleri hakkında bilgiler bulunmakta ve bizleri bu konuda aydınlatmaktadır.
Bu sayımda, Osmanlı Devleti’nin ülke sınırları içinde, çeşitli bölgelerde yaşayan Ermenilerin yerleşim yerleri şöyle tespit edilmiştir:
Edirne, Edirne havalisi, Üsküdar, Filibe, Kırçova, Bursa, Aydın (Ödemiş, Bayındır, Güzelhisar, Tire), Nazilli ile birlikte Kestel, Beypazarı, İzmir (merkez, Urla, Birunabad, Karaburun, Çeşme, Seferihisar, Kuşadası,
Söke, Karpuzlu, Çine), Bolu (merkez ve Devrek), Bandırma, Adana (merkez, Yüregir, Derbend-i Misis), Namrun (Tarsus), Gökçe (Tarsus), Çıldır
eyaleti, Kars eyaleti.
Söz konusu nüfus sayımına göre, Osmanlı Devleti’nin Rumeli topraklarında yaşayan Ermenilerin sayısı 3 566, Anadolu topraklarında yaşayanlarınki ise 16 743 idi. Osmanlı ülkesinin genelinde 20 309 Ermeni
nüfus bulunuyordu. Bunun 4 887’si Çıldır eyaletinde 2 161’i de Kars eyaletinde idi21. Bu iki vilâyette toplam 7 048 Ermeni vardı. Bu da, Osmanlı
ülkesinde kayıtlı olan toplam Ermeni nüfus 20 309’un % 34.70’ini teşkil
ediyordu. Ermenilerin diğer yerlere göre en yoğun bulundukları yerler bu
eyaletlerdi.
Aynı sayıma göre, ülke genelinde toplam 3 753 642 nüfus vardı. Bunun 2 501 425’ini İslâm, 1178171’ini reaya (Rum?), 36 675’ini Kıptî, 17
012’sini Yahudi, işaret edildiği üzere 20 309’unu Ermeni oluşturuyordu.
Bu rakamların imparatorluğun genel nüfusuna göre oranları, sırayla %
20 Osmanlı toplumu içinde insanların, Müslim veya gayrimüslim olsun, bazı durumlarda
seyahatlerde “yol tezkere”si adıyla müsaade almalarını gerektiren durumlar da mevcuttu. Güler, “XVIII. Yüzyılda Osmanlılarda Nüfus Hareketleri Olarak İç Göçler”, İstanbul
Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 1995-2000 Prof. Dr. Fikret Işıltan Hatıra
Sayısı, Sayı 36, İstanbul 2000, s.155-211. Özellikle XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin
içyapısında göçler ve eşkıyalıklar (Güler, “XVIII. Yüzyılda Orta Karadeniz Bölgesinde
Eşkıyalık Hareketleri”, Osmanlı Araştırmaları, XV, İstanbul 1995, s.187-219.) gibi sosyal
bunalımlar böyle tedbirleri üretmeye neden oluyordu.
21 Bkz. Enver Ziya Karal, Osmanlı İmparatorluğu’nda İlk Nüfus Sayımı–1831, II. Baskı, T.C.
Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, s.195–215.
343
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
66.63’ünü İslâm, % 31.38’ini raya (Rum?), % 0.98’ini Kıptî, % 0.45’ini
Yahudi, % 54’ünü Ermeniler teşkil ediyordu22.
Osmanlı Devleti’nde Ermenilerin, bu genel yerleşim alanları görünümünün, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kurulduğu ilk yıllara kadar devam ettiği anlaşılmaktadır. Bu döneme ait kayıtlar bunun böyle olduğunu
göstermektedir23. Birçok Türkiye Cumhuriyeti Devleti Ermeni vatandaşının Anadolu’nun muhtelif yörelerinde yaşamlarını devam ettirdiklerini
bizden önceki nesiller çok iyi bilmektedirler. Bunlar, aynı mahallede oturarak yıllarca diğer Türkiye Cumhuriyeti Devleti vatandaşlarıyla komşuluk
ilişkileri içinde kalmışlardır. Öyle ki Ermeni vatandaşlardan bazılarının,
oturdukları yerlerde Türkçe’den başka dil bilmediklerine dahi işaret edilmektedir. Karaman’da meskûn bulunan Ermeniler hakkında Millî Mücadele döneminde gözlemlerde bulunan Karaman İdadisi Riyaziye Muallimi
Sapancalı Hasan Hüseyin, bu hususu açık bir dille ifade eder24.
22 XIX. yüzyılın sonlarında ise, devrin bazı kaynaklarındaki bilgilere dayanılarak verilen
malûmata göre, Bazı Anadolu vilâyetlerinde Ermeniler yaşamaktaydı. Bunlar bu bölgelerde belli bir nüfusa sahipti. Onların yaşadığı eyaletler içindeki yerler, Adana, Sivas, Trabzon, Erzurum, Bitlis, Mamüretü’l-Aziz, Diyarbakır, Van ile Halep ve Elazığ idi. Ancak
bunların sayıları, Müslüman nüfusa göre oldukça düşük idi ve azınlıkta kalıyorlardı. II.
Abdülhamit dönemine ait bir raporda, bazıları yukarıda da belirtilen bu yerlerden başka,
Hınıs, Bayburt, Muş, Bitlis, Siirt, Gümüşhane’de de Ermeniler yaşıyorlardı ve nüfusları
Müslümanlara göre daha az bir sayıda idi. Bkz. Sevinç, a.g.e, s.149–153.
1893 tarihli Osmanlı İstatistiklerine dayanılarak Kemal Karpat tarafından hazırlanan bir listeye
göre de, yukarıda belirtilen yerlerden başka Ermenilerin Ankara, Amasya, Çermik, Ergani
(Maden), Kayseri, Kiğı, Maraş, Mardin, Sis (Kozan), Siverek, Tarsus, Urfa gibi yerlerde
yaşamakta olduklarına ve Müslümanlara göre nüfus yoğunluklarının düşük bulunduğuna
da dikkat çekilmekteydi. Bkz. Sevinç, a.g.e., s.155-156.
23 Bkz. Güler, Sapancalı Hasan Hüseyin’in Karaman Ahval-i İctimaiyye Coğrafiyye ve Tarihiyyesi (R.1338./H.1340), Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara 1993, s.25, 69–70.
24 Yerli Rum ve Ermeniler tamamen Türkçe konuşarak başka bir dil bilmezler. Ekseriyya
İslâm mahallatı ile karışık otururlar. Tarz-ı telebbüsleri eskiden Türkler’den hiç farklı değil
iken son yiğirmi sene zarfında yeni cereyanlara daha doğrusu muzır komitelerinin telkinatına uyarak kadınların tarz-ı telebbüsü değiştiği gibi (İslâm kadınlar ekseriyetle başlarında beyaz şimle ayaklarında ağıları yerde sürünecek derecede bol yapımlı-pazen ve fanila
basmalarından- don giyinir ve şimle ile yüzlerini içine kapayarak yalnız tek gözü serbest
bırakırlar. Hıristiyan kadınlar başlarında siyah şimle ve İslâm kadınlarındaki cesamette bol
olmak üzere siyah don giyinirler ve donların üzerinde kısa boylu entarileri bulunur) gençlerinde Rumca ve Ermenice konuşmak da moda olmuştur. Bu hususta en ziyade amil olan
birinci derecede müferrrit Türk düşmanı papazlar ikinci derecede muallimler İstanbul’dan
gelen mekteblisidir. Hayat ve maişetleri elyevm İslâmlardan müreffehtir. Güler, a.g.e.,
s.25, 25 n1.
344
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
2-Ermenilerin XVIII. Yüzyılda Toplum İçinde Sahip Olduğu
İmkânlar
Osmanlı Devleti’nin hoşgörü ve adalet ilkeleri kapsamında tebaasına
sağladığı imkânlar ölçüsünde Ermenilerin de, Osmanlı toplumu içinde, o
toplumun birer önemli üyesi olduklarını gösteren önemli kanıtlar bulunmaktadır.
Bunlardan biri, Ermenilerden bazılarının, yetenekleri ve becerileri sayesinde devletin koyduğu genel kurallar çerçevesinde25, çeşitli kurum ve
meslek alanlarında çok önemli mevkilere ulaşmalarıdır. Onların hak ettikleri bu mevkilerden, içinde bulundukları Osmanlı toplumuna ve devlete
katkılar yapmalarıdır26. Ermenilerin, katkı sağladığı alanlar üretim (tarım,
25 Bu kurallardan biri, ülke genelinde herhangi bir devlet memuriyetinde daimî şekilde görev
alabilmeleri için Müslüman olmaları gerekiyordu. Bu hem Osmanlı tebaası olan gayrimüslimler hem de Osmanlı tebaası değil iken Osmanlılara sığınan veya Osmanlı Devleti’nin
tebaalığını kabul etmiş bulunan gayrimüslimler için de geçerli idi. Bunlar, ancak Müslümanlığı kabul ve Osmanlı tebaalığını aldıktan sonra daimî derecede askerî ve idarî vs. görevlere atanabilirlerdi. Osmanlı Devleti’nde Müslümanlığı kabul etmeyip Osmanlı Devleti
tabiliğine girmemiş olanlar da, devlet bünyesinde bazı görevlerde istihdam edilebilirlerdi.
Ancak bunlar, geçici ve kısa süreli görevlerdi. Bu konuda bkz. Güler, “Les fonctionnaires
d’origine européenne dans la province de Tunisie sous la domination turque au XVIIIe
siècle”, XXXVIth International Congress of Asian and North African Studies, from 16 to
21 August 2004 (XXXVIe Congrès international des études asiatiques et nord-africaines,
du 16 au 21 août 2004), Moscow/Rousie.
26 Ermenilerin Osmanlı Devleti toplum yapısı içinde hizmet alanlarında görev almasının gelişim süreci hakkında ayrıntılı ve çok örnekli derin çalışmalar henüz yoktur. Ancak son
gelişen olaylar, Ermenilerin Osmanlı toplumundaki gerçek yerini ortaya koymak için araştırmacıları itekleyici bir unsur olmuştur. Bu anlamda, Yervant Çarkcıyan’ın 1953’te yayınlanmış (Bu eserde, 1753–1853 döneminde Osmanlı Devleti hizmetinde görevli küçükten
büyüğe Ermeni Osmanlı memurları ile Osmanlı toplumunda itibarlı Ermeni Aileleri hakkında çok ayrıntılı bilgiler verilmektedir. Bkz. Y. G. Çark, Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler
(1453–1953), Yeni Matbaa, İstanbul 1953, s.39–109. Aynı kaynak, daha sonraki dönemlere de dair Osmanlı Devleti hizmetinde görevli Ermeniler hakkında bilgiler içermektedir.
Bkz. Çark, a.g.e., s.110-290.) çalışması ile Nejat Göyünç’ün 1983’te (Bkz. Nejat Göyünç,
Osmanlı İdaresinde Ermeniler, Birinci Baskı, Gültepe Yayınları, ? Ekim 1983, s.49–51,
68–75.) ve 2005’te yayınlanmış (Bu eserde, Osmanlı idaresinde Ermeniler, devletin önemli
mevkilerindeki Ermeniler ve aileleri, Türk-Ermeni kültür ilişkileri konuları oldukça zengin
örneklerle açıklanmaya çalışılmıştır. Bkz. Göyünç, Türkler ve Ermeniler, Yayına Hazırlayan Kemal Çiçek, Yeni Türkiye Yayınları, Tarih Serisi: 7, Ankara 2005, s.77–84, 115–132.)
çalışmaları bu alanda belli bir boşluğu doldurması bakımından çok önemlidirler. Bu eserler,
Osmanlı Devleti hizmetinde görev almış Ermeniler hakkında zengin örnekler sunmaktadır.
Ancak, görevlendirmenin gelişim süreci ve hukukî boyutu hakkında bu çalışmalarda da
eksiklikler bulunmaktadır.
345
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
hayvancılık), bilim, sanat, mimarî ve idarî alanlar olarak dikkat çekmektedir.
XVIII. yüzyılda onlardan bazılarının, sahip oldukları mevkilerden, belirtilen alanlarda, önemli ve büyük eserler vermeleri söz konusu olmuştur.
Onlar, mimarî alanda Türk ustaların yanında yetişerek, itibar edilir
önemli seviyelere ulaşmışlardır. Bu anlamda, aralarından önemli kişiler
yetişmiştir.
Mimar Sinan ve onun öğretisinden yetişen Mimar Davud Ağa, Sultan
Ahmet Camii Mimarı Mehmet Ağa, Yeni Cami Mimarı Kasım Ağa gibi
Müslüman yüksek mimarlardan sonra, Osmanlı Devleti’nin mimar ağalık
ve mimar kalfalığı (halifeliği) gibi yüksek makamları, Ermeni, Rum ağa ve
kalfalar tutmuşlardır. Bunlardan, Simon Kalfa’nın Nur-ı Osmaniye ve Laleli camilerini, Simon Kalfa’nın çırağı olan Komyanos Kalfa’nın da daha
sonraları yapılan büyük yapıları yaptığı bilinmektedir27.
Ermenilerin daha XVI. yüzyıldan itibaren, Osmanlı Devleti’nin askerî,
idarî ve Saray hizmetlerinde çalıştırılmak üzere devşirme usûlüne tâbi tutuldukları da bilinmektedir28. Devşirilen Ermenilerin içinden, daha sonraki yüzyıllarda, idarî alanda beylerbeyilik ve Padişahtan sonra devletin
en yüksek kademesindeki idarî makam olan sadrazamlık (vezîr-i âzamlık)
payeleri almış kişiler çıkmıştır.
XVII. yüzyıl başlarında, beylerbeyilik rütbesini almış ve Muharrem
H.1026/M.1617 ve Rebiülevvel H.1036/M.1626’da iki defa vezîr-i âzam
olmuş Maraş Ermenilerinden Halil Paşa bunlardandır29. Sadrazamlık makamını elde eden başka Ermeniler de olmuştur. IV. Mehmet (Avcı)’in salta-
27 Bkz. Mustafa Nuri Paşa, Netayicü’l-Vukuat (Kurumları ve Örgütleriyle Osmanlı Tarihi),
Cilt: III-IV, Sadeleştiren Notlar ve Açıklamaları Ekleyen Neşet Çağatay, Ankara 1980,
s.147.
28 Bir XVII. yüzyıl kaynağında, iç oğlanları zümresine yapılan gerçek devşirme düzeninin
bozulmasından sonra, bu zümre içerisine Türk, Çingene, Kürd ve Ermenilerden insanların
alınır olduğuna işaret edilmektedir. «Kanun ve zabt ve edeb ahvâllerinden evvelâ iç oğlanları kadîmü’l-eyyâmdan devşürme ve yâhûd sahîh kul cinsi pîşkeh olagelmiştir. Şimdiki hal
ise, ekserî İstanbul’un şehr oğlanları ve Türk ve Kürd ve Ermeni ve Çingene oğlanları olub
on oğlunda bir sahîhce devşürme ve yâhûd kul cinsi yokdur. Yaşar Yücel, Osmanlı Devlet Düzenine Ait Metinler: Kitâb-ı Müstetâb, AÜDTCF Yayınları, No: 216, Ankara 1974,
s.26.
29 Bkz. Uzunçarşılı, Osmanlı Devlet Teşkilâtından Kapıkulu Ocakları-I (Acemi Ocağı ve Yeniçeri Ocağı), 3. Baskı, Ankara 1988, s.17.
346
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
natında (1648–1687), bir sene bir ay kadar bu makamda görevini sürdüren
Ermeni Süleyman lâkabı ile meşhur Süleyman Paşa bunlardan biridir30.
Osmanlı Devleti’nin son yüzyılında, yani Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde de, devletin çeşitli kurumlarında ve değişik meslek alanlarında
devlete ve topluma hizmet eden muhtelif görevlere getirilmiş Ermeniler
vardır31. Ermeniler konusu üzerine yapılan çalışmaların bir kısmında, Osmanlı Devleti’nin değişik kurum ve kuruluşlarında Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde görevli Ermeni üyeler hakkında listeler yapıldığına şahit
olunmaktadır32.
3-Ermenilerin XVIII. Yüzyıldaki Gündelik Yaşam Biçimleri
XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumunda Ermenilerin gündelik yaşam biçimleri henüz o denli ayrıntılı bir şekilde bilinmemektedir.
Acaba XVIII. yüzyılda Ermeniler, Osmanlı toplumunda hangi meslek
alanlarında çoğunluktaydı? Gündelik yaşamları nasıl cerayan ediyordu?
Ne yiyip içerlerdi? Nasıl giyinirlerdi? Aile içi ilişkileri ve komşuluk ilişkileri nasıldı? Evlilikleri, boşanmaları, çocuk sayıları, eğitim biçimleri ve
30 Bkz. M. Münir Aktepe, Şemdanîzade Fındıklılı Süleyman Efendi Tarihi Mür’i’t-Tevârih,
III, İstanbul 1981, s.58, 79 n, 616.
31 Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde, devletin çeşitli kurumlarında ve meslek alanlarında
devlete hizmet eden, muhtelif görevlere getirilmiş Ermenilerin meşhurlarının, görevleri
ve isimleri ile köklü aileleri, ekonomik ve sosyal durumları hakkında bazı tespit ve değerlendirmelere rastlanmaktadır. Osmanlı toplumunda Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde
devletin çeşitli hizmet kollarında görevli bu Ermenilerin, kendi özgün Hıristiyan isimlerini
muhafaza ettikleri dikkat çekmektedir. Bkz. Saray, a.g.e., s.12-13. Hâlbuki XVIII. yüzyıldaki devlet görevlisi Ermenilerin, Müslüman isimlerle devletin muhtelif hizmet kollarında
işlev gördükleri bilinmektedir.
Burada iki farklı durumdaki Ermeni görevli görünümünden, Tanzimat öncesi ve Tanzimat
sonrası dönemde Osmanlı Devleti’nin hukukî imkânları ve yönetim ilkeleri ne olursa olsun,
mensup oldukları Osmanlı Devleti’ne bir tebaa yani vatandaş olarak Ermenilerin, hizmet
vermekten kaçınmadıkları anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, Osmanlı Devleti’nin, görevlendirme konusundaki hukukî imkânlarını ve yönetim ilkelerini, diğer tebaa yani vatandaş üyeler
gibi, Ermenilere de sundukları gerçeği ortaya çıkmaktadır.
32 Örneğin Hamza Bektaş’ın çalışması, bu anlamda belirtilebilir.
Bu çalışmada, XIX. yüzyılda Osmanlı Devlet idaresi ve kurumlarında görev alan Ermenilerin hangi görevlerde bulunduklarına dair bilgi veren bir liste hazırlanmış olmakla birlikte, aynı listede görevlerde bulunan şahısların isimleri belirtilmemektedir. Listede, sadece
insanların görev unvanları ile kaç kişinin bu görevleri ifa ettikleri açıklanmaktadır. Bkz.
Bektaş, a.g.e., s.137 (EKLER: Ek-1).
347
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
düzeyleri vs. nasıldı? Gelenek, görenek ve davranış biçimleri topluma nasıl yansıyordu?
Bu konulardaki soru ve sorgulamalara henüz tatmin edici cevaplar
veremiyoruz. Bunun nedeni, bu alanda araştırma ve incelemelerin eksikliğidir. Esasen insanların gündelik yaşam biçimleri hakkında üretilmiş bu
sorgulamalar, Osmanlı toplumundaki Müslüman ve diğer cins ve dinlere
mensup zümreler için de yapılmalı ve cevapları aranmalıdır. Bu alandaki
araştırma ve incelemeler de, tıpkı Ermenilerin Osmanlı toplumundaki durumları hakkındaki çalışmaların düzeyi gibi, oldukça eksiktir. Bu eksiklik
bütün yönleriyle göze çarpmaktadır33. Hâlbuki bütün bu sorgulamalar, cevaplanması gereken hususlardır. Bunlara kaynaklar ışığında cevaplar bulduğumuzda, Ermeniler hakkındaki bugünkü iddiaların ve Türklere yakıştırılan davranışların iç yüzü ortaya konmuş ve meselenin çözümü önemli bir
safhaya erişmiş olacaktır.
Osmanlı toplum yapısına yönelik son yıllarda bazı çalışmaların yapıldığına şahit olunmaktadır. Ancak bunların, XVIII. yüzyılda Osmanlı toplumunu oluşturan bütün üyelerin (Türklerin, Müslümanların, diğer din ve
mezhep mensupları ile cinslerin) hangi din ve cinsiyete mensup olurlarsa
olsunlar toplumdaki durumunu, gündelik yaşam biçimlerini bütün ayrıntılarla ortaya koymaktan yoksun olduğunu belirtmek mümkündür.
33 Örneğin “Osmanlı toplumunun XIV, XV, XVI, XVII. yüzyıldaki yapısı” konusu ayrıntılı
olarak ortaya konmamıştır. Aile yapısı, toplumdaki farklı inanç ve kültürlere sahip insanlar
arasındaki iletişim-ilişkiler durumu, günlük ihtiyaçların nelerle ve nasıl giderildiği, imalat
ve üretim faaliyetleri, sanat ve ticaret biçimleri vs. bu konular arasında yer almaktadır.
348
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
Bununla birlikte XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumunda köylüler34, aile35,
esnaf ve zanaatkârlar36, eşkıyalık37, iç göçler38 gibi toplumsal hareketliliklere dair çalışmalara rastlanmaktadır. Bu çalışmalar, Ermenilerin ve diğer
gayrimüslim tebaanın, devrin sosyal (iletişim-ilişkiler) yaşamı içinde, toplumun diğer üyeleriyle birlikte ne gibi durum ve sorunlara sahip olabilecekleri hususunda da bir fikir vermektedir.
Bazı verilerden, kaynak veya belgelerdeki bilgilerden hareketle, Ermenilerin durumları hakkında yapılan sorgulamaların birkaçına cevap
vererek bir değerlendirmeye gitmek ve XVIII. yüzyılın Osmanlı toplumu
içinde onların gündelik hayat biçimleri hakkında bazı fikirler ortaya koymak mümkün görünmektedir.
Öncelikle XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumu içinde onların (Ermenilerin) gündelik hayatta esnaf ve zanaatkârlıkla, ticaretle meşgul olanlarının
bulunduğunu burada belirtmeliyiz. Ermeniler, XVIII. yüzyılda Osmanlı
ülkesinin birçok bölgesine yerleşerek buralarda muhtelif iş ve sanat kollarında çalışmışlardır. Onlar arasında tarımla, koyun ve keçi yünleri, ipekçilik, tütüncülük, pastırmacılık ticareti ile uğraşanları vardır39.
Ermenilerin etkinlikte bulunduğu şehirlerden biri İstanbul’dur. Burada
yaşayan Ermenilerin ticaret etkinliği dikkat çekmektedir. Buradaki Ermenilerin çoğu, devletin muhtelif yerleşim birimlerinden İstanbul’a gelmiş34 Güler, “Les Paysans dans la societe de I’Empire ottoman au XVIIIe siécle (XVIII. Yüzyılda Osmanlı Toplumunda Köylüler)”, Colloque sur la mobilité et la diversité sociale
d’espace rural dans I’Anatolie ottoman du XVIe au XIXe siècle (XVI-XIX. Yüzyıllarda
Osmanlı Anadolusu’nda Kırsal Kesimde Sosyal Çeşitlilik ve Değişkenlik), Institut Français d’Études Anatolienne à İstanbul (İstanbul Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü),
2–3 Ekim 2001, İstanbul; Aynı müellif, “XVIII. Yüzyılda Sinop’ta Köylüler”, Türkler, Cilt:
XIV, Ankara 2002, s.74–81.
35 Bkz. Güler, “Bir Osmanlı Şehrinde XVIII. Yüzyıl Aile Hayatı Üzerine Tespitler: Sinop’ta
Medenî Durum”, Tarih ve Düşünce, Sayı 17, Mart 2001, s.22–28; Güler, “XVIII. Yüzyılda
Sinop’ta Aile”, Türkler, Cilt XIV, Ankara 2002, s.28–40.
36 Bkz. Güler, “XVIII. Yüzyılda Osmanlı Esnaf ve Zanaatkârları ve Meseleleri Üzerine Gözlemler”, Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. I/2, Muğla 2000, s.121–
158.
37 Bkz. Güler, “XVIII. Yüzyılda Orta Karadeniz Bölgesinde Eşkıyalık Hareketleri”, Osmanlı
Araştırmaları, C. XV İstanbul 1995, s.187–219.
38 Bkz. Güler, “XVIII. Yüzyılda Osmanlı Cemiyetinde Göçün Köy ve Şehir Hayatına Etkisi”,
II. Ulusal Sosyoloji Kongresi-Toplum ve Göç (20–22 Kasım 1996, Mersin), Ankara 1997,
s.694–705; Güler, “XVIII. Yüzyılda Osmanlılarda Nüfus Hareketleri Olarak İç Göçler”,
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 1995–2000 Prof. Dr. Fikret Işıltan
Hatıra Sayısı, Sayı 36, İstanbul 2000, s.155–211.
39 Bkz. Özkaya, a.g.m., s.150.
349
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
lerdir. XVIII. yüzyıl ortalarında bu Ermenilerden belli bir miktarı, İstanbul
sarraflarının arasında, sarraflık mesleğini icra etmekteydiler. İstanbul’da
sarraflıkla uğraşan Ermenilerin ekseriyeti Eğin’den gelme idi40.
İstanbul dışında, Osmanlı ülkesinin değişik bölge ve yerleşim birimlerine
yayılmış Ermeniler arasında da ticaret ve zanaatla uğraşanların sayısı az
değildi.
Manisa’nın Kırkağaç’ta Ermenilerin bazılarının 1828’li yıllarda Penbe Hanı’nda Rum ve Türklerden oluşan yerli üreticiler ile yoğun bir pamuk
ticareti yaptıklarına MacFarlan tarafından şahit olunduğu görülmektedir41.
Ermenilerin ticaret ve zanaat alanındaki etkinliklerini, XIX. yüzyılda ve XX. yüzyıl başında da sürdürmekte olduklarına şahit olunmaktadır.
Millî Mücadele dönemindeki bir kayıt bu son dönemlerdeki Ermenilerin
etkinliği konusunda çok çarpıcı bilgileri bize sunmaktadır. Bu bilgiler sayesinde, Millî Mücadele döneminde Karaman’daki Ermenilerin gündelik
yaşam biçimi ve ticaret durumu açık bir şekilde ortaya konmaktadır.
Karaman’daki Ermenilerin durumuna dair olan bu kayda göre, Seferberlikten önce Karaman’da bütün ticaret, Ermenilerin ve Rumların elindedir. Millî Mücadele dönemiyle birlikte, şehirdeki ticaret tamamıyla Türklerin eline geçmiştir. Ancak daha bu dönemde, Türk zanaatkâr ve esnafının
yanında 14–16 yaşlarındaki Ermeni ve Rum çocukları çalışmaktadır. Türk
esnaf ve zanaatkârlarının yerlerine geçecek oğullarının ekseriyeti, babalarının sermayelerini safahatlarda harcamalarından dolayı, onlara göre
daha açık gözlü durumda olan Rum ve Ermeni delikanlılarının gelecekte
bu Türk esnaf ve zanaatkârının dükkân ve mağazalarına sahip olup onlara
halef teşkil edeceklerinden kaygı duyulmaktadır42.
40 “Kasaba-i Eğin Nakibi a‘yândan olup, İstanbul sarraflarının, Ermenilerinin ekseri Eğinli
olmağla (…) (…) ….” Aktepe, Şemdanîzade Fındıklılı Süleyman Efendi Tarihi Mür’i’tTevârih, II. A, İstanbul 1978, s.68.
41 Nagata, a.g.e., s.160.
42 Seferberlikden evvel bütün ticaret Ermeniler ve Rumlar elinde idi. Lehü’l-hamd bugün
kâmilen Türkler eline geçmiştir. Maa-haza esnaf kâmilen tahsilden mahrum oldukları içün
asabiyet-i milliyye hisleri hiçbirinin kalbinde çarpmaz: Bir ikisi müstesna olmak üzere hacısı, hocası, zengini, fakiri, sanatkârı her biri dükkânlarında (atiyen kendilerine halef olması
katiyen muhtemel olan) 14-16 yaşlarında Ermeni ve Rum çocuklarını istihdam ederlerdir.
Memleketin ahlâkı zaten muhtell olduğundan bugünkü esnaf birer birer ölünce yerine geçecek oğulları be-heme-hal sermayeyi sefahatlerde sarf edeceğinden daha açık gözlü (s.70)
olan Rum ve Ermeni delikanlıları o dükkânlara mağazalara sahip olacaklardır. (…..) (…..)
…. Güler, a.g.e., s.69-70.
350
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
4-Ermenilerin Osmanlı Toplumunda Diğer Üyeler Gibi
Karşılaştıkları Bazı Sorunlar
Osmanlı toplumunda Ermenilerin XVIII. yüzyılda karşılaştıkları sorunların, belli bir kısmının, devletin genel yapısı içinde diğer üyelerce de
sahip olunan sorunlardan kaynaklandığında hiç kuşku yoktur. Başka bir
deyişle, Ermenilerin sahip olduğu sorunların büyük çoğunluğuna, imparatorluğun Müslüman veya gayrimüslim diğer toplum üyeleri de sahiptirler.
Göç, eşkıyalık, esnaf ve zanaatkârlar, köylüler ve ailelerin sorunları
gibi konular, XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumundaki Müslümanlar kadar Ermenileri ve diğer gayrimüslimleri de yakından etkilemiştir.
1712’de İzmir’de gerçekleşen bir hadise, Ermenilerin, Rumların ve
Yahudilerin, Osmanlı toplumunun genel yapısı içerisinde görülen şakiliklerden etkilendiklerini ortaya koymakta ve bu görüşü doğrulamaktadır.
Belirtilen tarihte, İzmir’de bulunan Ermenilerin, buradaki Rum ve Yahudilerle birlikte İzmir Mahkemesi’ne gelerek insanların mallarına, ırzlarına zarar veren bir kısım eşkıyanın sürgün ve kale-bend olunmasını talep
etmeleri, onların Müslüman toplum üyeleri gibi hayata, topluma ve devlete nasıl baktıklarını açıkça göstermektedir. Onlar, İzmir’in Kasap Hızır
mahallesinden olan Kolcıbaşı Mustafa ve kardeşi Mehmed’in, yandaşlarından olan şakilerle birlikte, gece ve gündüz harp aletleriyle gezip insanların mallarına, ırzlarına zarar vermelerinden etkilenmişlerdir. Bu nedenle,
söz konusu şakilerden şikâyetle onların sürgün ve kale-bend olunmalarını,
devletin ilgili kurumundan, hükümet yetkililerinden istemişlerdir43.
Osmanlı toplumunun genel yapısından kaynaklanan bazı sorunlar dışında Ermeniler, XVIII. yüzyılda kendi içyapılarında ve gayrimüslimlerle
olan özel ilişkilerinde de bazı sorunlar yaşamaktaydılar. Onların kendi ce43 İzmir Monlasına ve Ladik kal‘ası Dizdarına hüküm ki, Sen ki Mevlâna-yı müma-ileyhsin,
Ordu-yı hümayun’uma mektûb gönderüp İzmir’de mütemekkin Yehud ve Rum ve Ermeni tâifesinden cemm-i ğafîr Meclis-i şer‘a varup, “Medîne-i mezbûr mahallâtından Kasap
Hızır mahallesinden Kolcı başı Mustafa ve karındaşı Mehmed nam kimesneler kendi hallerinde olmayup leyl ü nehâr alet-i harb ile gezüp hevâlarına tâbi‘ eşkıya ile ‘ıbâdu’llahın
mallarına ve ‘ırzlarına ta‘arruz ve birkaç seneden berü fesâdlarını icrâ idüp medîne-i mezbûreye gelan cizyedarlara Kolcı ve Kolcı başı olup ihtişâm ……… …….. …….. oğullarını ahz idüp…….. …….. taleb eyledikde akçelerin aldığı ………… ………… ………
……… bî-ğaraz kimesneler ………… ……… ……..’arz eyle……. Medîne-i mezbûrede
………… ………….. ……………. kal‘asına nefy ve kal‘a-bendleriçün yazılmıştır. Fî Evaili Za sene <1>124. Bkz. BOA, Mühimme Defteri, Defter No: 117, s.231, Hüküm: 1021,
belge tarihi: Evaili Za <1>124 (29 Kasım 1712).
351
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
maat üyeleri tarafından, bir takım karışıklıklar ve haksızlıklar yaratıldığı
görülmektedir.
İç yapılarında yaşadıkları sorunlar arasında, dinî taassubun, kiliselerdeki makam ve mevkileri elde etme ihtiraslarının, mezhep farklılıkları
nedeniyle bir başka mezhebe yönlendirme baskılarının, diğer Hıristiyan
üyelerle yaptıkları alışverişlerin veya ticaretin, ölen yakınlarının terekelerine diğer Hıristiyan üyelerce müdahale edilmesinin, Fransızların hamiliklerine ve manevî baskılarına karşı oluşan tepkilerin etkileri vardır.
Dinî taassuptan kaynaklanan sorunlar, esasen Osmanlı toplumunda sadece XVIII. yüzyılda görülen durumlar değildir. Daha önceki asırlarda da
dinî taasubun yarattığı huzursuzluklara rastlanmaktadır. Bu taasubun bir
kısmı Müslümanlar, bir kısmı da gayrimüslimler ve Ermeniler tarafından
yaratılmaktadır.
Müslümanlar tarafından yaratılan bir taasub örneğine Sultan III. Murat devrinde XVI. yüzyılın sonlarına doğru Karaman’da, Ermeniler ve diğer Hıristiyanlar tarafından yaratılan taassub örneğine ise XVIII. yüzyılda
İzmir ve Halep’te rastlanmaktadır.
XVI. yüzyıl Karaman toplumunda Müslüman ahaliden bazıları, dinî
tahammülsüzlükten veya bağnazlıktan dolayı, aynı şehirde yaşadıkları
bazı zımmîleri gizli gizli âyin yaptıkları, Müslümanlara şarap sattıkları iddiasıyla Karaman mahkemesine gelip şikâyette bulunmuşlardı. Ancak, onların bu iddialarla yaptıkları şikâyetler, zımmîlerin âyin yapmalarına mani
olmak şeklinde değerlendirildiğinden, Karaman Mahkemesi’nce alınan bir
kararla 30 Ocak 1592 tarihinde reddedilmiştir44.
44 Dinî taasub ve şikâyetler zaman zaman Osmanlı toplumunda meydana gelen sosyal (iletişim-ilişkiler alanındaki) hadiselerdendir. Bu konudaki örneğimiz şöyle: Kazıyye-i hüccet-i
zımmîyân-ı Larende: Oldur ki, halâ nefs-i Larende’de sâkin zımmîlerden İsa nam zımmî
yedinden Karaman Beglerbegisi dâme ikbâlehü hazretleri kıbellerinden mektûb-ı serîf vârid olup mazmûn-ı şerîfinden münderic olan budur ki, bunların mukaddema olan kenîsaları
olmamakla içlerinden Keşiş, Teberrük nam kimesnenin bir tâm ki, bir tarafı tarîk-i ‘âmm ve
bir tarafı tarîk-i hâss ve iki tarafı mezbûr Keşiş’in mülkî ile mahtûd olan Teberrük’ün evini
merkûm Keşiş iştirâ idüp Keşiş’in mülkî olup ve zımmîyân tâifesi mezbûr Keşiş’in rızası
ile erkân ve âyin-i bâtılları üzere merkûmun mülk evi içinde ibâdet itmelerine ehl-i şer‘
rıza virüp ellerinde olan fetevâ-yı şerîfleri mûcibince otuzbeş kırk yıl ibâdet idegelüp ehl-i
İslâm’dan ba‘zı kimesneler “Sizün kadîmden kilisanız yokdur” deyü ibâdetlerine mani‘
olmak isteyücek ellerinde olan emr-i serîf ve fetevâ-yı münîf muktezasınca mezbûr zımmîlerün men‘ine kâdir olmadıklarına kâdı-ı sâbık dahi ellerine hüccet-i şer’iye virüp âyîn-i
batılaları üzerine ibâdet idegelüp mezbûr Keşiş fevt olmakla gine ehl-i İslâm’dan ba‘zı
kimesneler mezbûrlarun mülk-i meşrû‘ı evi içinde ibâdet itmelerine mani‘ olmak isteyücek
merkûm Keşiş’in oğulları Usta ………. ve Bahtiyar ve Hızır nam kimesneler “Mezbûrûn
352
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
XVI. yüzyıl sonlarında Karaman’da meydana gelen hadisede dikkat
çeken bir husus, Osmanlı Devleti’nin böyle durumlarda mahkemeleri kanalıyla, tebaasının -Müslüman olsun Hıristiyan olsun veya diğer bir dine
mensup zümreler olsun- hak ve hukukunu sağlayıp, adaletini ortaya koyarak tarafları hoşgörülü bir ortama yönlendirmesidir. Toplumdaki, tutuculuk ve bağnazcılık sorununu çözüme kavuşturmasıdır. Onların haklarını,
diğer tarafa karşı koruyup hukuk düzenini ve adalet anlayışını hâkim kılmak için çalışmasıdır. Müslümanlarla Hıristiyanlar veya Ermeniler, Hıristiyanlarla Hıristiyanlar veya Ermeniler ve diğer gayrimüslim bir dine
mensup insanlar arasında haklı olana hakkını verme ilkesini sürdürmesidir.
Gayrimüslimler ile bunlar içinde yer alan Ermenilerin gündelik hayatlarına ve ibadetlerine ilişkin, yine kendi dindaşlarının veya Müslümanların
bağnazlıklarından kaynaklanan müdahalelerini önleyen ve onları koruyan
kararlar almasıdır.
Osmanlı Devleti’nin taşradaki mahkemeleri veya merkezdeki yüksek
mahkemesi olan Divan-ı Hümayun’u, Müslüman ve gayrimüslimler veya
Ermeniler arasında ortaya çıkan anlaşmazlıklarda, adalet ilkesi içinde hareket etmekte, cinsiyet ve din ayırımına bakmamaktadır. Mahkemelerin,
adalet ilkesi içinde, gerektiğinde Müslüman şikâyetçilerin aleyhine ve
gayrimüslimler veya onlardan bir zümre olan Ermeniler lehine karar alması, onlara toplum içinde eskiden olduğu gibi yaşama ve hayatlarını devam
ettirme hakkını vermesi söz konusu idi.
Karaman’da Müslümanlarla zımmîler arasında XVI. yüzyıl sonlarında
meydana gelen hadisenin benzerlerinin, kuşkusuz XVIII. yüzyıl Osmanlı
toplum yapısında Ermeni ahali üyeleri ile Müslümanlar veya taraflarının
her ikisinin de zımmî olduğu üyeler arasında da yaşanmış olması muhtemeldir.
zımmîyân tâifesi ile mezbûr babam Keşiş, Teberrük nam zımmîden satun alduğı bir bâb
tam içinde ibâdet ideriz, babam Keşiş zemanından bu ana gelince otuzbeş kırk yıl vardır”
deyü i‘tirâf eyleyüp “Babam zemanında kimesne mani‘ olmadu gine mani‘ olmasın elimizde olan emr-i şerîf ve fetevâ-yı münîf muktezasınca tâifemizle âyin erkânımız üzere ibâdet
idek” deyücek bu vesîka-i şârihatü’l-beyân ketb olunup yedlerine def‘ ve vaz‘ olundığı
imde’l-hâce ihticac idmezler. Cerâ zalike ve hurrire fî evâsıtı Rebî‘ü’l-âhir sene elf.
Şühûd: Hasan Fakıh bin Mustafa, Muslıhıdddin Halife bin Davud Halife, İbrahim Çelebi
bin Ali Beg, Eş-Şeyh Ferruh Efendi bin Hasan, Süleyman Çelebi bin Ramazan, Eş-Şeyh
Pir Ahmet bin Abdüllatif, Haydar Beg bin Abdullah, Usta Bekir bin Pir Ahmet, Şeyh Çelebi
bin Emir Kadı, Emrullah Çavuş bin İlyas, Lütfullah bin Piri, Mehmed Çelebi bin Ahmet
Çelebi ve İsmail bin Molla Pir ve gayrihim. Güler, H.1000 Tarihli Karaman Şer’iye Sicili,
Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yakınçağ Tarihi, İstanbul 1986, s.99.
353
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Nitekim XVIII. yüzyılda Ermenilerce ve diğer Hıristiyan toplum üyelerince yapılan taassuplar sonucu yaratılan sorunlara sık sık rastlanmaktadır. Papazlık murahhaslıklarını tasarruf yarışı45, bu anlamda belirtilebilir.
Aynı dönemde, kendi cemaatinin dinî görevlerini hakkı olmadığı halde
zorbalıkla ele geçirmek isteyen Ermeniler bulunmaktadır46. Bundan başka,
Fransızların Ermenileri Fransız Katolik mezhebine yönlendirme baskıları47
yer almaktadır. Bunlar, XVIII. yüzyılda Ermenilerin yaşadıkları sorunlar
arasında dikkat çekmektedir.
Ayrıca, XVIII. yüzyılda Ermeniler ile kapitülasyonlar aracılığıyla
onların hamiliklerini üstlenmiş görünen Fransızlar arasında da bir takım
hoşnutsuzluklar meydana gelmektedir. Bu sorunlar, Fransızların hamiliklerinden hoşnut olmayan Ermenilerin, haklarını alabilmek için taşradaki
bir mahkemeye ve başkentteki yüksek mahkeme olan Divan-ı Hümayun’a
müracaat etmeleri sayesinde açığa çıkmaktadır. Kendilerine akrabalarının
birinin terekesinden miras olarak intikal eden hak sahibi Ermenilerin mallarına, Fransa’nın görevlilerince müdahale edilmesine şahit olunmaktadır48.
45 Halep valisine ve Mollasına hüküm ki; İZMİR BATRİĞİ vekîli SHAK nam râhip ………
medîne-i Halep’de vâki‘ ERMENİ tâifesinin murahhaslığı berât-ı şerîfimle BEDRUS nam
râhibin üzerinde olup dahl olunmak icab itmez iken bundan akdem BATRİK iken âyîn
…….. intihal ile beynlerinde ihtilâle ba‘is olup küreğe vaz‘ olunan SARI BATRİK’in medîne-i mezbûrede sâkin itbâ‘ından ASBUN oğlu ZEKUR ve İBRAHİM nam PAPAS ile
YALMU nam zımmîler kendü hallerinde olmayup bilâ-berat ve muğayir-i emr-i şerîf-i
mezbûr BEDRUS nam râhibin murahhaslığı umûruna müdahale ile ihtiâle bâ‘is oldukların
bildirüp mesfûrlar diyâr-ı âhıra nefy olunmak bâbında emr-i şerîfim rica itmeğin sen ki
vezîr-i müşârün-ileyhsin ve Mevlâna-yı müma-ileyhsin inhâ olunduğu üzere vâki‘ ise ahz
ü habs ve ‘arz ü i‘lâm olunmak içün yazılmıştır. Fî evâsıt-ı R sene 1119. BOA, Mühimme
Defteri, Defter No:115, s.98, Hüküm: 148, belge tarihi: Fî evâsıt-ı Z sene 1119 (8 Mart
1708).
46 Bkz. Özkaya, a.g.m., s.151.
47 TOKAT kazası Naibine ve SAMSUN kal‘ası Dizdarına hüküm ki; Medîne-i TOKAT’da
vâki‘ ERMENİ tâifesi südde-i sa‘âdetime ‘arz-ı hâl idüp Medîne-i mezbûreden ……….
Olan Veli Karayüt nam zımmî kendü halinde olmak üzere kıbel-i şer‘den tenbih-birle himmet olunmuş iken ……. olmayup hevâsına Amud oğlu Merdnus ve Eleksan nam PAPASLAR ile yek-dil ve yek-himmet(?) olup ehl-i zimmet re‘âyâyı EFRENC mezhebine
………… ittirmek kastıyla tecemmü‘ ve ……….. ihtilâle bâ‘is oldukların bildirüp mesfûrlar ıslâh-ı nefs içün ta‘yîn olunan ÇAVUŞ mübâşeretiyle SAMSUN kal‘asında kal‘a-bend
olunmak bâbında emr-i şerîfim rica eyledikleri acilden mesfûrlar kal‘a-i mezbûrede kal‘abend olunmak içün yazılmıştır. Fî evâsıt-ı Ca sene <1>118. BOA, Mühimme Defteri, Defter No:115, s.98, Hüküm: 40, belge tarihi: Fî evâsıt-ı Ca sene <1>118 (25 Ağustos 1706).
48 İzmir’de 1766’da gerçekleşen bir hadise, bize bu konuda önemli bir örnek teşkil etmektedir.
Hadisenin gelişimi, belgede şöyle yansıtılmaktadır: Ermeni taifesinden Tomak, İzmir’de
354
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
Ermenilerin, sadece Fransız elçilik veya konsolosluk mensuplarıyla
değil, aynı zamanda Osmanlı Devleti topraklarında faaliyet gösteren Fransız vatandaşlarıyla da sorunlar yaşadığı görülmektedir. Bu anlamda ortaya
çıkan sorunlardan biri, Ermeni şahıslarla Fransız tüccarları arasında yaşanan borç ve alacak meselesinden kaynaklanmaktadır49.
oturmaktadır. Ona, Kirkor Duveldanil adlı kişinin 25000 kuruştan fazla tutan terekesinden
miras intikal etmiştir.
Onun miras olarak zapt etmiş olduğu bu intikal etmiş terekeyi iptal ettirmek için, Fransız bayrağı üstünde (himaye gören) Amem Acem Ohan ve oğlu Boğus terekeyi zapt edip
ona (Ermeni Tomak’a) vermemek için uğraşmaktadır. Tomak, bu meyanda Osmanlı
Mahkemesi’ne bir dilekçe vererek, bununla adı geçen kişilerin İstanbul’a (Asitane’ye)
huzura çağırılıp hakkının alıverilmesini istemiştir. Durum, Divan-ı Hümayun’a da intikal
ettirilmiştir.
Ancak, İzmir’deki FRANSIZ konsolosu ise, “yanında çalışan Tercüman Boğus’un Tomak üzerindeki terekeyi vekâleten zapt edip sonra tamamıyla ona teslim ettiğini ve onun
(Tomak’ın) da terekeyi teslim aldığını, bu hususta bir kıta da irahah bulunduğunu” belirtmiştir. Konsolos devamla, buna rağmen Tomak’ın yanında çalışan Tercüman Boğus’a
3 000 kuruş borcu olduğunu vurgulayarak, Ermeni Tomak’ın Tercüman Boğus’a ait olan
zimmetindeki bu 3 000 kuruşu ona vermemek için uğraştığını, onun şiddete yöneldiğini
iddia etmektedir.
Konsolos, olayın böyle olduğuna dair daha önceden Fransız Elçisi’nin de bir yazı (dilekçe)
ile durumu bildirdiğini, Tercüman Boğus’un hukuka (Şer‘-i şerîfe) her şekilde itaat ettiğini,
ancak Ermeni Tomak’ın dilekçesinin tezvîre (yalan dolana; ara bozmak; bozgunculuğa)
yönelik olduğunu savunmuştur.
İşte bu Ermeni Tomak ile İzmir’deki Fransız Konsolosluğu’nda çalışan tercüman Boğus
(ve onun himayecisi Fransa (Fransız Elçiliği ve Konsolosluğu)] arasındaki bu anlaşmazlığın ve haksızlığın giderilmesi 1179 senesi Zilkade (Za) başlarında Divan-ı Hümayun’dan
çıkan hüküm emri ile İzmir kadısından istenmiştir.
İZMİR Kadısına hüküm ki; FRANÇE Padişahının Âsitâne-i sa‘âdetimde mukım elçisi
…….. BOA, Düvel-i Ecnebiyye Defteri, Defter No: 34-2/11, s.251, Hüküm No: 1558,
belge tarihi: Evâili Za 1179 (10 Nisan 1766)
Bu anlaşmazlıkla ilgili olarak daha sonra taraflar hakkında, İstanbul’da yüz yüze duruşma
gerçekleştirildiği, 1182 senesi Muharremi başı tarihli bir derkenar kaydından anlaşılmaktadır. Bu olayla ilgili dava kayıtlarından, Ermeni Tomak’ın Markadır ve Horsima adlı iki
kız kardeşi bulunduğu ve onların İzmir dışında başka bir yerde (diyar-ı aharda) yaşadıkları;
Fransız Konsolosluğu ve Elçiliği’nin Osmanlı Devleti’ndeki Ermenilerle yakından ilgilendikleri; Fransa’nın Ermenileri Katolik olmaları nedeniyle himayelerinde bulundurdukları;
onların terekelerinin evlatlarına intikali işlerinde Fransızların bu ilgilerini devam ettirdikleri, ancak Ermenilerin terekelerinin evlatlarına taksimi işinde (Fransızların tam olarak işin
üstesinden gelemeyip) durumun Osmanlı Mahkemesine ve Yüksek Mahkemesi olan Divan-ı Hümayun’a intikal ettirildiği sonucunu çıkarmak mümkündür. Bkz. BOA, Düvel-i
Ecnebiyye Defteri, Defter No: 34-2/11, s.251, Hüküm No: 1558, derkenar tarihi: 12 Safer
<1>180 (20 Haziran 1766).
49 İZMİR Mollasına hüküm ki; …….. ‘arz-ı hal idüp FRANÇE tüccarından BERUN DİLASFUR nam FRANÇE tüccarının İZMİR’de mütemekkin olan BADES nam ERMENİ zim-
355
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Ermenilerin, Osmanlı toplumunda muhtaç durumda olan büyük veya
küçüklerinin, XVIII. yüzyılda Yahudi ve Rum taifelerinin cefa ve tahkirlerine maruz kalmaları da görülen hadiselerdendir. İstanbul’da oturup buradaki sarraflar arasında sarrafçılık yapan muhtaç durumdaki Ermeniler, aynı
yerdeki Yahudi ve Rumlarca tahkir edilmişler, cefaya maruz bırakılmışlardır. Aynı zümrelerin, aynı zamanda Müslümanların irtidadına çaba sarf ettiklerinden dolayı da rahatsızlık duyulmuştur. Bu nedenlerden dolayı, söz
konusu Yahudi ve Rumların korkutulması düşünülmüştür. XVIII. yüzyıl
Osmanlı tarihçilerinden Fındıklılı Süleyman Efendi, Mür’i’t-Tevârih adlı
eserinde bize bu hususa dair dikkat çekici önemli bilgiler vermektedir50.
Ermenilerden bazıları, bir taraftan XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumunda
Müslüman, gayrimüslim ve kendi cemaat üyelerinden kaynaklanan sorunlara sahip olurlarken, diğer taraftan toplumda karışıklıklara, huzursuzluklara da neden olmuşlardır. Osmanlı toplumunun diğer üyelerinde de tesadüf edildiği gibi, onlar arasından bazıları, hile ve oyunlarla çeşitli şirretlikler lerde (geçimsizlik, kavgacılık, huysuzluk, hırçınlık) bulunabilmişlerdir.
H.1180/M.1767’de onların bu tür hareketleri, yine devrin tarihçisi Fındıklılı Süleyman Efendi tarafından kayıt altına alınmıştır51.
Osmanlı Devleti’nin, XVIII. yüzyılda da, XVI. yüzyıldaki örnekte şahit olduğumuz gibi, toplum yapısında farklı din, mezhep, dil ve kültürlere
bağlı insanlar arasında görülen iletişim-ilişkiler sorunlarını çözerek, hoşgörü, adalet, sulh ve ortak yaşam ortamını yaratma çabası içinde olduğu
görülmektedir. Bu sayededir ki Osmanlı Devleti’nin, daha kuruluştan XIX.
yüzyılın ilk yarısına kadar, çok uluslu, faklı din ve kültürleri bünyesinde taşıyan yapısını ve varlığını devam ettirmesi mümkün olabilmiştir. Bu
açılardan bakıldığında Osmanlı Devleti’nin, bünyesinde farklı kültürleri
metinde dört yüz (400] riyal ğuruş hakkı olup lâkin tâcir-i mezbûr velâyına revâne olmağın
______ tarafında nam FRANÇE tâcirini vekîl itmekle tarafından ahz ü kabz ittirilüp şer‘le
hakk-ı vekîl-i mezbûre alıvirilmek içün şürûtuyla hüküm yazılmıştır. Fî evâili Zi’l-hicce
sene 72. BOA, Düvel-i Ecnebiyye Defteri, Defter No: 26/1, s.120, Hüküm No: 317, belge
tarihi: Fî evâili Zi’l-hicce sene <11>72 (25 Temmuz 1759).
50 “Hakk budur ki, temam siyaset edüp, sâir tâ’ife-i yahuddan ve Rum keferelerinden, bâhusûs Ermeni müşriklerinden olan İstanbul sarraflarından muhtâc olan kibâr ve sığâra cefa
ve tahkîr ve Müslümanların irtidadına bâ’is olanları tahvîf ve gayret eyledi.” Aktepe, Şemdanîzade Fındıklılı Süleyman Efendi Tarihi Mür’i’t-Tevârih, I., İstanbul 1976, s.134.
51 “Ve Kaşıkcılar kurbünde kahve dükkânında bir Ermeni kefere telbîslik ve şirretlik semtini bildiği içün eşrâr dükkânına cem’ olup, kimi (s.102) müdde’î, kimi zor şehâdet ile
halka şerr atup, mutazarrır ettikleri mesmû’-ı hümayun oldukda, halkı zarardan sıyanet
içün …...” Aktepe, Şemdanîzade Fındıklılı Süleyman Efendi Tarihi Mür’i’t-Tevârih, II. A,
İstanbul 1978, s.101-102.
356
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
(edintileri, bilgileri) birleştirip harmanlanmasını sağlayarak, adalet ve hoşgörü ilkelerini hâkim kılarak özgün bir medeniyetin yaratıcısı ve temsilcisi
olduğu ortaya çıkmaktadır.
Sonuç
Sonuç olarak söylemek gerekirse XVIII. yüzyılda Ermeniler, Osmanlı
toplumunun bir parçası olarak, yaşamlarını mevcut devlet koşulları içinde
diğer üyeler gibi devam ettirmişlerdir.
Onlar, söz konusu dönemde, bir bütünün parçası olarak Osmanlı kültür ve medeniyetinin renkliliğinin zenginleşmesine katkıda bulunmuş ve
Osmanlı toplumunda bir takım işlevleri yerine getirmişlerdir.
Osmanlı Devleti’nin genel tebaa ilkeleri içinde bu anlamda, aralarında
İslâmiyet’i kabul edip devlet hizmetinde idarî, askerî, sanat, mimarî vs.
alanlarda çok önemli mevkilere gelenleri olmuştur. Onlar, ülkenin bayındır hale gelmesinde, Osmanlı sanatının ve mimarîsinin zenginleşmesinde
katkı sahibi olmuşlardır.
Söz konusu devirde üretim (tarım, hayvancılık), zanaat, ticaret Ermenilerin geçim kaynakları olarak dikkat çekmektedir. Onların başka iş kolları arasında da görülmesi muhtemeldi. Ancak, bunun ortaya çıkarılması
için haklarında yapılacak bundan daha derin arşiv çalışmalarına ihtiyaç
duyulmaktadır.
XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumu içinde Ermenilerin, ayrılıkçı davranışlarını görmek şöyle dursun, Bilakis, Osmanlı toplumunda mezhep ayırımcılığı yaparak huzursuzluk yaratanlara karşı devletin ilgili makamlarına
müracaat etmek suretiyle onların bertaraf edilmesine katkıda bulunmaları
söz konusudur.
Fransızların kapitülasyonlar yoluyla Ermeniler üzerinde himaye elde
etmeleri söz konusu ise de, onlardan bazıları Fransızlara muhalif olarak
Osmanlı yargı makamlarından adalet ve hak isteme yoluna gitmişlerdir.
Ermeniler, belirtilen dönemde, gerek Fransızların, gerek Yahudilerin,
gerekse Rumların taassubuna, tahkirlerine de maruz kalmışlardır. Onlar
tarafından bütün bu sorunları aşmanın yolu olarak, Osmanlı idarî ve adlî
makamları görülmüştür.
357
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Kaynakça
1-Arşivler
a-Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA)
Mühimme Defteri; Defter No: 115, 117, 26/1, 34–2/11.
2-Yayınlar
a-Kronikler
Aktepe, M. Münir, Şemdanîzade Fındıklılı Süleyman Efendi Tarihi Mür’i’t-Tevârih
I, İstanbul 1976.
__________, Şemdanîzade Fındıklılı Süleyman Efendi Tarihi Mür’i’t-Tevârih II. A,
İstanbul 1978.
__________, Şemdanîzade Fındıklılı Süleyman Efendi Tarihi Mür’i’t-Tevârih III,
İstanbul 1981.
İbn Kemal, Tevârih-i Âl-i Osman, I. Defter, Yayına Hazırlayan Şerafettin Turan,
Ankara 1970.
Mustafa Nuri Paşa, Netayicü’l-Vukuat (Kurumları ve Örgütleriyle Osmanlı Tarihi),
Cilt III-IV, Sadeleştiren, Notlar ve Açıklamaları Ekleyen Neşet Çağatay,
Ankara 1980.
b-Gazeteler
“Ermeni Asıllı Olmak, Farklı Mı?”, Posta, 28 Ocak 2006.
“Ermeni Konferansını Ermeni Korosu Açtı”, Milliyet, 16 Mart 2006.
“Fransız Tarihçiler: ‘Soykırım’ Yasası Değiştirilsin”, Zaman, 31 Ocak 2006.
“Ruşen Çakır, Ermeni Soykırımı Belgeselini İzledi ve Yazdı:Ermeni Belgeseli
Engellenemedi; Türkler’i Gaddar, Tecavüzcü ve Katil Olarak Gösterdiler.
Türklerin Yayınlanmaması İçin 40 Bin İmza Topladığı Ermeni Belgeseli
ABD’nin Kamu Kanalı PBS’e Bağlı 348 Kanalda Yayınlandı. İddialar
Gerçek Gibi Gösterildi.”, Vatan, 19 Nisan 2006.
“Soykırım Anıtına Karşı ‘İnsanlık Abidesi’ Dikilecek”, Zaman, 31 Ocak 2006.
“Soykırım Tartışılınca Ermeniler Çok Kızdı: Amerikan PBS Televizyonunun 17
Nisan’da Yayımlayacağı ‘Ermeni Soykırımı’ Adlı Belgeselle İlgili
Panelde Soykırım Tezini Reddeden Tarihçileri Konuşturması, ABD’deki
Ermeni Topluluğunu Ayağa Kaldırdı”, Milliyet, 17 Şubat 2006.
“Soykırımın Hiçbir Dayanağı Yok”, Zaman, 16 Mart 2006.
“Ünlü Fransız Tarihçi Ferro: Lobilerle Meclisin Arasında Sıkıştık”, Zaman, 22 Aralık
2005.
358
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
c-Diğerleri
Armenians in Ottoman Documents (1915-1920), The Turkish Republic Prime Ministry
General Drectorate of The State Archives Directorate of Ottoman
Archives, Ankara 1995.
Atılgan, İnanç, “Ermeni Sorunu ve Avusturya”, İstanbul Üniversitesi, Türk-Ermeni
İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar Uluslararası Sempozyumu, İstanbul 1517 Mart 2006.
Bektaş, Hamza, Ermeni İsyanları, Göç Ettirilme Nedenleri ve Uygulamada Devletin
Rolü, Trabzon Belediyesi Kültür Yayınları, No: 64, Trabzon 1988.
Çark, Y. G., (Yervant Çarkçıyan), Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler (1453-1953),
Yeni Matbaa, İstanbul 1953.
Çiçek, Kemal, “Ermeni Sorunu ve ABD”, İstanbul Üniversitesi, Türk-Ermeni
İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar Uluslararası Sempozyumu, İstanbul 1517 Mart 2006.
Dilan, Hasan, “Ermeni Sorunu ve Fransa”, İstanbul Üniversitesi, Türk-Ermeni
İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar Uluslararası Sempozyumu, İstanbul 1517 Mart 2006.
Dokuz Soru ve Cevapta Ermeni Sorunu, Dış Politika Enstitüsü, Ankara 1989,
Georges de Maleville, 1915 Osmanlı-Rus-Ermeni Trajedisi (Fransız Avukatın Ermeni
Tezleri Karşısında Türkiye Savunması), Çeviren Necdet Bakkaloğlu,
Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 1998.
Göğebakan, Göknur, XVI. Yüzyılda Malatya Kazası (1516–1560), Malatya Belediyesi
Kültür Yayınları, No: 6, Malatya 2002.
Göyünç, Nejat, Osmanlı İdaresinde Ermeniler, Birinci Baskı, Gültepe Yayınları, ?
Ekim 1983.
_________________
, Türkler ve Ermeniler, Yayına Hazırlayan Kemal Çiçek, Yeni Türkiye
Yayınları, Tarih Serisi: 7, Ankara 2005.
Güler, İbrahim, H.1000 Tarihli Karaman Şer’iye Sicili, Yayınlanmamış Yüksek Lisans
Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yakınçağ Tarihi,
İstanbul 1986.
_________________
, Sapancalı Hasan Hüseyin’in Karaman Ahval-i İctimaiyye, Coğrafiyye
ve Tarihiyyesi (R.1338./H.1340), Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara
1993.
_________________
, “XVIII. Yüzyılda Orta Karadeniz Bölgesinde Eşkıyalık Hareketleri”,
Osmanlı Araştırmaları, C. XV, İstanbul 1995.
_________________
, “XVIII. Yüzyılda Osmanlı Cemiyetinde Göçün Köy ve Şehir Hayatına
Etkisi”, II. Ulusal Sosyoloji Kongresi-Toplum ve Göç (20–22 Kasım
1996, Mersin), Ankara 1997.
_________________
, “XVIII. Yüzyılda Osmanlılarda Nüfus Hareketleri Olarak İç Göçler”,
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 1995–2000 Prof.
Dr. Fikret Işıltan Hatıra Sayısı, Sayı 36, İstanbul 2000.
_________________
, “XVIII. Yüzyılda Osmanlı Esnaf ve Zanaatkârları ve Meseleleri Üzerine
Gözlemler”, Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C.
I/2, Muğla 2000.
359
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
, “Les Paysans Dans La Société De I’Empire Ottoman Au XVIIIe Siécle
(XVIII. Yüzyılda Osmanlı Toplumunda Köylüler)”, Colloque Sur
La Mobilité Et La Diversité Sociale D’espace Rural Dans I’Anatolie
Ottoman Du XVIıe Au XIXe Siècle (XVI-XIX. Yüzyıllarda Osmanlı
Anadolusu’nda Kırsal Kesimde Sosyal Çeşitlilik ve Değişkenlik),
Institut Français d’Études Anatolienne À İstanbul (İstanbul Fransız
Anadolu Araştırmaları Enstitüsü), İstanbul 2-3 Ekim 2001.
_________________
, “Bir Osmanlı Şehrinde XVIII. Yüzyıl Aile Hayatı Üzerine Tespitler:
Sinop’ta Medenî Durum”, Tarih ve Düşünce, Sayı 17, Mart 2001.
_________________
, “XVIII. Yüzyılda Sinop’ta Köylüler”, Türkler, Cilt XIV, Ankara
2002.
_________________
, “XVIII. Yüzyılda Sinop’ta Aile” , Türkler, Cilt XIV, Ankara 2002.
_________________
, “Les Fonctionnaires D’origine Européenne Dans La Province De
Tunisie Sous La Domination Turque Au XVIIIe Siècle”, XXXVIth
International Congress of Asian and North African Studies, from 16 to
21 August 2004 (XXXVIe Congrès İnternational Des Études Asiatiques
Et Nord-Africaines, du 16 au 21 août 2004), Moscow/Rousie).
_________________
, “Une Mosaïque Culture Dans Les Odjaks De l’Ouest En Afrique Du
Nord À L’époque De l’Empire Ottomane XVIIIe Siècle: Exemple De
La Tunisie (Osmanlı Devleti’nin XVIII.Yüzyılda Kuzey Afrika’da
Garb Ocaklarındaki Kültür Mozaiği: Tunus Örneği)”, La Sublime
Porta e l’egemonia del Mediterraneo tra Stati e Imperi (Devletlerle
İmparatorluklar Arasında Bab-ı ‘Ali’nin Akdeniz’de Egemenliği), 10th
International Congress of Economic and Social History of Turkey (10.
Uluslararası Türkiye Ekonomik ve Sosyal Tarihi Kongresi), IOSEH
(International Association of Otoman Social and Economic History),
28 Settembre-01 Ottobre 2005, Università Ca’ Foscari Venezia
Dipartimento di Studi Eurasiatici, Venizia, Ca’ Dolfin-Auditorium
Santa Margherita, Venice/ITALIE, 8 s.
Hasanaliyev, Neriman, Rusya’nın Van ve Erzurum’daki Başkonsolosu Mayevski’nin
Hatıraları (Türklere Ermeni Mezalimi veya Ermenilerin Türklere
Mezalimi), Türkiye Türkçesi’ne Aktaran Enver Uzun, Trabzon 2001.
Hasanlı, Cemil, “Ermeni Sorunu ve Rusya”, İstanbul Üniversitesi, Türk-Ermeni
İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar Uluslararası Sempozyumu, İstanbul 15–
17 Mart 2006.
İlter, Erdal, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma
ve Uygulama Merkezi Yayınları, Sayı 3, Ankara 1996.
Kantarcı, Şenol- Kamer Kasım - İbrahim Kaya, -Sedat Laçiner, Ermeni Sorunu El
Kitabı, Stratejik Araştırma ve Etüdler Millî Komitesi (SAEMK) ve
ASAM Ermeni Araştırmalar Enstitüsü Yayını, Ankara 2002.
Karal, Enver Ziya, Osmanlı İmparatorluğu’nda İlk Nüfus Sayımı–1831, II. Baskı,
T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü Yayını.
Metel, Ali Balkan, Ermeni Mezalimi ve Gerçekler, 3. Baskı, Yeni Batı Trakya Dergisi
Yayınları, Seri No: 6, İstanbul (Tarihsiz).
_________________
360
Doç. Dr. İbrahim GÜLER
Nagata, Yugo, Tarihte Âyânlar: Karaosmanoğulları Üzerine Bir İnceleme, TTK
Basımevi, Ankara 1997.
Oğuzoğlu, Yusuf, “XVII. Yüzyılda Türkler’in Ermeni Toplumu ile İlişkileri Hakkında
Bazı Bilgiler”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri
Sempozyumu (8-12 Ekim 1984, Erzurum), Ankara 1985.
Özkaya, Yücel, Osmanlı İmparatorluğu’nda Âyânlık, Anakara Üniversitesi Basımevi,
Ankara 1977.
_________________
, “Arşiv Belgelerine Göre XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda Osmanlı
İmparatorluğu’nda Ermenilerın Durumu”, Tarih Boyunca Türklerin
Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu (8–12 Ekim 1984, Erzurum),
Ankara 1985.
Saray, Mehmet, Ermenistan ve Türk-Ermeni İlişkileri, Genişletilmiş 2. Baskı, Atatürk
Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 2005.
_________________
, “Osmanlı Devlet Anlayışı ve Ermeniler”, İstanbul Üniversitesi, TürkErmeni İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar Uluslararası Sempozyumu,
İstanbul 15–17 Mart 2006.
Sevinç, Necdet, Arşiv Belgeleriyle Tehcir-Ermeni İddiaları ve Gerçekler, İkinci Baskı,
Milenyum Yayınları, İstanbul 2004.
Sonyel, Salahi, “Ermeni Sorunu ve İngiltere”, İstanbul Üniversitesi, Türk-Ermeni
İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar Uluslararası Sempozyumu, İstanbul 15–
17 Mart 2006.
Şimşir, Bilal N. , “Türk Diplomatlarını Hedef Alan Ermeni Terörü ve Şehit
Diplomatlarımız”, İstanbul Üniversitesi, Türk-Ermeni İlişkilerinde Yeni
Yaklaşımlar Uluslararası Sempozyumu, İstanbul 15–17 Mart 2006.
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, IV. Cilt (XVIII. Yüzyıl), 2. Kısım, 2.
Baskı, Ankara 1983.
_________________
, Osmanlı Devlet Teşkilâtından Kapıkulu Ocakları-I (Acemi Ocağı ve
Yeniçeri Ocağı), 3. Baskı, Ankara 1988.
Ünal, Mehmet Ali, XVI. Yüzyılda Harput Sancağı (1518–1566), Ankara 1989.
Yediyıldız, Bahaeddin, “XVI.-XIX. Yüzyıllarda Ermenilerin Türk Toplumu
İçindeki Yeri”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri
Sempozyumu (8–12 Ekim 1984, Erzurum), Ankara 1985.
Yücel, Yaşar, Osmanlı Devlet Düzenine Ait Metinler: Kitâb-ı Müstetâb, AÜDTCF
Yayınları, No: 216, Ankara 1974.
d-Toplantılar
Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu (8–12 Ekim
1984, Erzurum), Ankara 1985.
Iğdır Tarihî Gerçekler ve Ermeniler Uluslararası Sempozyumu (24–27 Nisan 1995,
Iğdır), Iğdır Valiliği Kültür Yayınları, No: 1, Ankara 1997.
İstanbul Üniversitesi Türk-Ermeni İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar Uluslararası
Sempozyumu, 15–17 Mart 2006, İstanbul. (Bildirileri henüz
yayınlanmadı).
361
13 MAHALLE 7 CEMAAT (XIX. YÜZYIL MARDİNİ’NDE
CEMAATLER ARASI SOSYAL UYUM ÖRNEKLERİ)
Öğr. Gör. İbrahim ÖZCOŞAR
Dicle Üniversitesi Mardin Sağlık Yüksekokulu
E-mail: [email protected]; Tel: 0 482 213 52 66
Özet
Mardin ve çevresi, coğrafî konumuna bağlı olarak tarih
boyunca birçok kavmin, etnik grubun ve dinsel cemaatin yurdu olmuştur. İlk çağlardan itibaren büyük imparatorlukların sınırı olan bölge, bu özelliği dolayısıyla imparatorluklar arası çatışmanın da merkezi olmuştur. Ancak
siyasî otoriteler arasındaki bu çatışmalar, sosyo-ekonomik
açıdan birbirine bağlı bölge hakları arasında çatışmayı beraberinde getirmemiştir. XIX. yüzyıla gelindiğinde Mardin,
Mardin kalesi çevresinde kümelenmiş 13 mahallesi ve bu
mahallelerde yaşayan 7 farklı dinî/etnik cemaatin (Müslüman, Ermeni Katolik, Süryanî Kadim, Süryanî Katolik, Keldanî, Şemsî ve Yahudi) XIX. yüzyılın siyasî gelişmelerine
nispet edercesine, birlikte yaşamanın gerektirdiği sosyal
uyumu yakalayabildikleri bir şehirdir. XIX. yüzyılda Mardin ve çevresinde yaşayan halkların birbirleriyle ilişkilerinde, her grubun kendi cemaat örgütlenmesiyle birlikte,
bölgenin genel sosyo-ekonomik yapısı belirleyici faktör
olmuştur. XIX. yüzyılda bölgede yaşanan gelişmeler bu
grupların birbirleriyle ilişkilerinde belirleyici olmakla birlikte, özellikle Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu zayıflık
ve Batı müdahalesi ilişkilerin temeline bölgenin kendi sosyo-ekonomik şartlarının ötesinde siyasî bir boyut da kazandırmıştır. XIX. yüzyılın genel yapısı Mardin çevresinde
gerek Müslüman aşiretlerin birbirleriyle gerek diğer dinsel gruplarla çatışmalarını beraberinde getirirken, Mardin
şehir hayatı tüm bu olumsuzluklara rağmen her grubun
birbiriyle uyum içinde olduğu, klasik bir Osmanlı şehri görünümündedir. Bildirimizde; XIX. yüzyılın genel özeliklerinin aksine, aynı şehir aynı mahalleyi paylaşan, hemen her
yönüyle birbirine ihtiyaç duyan bu grupların gerek Mardin
şer’iye sicilleri gerek Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki kayıtlara dayanarak, uyum içinde yaşadıklarına dair örnekler
sunulacaktır.
Öğr. Gör. İbrahim ÖZCOŞAR
Giriş
Mardin ve çevresi, coğrafî konumuna bağlı olarak tarih boyunca birçok kavmin, etnik grubun ve dinî cemaatin yurdu olmuştur. İlk çağlardan
itibaren büyük imparatorlukların sınırı olan bölge, bu özelliği dolayısıyla
imparatorluklar arası çatışmanın da merkezi olmuştur. Siyasî otoriteler arasındaki bu çatışmalar, çoğunlukla bölgede din ve etnik köken olarak farklı
toplulukları da karşı karşıya getiren bir unsur olmuştur. Özellikle, İslâm
hâkimiyeti öncesinde Bizans-Sasani çatışmaları sırasında, her iki taraf da
kendi taraftarı olarak kabul edip siyasî açıdan destekledikleri dinî grupları
bu çatışmalarının öncü kuvvetleri olarak kullanmışlardır. Bu durum bölgede yaşayan toplulukların, özellikle farklı mezhepteki Hıristiyan grupların,
birbirlerine karşı katliamlara varan çatışmalarını da beraberinde getirmiştir. İslâm hâkimiyetinin ardından bölgede, çatışma kültürünün yerini artık
hoşgörü kültürünün aldığını söylemek mümkündür. İslâmî dönem içinde
bu hoşgörü kültürünün, en sistematik haliyle yaşandığı dönem olarak Osmanlı hâkimiyeti dönemini gösterebiliriz.
Osmanlı Devleti kuruluşundan itibaren gayrimüslimler ile Müslümanlar arasında yoğun ilişkilerin olduğu bir devlet olarak ortaya çıkmıştır. Bu
ilişki daha başlangıçtan itibaren zımmî statüsünde gayrimüslim vatandaşların varlığıyla, tüm yönleriyle (hukukî, sosyal, ekonomik vs.) bir uyum ve
düzeni gerekli kılmıştır. Osmanlı, oluşturduğu düzenle, Ortaçağ ve modern
zamanlarda üç tek Tanrılı dinî (İslâm, Hıristiyanlık, Musevîlik) resmen
365
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
tanıyan, etnik ve dinîalt gruplarıyla birlikte uyumlu bir şekilde bir arada
yaşamalarını güvence altına alan tek siyasî organizasyondur1. Başlangıçta
klasik İslâmî Hoşgörü şeklinde kendini gösteren bu uyum, Fatih Sultan
Mehmed döneminde gayrimüslimlere verilen haklarla hukukî bir zemin
kazanmıştır.
Mardin’in Osmanlı sınırlarına katılışı, klasik hoşgörü ortamının Millet
Sistemi adıyla hukukî bir zemin kazanmasından sonradır. XVI. yüzyılda
Osmanlı hâkimiyetine giren Mardin ve çevresinde İslâm hâkimiyetiyle
başlayan hoşgörü ve uyum ortamı, artık resmen devlet güvencesinde olan
sistematik bir yapıya dönüşmüştür.
XIX. yüzyılda, Mardin’in de içinde bulunduğu Musul ve Cizre bölgeleri bir bütün olarak değerlendirildiğinde, göze çarpan ilk şey kargaşa
ortamıdır. Bir yandan Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu zafiyet ve bu
zafiyeti gidermek için yaptığı düzenlemeleri uygularken ortaya çıkan çelişkiler, diğer yandan bölgede etkisini misyonerler, konsoloslar vs. eliyle
hissettiren dış müdahale bu kargaşa ortamını besleyen unsurlardır. Bu kargaşa ortamında, Müslüman aşiretler bölgedeki otorite boşluğundan faydalanıp rant elde etmek adına yoğun bir çatışma içine girmişlerdir. Genel
anlamda sadece Müslüman aşiretlerin birbirleriyle çatışmaları söz konusuyken, özellikle bahsettiğimiz misyoner ve konsolosluklar eliyle yapılan
dış müdahaleler bazı Hıristiyan topluluklar ile Müslüman aşiretlerin de
dönemsel çatışmalara girmelerine sebep olmuştur. Bedirhan Bey ile Nasturîlerin çatışması bu durumun bölgedeki en önemli örneğidir.
Bu kargaşada Mardin ve çevresinden sadece Müslüman-gayrimüslim
değil aynı zamanda Müslüman aşiretlerin de birbirleriyle ilişkilerinden
bahsederken karamsar bir tablo ortaya çıkmaktadır. Bu tablo çok yönlü
çatışmalar yumağı şeklinde kendini gösterse de; Mardin merkezin yaşayan
bir şehir olarak, tüm etnik ve dinî unsurlarıyla, birlikte yaşamanın zorunlu
kıldığı uyuma sahip olduğunu kabul etmek gerekecektir. Osmanlı mahkeme kayıtları, aynı şehri paylaşan toplumların, gerek yaşadıkları sorunlar
gerekse dayanışmalarına dair sunduğu örneklerle Mardin’in bu özelliğini
gözler önüne sermektedir.
10 bin nüfuslu, zirvesinde küçük bir kale bulunan dağın yamacına kurulmuş, yapı olarak bir Ortaçağ şehrini andıran XIX. yüzyıl Mardini bu dar
sahada bulunan 7 cemaat ve 13 mahallesi ile XIX. yüzyılın tüm olumsuzluklarına rağmen cemaatler arası uyumun tüm yönleriyle yaşandığı bir şe1
Kemal H. Karpat, “Giriş”, Osmanlı ve Dünya, Ufuk Kitapları, İstanbul 2001, s.16.
366
Öğr. Gör. İbrahim ÖZCOŞAR
hirdir. XIX. yüzyılda çoğunluğu oluşturan Müslümanlarla birlikte şehirde
yaşayan diğer dinî /etnik gruplar şunlardır:
Ermeni Katolikler: XIX. yüzyılda Mardin’de gayrimüslimler içinde en
kalabalık nüfusa sahip sınıf Ermeni Katoliklerdir. XVII. yüzyılın başlarına
kadar tamamı Ortodoks (Gregorian) olan Ermeniler, bu tarihten itibaren
başlayan Katolikleştirme faaliyetleri sonucunda Katolikleşmişler ve XIX.
yüzyıla gelindiğinde Mardin’de Ermeni Gregorian nüfusu kalmamıştır.
Mardin Ermenilerinin Katolikleşme süreci şöyle özetlenebilir:
Diyarbakır metropolitliğine bağlı olan Mardin Ermenilerinin Osmanlı
Devleti’nde bilinen ilk piskoposu, Kalust’tur (1601–1620). Bu dönemde
Mardin Ermeni piskoposları Sis katalikosları tarafından taktis edilmektedir. 1632 yılında Mardin piskoposu olan Dimoteus Karnuk’un Katolikliği
kabul etmesiyle beraber, Mardin Ermenileri arasında Katolik inancı yayılmaya başlamıştır. Karnuk, gördüğü baskılar karşısında, İtalya’ya kaçmış ve
orada ölmüştür. Mardin Ermenileri arasında 1630’lu yıllarda Katolikliğin
ilk tohumları atılmasına rağmen Katolikleştirme bundan yaklaşık yarım
asır sonra Melkon Tazbazyan’ın yaptığı faaliyetler sonucunda amacına ulaşacaktır. Roma’ya gidip orda eğitim gören Tazbazyan, 1680’de Mardin’e
dönmüş ve piskoposluk kürsüsü kurmuştur. Tazbazyan’ın çalışmaları sonucunda ilk dört yılda, Mardin’deki 1860 Ermeni ailesinden 830’u Katolik inancına geçmiştir. Sonraki yıllarda bu sayı daha da artmış 200 aile
hariç tüm Ermeniler Katolikliğe geçiş yapmıştır2. XIX. yüzyılda ise artık
Mardin’de Ermeni Gregorian nüfusundan bahsetmek mümkün değildir.
Süryanî Kadimler: Hıristiyanlığın ilk temsilcilerinden olan Süryanî
Kadimler veya XVIII. yüzyılın sonlarına kadar en çok bilinen isimleriyle
Yakubîler için Mardin ayrı bir özelliğe sahiptir. Süryanî Kadim Patrikliği, Mardin’in hemen yanı başındaki Deyruzzafaran Manastırı’dır. Süryanî
Kadimler, hem Mardin merkezde hem de Mardin çevresinde birçok manastır ve kiliseye sahiptirler. Mezhep olarak kendilerine has bir Ortodoks
inancına sahiptirler.
2
Vartanuş A. Çemre, “Ermeni Katolik Kilisesi’nin Kurucularından Melkon Tazbazyan’ın
Hayatı (1654–1716)”, Tarih ve Toplum, C. 31, S. 184, Nisan 1999, s.39 vd. Vartanuş Çerme
tarafından verilen bu bilgilerde Ermenilere ait nüfus abartılı görünmektedir. Ancak Ermeniler arasında Katolikliğe geçiş oranları hakkında önemli ipuçları vermesi açısından önemlidir.
367
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Süryanî Katolikler: Süryanî Yakubî Patrikliği içinde 1782 yılında
meydana gelen bölünme sonrasında, Süryanî Katolik Patrikliği ortaya çıkmıştır. Bu bölünmeyi iki temel sebebe dayandırabiliriz: Bunlardan ilki,
Süryanî Kilisesi içinde çok sık bir şekilde görülen Patrik olma mücadeleleri
ve bu sebeple meydana gelen bölünmeler; ikincisi ise, Katolik misyonerlerin çalışmalarıdır. Bu bölünme ardından Süryanî cemaati ikiye ayrılmıştır.
Eski mezheplerinde kalanlar kendilerinin ana kilise olduğunu vurgulamak
için Süryanî Kadim ismini kullanırken; Katolikliği kabul edenlere Süryanî
Katolik denilmiştir.
Keldanîler: Keldanîler, XVI. yüzyılda Ortodoks Nasturî Kilisesi’nden,
Katolikleşerek ayrılanların oluşturduğu bir cemaattir. Keldanî Patrikliği,
Süryanî Katolik Patrikliği’nin ortaya çıkmasında olduğu gibi, Nasturîler
arasındaki idarî anlaşmazlıklardan ve bu anlaşmazlıkların Katolik misyonerlerce kullanılmasından dolayı, Nasturî Patrikliği’nin parçalanmasıyla
ortaya çıkmıştır. XIX. yüzyılda Mardin şehir merkezinde Nasturî nüfusuna
rastlanılmaması, bunların tamamının Katolikleştiğini göstermektedir.
Şemsî: Güneşe tapan Şemsîler, mahallî bir paganizmin DiyarbakırMardin ve çevresindeki son kalıntıları olarak tanımlanırlar3. XVI. yüzyılda
ayrı bir cemaat olarak yer alan Şemsîler ile ilgili XIX. yüzyılda tek bilgi
1807’de Seyyah Dupré tarafından verilmektedir. Buna göre Mardin’de 800
Şemsî bulunmaktadır. Ancak daha sonraki kaynakların hiçbirinde Şemsî
nüfusuna rastlanmamaktadır. Bu yok oluş Şemsîlerin XIX. yüzyılda Süryanî cemaatine dâhil olmalarında kaynaklanmaktadır4. Süryanî Kadimlere
ait kayıtlarda Şemsî lâkaplı isimlere rastlanması5, Süryanî cemaati içinde
varlıklarını devam ettirdiklerine dair bir gösterge olarak kabul edilebilir.
Yahudi: XVI. yüzyılda Mardin başlı başına bir Yahudi mahallesi olmasına rağmen XIX. yüzyıla gelindiğinde nüfusları oldukça azalmıştır.
3
4
5
“Mardin Maddesi”, İslâm Ansiklopedisi, C. VII, Millî Eğitim Bakanlığı, Eskişehir 1997,
s.320.
Suavi Aydın, Kudret Emiroğlu, Oktay Özel ve Diğerleri; Mardin Cemaat Aşiret Devlet,
Toplumsal ve Ekonomik Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul 2001, s.135–136.
Abdullah Satuf Sadedî, İstastikî Bazı Bilâd ve Kura Sened 1870, Kırklar Kilisesi Arşivi.
368
Öğr. Gör. İbrahim ÖZCOŞAR
XIX. Yüzyılda Mardin’in Mahalleleri
Mahalle, Osmanlı şehrinin temel yerleşim birimi6 ve idarî açıdan da
en alt birimi7 olarak kabul edilmektedir. Mahallenin ön plana çıkan özelliği
idarî birim olmasından çok, Osmanlı şehrine ait sosyal hayatın tüm ayrıntılarını veren, bu yönüyle Osmanlı hayatının siyasî -idarî tarihinden farklı
olarak sosyal tarihine dair ipuçlarını sunan yapısıdır.
Osmanlı fethinin hemen ardından yapılan tahrirlerde Mardin’in 9 mahalleye sahip olduğu anlaşılmaktadır8. Bu mahalleler; zirvede olmasından
dolayı ele geçirilmesinin zorluğundan değişik kaynaklarda bahsedilen,
uzaklardan çok kolayca fark edilen oldukça etkileyici bir kalenin yamaçlarında yer almaktadır. Bu mahalleler, dönemin yerel kaynaklarında ve halk
arasında beden olarak isimlendirilen bir sur ile çepeçevre kuşatılmıştı9.
XIX. yüzyıla gelindiğinde eski ihtişamını kaybetmeye başlayan kaleden
ve surlardan, yüzyılın sonlarından itibaren artık sadece kalıntılar olarak
bahsetmek gerekecektir. Mardin Kasabasının ittisâlinde bulunan kale-i cesime âsâr-ı atike burc ve bârûları ve ebniye-i saire olup harab olmuştur10.
Osmanlı fethinden sonraki ilk tahrirde adı geçen 9 mahalle şunlardır:
Babu’l-Cedid mahallesi, Zarraka mahallesi, Kıssis mahallesi, Babu’l-Hammara mahallesi, Göllasiyan mahallesi, Şemsiyye mahallesi, Zeytun mahallesi, Kamil ve Bimaristan mahallesi, Yahudiyan mahallesi. XVI. yüzyılın
ortalarında ise; bunlarla birlikte Sündik (Sevindik) isimli bir mahalle daha
kayıtlarda yer almaktadır11. XVII. yüzyılın başlarında şer’iye sicillerinde
bu mahallelerle birlikte Babu’s-Savur mahallesi de geçmektedir12.
XIX. yüzyılın başlarına gelindiğinde Mardin’de mahalle sayısı 13’e
çıkmaktadır: Bunlar; Emineddin mahallesi, Babu’l-Cedid mahallesi, Tekye
mahallesi, Cami-i Kebir mahallesi, Şeyh Çabuk mahallesi, Şeyh Şeyhullah
mahallesi, Şehidiye mahallesi, Göllasiyan mahallesi, Latifiye mahallesi,
6
Özer Ergenç, “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fizikî Yapıya Etkileri”, I. Uluslararası
Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi Kongresi, Ankara 1980, s.103.
7
8
İlber Ortaylı; Osmanlı Toplumunda Aile, Pan Yayıncılık, İstanbul 2001, s.21.
Nejat Göyünç, XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara
1991, s.97.
9 Aydın, a.g.e., s.122.
10 Diyarbakır Sâlnamesi, Def’a 6, H. 1291/M.1874–1875, C. II, s.114.
11 Göyünç, a.g.e., s.99-101.
12 Ramazan Günay, 259 Numaralı Hicrî 1006–1008 (Miladî 1598–1600) Tarihli Mardin Şeriyye Sicilinin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Dicle
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Diyarbakır 2002, s.307.
369
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Medrese mahallesi, Meşkin mahallesi, Necmeddin mahalleleridir13. XIX.
yüzyılın sonlarına ait salnamelerde de Mardin’de mahalle sayısı, isimleri yazılmadan, 13 olarak gösterilmektedir14. Ancak şer’iye sicillerinde 15
mahallenin adı geçmektedir.
Hem Mardin’in mahallelerinde komşuluk ilişkileri hem de Mardin’de
mahalle ve komşuluk ilişkilerinin diğer Osmanlı şehirleriyle benzerlik ve
farklarını değerlendirmek için öncelikle mahalleler ve sakinleri hakkında
kısaca bilgi vermek gerekecektir. Böylece bir yandan Mardin şehir merkezinde cemaatlerin yerleşim alanları ortaya çıkarken, diğer yandan XIX.
yüzyıl Mardini’ne ait teorik bir kroki çizilmiş olacaktır.
Babu’l-Cedid Mahallesi: Mahalle sur kapılarından birine atfen
Babu’l-Cedid olarak isimlendirilmiştir15. XVI. yüzyılda hem Ulu Cami
hem de şehrin en büyük çarşısını içinde barındıran, en geniş mahalleydi16.
Ancak XIX. yüzyıla gelindiğinde sınırları daralmış, şehrin güneyinde gittikçe küçülmüştür. Sınırlarının bir kısmı Cami-i Kebir mahallesi ve Baş
mahallesi, bir kısmı Şehidiye mahallesi ve Tekye mahallesi olmuştur.
Göyünç’ün, XVI. yüzyılda Müslümanların çoğunluğu teşkil ettiğini
söylediği mahallede XIX. yüzyılda da Müslümanların çoğunlukta olduğu
şer’iye sicillerinden anlaşılmaktadır. Ayrıca XIX. yüzyılda Mardin’de nüfusları önemli ölçüde azalmış olan Yahudilerin de önemli bir kısmı burada
oturuyor olmalıydı. İncelediğimiz şer’iye sicillerinde sadece 5 kez isimlerine rastladığımız Yahudilerden 4’ü Babu’l-Cedid mahallesi sakinlerindendir. Günümüzde bile bu mahallede, Yahudi çeşmesi diye adlandırılan
bir çeşmenin varlığı, mahallenin Yahudi sakinlerine işaret etmektedir.
Mahallenin Hıristiyan sakinlerine gelince; burada Hıristiyanlara ait
hiçbir dinî yapının izine rastlanmaması, Hıristiyan nüfusun çok fazla olmadığını göstermektedir. Ancak şer’iye sicillerinde bu mahallede oturan
gayrimüslim isimlerine rastlamaktayız. Buna göre; mahallenin Hıristiyan
sakinleri Ermeni, Keldanî ve Süryanî Kadimlerden oluşmaktadır. Süryanî Kadimlerin mahalledeki varlıklarıyla ilgili bir bilgiye de Süryanî
Patrikliği’ne ait vakıf kayıtlarında rastlamaktayız. Buna göre; XIX. yüz13 Abdulganî Efendi (Abdulganî Fahri Bulduk), Mardin Tarihi, Yayına Hazırlayan Burhan
Zengin, Ankara 1999, s.220.
14 Diyarbakır Sâlnamesi, Def’a 7, H. 1292/M. 1875, C.II, s.196.
15 Göyünç, a.g.e., s.97.
16 Aydın, a.g.e., s.124.
370
Öğr. Gör. İbrahim ÖZCOŞAR
yılda mahallede Kırklar Kilisesi’ne vakfedilmiş bir ev, Mar Mihail ve Mart
Şmuni Manastırları’na vakf edilmiş 2 dükkân bulunmaktadır17.
Babu’s-Savur Mahallesi: Mardin surlarının doğu kapısı olarak bilinen Babu’s-Savur’un18 mahalle adı olarak anılması XVI. yüzyılın sonu
XVII. yüzyılın başlarıdır. Osmanlı kayıtlarında XVI. yüzyılın başlarında
yer almayan19 bu mahalle aynı yüzyılın sonlarındaki mahkeme kayıtlarında zikredilmektedir20. Mahalle büyük ihtimalle XVII. yüzyıldan sonra
Şemsiyye adıyla anılan hemen yanı başındaki mahalleyi de içine alarak
genişlemiştir.
Mahallede yer alan cami ve mescidler (Melik Mahmud Camisi, Şeyh
Zebun Camisi, Arap Mescidi, Şeyh Şaaran Mescidi), medrese (Savurkapı
Medresesi), zaviyeler (Hamza-i Kebir Zaviyesi, Hamza-i Sagir Zaviyesi)21,
Müslümanların ağırlıkta olduğunu göstermektedir. Şer’iye sicillerinde de
Müslüman nüfusun en çok sakin olduğu mahalle olarak Babu’s-Savur görülmektedir. Bununla birlikte mahallenin gayrimüslim sakinleri de bulunmaktadır. Yine şer’iye sicillerine göre; mahallenin gayrimüslim sakinleri
Süryanî Kadimler ve Ermenilerdir.
1857 yılında mahallede Süryanî Kadimlere ait küçük bir kilise inşa
edilmesi22 bu dönemde mahallede Süryanî nüfusunun zaman içinde artmış
olmasıyla açıklanabilir. Bir başka açıdan da; mahallenin eski sakinleri olan
ve XVII. yüzyıldaki gelişmelerle Süryanî Kilisesi’ne tâbi olmak zorunda
kalan Şemsîlerin Süryanîliği gerçek anlamda kabulleri sonucu burada bulunan cemaat için kilise inşa etmek zorunluluğu ortaya çıktığı değerlendirmesi yapılabilir.
Baş Mahallesi: XVI. ve XVII. yüzyıllarda ismine rastlanmayan mahalle, XVIII. yüzyılda çoğunluğunu Hıristiyanların oluşturduğu bir mahalle olarak karşımıza çıkmaktadır23. Mardin’e ait çalışmalarda adına
rastlayamadığımız mahalle, XIX. yüzyıl mahkeme kayıtlarında sıklıkla
17
18
19
20
21
22
Kırklar Kilisesi Arşivi, 19 Haziran 1329 Tarihli Vakıf Defteri, s.4-5.
Göyünç, a.g.e., s.101; Ara Altun, Mardin’de Türk Devri Mimarîsi, İstanbul 1971, s.17.
Göyünç, a.g.e., s.101.
Günay, a.g.t., s.308.
Altun, a.g.e., s.100-110.
Gabriel Akyüz, Mardin İli’nin Merkez ve Civar Köylerinde ve İlçelerinde Bulunan Kiliselerin ve Manastırların Tarihi, Resim Matbaacılık, İstanbul 1998, s.103.
23 Mardin Şer’iye Sicili (MŞS), Defter No: 202, 7 Şaban 1118.
371
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
yer almaktadır. Mahkeme kayıtlarında Sekevork (Sekurek) Kilisesi’nin bu
mahallede bulunduğu belirtilmektedir24. Adı geçen kilise büyük ihtimalle
Surp Kevork Ermeni Kilisesi’dir. Bu bilgiye dayanarak mahallenin Kıssis
mahallesinin güneyinde Babu’l-Cedid mahallesinin hemen kuzeyinde yer
aldığı tahminini yapabiliriz. Mahallede Hıristiyanlar çoğunluğu oluşturmakla beraber, az sayıda Müslümana da rastlanabilmekteydi25.
Cami-i Kebir Mahallesi: XVI ve XVII. yüzyıl kayıtlarında ismine
rastlanmayan mahalle, XIX. yüzyılda hem şehrin en büyük camisini hem
de çarşısını içinde barındırmaktaydı. Bu sebeple mahalle, şehir hayatında
iktisadî yönüyle ön plandadır. Günün önemli bir kısmını bu sebeple kalabalık yaşayan mahallenin, hane yerleşimi açısından kalabalık olduğunu
söylemek mümkün değildir.
XVI. yüzyılda Babu’l-Cedid içinde yer alan mahalle, o dönemlerde
Müslüman nüfusun ağırlıkta olduğu bir kesimdi26. XIX. yüzyılda mahalle
sakinlerinin önemli bir kısmını Müslümanlar oluştururken; Ermeni Katolikler, Protestanlar, Süryanî Kadim ve Süryanî Katolikler de mahalle sakinleri arasındaydı. 1885 yılında Ermeni Katoliklerin mahallede bir kilise
inşa etme talebinde bulunmaları, mahallenin en kalabalık Hıristiyan nüfusunu oluşturduklarını düşündürmektedir27.
Yine XIX. yüzyılın sonlarında sayıları bayağı azalmış olan Yahudilerden bir ailenin de Cami-i Kebir mahallesinde oturduklarına rastlamaktayız28.
Emineddin Mahallesi: XVI. yüzyılın sonlarında Bimaristan diye
adlandırılan mahalledir. XVI. yüzyılın sonları XVII. yüzyılın başlarında
mahallede Müslümanlar çoğunluğu teşkil etmekteydi29. Mahallede Müslümanlara ait Kıseyri Camii bulunurken, Hıristiyanlara ait bir yapıya rastlanmamaktadır. Bu durum mahalle sakinlerinin Müslüman ağırlıklı olduğunun bir göstergesi olarak kabul edilebilir.
24
25
26
27
MŞS, Defter No: 234, 21 Rebiülevvel 1289.
MŞS, Defter No: 201, 14 Şevval 1270
Göyünç, a.g.e., s.97.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İ.DH., Belge No: 949/75124; Kilise Defteri, Defter
No: 2, s.194, 22 Recep 1302 tarihli belge.
28 MŞS, Defter No: 220, 2 Rabiülahir 1317.
29 Günay, a.g.t., s.308.
372
Öğr. Gör. İbrahim ÖZCOŞAR
XIX. yüzyılda da mahallede Müslüman nüfus ağırlıktayken, Müslümanlarla birlikte Süryanî Kadimler ve Ermeni Katolikler mahalle sakinleri
arasındaydı.
Göllasiyan Mahallesi: Şehrin kuzeydoğusunda bulunan mahallede
XVI. yüzyılda Hıristiyanlar çoğunluktadır30. XIX. yüzyıla gelindiğinde
mahalledeki Müslüman nüfusun arttığını kabul etmekle birlikte; Hıristiyan-Müslüman ağırlığının hangi taraftan yana olduğunu söylemek pek de
mümkün değildir.
XIX. yüzyılın sonlarında mahallede Müslümanlar, Süryanî Kadimler, Süryanî Katolikler, Protestanlar ve Ermeniler birlikte yaşamaktadır.
1914’te mahallede Süryanî Kadimlere ait Mar Petrus Kilisesi’nin inşa
edilmesi31, mahallenin Süryanî Kadim sakinlerinin fazla olduğuna dair bir
gösterge olarak kabul edilebilir.
Kıssis Mahallesi: XVI. yüzyılda mahallenin ¾’ünü Hıristiyanlar
oluşturmaktaydı. Göyünç, Kıssis isminin Arapça Kıs (papaz ve keşiş) kelimesine dayandırılabileceğini söyler32. XVI. yüzyılda daha geniş bir sınıra
sahip olan mahalle XIX. yüzyılda, Şeyh Şara ve Kasis mahallesi olarak
ikiye bölünmüştür.
XIX. yüzyılda da mahallenin tamamına yakınını Hıristiyanlar oluşturmaktadır. Sayıları çok az da olsa Müslüman sakinlere de rastlanmaktadır33.
İncelediğimiz şer’iye sicillerine göre mahallenin sakinlerini Süryanî Kadim, Ermeni, Keldanî ve Katolikler oluşturmaktadır.
XIX. yüzyılda Süryanî Kadim-Süryanî Katolik çatışmaları sırasında mahalle sık sık gündeme gelmiştir. Anlaşılan o ki; bu çatışmanın
Mardin’deki en önemli alanı Kıssis mahallesidir. Süryanî Katolikler ilk
kez burada metropolitlerine ait bir evi, kilise olarak kullanmaya başlamışlar daha sonra bu evi kiliseye çevirmişlerdir. Nihayet yüzyılın sonunda bu
kilisenin yanına bir de Patriklik merkezini eklemişlerdir.
Ayrıca, önceleri Nasturîlere ait iken sonradan Keldanîlere geçen Mor
Hürmüz Kilisesi’nin burada bulunması34, mahallede önemli bir Keldanî
30
31
32
33
34
Göyünç, a.g.e., s.100.
Akyüz, a.g.e., s.75.
Göyünç, a.g.e., s.100.
MŞS, Defter No: 243, 5 Şevval 1273; Defter No: 234, 3 Rebiülahir 1289.
Akyüz, a.g.e., s.114.
373
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
nüfusunun varlığına işaret etmektedir. Süryanî Katoliklerin Patriklik merkezi ve Meryem Ana Kilisesi’nin hemen önünde İtalyan Kapusenleri tarafından 1884 yılında inşa edilen Patriye Kilisesi35 mahallenin, Mardin’in
Katolik merkezi olduğunu göstermektedir.
Latifiye Mahallesi: Kasis ve Şeyh Şara mahallelerinin karşısında, ana
caddenin alt tarafında bulunan mahalle, XVI. yüzyılda Sevindik (Sündük)
olarak isimlendirilmektedir. XIX. yüzyılda da bu isimlendirme kısmen devam etmekle birlikte36 daha çok Latifiye ismi kullanılmaktadır.
Mahallede Müslüman ve Hıristiyanlar birlikte yaşamaktadırlar. Ancak
XIX. yüzyılda çoğunluğu kimlerin oluşturduğu hakkında belgeler bilgi
sunmamaktadır. Mahallenin Hıristiyan sakinleri; Süryanî Yakubî, Keldanî,
Ermeni, Süryanî Katolik ve Protestanlardan oluşmaktadır.
1904 yılında mahallede Süryanî Protestanlara ait bir kilise inşa edilmiş
olması37, Süryanî Protestan nüfusun varlığını göstermektedir.
Medrese Mahallesi: Zinciriye Medresesini ve çevresini içine alan küçük bir mahalledir. XVI ve XVII. yüzyıl kayıtlarında adı geçmemektedir38.
XIX. yüzyıl kayıtlarında Müslümanların yoğunlukta olduğu mahallede, az
sayıda Hıristiyan nüfus da bulunmaktadır. Belgelerden, mahallede yaşayan
Hıristiyanların Süryanî Kadim ve Katolik olduğu anlaşılmaktadır.
Meşkin Mahallesi: XVI. yüzyılda Babu’l-Hammara isimli mahallenin önemli bir kısmı daha sonra Meşkin veya Meşkinan mahallesi39 olarak
adlandırılmıştır. XVI. yüzyılda mahalle sakinlerinin büyük bir çoğunluğunu Hıristiyanlar oluşturmaktaydı. XIX. yüzyılda durum pek fazla değişmemiştir. Mahallede IV. yüzyılda inşa edildiği ve Süryanîlerin kendilerine
ait olduğunu söyledikleri Hammara Manastırı’nın izlerine rastlanmamaktadır. Bu mahallede surların hemen dışında XVIII. yüzyılın sonlarına kadar
ayakta kaldığı söylenen Mar Gevergis Manastırı’ndan bahsedilmektedir.
Mahallede günümüze kadar gelen en önemli Hıristiyan yapısı Süryanî Ka35
36
37
38
39
Akyüz, a.g.e., s.102.
MŞS, Defter No: 235, 9 Şaban 1275.
Akyüz, a.g.e., s.102.
Göyünç, a.g.e., s.100 vd.; Günay, a.g.t., s.309.
MŞS, Defter No: 243, 11 Cemaziyelevvel 1273.
374
Öğr. Gör. İbrahim ÖZCOŞAR
tolikler tarafından 1884’te inşa edilen Mar Efrem Manastırı’dır40. Bunlar
mahallenin Ermeni ve Süryanî Katolik sakinlerine işaret ederken, şer’iye
sicillerinden mahallede Protestanların da olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca
XIX. yüzyılda mahallede; Kırklar Kilisesi’ne vakfedilmiş bir dükkân bulunmaktadır41.
XIX. yüzyılda Amerikan misyonuna ait büyük bir yapının da bu mahallede açılması hem Hıristiyan hem de Hıristiyanlar içinde Protestanların
mahalledeki varlığını göstermesi açısından önemlidir.
Necmeddin Mahallesi: XVI. yüzyıldaki Zarraka mahallesi sonraki
yüzyıllarda, Necmeddin mahallesi olarak isimlendirilmiştir. Göyünç, XVI.
yüzyıl boyunca mahallede Hıristiyan ve Müslümanların birlikte yaşadığından, Hıristiyan ve Müslümanlar arasındaki nüfus artışının yüzyıl boyunca
Hıristiyanlar lehine olduğundan bahsetmektedir.
XIX. yüzyıla geldiğimizde; mahallenin nüfus oranı hakkında bilgiye
sahip olmasak da, şer’iye sicilleri Müslüman, Süryanî Kadim42 ve Protestan mahalle sakinlerine dair bilgi sunmaktadırlar .
Şehidiye Mahallesi: Şehidiye Medresesi’nin çevresini kapsayan mahallede, Müslümanlar yoğunluktadır. Ancak Müslümanlarla birlikte Süryanî Kadim, Ermeni ve Süryanî Katolikler de mahalle sakinleri arasındadır.
Mahallede Mart Şemun Kilisesi’ne vakfedilmiş 3 hane, bir dükkân ve bir
arazinin olması43, Mart Şemun Kilisesi’nin mahallenin hemen güneyinde
surların biraz dışında olmasıyla açıklanabileceği gibi mahallenin Süryanî
Kadim sakinlerine dair de önemli bir işaret olarak kabul edilebilir.
Şeyh Çabuk Mahallesi: Hıristiyanların yoğun yaşadığı Şeyh Şara ve
Meşkin mahalleleri ile komşu olan mahalle, adını Şeyh Çabuk Camisi’nden
almaktadır. Mahallede Müslüman ve Hıristiyanlar karışık yaşamakla birlikte, oranları hakkında bilgi sahibi değiliz. Mahallenin Hıristiyan sakinleri Süryanî Kadimler, Ermeniler ve Keldanîlerdir . Mahalle’de Kırklar
Kilisesi’ne vakfedilmiş bir dükkân ve bir ev bulunmaktadır44.
40
41
42
43
44
Akyüz, a.g.e., s.90.
Kırklar Kilisesi Arşivi, a.g.d., s.3.
MŞS, Defter No: 220, 11 Safer 1316.
Kırklar Kilisesi Arşivi, a.g.d., s.5-6.
Kırklar Kilisesi Arşivi, a.g.d., s.3-4.
375
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Şeyh Şara Mahallesi: Mardin’de Hıristiyan nüfusun özellikle de Süryanî nüfusun en yoğun olduğu mahallelerden biridir. Mahallede Süryanî
Kadimler başta olmak üzere, Süryanî Katolikler, Ermeniler, Keldanîler ve
Protestanlarla az sayıda da Müslüman nüfus bulunmaktadır.
Mahalle Süryanî Kadimlere ait Mardin merkezin en önemli dinî yapısını Kırklar Kilisesini içinde barındırmaktadır. Aynı zamanda Patriklerin Mardin’de bulunduklarında kaldıkları mekân olan bu kilise, Süryanî
Kadimler için neredeyse cemaatin toplandığı bir meclis özelliği göstermekteydi45. Ayrıca mahallede Süryanî kiliselerine ait bol miktarda vakıf da
bulunmaktaydı.46
Mahallede, Kırklar Kilisesi’nin hemen yanında, 1894 yılında Ermeni
Katoliklere ait yeni bir kilise inşa edilmesi47 mahallede önemli ölçüde Ermeni nüfusun varlığına işaret etmektedir.
Tekye Mahallesi: Müslümanların çoğunlukta olduğu mahallede Süryanî Kadim, Süryanî Katolik ve Keldanî sakinlere de rastlanmaktadır. Mahallede Mart Şemun Kilisesi’ne vakfedilmiş üç dükkân bulunmaktadır48.
XIX. Yüzyılda Mardin’de Komşuluk İlişkileri
Faroqhi, Osmanlı kentlisini tanımlarken bir yandan Osmanlı
Devleti’nde kentlerde yaşayanlar kendilerini bir kentin hemşehrisi olmaktan çok bir dinî cemaatin mensubu olarak görüyorlardı derken, diğer
yandan dinî bağ kuşkusuz önemliydi ama bu, daha başka bağların yok sayılması anlamına gelmiyordu demektedir49. Birbiriyle çelişir gibi görünen
bu iki cümle aslında Osmanlı şehir hayatının zıtlıkların uyumuna dayanan
yapısının bir sonucudur.
Osmanlı şehirlerine dair araştırmaların hemen hepsinde mahalle tasnifi yapılırken tekrarlanan, Müslüman mahalleler, gayrimüslim mahalleleri
ve karışık mahalleler şeklinde bilindik ve klasik tasnifi Mardin’de yapmak
mümkün değildir. Mardin’de mahallelerde Müslim-gayrimüslim oranları
farklı olmakla birlikte, sadece Müslüman veya sadece gayrimüslimlerin
45 Bkz. Oswald H. Parry, Six Months in a Syrian Monastery, Horace Cox, London 1895, s.60
vd.
46 Kırklar Kilisesi Arşivi, a.g.d., s.3-4.
47 Akyüz, a.g.e., s.96.
48 Kırklar Kilisesi Arşivi, a.g.e., s.5.
49 Faroqhi, a.g.e., s.164.
376
Öğr. Gör. İbrahim ÖZCOŞAR
yaşadığı mahalle mevcut değildir. Mahalleler karışık olmakla birlikte, mahalle içinde aynı dinden yaşayanların farklı kesimlerde yaşadığına veya
daha açık bir tabirle mahallelerin kendi içinde bir bölümlendirmeye sahip
olduğuna dair de bilgiye sahip değiliz. Aksine şer’iye sicilleri Müslüman
ve Hıristiyanların veya Hıristiyanların değişik mezhebinden olanlara dair
birçok komşuluk örnekleri sunmaktadır50.
Osmanlı, klasik yapısı içinde, gayrimüslimleri Müslümanlardan ayıran bazı sosyal yükümlülüklerle mükellef tutmuştur51. Klasik dönemde
tüm Osmanlı ülkesinde uygulanan bu yükümlülüklerin -her milletin ne
renk elbise ve ayakkabı giyebileceği, gayrimüslimlerin ata binmemeleri
vs. gibi-, Mardin’de ne derece uygulandığı hakkında bilgi sahibi değiliz.
Ancak Osmanlı Mardini’nde Müslüman gayrimüslim ilişkilerinde bu gibi
hususların göz ardı edildiğine dair örnekler bulunmaktadır. 1826 yılında
Mardin’e gelen Buckingham, gayrimüslimlerin ata bindiklerinden, bunun
Müslüman halkın tepkisini çekmediğinden, Hâlbuki böyle bir davranışın
o dönemde Şam’da bile Müslümanları öfkelendireceğinden bahsetmektedir. Mardin’de halkın birbirine davranışlarında dikkat çeken bir husus da,
Müslüman ve gayrimüslimlerin selamün aleykum diye selamlaşmalarıdır52.
Bunlar küçük bir şehirde, bazı dinî/resmî kuralların birlikte yaşamanın gerektirdiği uyum sonucu göz ardı edildiğinin örnekleridir.
Aynı şehri, aynı mahalleyi paylaşan hatta bazen evleri sadece birbirinden ortak bir duvarla ayrılan Mardinliler arasında dinî ayrımın sebep
olduğu bir çatışmadan bahsetmek, en azından mahkeme kayıtları değerlendirildiğinde, mümkün görünmemektedir. Hemen her Osmanlı şehrinde
rastlanabilecek sorunlara Mardin’de de rastlanmaktadır. Hıristiyanların
Müslüman komşularıyla, aynı veya farklı mezhepten Hıristiyanların birbirleriyle ve Müslümanların kendi aralarında yaşanan sorunlarda bir fark
görülmemektedir.
Aynı mahallede yaşayan komşuların birbirleriyle ilişkilerinde mahkeme kayıtlarına en fazla yansıyan sorunlardan biri, evlerin sınırları ve
yükseklikleridir. Komşular arasında sınır ihlâlleri genellikle mahkemeye
yansıyor ve mimarbaşı veya ebniyeye vâkıf kişilerin bilirkişi olarak görevlendirilip olay mahalini inceleyerek verdikleri karar sonrasında çözülüyor50 Örneğin; MŞS, Defter No: 234, 3 Muharrem 1289 ve 21 Cemaziyelahir 1288; Defter No:
201 14 Şevval 1270.
51 Bilal Eryılmaz; Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslim Tebaanın Yönetimi, Risale Yayınları,
İstanbul 1996, s.54.
52 Aydın, a.g.e., s.310.
377
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
du. Ebniyeye vâkıf olarak gönderilen heyet genelde bir Müslüman ve bir
gayrimüslimden oluşmaktaydı53.
Komşuluk ilişkilerinde mahkeme kayıtlarına sıkça yansıyan hususlardan biri de şef’i hakkıdır. İslâm Hukuku’nun gayrimenkûl satışlarında önceliğin komşuya tanınmasına dair kuralı, diğer Osmanlı şehirlerinde olduğu gibi, Mardin’de de uygulanmıştır. Baş mahallesinden Ömer bin Abdal,
Sado veledi Cercis’e satılan evin kendisine danışılmanda satılması üzerine
mahkemeye başvurmuş, Sado’nun elindeki fetvay-ı şerif dolayısıyla şef’i
hakkından men edilmiştir54. Medrese mahallesinde Mahmud Ağa bin Yusuf
Ağa, komşusu Katolik Amos’un sattığı evi üzerinde şef’i hakkı iddiasında
bulununca Amos verdiği cevapta, evi satmadan önce kendisine sorduğunu
fakat o zaman almadığını dolayısıyla şimdi şef’i hakkı olmadığını söylemiş, mahkeme Mahmud Ağa’yı şef’i hakkından men etmiştir55.
Mahkeme kayıtları, mahkemelerin işlevi gereği, genellikle sorunlarla
ilgili bilgiler sunmakla birlikte Mardin’de farklı dinlerden kişilerin birbirlerine bakışlarında fanatizmin olmadığına dair örnekler de sunmaktadır.
Tekye mahallesinde bir Müslümanın otuz batman sabununu çalan bir gayrimüslim, yine gayrimüslimler tarafından şikâyet ediliyor ve mahkemede
kendi dindaşları aleyhine şahitlik yapıyorlardı56. Mardin’de gayrimüslim
bir kadın komşusu olan başka bir gayrimüslimle olan davasında vekil olarak bir Müslümanı tayin edebiliyordu57. Cami-i Kebir mahallesinde Katolik bir kadın ölen kocasının alacaklarını tahsil için bir Müslümanı vekil
tayin etmişti58. Tekye mahallesinde Lütfiye Hatun isimli Müslüman kadın,
eşinden boşandıktan sonra bazı mallarını alamadığına dair açtığı davada
dava vekili olarak Süryanî Kadim Abdulahad Efendi’yi seçiyordu59. Aynı
şekilde Müslümanlarla ilgili davalarda bir Keldanî60 ve Süryanî Katolik61
vekil-i müseccel-i şer’î olarak görev yapabiliyordu.
53 MŞS, Defter No: 243, 5 Şevval 1273; Defter No: 235, Gurre-i Recep 1275; Defter No: 243,
19 Muharrem 1274.
54 MŞS, Defter No: 201, 14 Şevval 270.
55 MŞS, Defter No: 234, 5 Safer 1289.
56 MŞS, Defter No: 201, 25 Safer 1271.
57 MŞS, Defter No: 235, 7 Rebiülevvel 1275.
58 MŞS, Defter No: 234, 4 Zilhicce 1288.
59 MŞS, Defter No: 220, 20 Zilhicce 1315.
60 MŞS, Defter No: 220, 1 Safer 1316.
61 MŞS, Defter No: 220, 16 Şaban 1316.
378
Öğr. Gör. İbrahim ÖZCOŞAR
Kaynakça
Tetkik Eserler
Abdulganî Efendi (Abdulganî Fahri Bulduk), Mardin Tarihi, Yayına Hazırlayan
Burhan Zengin, Ankara 1999.
Akyüz, Gabriel, Mardin İli’nin Merkez ve Civar Köylerinde ve İlçelerinde Bulunan
Kiliselerin ve Manastırların Tarihi, Resim Matbaacılık, İstanbul 1998.
Altun, Ara, Mardin’de Türk Devri Mimarisi, İstanbul 1971.
Aydın, Suavi, Kudret Emiroğlu; Oktay Özel ve Diğerleri; Mardin Cemaat Aşiret
Devlet, Toplumsal ve Ekonomik Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul 2001.
Çerme, Vartanuş A., “Ermeni Katolik Kilisesi’nin Kurucularından Melkon
Tazbazyan’ın Hayatı (1654-1716)”, Tarih ve Toplum, C. 31, S. 184,
Nisan 1999.
Eryılmaz, Bilal, Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslim Tebaanın Yönetimi, Risale
Yayınları, İstanbul 1996.
Göyünç, Nejat, XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara
1991.
Günay, Ramazan; 259 Numaralı Hicrî 1006–1008 (Milâdî 1598–1600) Tarihli Mardin
Şeriyye Sicilinin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi, Basılmamış
Yüksek Lisans Tezi, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,
Diyarbakır 2002.
Karpat, Kemal H., “Giriş”, Osmanlı ve Dünya, Ufuk Kitapları, İstanbul 2001.
Ortaylı, İlber; Osmanlı Toplumunda Aile, Pan Yayıncılık, İstanbul 2001.
Parry, Oswald H., Six Months in a Syrian Monastery, Horace Cox, London 1895.
Sadedî, Abdullah Satuf; İstastikî Bazı Bilâd ve Kura Sened 1870, Kırklar Kilisesi
Arşivi.
Mardin Şer’iye Sicilleri
Mardin Şer’iye Sicili, Defter No:
201 (H.1262–1271/M.1845–1855),
220 (H.1315–1317/M.1897–1900),
234 (H.1288–1289/M.1871–1873),
243 (H.1273–1274/M.1856–1858),
379
TÜRK-ERMENİ İLİŞKİLERİNİN İNANÇ BOYUTU
Doç. Dr. İsa YÜCEER
Yüzüncü Yıl Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi
E-mail: [email protected]; Tel: 0 432 225 10 25-2444.
Özet
Türk-Ermeni ilişkileri Müslüman-Hıristiyan ilişkilerinin bir
görünümüdür. Farklı iki din mensupları geçmişte bir arada
yaşayıp güzel ilişkiler kurmayı başarmışlardır. İnançlarının
farklı olması onların asırları birlikte huzur içinde geçirmelerine engel olmamıştır. Bildiride farklı din ve inançlara sahip
olan toplulukların bu farklılıkları aynı ortamı güven içinde
paylaşmalarına engel olmadığına vurgu yapılacaktır. Karşılıklı olarak hukuka riayet ederek inanca saygı duyarak yaşanabileceğinin örneğinin geçmişte verildiği belirtilecek ve
ilişkilerin inanç boyutuna açıklık kazandırılacaktır.
Doç. Dr. İsa YÜCEER
Giriş
Anadolu tarihte farklı kültür, medeniyet ve dinleri barındırmış, çeşitli
düşünce ve felsefî akımları, muhtelif anlayışları ve muhalif kesimleri birlikte barındırmıştır. Bölge genelinde Hz. İsa’dan sonra Hıristiyanlık yayılmış, İran’a yakınlığı nedeniyle o toplumun sahip olduğu kültürün de
etkisi olmuş, farklı yerlerde az sayıda Yahudi bulunmuş, İslâm’ın gelişi ile
birlikte bölgeye gelen Müslümanlar İslâm’ı duyurma faaliyeti yürütmüş ve
bölgenin hâkim dini İslâm olmuştur.
Hıristiyanlar kendi içinde Ermeni kiliseleri mensupları fazla, diğerleri
de az oranda varlığını korumuştur. Müslümanlar, bölge halkından kendi arzularıyla İslâm’ı kabul edenler ve başka yerlerden gelip oraya yerleşenler
şeklinde farklı yapıları bulundursa da, hepsi de Müslümanların idaresinde
ve İslâm’ın gölgesinde yaşamışlardır.
Oran itibariyle sürekli Müslümanların sayısında çoğalma söz konusudur. Bu da sadece doğum yoluyla artış değil, diğer din mensuplarından
özellikle de Hıristiyanlardan İslâm’a girenlerle olmuştur. Bu kesimler aynı
mekânı paylaşıp güzel ilişkiler kurmuşlar ve son yüzyıla kadar huzur içinde gelmişlerdir. Osmanlıların zayıflaması ve hasımlarının onun yurduna
göz dikmesi sürecinde dış etkenler içteki bu din farklılığından yararlanmış,
ayrı din mensuplarından Hıristiyan Ermenileri kendi çıkarları yolunda örgütler bünyesinde yetiştirmişler ve farklı dinlerin huzur içinde yaşadığı
383
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
ortamda huzursuzluk başlatılmıştır. Konunun din motifi ve düşünce ekseni
ele alındığında durumun iç açıcı olmadığı görülür.
Birlikte yaşama sanatının Müslümanların işi olduğu geçmişte görülmüştür. İslâm gelişinden itibaren diğer din mensuplarıyla güzel ilişkiler
kurmayı başarmış bir dindir. Müslümanlar birlikte yaşadıkları ortamdaki
farklı dinlere mensup kimselerle aynı ortamı kolay paylaşmışlardır. İslâm
Ehl-i Kitap olarak adlandırdığı Yahudi ve Hıristiyanlara ayrı bir yer ve
önem vermiş, kitap ehli/kitaplılar olarak ayrı bir kategoride gördüğü bu
kesimi farklı konumda değerlendirmiş, onları kendine yakın kabul etmiştir. Aynı fizikî ortamı birlikte paylaşan Müslüman ve Hıristiyan kesimleri
örneklerinin önemli bir boyutu Ermenilerle yaşanmıştır. Farklılıklar hoşgörüyle karşılanmış, karşılıklı saygı gösterilmiştir. Mabetlerin korunması
ve ibadetlere hürmetle ilgili güzel davranışlar sergilenmiştir.
Burada dikkati çeken husus hâkimiyetin Müslümanların elinde olduğu ortamda Hıristiyanların himaye görmüş olmasıdır. Hıristiyanların kendi
içinde farklı mezheplerden kaynaklanan birbirlerine karşı sert tutumları
ve acımasızlıkları bilinmektedir. Müslümanlar ise onlara müsamaha göstermiş, onların can, mal, iffet, din ve inançlarını, kültür ve geleneklerini
korumalarını sağlamış, varlıklarını sürdürmelerini temin etmiştir. Bu köklü geçmişi görmeden gelecek hakkında sağlıklı görüş belirlemek kolay olmayacaktır.
1. Müslüman-Hıristiyan İlişkilerinin Muhtevası
İslâm geldiğinde bu bölgede Hıristiyanlık insanlar arasında en çok
yaygın din durumundaydı. Birçok millet onu kendine din olarak seçmişti. İslâm’ın önce Mekke, Medine ve Arap yarımadasında, sonra da İran
ve Bizansta yayılması sürecinde en çok ilişki Hıristiyanlarla kurulmuştur. Bu iki dinin mensupları kendilerini birbirlerine, İslâm da dinler içinde
Hıristiyanlığ’ı ılımlı görmektedir. İnsanlar içinde de Hıristiyanlığ’ı bırakıp
İslâm’a girenlerin sayısı çoğunluktadır. Bunlar kendi arzu ve iradeleri ile
kararlarını bu yönde veren ve tercihini bu şekilde yapan kimselerdir.
İslâm’ın önemli bir özelliği din seçimi konusunu gönül meselesi yapmasında görülür. Mensubu bulunduğu dinî bırakıp İslâm’a gelenlere Müslüman muamelesi yapılmış, onlara İslâm’ın Müslümanlar hakkında belirlediği hükümler uygulanmıştır. İslâm’a gelmeyip kendi dininde kalanları
da dinlerine göre tasnif etmiştir. Örneğin Hıristiyan ve Musevîler’e özel
384
Doç. Dr. İsa YÜCEER
bir kavram olarak Ehl-i Kitap1 ifadesi kullanılmıştır. Kitaplı dinler, ilâhî
bir kitaba mensup olanlar kategorisine girenlere belirli hükümler getirilmiş, Müslümanların o dinin mensuplarının hukukuna riayet etmelerini istemiştir.
Geçmişte Ermeniler Roma İmparatorluğu’nun, Sasanilerin, sonra da
Bizansın yönetiminde kalmıştır. Buralar VII. yüzyıldan sonra da Müslümanların yönetimine geçmiştir. İslâm’ın gelişinden sonra erken dönemde bölge Müslümanlar tarafından fethedilmiştir2. Huzeyfe bin Yeman Ermenistan ve Azerbeycan fethine Şamlılar ve Iraklılarla brlikte gitmiştir3.
Müslümanlar Azerbaycan ve çevresini Hz. Ömer (22/643) döneminde
fethetmişlerdir4. Tiflis’e kadar olan yerler Hz. Osman döneminde Suraka
bin Amr komutasında alınmış, Abdurrahman bin Rabia ve kardeşi Süleyman bölgede hâkim olmuşlar, Habib bin Mesleme Tiflis’te Hz. Osman’ın
emriyle isyancı Ermenilere karşı mücadele vermiştir. Kapsamlı faaliyetler Hz. Osman döneminde gerçekleşmiştir5. Emeviler döneminde Ermenistan ve Azerbaycan’da Müslümanların hâkimiyeti devam etmiştir6.
Bundan sonraki dönemde bir kesim Müslüman diğer kesim ise Hıristiyan
olarak varlığını sürdürmüştür7. Abbasîlerin ilk döneminde Azerbaycan ve
Ermenistan’da hâkimiyet devam etmiştir8. Harun Reşit döneminde bölgede fitnelerin çıktığı ve bastırıldığı nakledilir9. Mu’tasım döneminde çıkan
Babek el-Hürremi’nin kargaşa çıkardığı olaylarda Ermenilerden destek almıştır10.
Raşit Halifeler, Emevi ve Abbasî dönemlerinde bölgenin hakimiyeti Müslümanların elindedir. X. yüzyılda Türklerin bölgeye gelmesiyle iki
1
Kur’an-ı Kerim, Bakara 2/105, 109; Al-i İmran 3/64-5, 69-70, 71-2, 75, 98-9, 110, 113,
199; Nisa 4/123, 153, 159, 171; Maide 5/15, 19, 47, 59, 65, 68, 77; Ankebut 29/46;
Ahzap 33/26; Hadid 57/29; Haşr 59/11; Beyyine 98/6. Bu ayetler Ehl-i Kitap kavramını
kullanarak Musevî ve Hıristiyanları kastetmiş ve onlarla ilgili kapsamlı bilgi vermiştir.
2 Muhammed Ferid Bey, Tarihu’d-Devleti’l-Aliyyeti’l-Osmaniye, Daru’n-Nefais, Tahkik İhsan Hakkı, Beyrut, 1983/1403, s.191, 318.
3 Kasım bin Sellam, Kitabu Fedaili’l-Kur’an, Daru İbn-i Kesir, Beyrut 1999, s.282. Konunun
tafsilatı için bkz. İbn Hacer, Fethu’l-Barî, Daru’d-Deyyan, Kahire 1987, IX, s.17.
4 Hasan İbrahim Hasan, Tarihu’l-İslâm es-Siyasî, ve’d-Devlî ve’s-Sekafî ve’l-İctimaî,
Mektebetu’n-Nahdati’l-Mısrıyye I, Kahire 1985, s.237.
5 Hasan İbrahim Hasan, a.g.e., I, s.258-259, 469.
6 Mahmud Zakir, et-Tarihu’l-İslâmî -8- el-Ahdu’l-Osmanî, el-Mektebetu’l-İslâmî, Beyrut
1986/1406, s.365.
7 Zakir, a.g.e., s.366.
8 Taberî, Tarih, IX, s.147; Hasan, a.g.e., II, s.28.
9 Hasan İbrahim Hasan, a.g.e., II, s.51.
10 Hasan İbrahim Hasan, a.g.e., II, s.109.
385
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
kesimin ilişkisi başlamıştır. Böylece dil ve dinî farklı iki kesim bir arada yaşamak durumunda kalmıştır. Geçmişle kıyaslandığında aynı dinin
mensubu olan Ermenilerin Bizanslılardan zarar gördükleri, şiddete maruz
kaldıkları tarih kaynaklarında tespit edilmiş bir husustur. Genel çerçevede
istikrarlı bir ortamın bulunmadığı belirlenmektedir.
Şu var ki; Türklerle birlikte olduklarında aynı ortamda farklılıklara
rağmen istikrar sağlanmış, Bizans dönemiyle kıyaslandığında hayal dahi
edilemeyen büyük farkın varlığı görülmüştür. 26 Ağustos 1071’de Malazgirt Savaşı sonrası Türk-Ermeni ilişkisinde Türklerin muhataplarına karşı
şefkatli davrandıkları, karşılıklı iyiliğin yaygın hale geldiği, halkın refah
ve mutluluğunun sağlandığı görülür. Ermeniler dinlerinin gereğini engelsiz olarak yapmış, törelerine bağlı kalmış ve sosyal yaşantılarını istedikleri
şekilde sürdürmüşlerdir. Bizansla Ermeni toplumu arasında düşmanlık hâkimken, Türklerle Ermeniler iyi ilişkiler kurmuşlar, aralarında yardımlaşmalar sağlanmıştır. Türklerin hasmı Ermeniler değil Bizanslılardı. Savaşlar Bizansa karşı verilmiş, Ermeniler Bizansa değil Selçuklu ve Osmanlıya
bağlı kalmayı tercih etmişlerdir. Bunu kardeşlik ve dostluk ilişkisi olarak
tanımlamak mümkündür.
Osmanlıyla ilişkide Osman Gazi (1324) de Bursa’yı merkez edinmesinden itibaren Ermeni ruhanî reislerle yakından ilgilenmiş, Fatih Sultan
Mehmet (1453) onlara ileri düzeyde değer vermiş, Rum Patrikliğini koruduğu gibi Ermeni Patrikliği’ni (1461) de kurmuş, Patrik eliyle Ermeni cemaatin dinî işlerinin düzenli yürümesini sağlamıştır. Fethedilen yerlerdeki
Ermeniler İstanbul’daki Patriğe bağlanmış, böylece ekonomik ve kültürel
özgürlük yanında dinsel özgürlük kazanmıştır.
Kötü niyetlilerin hazırladığı tuzaklar uygulamaya konup, tezgâhlar
ortaya çıkınca, iyi ile kötüyü, samimi ile art niyetliyi ayırmak kolay olmamıştır. Fitne ortamında şaşkın halde kalan insanlar, hiç beklenmedik olumsuz hareketleri yapmışlardır11. O ortamda insanlar kendilerini hazırlanmış
bir planın içinde bulmuşlar, bir şekilde tercih yapmak durumunda kalmışlardır. Organizeli faaliyetlerde planlı olarak yetiştirilmiş olan militanlar çeşitli ikna yöntemlerini kullanarak halkı ikna etmiş, vaatlerde bulunmuş ve
insanların ileriyi göremeyişinden yararlanmışlardır12.
11 Mehmet Ethemoğlu, Ermeni Terörünün Kısa Tarihi, Dicle Üniversitesi Yayını, Diyarbakır
1987, s.57.
12 Ethemoğlu, a.g.e., s.59.
386
Doç. Dr. İsa YÜCEER
2. Farklı İnanç Mensuplarının İlişkilerinde Yöntem
Türk-Ermeni ilişkilerini örtbas etmek değil, çok yönlü olarak görmek
gerekmektedir. Hedef doğruyu tespit etmek ve adaleti hâkim kılmaktır. Osmanlı-Rus Savaşları sırasında ayaklanan Osmanlı tebaası konumunda olan
bazılarının yaptığı kötülükler göz ardı edilemez. Burada Müslüman dünyanın başına gelenler, Müslümanların kayıpları gözden uzak tutulmamalıdır.
Bu süreçte Müslümanlarla gayrimüslimler birbirine hasım hale gelmişse,
bunun sebebi Müslümanlar değil, onlara hasımlık eden kesimlerdir.
İsyan edenlerin, Osmanlının Cihan Savaşını kaybetmesine sebep olduğu açıktır. Hıristiyanlardan Rumlarla Ermeniler sürekli ihtilaf halindeydi.
Ermeniler Rumların baskısı altındaydı. Özellikle Fatih Sultan Mehmet Ermenilerin müstakil Patrikhane sahibi olmasını, kendi mabetlerinde ibadet
yapmalarını ve dillerini korumalarını sağlamıştır. Bunlar askerlik de yapmamış, kendi mesleğinde yetişmiş, genelde zengin olmuş, büyük imkânlar
elde etmişler, bunu onlara Müslümanlar sağlamış, ayrıca devlet idaresinde
üst kademelere getirmişlerdir. Osmanlının sadık vatandaşları olan Hıristiyanları kullanmak ve onların varlığından yararlanmak isteyenler olmuş,
Ermeniler üzerinde Ruslar, Rumlar üzerinde de batılı güçler etkili olmuştur13.
Geçmişte farklı kesimler yönetilirken, kimse onlara ayrıcalık yapılıp
zulmedildiği iddiasıyla Müslümanları töhmet altında tutamaz14. Osmanlı
toplumunda Müslüman olmayan tebaanın durumu ve konumları tarafsız
yazarların onlar hakkındaki tespit ve değerlendirmelerinde olumsuz görülmezken, kötü niyetli kesimler gerçeği yansıtmaksızın tarafgir tavır alarak
asılsız iddialarda bulunmaktadır15. Onların garip konumu ise Türklerle tam
bir karışma/indimaç sağlamayıp Türkleşmemiş, İslâm’a da girip Müslüman da olmamışlardır. Din ve uyruklarına bağlı kalmışlardır16. Ermeniler
hakkında bu görüş ileri sürülmüş, bu tespitlere yer verilmişse de, onların
13 Parçalama faaliyetleri için bkz. Cevdet Küçük, Osmanlı Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı, İstanbul Üniversitesi Yayını, İstanbul 1984, s.145.
14 Müslümanların uygulamaları ve bağlı oldukları prensipler için bkz. Ebu Zeyd Şelebî, Tarihu’l-Hadarati’l-İslâmiye ve’l-Fikri’l-İslâmî, Mektebetu’l-Vehbe Yayını, Kahire
1964/1383, s.122. Bölgelerin yönetimi ile ilgili kurallar (s.185), ticarî faaliyetler (s.351),
idarî uygulamalar (s.89), maliye (s.304).
15 Osmanlı toplumunda çok büyük servet biriktirmede üstün güce sahiplerdi. Başka yerlerdekilerin Anadolu’dakilerle irtibatları kesilmemiştir. Doğrusu sürekli Osmanlı Devleti’nden
ayrılma düşüncesinde olanlara destek vermişlerdir. Muhammed Kemaleddin ed-Desukî,
ed-Devletu’l-Osmaniye ve’l-Meseletu’ş-Şarkıye, Daru’s-Sekafe, Kahire 1976, s.297.
16 Ed-Desukî, a.g.e., s.298.
387
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
içinden Müslüman olanların varlığı ve toplumda sorun çıkarmadan uyum
içinde olanların yoğunluğu bilinmektedir. Kargaşa döneminde kötü niyetlilerin yaptığı olumsuzluklar ve istenmeyen faaliyetler nedeniyle tüm kesimleri itham altında tutmak uygun değildir17. Ermenilerin farklı bir yönü
olarak Osmanlı tebaası içinde millet-i sâdıka /sadakat gösteren millet olarak bilinmesidir. Bu durum son döneme kadar muhafaza edilmiştir.
3. Hıristiyanların İnanç Görünümlü Planları
3.1. Son Asırda Doğu Anadolu’da Müslüman-Hıristiyan (Ermeni)
Olumsuz İlişkileri
1914’te Ruslara öncülük eden Taşnak ve Hınçak çeteleri Müslüman
köylerindeki halkın öldürülüp, maddî varlıklarının yakılıp yıkılması bir
inanç yansımasıdır18. Müslümanlarda kimseye karşı ön yargı olamaz.
Gayrimüslimler daha önce mevcut hükümran güçle iyi geçinme örneği
vermişlerdir. Ayrıca Hıristiyanlar içinde Müslümanlarla en uzun birliktelik
yapanlar, âdet ve gelenekleri itibariyle Müslümanlarla en çok benzeşenler Ermenilerdir. İnanç ve akide farklılığı farklı dine mensup olmanın bir
yansımasıdır. Bu farklılık tabii karşılanmıştır. Birinin diğerinin aleyhinde
olmasını gerektirmemiştir.
3.2. Rusların Ermenilere Destek Vermesinde Dinin Rolü
Doğudaki sorunların Rusya’daki ihtilâle kadar sürmesi, ihtilâl sonrasında durumun değişmesi Osmanlının iç sorunlarında dış etkenin varlığın
göstergesidir19. Hıristiyan kesime bu dinî hâkim kılma yolunda dıştan destek verme faaliyeti yürütüldüğü bilinmektedir20. O dönemde Hıristiyanların emellerini gerçekleştirmede dinî faktör ön planda olmuştur21. Örgüt
yönlendirmesi ile hareket edenlerin kanun ve dinde meşru olmayan yollara başvurdukları tespit edilmiştir22. Ermeni konusunu Rusların Asya’da
genişleme ve sıcak denizlere inme siyasetiyle doğrudan bağlantılı oldu17 Müreffah oluşları ile ilgili olarak bkz. Mayevski, Ermenilerin Yaptıkları Katliamlar, Çeviren Azmi Süslü, Ankara Ünviversitesi Baskısı, Ankara 1986, s.80. Mayevski, Rusların eski
Van ve Erzurum başkonsolosudur.
18 Mayevski, a.g.e., s.20, 54.
19 Ed-Desukî, a.g.e., s.294-5.
20 Bkz. Abdulaziz Muhammed eş-Şenavî, Avrupa Fi Matlai Usuri’l-Hadise I, Mektebetü’lEncülî, Kahire 1977, s.110–113.
21 eş-Şenavî, a.g.e., s.114, 119, 217-218, 280, 585.
22 Örnekler için bkz. eş-Şenavî, a.g.e., s.52 vd.
388
Doç. Dr. İsa YÜCEER
ğu üzerinde görüş birliği bulunmaktadır23. Rusların Slav birliğini sağlama
hayalleri yanında özellikle Anadolu’daki Hıristiyanlara destek verme ve
onlardan yararlanma girişimleri tespit edilmiştir24. Ruslar 1917 sonrasında
Batı üzerinde ve kendi iç işlerinde yoğunlaşmış, bu nedenle doğudan ayrılmışlardır25.
Bu gelişmeler olmakla beraber Ortodoksların himayesi her dönemde
sürdürülen bir projedir. Batılılar Katolikler’i Rusya da Ortodokslar’ı himaye adı altında Osmanlıya müdahale yolunu seçmiştir. Mezhep birliği
ve aynı mezhebe sahip olma vasıtasıyla siyasetini yayma Osmanlı Devleti
raiyesi arasında bu mezhep aracılığıyla nüfuzunu hâkim kılma yolunu izlemiştir. Maksadını istediği gibi revaçta tutması için onları alet yerinde
tutmuş, geçmişte sürekli Ortodokslar lehine imtiyazlar almıştır26.
Rusların hedefleri sıcak denizlere inmek, İstanbul’u Müslümanların
elinden almak, orayı tekrar Hıristiyanların merkezi haline getirmek ve
Ortodoksluğ’u bölgede hâkim kılmaktır. Bunun gerçekleşmesi için Osmanlı birliğinin parçalanması ve kendilerinin güneye açılması gerekiyordu27. Bu yolda Osmanlı içinde kendilerine yardımcı olacak kesimler bulmuş ve onları kendi çıkarları uğrunda kullanmışlardır.
3.3. Hıristiyanlarca Kutsal Mekânların Himayesi ve Ele Geçirilmesi Planları
Müslümanlar diğer din mensuplarının kutsal değerlerine zarar vermezler. Bu düşünce şahsiyetleri, mekân, değer ve her türlü kutsalı kapsar.
Bu nedenle Müslümanların hâkim olduğu yerlerde başkalarına ait değerler
özellikle korunmuştur. Rusya mukaddes yerlere ulaşma ve Osmanlı içindeki Ortodoks raiye arasında nüfuzunu yayma girişimini her fırsatta sürdürmüştür28. Rusya’nın müdahaleleri ve bölge ile ilgili girişimleri aralıksız
sürmüş29, Kutsal Yerler konusu sürekli gündemde kalmıştır. Hıristiyanların Osmanlıların iç işlerine müdahale etmek için Kutsal Yerler Meselesi’ni
23 Muhammed Ali Ebu Derre, Avrupa Fi’l-Karni’t-Tasi’aşara Ve’l-Işrin (1789-1950), Müessesetu Sicilli’l-Arap, Kahire 1978; Grant ve Temprerly’nin “Evrope in the Nineteenth and
Twentieth Centuries” adlı eserinin Arapça çevirisi, II, s.11.
24 Ebu Dere, a.g.e., II, s.12, 20, 30-31.
25 Ebu Dere, a.g.e., s.306-307.
26 Ferid Bey, a.g.e., s.491.
27 Ali Hassun, El-Osmaniyyun Ve’r-Rus, El-Mektebu’l-İslâmî, Beyrut 1982/1402, s.45.
28 Ferid Bey, a.g.e., s.493.
29 Geniş bilgi için bkz. Ferid Bey, a.g.e., s.80, 141, 183, 202, 246, 263, 277, 299-300, 308-9,
310, 317, 321, 325, 329, 341-2, 359-60, 370, 375, 387-9, 392, 400-1, 411, 423, 426.
389
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
gündemde tutmuş ve bu yerlerde Batı hâkimiyetini kurma girişimlerini sürdürmüştür30.
3.4. Zahirde Korumacı Tavırların Art Niyetli Perde Arkası
Ruslarla sorunlar Osmanlıların zayıflama döneminde yaşanmış ve
Ruslar o bölgede yayılma sürecine girerken mevcut Hıristiyan potansiyelden yararlanmıştır31. İsyan sorunu sadece bir kesimle ilgili olmayıp Müslüman kesimde dahi ayrılma ve Hıristiyanlarla birlikte hareket etme girişimleri görülmüştür32. Rusların arkalarına başkalarını da alarak Osmanlıya
Ermeniler konusunda baskı yaptığı bilinmektedir33.
Şark Meselesi Osmanlıların zayıflaması, içteki Hıristiyan ulusal hareketlerinin hızlanması, dıştan güçlü devletlerin müdahalesinin özünü
oluşturur. Osmanlıların Ermeni meselesinde konumu dıştan yapılan müdahalelerle belirlenmiştir. Osmanlı Devleti Ermeni reayanın hepsine halk
olarak hukukuna riayeti ve müsamahalı davranışıyla biliniyordu. Dininde
hür Osmanlı raiyesi olarak hiç bir zaman onların işlerine müdahale etmiyordu. Ermenilerin durumunun iyileştirilmesi konusu Osmanlılar üzerinde
sürekli baskı unsuru olmuştur34. Ermeniler iddia ettikleri mağduriyet konusunda mübalağa etmişlerdir. Devletin düşmanlarıyla antlaşmalar yapan,
Müslümanlara karşı düşmanlıkta bulunan, Hıristiyanlık şiarı taşıyan müstakil devlet kurmayı kararlaştıran isyancı ve Osmanlı Devletine vurmak
için dıştan destek alan kesime devlet nasıl çözüm bulabilecekti ki! Osmanlı
Devleti’nin buna seyirci kalması makul mudur?35 sorusunu müellif haklı
olarak sormaktadır.
30 Ali Hassun, El-Osmaniyyun Ve’r-Rus, s.107.
31 Zakir, a.g.e., s.369.
32 Yemen gibi başka yerlerin ayrılış faaliyetleri için bkz. Faruk Osman Abaza, El-Hükmü’lOsmanî Fi’l-Yemen, El-Mektebetu’l-Arabiyye, Kahire 1986, s.183. Valilerin eleştirisi,
s.427-523. Konunun edebî tasviri için bkz. Abdu’r-reşit Abdulaziz Salim, Devletu’l-Hilâfe
ve Şi’ru’l-Vataniyyun, Vekalatu’l-Matbuat, Kuveyt 1982/1403. Destek veren şiirler için
s.161, eleştirel yaklaşım için s.185.
33 Bkz. eş-Şenavî, Ed-Devletu’l-Osmaniye Devletün İslâmiyyetün Müftera Aleyh,
Mektebetu’l-Enculî El-Mısriyye II, Kahire 1980, s.1071. Osmanlıların bölgede Azerbaycan çevresindeki faaliyetleri ve düşmana karşı konumları için bkz. Ahmet el-Karamanî,
Tarih-i Salatin-i Al-i Osman, Daru’l-Besair, Dımışk 1985/1405, s.9.
34 Muhammed Kurban Niyaz Molla, Es-Sultan Abdülhamit Es-Sani, ve Eseruhu Fi Neşri’dDaveti’l-İslâmiye, Mektebetu’l-Menara, Beyrut 1988/1408, s.69-70; Baha Fethi, Avrupa
Fi’l-Karni’s-Sani Aşara Ve’l-Işrin (1789-1950), Müessesetu Sicilli’l-Arap I, Kahire 1967,
s.327.
35 Niyaz Molla, a.g..e., s.71.
390
Doç. Dr. İsa YÜCEER
İçteki Hıristiyan unsurların himayecisi konumunu Rusya her vesile ile
teyit etmiş ve bu himaye fikri aralıksız sürdürülmüştür. Bunun yanında
güneye ve dolayısıyla sıcak denizlere inme planını gerçekleştirmek için
dinin bir araç olabileceği düşünülmüş, Osmanlı içindeki farklı ulusları ve
Hıristiyanları devlet aleyhine kışkırtmak onları hedefe götürecek araç olarak alınmıştır36. İçteki Hıristiyan gruplar ırkçı ve kültürel çalışmayı millî
ruh düşüncesiyle yürütmüştür. Bu dinî gruplarla Hıristiyanlar kastedilmiş,
bunların hukukunun korunması adı altında dıştan yapılan müdahaleler ve
uyarılar hiçbir zaman son bulmamıştır37. Bu süreç Rusya’da Komünist ihtilâle kadar (1917/1336) devam etmiştir38. Bu müdahale başta ıslahat/durumlarının düzeltilmesi adı altında olmuşsa da, sonu bağımsızlık olacaktır.
Bu gelişmeler Rusya’nın güdümünde olduğu için sonuç da onun lehine
gelişecekti.
Şark Meselesi’nin temel sorunlarından birisi de Mukaddes Mekânlar
Meselesi’dir. Bunun da temelinde Kudüs bulunmaktadır. Beyt-i Lahm’daki
Hıristiyanlar tarafından önemli olan Kutsal Kilise’dir. Hz. İsa’nın doğumu
ile alâkalı en önemli mekân olarak görülmektedir. Realitede Osmanlılar bu
mekânların ve farklı din mensuplarının himayesine azami önem vermişlerdir. Fakat çeşitli iddialar ortaya atılarak bir taraftan Rum Katolikler, diğer
taraftan Ermeni Ortodokslar ve bunların arkasındaki Ruslar ve Batılılar her
fırsatta bahaneler bularak Osmanlı üzerinde baskı kurmuşlardır39.
Her konu inançla ilişkilendirilip kendi mezheplerinden olanların himayecisi oldukları rollerini dile getirmişlerdir. Biz bu yöneticilerin çok
dindar oldukları için bu savunuyu yaptıklarını sanmıyoruz. Şüphesiz dindarlık kişi ile Allah arasındadır. Fakat burada din alet olarak kullanılmış,
çıkarlar ve ilerde sömürmeyi hedefledikleri yerlerle ilgili gizli niyetlerini
saklı tutmuşlar ve dinî öne sürmüşlerdir. Osmanlıda istikrarsızlığın olması
ve içteki Hıristiyanların devlet aleyhine kışkırtılması onların işine gelmiştir.
Sonuçta Osmanlıdan alabildiklerini alarak işgal edebildiklerini ele
geçirmişler, bu yolda kullanılabilecek tüm kesimleri kullanmışlardır40.
Rusların nüfuzunu genişletmesi ve Hıristiyan ahalinin yanında olduğunu
36
37
38
39
40
Fethi, a.g.e., I, s.328.
Fethi, a.g.e., I, s.358.
Zakir, a.g.e., I, s.370.
Fethi, a.g.e., I, s.346-347.
Fethi, a.g.e., s.232.
391
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
her vesile ile tekrarlaması, üzerinde kaynakların birleştiği bir husustur41.
Osmanlıyı istila planlarını yaparken sadece kendi gücüyle yetinmemiş,
içte ve dışta birliktelik yapabileceği kesimler bulmuştur42. İçteki Hıristiyanların bağımsızlığını elde etmesi büyük plandı43. Sürekli tekrarlanan
iddia ise özellikle Ermeniler olmak üzere Hıristiyan tebaanın durumunun
düzeltilmesi olmuştur44. Bu yolla içteki Hıristiyanlar dıştan vasi/himayeci
bulmuş ve bu güç Hıristiyanları himaye adı altında Osmanlının iç işlerine
karışmıştır45.
3.5. Can Güvenliğini Sarsan Faaliyetler
Ermenilerin aleyhte faaliyetlerinin en belirgini Sultan II Abdülhamit’e
karşı 1905’te düzenledikleri suikast olayıdır46. İçte Sultan’ın muhalifleri de
bunu teyit etmişlerdir. Osmanlı içinde bağımsızlık hareketlerinin gerçekleşmesi için isyana teşvik etmesi faaliyeti yürütmüşlerdir. Bunlar istiklâllerini aldıktan sonra da Rusya onları yutacaktı47. Talat Paşa’yı Berlin’de
ve daha başkalarını İttihat ve Terakki yetkililerini Ermeniler kendi başlarına gelen işten sorumlu tuttukları için öldürmüşlerdir48.
3.6. Sömürge Planları
Tüm bu girişimlerle Osmanlının birliğini koruma girişimi bağdaşmıyordu49. Konu Osmanlı da ıslahat hareketleri ile de ilişkilendirilmiştir50. Bu
da temelde Müslümanların birliği düşüncesi (Camiatu’l-İslâmiyye) ile de
alâkalıdır51. Ermeni faaliyetleri Rusların niyetleri arasında olan Osmanlı
topraklarını işgal etme hedefine hizmet eder mahiyettedir52. İçteki Hıris41 Ali Hassun, Tarihu’d-Devleti’l-Osmaniye, El-Mektebu’l-İslâmî, Beyrut, 1983/1403, s.172173.
42 Ali Hassun, Tarihu’d-Devleti’l-Osmaniye, s.174.
43 Ali Hassun, Tarihu’d-Devleti’l-Osmaniye, s.175-176.
44 Ali Hassun, Tarihu’d-Devleti’l-Osmaniye, s.178.
45 Ali Hassun, Tarihu’d-Devleti’l-Osmaniye, s.178.
46 Muhammed Harp, El-Osmaniyyun Fi’t-Tarih Ve’l-Hadara, Daru’l-Kalem, Şam 1989/1409,
s.36.
47 Harp, a.g.e., s.282.
48 Ferid Bey, a.g.e., s.725.
49 Muvaffak Benu’l-Merce, Sahvetu’r-Raculü’l-Merid Ev Es-Sultan Abdulhamid Es-Sani
Ve’l-Hilâfeti’l-İslâmiye I, Kuveyt-el-Enba 1984, s.100.
50 Benu’l-Merce, a.g.e., s.69.
51 Benu’l-Merce, a.g.e., s.126.
52 Ali Hassun, El-Osmaniyyun Ve’l-Balkan, El-Mektebetu’l-İslâmî, Beyrut 1986/1409,
s.165.
392
Doç. Dr. İsa YÜCEER
tiyanları devletin aleyhine kışkırtması ve kendi vesayetinde olmalarıdır53.
Kendi himayesinde Ortodoks birliğini kurmak istiyordu. Bunların Osmanlı, Macar ve Polonya topraklarında olmaları fark etmiyordu. Osmanlı yurdunda bunlar eliyle fitne çıkarmak ve başkalarını Osmanlı aleyhine savaşa
kışkırtmak belirgin işleriydi. İçte karışıklığın çıkması onun işine yarayacak ve hedefine ulaşmak için fırsat bulmuş olacaktı. İleriye dönük büyük
projelerini gerçekleştirmesinin önünde Osmanlıyı engel olarak görüyordu.
Bu konuda batıyla da Osmanlıyı taksim etme antlaşmaları yürütmüştür54.
Osmanlı içinde mahallî hareketler, isyan teşvikçiliği, bağımsızlık girişimlerini destekleme aralıksız sürdürülmüştür55. İçtekiler ise dıştan destekli bu
faaliyetleri yürütmüşlerdir.
Ruslar kendi hakimiyetleri altındaki milletlere akıl almaz zulümler yaparken, Osmanlı topraklarında ki Ortodokslar’ın haklarını savunma ve din
kardeşinin hakkını koruma adı altında sorunlar çıkarma yolunu izlemişlerdir. Tüm proje hasta adam dedikleri Osmanlıyı bitirmeye yönelikti56. Bu
arada Batı haçlı ruhunu korumayı büyük oranda başarmıştır57. Bunu yaparken Müslümanları birbirine düşürmesi ve dağıtması gerekiyordu. Bu da
gerçekleştirilmiştir. Bunun yapılabilmesi için mevcut yönetim Osmanlıyı
eleştiren kesimin görüşleri sürekli gündemde tutulmuş ve yapılan iyilikler
göz ardı edilmiştir58. Doğuda Osmanlıların zarar görmesinin diğer yerlere
olumsuz etkileri olmuş, başka yerlerde yaşayan Müslümanlar himayesiz
kalmış, sömürgenin eline bırakılmıştır59. Tüm olup bitenlere rağmen Müslümanların sorumluluğunun idrakinde olması ve haksızlık edemeyeceği
onlara dinlerinin kesin emridir60.
53
54
55
56
57
Ali Hassun, El-Osmaniyyun Ve’l-Balkan, s.166.
Ali Hassun, El-Osmaniyyun Ve’l-Balkan, s.168.
Ali Hassun, El-Osmaniyyun Ve’l-Balkan, s.170.
Ali Hassun, El-Osmaniyyun Ve’l-Balkan, s.171-172.
Köşk, a.g.e., s.191-198. İslâm birliği konusu için s.209; Arap ırkçılığı teması Münir Muhammed Necip, El-Hareketu’l-Kavmiyyetu’l-Hadise Fi Mizani’l-İslâm, Mektebetu’l-Menar, Ürdün-Zerka 1983/1403, s.33, 115, 173.
58 Muhammed Celal Köşk, El-Kavmiyyetu Ve’l-Gazvu’l-Fikrî, Daru’l-Irşad, Beyrut 1967,
s.185.
59 Bkz. Muhammed el-Hayr Abdulkadir, Nekbetu’l-Ümmeti’l-Arabiyye Bi Sukuti’l-Hilâfeti’lOsmaniye, Mektebetu’l-Vehbe, Kahire 1985/1405. Mekke Şerifi Hüseyin’le mektuplaşmalar için s.229-230. Bağımsızlık hareketlerine destek verenlere açıklık getirme için s.231;
Enver el-Cündî, Hareketu’l-Yakazatı’l-İslâmiyye, Daru’l-İtisam, Beyrut trs, s.113, 193.
60 Sadi Ebu Ceyb, Dırasatu’n fi Minhacı’l-İslâm es-Siyasî, Müessesetu’r-Risale, Beyrut
1985, s.155-164. Irkçı faaliyetlerin Arap yarımadası boyutu, Cuma El-Hulî, El-İtticahatu’lFikriyyeti’l-Muasıra ve Mevkıfu’l-İslâm’ı Minha, Beyrut 1986, s.113-139; Salih bin Ab-
393
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Fransız İhtilâli Osmanlı içindeki unsurları özellikle de Ortodoks Kilisesi yetkililerini kullanmıştır61. Tüm gelişmeler ırkçı düşünceleri destekler
mahiyette ilerlemiştir62. Gerçek şu ki Fransız İhtilâli sonrasında ulus devlet
kurma girişimlerinin hızlandığı dönemin yansımalarını gerçek yönüyle tanımak gerekmektedir63.
3.7. Dine Hizmet Görünümlü Faaliyetler
3.7.1. Eğitim Öğretim Faaliyetleri
Okullarında Müslüman Osmanlıların aleyhine kışkırtmalar yaptıkları
bilinmektedir. Böylece Türkler pek çok kesimin ortak düşmanı olarak görülmüş ve ortak çıkarlar göz önünde bulundurulmuştur. Kışkırtmalar burada temel problemdir. Sonunda iyi geçinen insanlar içinden, gayrimüslimler
dışardan himayeye ihtiyaç bulunmadığı bir zamanda himaye adı altında
entrika ve propagandalara alet olmuş, ilişkiler bozulmuş, emperyal güçlerin kışkırtmasıyla geçimsiz ortam oluşmuştur64. Okul ve kolej faaliyetleri ve bu yolla hedeflerine ulaşma çabaları bilinmektedir65. Hukuka riayet;
Müslümanların kendileriyle beraber yaşayan gayrimüslimlere karşı riayet
etmeleri gereken hukuk vardır. Onlar bu hakları gözetmekle yükümlüdürler66. Şüphesiz Osmanlının her yönetim gibi haklı olarak istediği şey istikrardı. Bu yörede bunu bozucu ne türden hareket olmuşsa devlet varlığını
devam ettirebilmek için bunun üzerine gitmek durumundaydı67.
61
62
63
64
65
66
67
dullah el-Abbud, Fikretu’l-kavmiyyeti’l-Arabiyye ala dav’i-İslâm, Daru’t-Tayyibe, Riyad
1401, s.14 vd.
Ali Hassun, El-Osmaniyyun Ve’l-Balkan, s.177.
Ali Hassun, El-Osmaniyyun Ve’l-Balkan, s.264.
Ferid Bey, El-Osmaniyyun Ve’l-Balkan, s.725.
Olaylarla ilgili kapsamlı bilgi ve çete faaliyetleri için bkz. Mayevski a.g.e., s.20, 54.
Ömer Avde el-Hatip, Lemehat Fi’s-Sekafeti’l-İslâmiye, Müessesetu’r-Risale, Beyrut 1984,
s.178-179, 180-181. Sömürgenin konuyla ilgili katkı ve teşvik eden faaliyetleri için bkz.
Enver el-Cündî, el-Yakazatu’l-İslâmiye fi Muvaceheti’l-İslâm, Daru’l-itisam, Kahire trs,
s.20, 277.
Arif Halil Ebu İyd, el-Alâkatu’l-Hariciye fi Devleti’l-Hilâfe, Daru’l-Erkam, Kuveyt
1983/1404, s.41-42.
Farklı kültürlerden insanları memnun etmenin kolay olmadığı örnekleri için bkz. Muhammed Abdullatif el-Bahravî, Fethu’l-Osmanıyyin Aden Ve’n-Tikalut Tevazunu’d-Devlî
Mine’l-Berrî Ile’l-Bahrî, Daru’t-turas, Kahire 1979/1399, s.203. Yemen Zeydîlerini himaye
için verilen çabalar, s.204-205.
394
Doç. Dr. İsa YÜCEER
3.7.2. Misyonerlik Faaliyetleri
Misyonerlir faaliyetlerinin yansımaları büyük olmuştur68. Misyoner
okulları yoluyla Hıristiyanları meziyetleri olan, dil bilen kimseler olarak
yetiştirme yanında çok boyutlu faaliyetlerinin olduğu bilinmektedir69.
4. Ermeni Meselesinde Din Faktörü
4.1. Farklı Din Mensuplarının Ortamı
Diğer din mensupları içerisinde Hıristiyan ve Yahudilerle ilgili olarak
Kur’an’da çok sayıda dinî metin gelmiş ve ilişkilere açıklık getirmiştir.
Her şeyden önce inanç esası olarak taraflar aynı ilaha iman etmektedir. İslâm inanç esaslarını belirlerken kitaplara iman çerçevesinde tüm kitaplara
inanılması esasını getirmiştir70. Peygamberler hakkında da Allah’ın kulu
ve peygamberi oldukları temel ilkesinden hareket edilmektedir.
Kur’an’ın konuya bakışı yönüyle değerlendirme yaptığımızda ilâhî kitaplar ve peygamberler arasında bir ayrım yapılmaksızın inanılması esasını getirmiş ve üstün değerlere önem vermiştir. Hz. İsa’nın annesi Meryem
Kur’an’da bir surenin adı71, ailesi ise Al-i İmran/İmran Ailesi, Kur’an’ın
en uzun ikinci suresinin adıdır. Hz. Musa’nın kurbanlığı Kur’an’ın en uzun
68 Irkcılık hareketlerini körükleyerek ve teşvik ederek hedeflerine ulaşma çabaları için bkz.
Muhammed Behiy, El-Fikru’l-İslâmiyyi’l-Hadis ve Sılatuhu Bi’l-Istimaru’l-Garbî, Mektebetu Faysaliye, Mekke 1972, s.517. Etkinlikleri için s.563-579. Irkçı faaliyetler için bkz.
Abdulkerim Meşhedanî, el-İlmaniyye ve Asaruha ale’l-Evdai’l-İslâmiyye, Mektebetu’tDevliye, Riyad 1983/1403, s.134.
69 Ahmet Abdulvahhab, Hakikatu’t-Tebşir Beyne’l-Madi ve’l-Hâdır, Mektebetu Vehbe, Kahire 1981, s.1-221; Mustafa Halidî ve Ömer Ferruh, Et-Tebşir Ve’l-Istimar Fi’l-Biladi’lArabiyye, Menşurat Mektebetu’l-Asriye, Beyrut 1983, s.1-257.
70 Burada şu eklemenin yapılması gerekmektedir. Bu kitapların Allah’ın gönderdiği asıl şeklini kabul etmek esastır. Geçen zaman içinde aslın korunamadığı ve bunlara insan müdahalesinin yapıldığı, asılda olmayan bir takım işlerin olduğu bilinmektedir.
71 Meryem Kur’an’da otuz dört defa geçmektedir. Kur’an-ı Kerim, Bakara 2/87, 253; Al-i
İmran 3/36-7, 42-3, 45, 64; Nisa 4/156-7, 171; Maide 5/17, 46, 72, 75, 86, 110, 112, 114,
116; Tevbe 9/31; Meryem 19/16, 27, 34; Müminun 23/50; Ahzab 33/7; Zuhruf 43/57;
Hadid 57/27; Saf 61/6, 14; Tahrim 66/12. Bunlardan bir kısmı Hz. İsa’yı tanıtırken Meryem oğlu İsa şeklinde geçmektedir. Muhtemelen bu vurguda Hıristiyanların İsa’ya Allah’ın
oğlu demelerine karşı onu gerçek kimliği olan Meryem’in oğlu olma vasfıyla tanıtma ve bu
özelliğine vurgu bulunmaktadır. Bakara 2/78, 253; Al-i İmran 3/4; Nisa 4/157, 171; Maide
5/17, 46, 72, 75, 78, 110, 112, 114, 116; Meryem 19/34; Müminun 23/50; Ahzab 33/7;
Zuhruf 43/57; Hadid 57/27; Saf 61/4, 14. Bunun yanında Meryem’e ilahlık isnadının
asılsız olduğunu ispat için onu İmran’ın kızı olarak tanıtır. Tahrim 66/12. Bazı ayetlerde
ey Meryem şeklinde ona olan hitap dile getirilmiştir. Al-i İmran 3/37, 42-3, 45; Meryem
19/27.
395
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
suresine isim olmuştur. Hz. Musa ve Hz. İsa’nın kıssalarına Kur’an geniş
yer vermiş, en ibretli yönleriyle anlatmış ve en doğru bilgilere ulaşmamızı
sağlamıştır. İncil72, İsa73, Meryem, Havari74, Musa, Tevrat sıklıkla tekrarlanan ve önemle vurgu yapılan lafızlardır.
Hıristiyanlar kendi aralarında farklı anlayışlara sahip mezhepler oluşturduğunda aralarında büyük ihtilaflar yaşamışlar, ayrılıklar sadece mezhep ayrımı düzeyinde kalmamış, inançtan hayata yansıyan ileri boyutlara varan huzursuzluklar yaşanmıştır. Herhangi bir Hıristiyan mezhebine
mensup kesim diğer Hıristiyan mezhebinin mensuplarından göremedikleri
sıcaklığı, yakın alâka ve insanî muameleleri Müslümanlardan görmüşlerdir.
Bizans yönetimi kendi dindaşları arasında mezhep ayrılığını önemli
bir yerde tutmuş, muhalif mezhep mensubu olarak gördüğü Ermenileri,
mensup oldukları farklı mezhep olan Gregorian mezhebi mensubu olmaları nedeniyle kendilerine acımasız davrandıkları ile ilgili bilgiler bulunmaktadır. Müslümanlar ise birlikte bulundukları farklı kesimlere insanî
güzel ilişkide bulunmayı temel ilke edinmişler ve din ayrılığını sorun yapmamışlardır. Onlardan alınan basit bir vergi karşılığında kendilerinin her
bakımdan güvenliği sağlanmış, Müslümanlar cepheden cepheye koşarken
hedefleri içte güvenliği sağlamak olmuştur. Böylece Müslümanların sağladığı barış ortamında onlar maddî durumlarını düzeltmiş, güzel ortamı
kendi lehlerine kullanmışlardır. Halkın kazanımları yanında Osmanlılar
Ermenilere üstün mevkiler vermiştir75.
72 İncil Kur’an’da on iki defa geçmektedir. Al-i İmran 3/3, 48, 65; Maide 5/46-7, 66, 68, 110;
Araf 7/157; Tevbe 9/111; Fetih 48/29; Hadid 57/27. Bağlamları: Tevrat ve İncil’i Allah
indirmiştir. Al-i İmran 3/3, 65; Hadid 57/27. O öğretmiştir. Al-i İmran 3/48; Maide 5/110.
İsa’ya İncil’i Allah vermiştir. Maide 5/46. İnsanlardan ona inananlar onunla hükmetmekle
yükümlü tutulmuşlardır. Maide 5/47, 66, 68. Tevrat ve İncil’de Hz. Muhammed’in geleceği müjdelenmiştir. Araf 7/157; Tevbe 9/111. Onun ümmetinin özellikleri İncil’de kapsamlı
olarak anlatılmıştır. Fetih 48/29.
73 İsim olarak İsa Kur’an’da yirmi beş ayrı yerde geçmektedir. Bunlar zamir olarak o ifadesiyle işaret edilen yerler hariçtir. Bunların genelinde İsa’nın Meryem’in oğlu Mesih olduğuna
işaret edilmiştir. Bakara 2/87, 136, 253; Al-i İmran 3/45, 52, 55, 59, 84; Nisa 4/157, 163,
171; Maide 5/46, 78, 110, 112, 114, 116; Enam 6/85; Meryem 19/34; Ahzab 33/7; Şura
42/13; Zuhruf 43/63; Hadid 57/27; Saf 61/6, 14.
74 Havariler Kur’an’da beş defa geçmektedir. Al-i İmran 3/52; Maide 5/111-2; Saf 61/14.
Bağlamları: Onlar iman ettiklerini ve dine destek vereceklerini ifade etmişlerdir. Al-i İmran
3/52, Saf 61/14. Mucize istemişler ve istekleri verilmiş, ilhama ermişlerdir. Maide 5/1112.
75 Bunlar kaynakların tespit ettiği realitelerdir. Buna rağmen Ermenilerin Türk köylerine saldırısı, halkı rencide etmesi ile ilgili anlatılan gerçekler bulunmaktadır.
396
Doç. Dr. İsa YÜCEER
Müslümanlarla Hıristiyanların iyilikle dolu hayat sürdüğünün birçok
örnekleri bulunmaktadır. Örneğin; Ermeni Patriği Basile’nin 1090 yılında
kiliselerin, manastırların ve rahiplerin vergi muafiyeti içine girmesini sağlayan bir ferman aldığı tespit edilmektedir. Melikşah’ın ölümünde Müslümanlar gibi Hıristiyanlar da yas tutmuşlardır76. Dinî töleransın asırlarca
korunduğu bir realitedir. Evlilikten defin işine kadar kilise usûlüne göre
işlerini yapabilecekleri açık olarak belirtilmiştir. Buna Rum, Ermeni ve
Yahudiler dâhildir77.
4.2. Ermeni İsyanının Diğerleriyle Mukayesesi
Ermeniler için durum Araplardan farklıdır. Burada da içlerinde Müslüman olanlar istisna edilirse, Hıristiyan olanlar çoğunluğu oluşturmaktadır. Bunlar kışkırtılmak suretiyle başkaldırmaları sağlanmıştır. Temelinde
farklı ırklara mensup kimselerin ulusal devletlerini kurmalarının temin
edilmesi görünümü vardır. Fakat zayıf da olsa ortada var olan Osmanlıya
karşı bu faaliyetin yürütüleceğinden tüm isyan girişimlerinde organizenin
sürdürülmesi halkın isyana kışkırtılması, silâh, cephane, teçhizat temini ve
her şeyden önce halkın bu konuda ikna edilmesi, dışardan destekle sağlanmıştır78. Tüm çalışmalar dış destekli yürüyünce, sonuçta ortaya çıkan
tabloda dışa bağımlı olarak, isyan ederken, yardım aldığı yerlere bağımlı
hareket edecek ve oraların hizmetinde olacaktır.
Burada esas üzerinde durulması gereken husus dinin bir malzeme gibi
kullanılmış olması, onun alet edilerek halkın ikna edilmesidir. İnsanlık tarihinde XIX. yüzyıla gelindiğinde artık din insanın Allah ile ilişkilerinde
tüm iç dünyasını kuşatan ve dışa samimi ibadetler, iyilik ve güzellikler
olarak yansıyan bir kurum olmaktan birçok yerde çıkarılmıştır. Samimi
insanları isyan etmesi için yapılan yoğun çabalar sonunda ikna aracı olabilmiştir. Bu halk belki de kullanıldığının farkında dahi olmamıştır.
Osmanlıyı parçalama planları içinde bu devlete tâbi olan halkı isyan
eder ve en yakınındaki masum insanları öldürür konuma getirmek için büyük bir tezgâhın olduğu ve oyunun oynandığının belki de farkında değildi.
Diğer kesimler bir tarafa Ermeni halkı mutlu mudur? Burada mutlu ol76 Mehmet Aydın, İslâm ve Kültürel Çoğulculuk, Uluslararası İslâm Düşüncesi Konferansı 2,
İstanbul 1997, s.60.
77 Aydın, a.g.e., s.61.
78 Patrikhane’nin istenmeyen tutumları ve kötü sonuçlara sebep olan faaliyetleri için bkz.
Erdal İlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, Üniversitesi, Osmanlı Tarihi Araştırmaları
Yayını, Ankara 1996, s.66.
397
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
duğunu iddia etmek kolay olmayacaktır. Bizim düşüncemiz bu konularda
dinî araç olarak kendi kötü düşünceleri uğrunda kullananların yanlış yaptığı şeklindedir. Bize göre din, inanç, mezhep ve mabet Allah’a kulluğun
mekânı, vasıtası ve birer parçasıdır. Bunları sömürge kullanmış ve kendi
hedefleri açısından başarılı olmuştur. Bundan sonraki süreçte din ve inançlar hangi din olursa olsun art niyetlilerin aracı olmamalıdır. Bu da ancak
inanmış insanın uyanması ve şuurlanması ile gerçekleşecektir.
Tarafsız ve çağdaş gözle konuya bakan insaflı araştırmacılar bu konuda dinin-hangi din olursa olsun- kutsal makamında durması gerektiğini
hiçbir konuda alet edilmemesinin doğru olacağını paylaşırlar. Din, ayrılık
düşüncelerine isyan ve fitnelere alet edildiğinde sonuçta insanların o dine,
onun kurumlarına masum mensuplarına karşı var olan itimad ortadan kalkmaktadır. Kimsenin dinî inançlara zarar vermeye hakkı bulunmamaktadır.
Araplar ve Ermenilerden ayrılmak isteyenler, Osmanlıdan ayrılacaksa, bu
konuda din alet edilmeden, dinin kurumları yıpratılmadan, inanç zedelenmeden, inanmış insana olan güven kaybedilmeden de bu yapılabilirdi.
5. İlişkilerin Bozulma Süreci
Fransız İhtilâli’yle başlayan milliyetçilik eğilimlerinin Osmanlıya
yansıyacağı kaçınılmaz bir beklentiydi. Yönetimin her kademesinde bulunan ve ileri düzeylere gelen Ermeniler hallerinden memnun olmaları ve
sorun bulunmaması nedeniyle onlardan her hangi bir olumsuzluk beklenmiyordu. Fakat dıştan müdahaleler, kışkırtmalar her zaman için göz önünde bulundurulmalıydı. Bunu göz ardı etmek sorunların gerçek yönünü görmemeyi beraberinde getirecekti. Dıştan Ermenilere sunulan cazip teklifler
onların içindeki art niyetlilerin heveslerini kabartacak ve özellikle Rusya
ile yapılan faaliyetleri sadece ticarî boyutta kalmayacak, farklı alanlara
yansıma gösterecekti.
Müslümnalar’ın sorunu kendileri iyi niyetli oldukları için herkesi iyi
niyetli sanmalarından kaynaklanmış, bu da sorunlara sebep olmuştur. Ermenilerin cemaaat ve cemiyet kurması ve dernek faaliyeti yürütmesi tabii
bir haktır. Buraların sıkı kontrol edilmemesi oralarda yıkıcı faaliyetlerin
yapılmasına yönelişe kapı aralamıştır. Bu iki toplum içiçe yaşamış, birbirinden yoğun şekilde etkilenmiş, özellikle sağlık alanında yetişmiş Ermeni doktorlara kendi sağlığını teslim eden Müslümanlar, zamanla bir takım
olumsuzlukların varlığını hissetmeye başlamıştır. Artık devletin yetiştirdiği, dul ve yetim oldukları için yardım ettiği ve himayesinde tuttuğu kim398
Doç. Dr. İsa YÜCEER
selere güven gittikçe sarsılmaya başlamış, geçmişin güzel anılarının yerini
artık pek çok yerden gelen kötü haberler almıştır. Devletten nişan ve madalya alan üst düzey insanlara güvenin sarsılması ise yıkım olmuştur.
En acısı da Osmanlı tarihinin başından itibaren Patrikhane bazında ve
kiliseler düzeyinde ayakta tutulan Ortadokslar’ın zamanla Osmanlı dışındaki kendi mekteplerine mensup kesimlerle gizli iş birliğine girişmiş olmalarıdır. Bildiride sunmak istediğimiz ana tema da budur. Müslümanların
kiliseleri tamir etmesi, bir başka dinin ayakta kalması için çaba vermesi
belki de sadece Müslümanlarda yoğun şekilde görülmektedir.
Şüphesiz mabedin insan zihninde önemli bir yeri vardır. Müslümanlar hangi dinin ibadet mahalli olursa olsun oraya saygı duyar. İnsanların
samimi duygularla orada ibadet ettikleri, dinî yetkililerden güzel telkinler
aldıkları, dinledikleri nasihatler doğrultusunda iyi insan olduklarını düşünür. Kilisesinde dua ile meşgul olan insanı saygın kişi olarak değerlendirir.
Papaz Efendi diye hitap ederek önemli saygıyı ifade eder. Bu iyi niyetlere
karşı din adamları, milletvekilleri ve çete reisleri Müslümanlara karşı birlikte hareket etmiş, Haçlı Seferi için Ayin-i Ruhanî törenleri yapmışlardır79.
Geçmişte Ruslar tarafından hor görüldükleri halde Osmanlıdan özellikle din ve inançları yoluyla himaye gördüklerini kendileri itiraf etmektedirler80. Techir sırasında öldürme ise yalan yanlış propagandadan ibarettir81. Onların planlı hareketleri arasında işgal güçlerinin askerlerinin de
büyük çoğunluğunun Ermenilerden oluştuğu tespit edilmektedir82.
Geçmişte ihtilaf halinde olan Rum ve Ermenilerin birbirleriyle ittifak
ve birlik içinde oldukları dönem artık 1919’dur83. Böylece aynı dinin farklı
kesimleri birlik ve beraberlik sağlamışlardır. Kiliselerdeki hâkim noktalardan Müslümanlara ateş açıldığı tespit edilmiştir84. Böylece ibadet yerleri
bu tür faaliyetlerin merkezi haline gelmiştir. Bunun yanında Türk ve Müslüman halkla hiçbir meselelerinin olmadığını açıklamaktan çekinmeyenler
de vardı85. Böylece bir kesim kendilerini kolaylıkla kamufle etmişlerdir.
79 Celal Yıldırım, Tarihî Belgeler Işığında Bayazıt’ta Ermeni Mezalimi, Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul 2003, s.223.
80 Yıldırım, a.g.e., s.29.
81 Yıldırım, a.g.e., s.49.
82 Osmanlı Belgelerinde Ermeni Fransız İlişkileri 1918-1919, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara 2002, s.15, 136, 157.
83 Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, a.g.e., s.0.
84 Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, a.g.e., C. II, Ankara 2004, s.69.
85 Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, a.g.e., C. II, s.130.
399
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
İşgal kuvvetleriyle birlikte hareket etme, Müslüman halka tecavüz ve katliam belgeleri ortadadır86. Bu nedenle zahirde iyi ilişki gösterisi yeterli
değildir.
Gayrimüslimler Müslümanların içinde kendilerine tanınan hürriyet,
mülkiyet güvenliği, eğitim hakkı, dil, ekonomik refah, kültür ve dinî hürriyetleri barış içinde kullanmışlardır. Güvenlik korunmuş, Ermenilere bu
konuda başkalarından farklı olarak kendilerine Hıristiyanlar içinde imtiyazlı bir statü de tanınmıştır87. Burada dikkati çeken husus devletin güçlü
olduğu dönemlerde gayrimüslimlerle ilgili herhangi bir problemden bahsedilmezken, zayıflama dönemlerinde dış güçler bunları başta dinî, sonra
da siyasî ve ekonomik çıkarlar doğrultusunda yönlendirmişlerdir.
Bağımsız devler kurma girişimlerinde Ermeni Patrikhanasi ve ona
bağlı birimler oynanan oyunlarda aracı olmuşlardır. Sorun bir emperyalizm sorunudur. Osmanlı içindeki Hıristiyan unsurların dinî liderleri ve kilise faaliyetlere öncülük etmiştir. Ermeniler Osmanlı topraklarında güven
ortamında mezhep açısından da hiçbir problemleri olmadığı halde, kendi
mezhep yanlılarıyla birlikte hareket etme yolunu izlemişlerdir. Müslümanlarla karşılaştırıldıklarında çok rahat durumda olmalarına rağmen, Ermenilerle ilgili ıslahat yapma ve Ermeni sorununu uluslararası antlaşmalara
koymayı 1878’lerde başarmışlardır. Devletin kendi iç meselesi, kendi egemenlik hakları çerçevesindeki meseleler dış müdahaleye taşınmıştır. Osmanlılar Hıristiyan tebaaya eşit muamele etmiş, bunların içindeki mezhep
ayrılığına müdahale etmemiştir. Ermeni meselesi ortaya çıkışından itibaren dış güçlerin himayesinde yürütülmüş, siyasî girişimler, ıslahat talepleri
ve Ermeni faaliyetlerinde dış güçlerin takındığı tavır, içteki yandaşlarıyla
birlikte olmuştur. Konu Osmanlıyı da Türkiye Cumhuriyeti’ni de çok fazla
meşgul eden ve devleti sarsan boyuta taşınmak istenmektedir.
Albert de Moun ve Denis Coclin gibi muhafazakâr oldukları için Katoliklik dışındaki mezheplere ve özellikle de Hıristiyanlığın zıddı sayılan
İslâm dinine karşı kalplerinin derinliklerinde sakladıkları nefret ve düşmanlıkla tanınan batılı siyasetçilerin zehirli sözleri, tatsızlık veren yazıları, İngiltere ve Amerika’da önemli yer tutan Protestan papazlarının mutaassıp ve dindar ahaliyi aleyhimizde kışkırtma konusunda sürekli çalışmaları dünya kamuoyunu bize düşman etmekteydi. Aleyhimizdeki bu düşünce
86 Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, a.g.e., C. II, s.196.
87 Münir Süreyya Bey, Ermeni Meslesinin Siyasî Tarihçesi 1877-1914, Ankara 2001, s.V.
400
Doç. Dr. İsa YÜCEER
akımını hazırlayan kuvvet de hep Ermeni propagandası oldu88. Bu tespit
ortaya konan ve yaşanan realitenin ifadesidir.
Ayastefanos’a gelip imzalanan sulh antlamasına Ermeni milleti lehine bazı maddeler koyduran Patrik Nerses Varyabedyan’dır. Berlin
Antlaşması’na benzer maddeler Patrik heyetinin girişimiyle konmuştur.
Zahirde ıslahat yapılması, Ermenilerin huzur ve güvenliğinin temin edilmesi şeklindeydi89. Durumlarının iyileştirilmesi teklifini batılı ülke sefirleri aracılığıyla istemektedirler. Ermenilerin bulunduğu vilâyetler için özel
talepler söz konusudur. Dile getirilen ise Ermenilerin zulüm ve düşmanlığa uğradığı, Hıristiyan mezheptaşlarının durumlarının düzeltilmesi adına
müdahale edilmesi talepleridir90. Tüm gelişmeleri Müslümanların aleyhine çevirme söz konusudur. Batılılar Osmanlıda yaşayan mezhepdaşlarının
zulme uğradığını iddia etmiş, Ermeni, unsurunu her vesile ile savunmuşlardır. Artık doğu vilâyetlerine Ermeni vali tayini düzeyine gelmiştir. Artık
islahattan öte, özerk yönetim ve Rusya’ya ilhak meseleleri konuşulmuştur.
Kendilerini mağdur gösterme ve zarara uğrayan kesim olarak tanıtmayı
başarmışlardır. Osmanlı ise gayrimüslimler lehine olacak talepleri geri çevirecek güçte değildir. Bu haklar ise Müslüman halkın hakkına tecavüzdü.
Artık Rusların doğu bölgesini işgal planları vardır. Bu konuda Ermeniler
yararlanmaya müsaittir. Gerçek şu ki Patrikhane ve Piskopos heyeti sürekli
devrededir91.
Dinine bağlı kimseler etkileyici konuşmaların tesiri altında kalarak
faaliyete geçmektedir. Dikkati çeken bir husus Patrik ve onun oluşturduğu heyet Osmanlıların antlaşma yaptığı yere gidip oradaki ülkeleri kendi lehlerine etkileme, antlaşmaya kendilerinin bahsinin geçtiği maddeler
koydurma, daha sonra da her vesile ile bunu gündemde tutma yoluna gitmişlerdir. Normalde siyasî heyetler arasında görüşmeler yapıldığı halde,
Ermeni Patrikhanesi buralara kendi seçtikleri heyet üyelerini göndererek
diğer ülkelerin üzerinde baskı oluşturma yoluna gitmiştir. Kimse de siyasî
görüşmelere dinî temsilcinin müdahale etmemesi gerektiği konusu üzerinde durmamıştır. Artık batılı ülkeler ve Rusya’nın sefirleri ise, görüşmelerde heyetleriyle onları savununca işleri kolaylaşmıştır. Ülkeler düzeyinde
kendilerini anlatma imkânı bulunca, halkın ikna edilmesi kolaylaşmıştır.
88
89
90
91
Süreyye Bey, a.g.e., s.6.
Süreyye Bey, a.g.e., s.7.
Süreyya Bey, a.g.e., s.17, 20.
Süreyya Bey, a.g.e., s.73, 75-76, 80.
401
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Dıştan alınan destek sadece siyasî düzeyde olmayıp silâh yardımı gibi birçok konuyu kapsamaktadır.
Belki de Patrikhane kurulurken bu kuruma geniş imkânların sağlanmış
olması onların kendilerini tam yetkili konumda görmelerine sebep olmuştur. Patriğin siyasî faaliyetlerin içinde olamayacağı, Padişahın ona verdiği
fermanın muhtevasında dinî sorumluluğun bulunduğu siyasî açıdan Padişaha bağlı olduğu hatırlatılmamış olabilir. Müslümanların dinî temsilcisi
olan Şeyhulislâm’la karşılaştırıldığında Patrik çok yönlü ve çok boyutlu
siyasî faaliyetlerin içinde olmuş, organize onun ve çevresinin girişimleri
ile yürütülmüştür.
Ermenilerin silâhlandığı ve silâhlarını çeşitli yerlerde sakladıkları bilinmektedir. Bir resmin altında şunları bulmaktayız. Samsun Ermeni Kilisesi zemininde toprakta yapılan kazı sonucu çıkarılan 20 adet el bombası,
kapsül ve bomba eczası (Büyük sandık üzerine Ermenice ‘Samsun Ermeni
Piskoposluğuna’ yazılmış ve Ermeni piskoposu vasıtasıyla dışardan sokulmuştur). Bir başka resimde İzmit’e bağlı Ermeşe nahiyesindeki Ermeni
Rahipler Okulu’nda bulunan silâhları ve büyük çapta fitilli bombalarla
dişli ve yüksek tahrip gücü olan bombalar bulunmuştur. Urfa’da çatışmaların şiddetlendiği sırada kilise üzerinde çekilmiş ‘Ateş Dursun Muhabere
Var’ yazısından sonra görüşmek için gelen askere ateş açılmıştır. Suikast
düzenlemek için anlaşıp yemin eden komitacılar tespit edilmiştir. Organize
piskoposluk tarafından yürütülmüştür92.
Hatta kilise ve manastırlardaki kıymetli eşyalar da pazara çıkarılarak satılmış ve elde edilen gelirler teşkilâtlanmaya harcanmıştır93. Din ve
inanç motifi harekette önemli bir faktördür. Ermenilerin çıkardıkları anma
pullarının üzerindeki fotoğraflar asker, din adamı, yazar ve şâir gibi ileri
gelen kişilere aittir94. Kiliselere mazgallar kazdıkları ve şehirlerin hâkim
tepelerinde mevziler oluşturdukları resmî kayıtlarda ortaya çıkmıştır95.
Ermeni piskoposların etkinlikleri ve bu hususlarda yönlendirici oldukları
görülmüştür96.
92 Mehmet Ali Birant, Ermeni Terörü, Ankara 1985, ek.
93 Faiz Demiroplu, Van’da Ermeni Mezalimi 1895–1920, s.15.
94 A. Alper Gazigiray, Osmanlılardan Günümüze Kadar Vesikalarla Ermeni Terörünün Kaynakları, Gözen Kitabevi, İstanbul 1982, ek s.8.
95 Aydın Taneri, Türkler-Bizanslılar-Ermeniler, s.277.
96 Bkz. Hüseyin Çelik, Van’da Ermeni Mezalimi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları, Ankara
trs., s.11 vd.
402
Doç. Dr. İsa YÜCEER
Ermeni Meselesi’nin çıkışından itibaren papazlar büyük rol oynamışlardır. Ermeni kiliseleri ve Ermeni ruhban okullarında kin telkin edilmiştir.
Planları yüksek seviyede din adamları yapmıştır. Dışardan göründüğünde bir ibadethane görünümü olan yerler, dinî merkez görünümlü yerlerde
din eğitimi değil, başta komite faaliyetleri yürütüldüğü tespit edilmiştir97.
Kudüs’teki ruhban okulunda Türklere karşı düşmanlık telkin edildiği belirlenmiştir98. Burada dinî kisve altında sürdürülen faaliyetlerin tüm içeriği
bilinmese de, tespitler büyük Ermenistan telkini ve bunun gerçekleşmesi
yolunda verilecek faaliyetlere yöneliktir. Haliyle bu insanlar din görevlisi
olarak gittikleri yerlerde aldıkları bilgileri sunacaklardır. Müslüman halka reva görülen kötülüklerin binlerce vesikası bulunmaktadır99. Bunlar bir
din mensubunun bir başkasına reva göremeyeceği katliam, cana kıyma,
namusu kirletme ve malı telef etme örnekleridir. Kilislerde yapılan âyinde
Padişahın iyiliği için dua ettiği, böylece güven verdiği sadakatı kazanma
çabasına girerek Padişahın çıkardığı aftan tüm Ermenilerin yararlanmasını
sağladıkları dönem 1908’lerde kalmıştır100. Kiliseye bağlı olarak kurulan
hayırsever cemiyeti bir hayır cemiyeti görünümünde olsa da, üyelerinin
gizli isyan konularına karıştığı görülmüştür101.
Kiliselerde yürütülen çalışmalar cemaatin ruhanî idaresinin ötesindedir. Dinî işlere dışardan müdahale olmuştur. Patriklerden bağımsızlık hareketi içinde yer alanlar olmuş, bu kuruma Rum Patrikhanesi’nden de destek
geldiği belirlenmiştir. Reform isteklerinin yerine gelmesi antlaşmalarla
kararlaştırılmıştır. Bunlar Osmanlı Hıristiyanlarının arzuları doğrultusunda yapılması ve doğudaki Ermenilerin durumlarının iyileştirilmesi, bunun
Rusya’nın denetimi altında olması, her türlü tedbirin alınması şeklindeki önerilerdir. Bunlar bir ülkenin bağımsızlığıyla bağdaşmayan hususlardır102.
Artık Patrikhane sürekli devrededir. Ermenler için lütuf ve bağış dilemektedir. Talepler Hıristiyanların durumlarının iyileştirilmesi adı altında
97 Gazigiray, a.g.e., s.617.
98 Gazigiray, a.g.e., s.619-620.
99 Halil Kemal Türközü, Osmanlı ve Sovyet Belgeleriyle Ermeni Mezalimi, Türk Kültürü
Araştırma Enstitüsü, Ankara 1982, s.533–590.
100 Erdal İlter, Ermeni Kilisesi ve Törer, Ankara Üniversitesi, Osmanlı Tarihi Araştırma ve
Uygulama Merkezi Yayınları, Ankara 1996, s.54.
101 Cevdet Küçük, Osmanlı Diplamasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı 1878-1897, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1984, s.100.
102 Recep Şahin, Tarih Boyunca Türk İdarelerinin Ermeni Politikaları, Ötüken Yayını, İstanbul
1988, s.180.
403
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
sunulmaktadır. Bu durum düzeltmekten kasıt daha sonra anlaşılmıştır103.
Konunun tarihî ve siyasî boyutu yanında sadece dinî boyutu ele alındığında, inancın Ermeni Meselesi’nde temel malzeme olarak kullanıldığı görülür. Onlarda sorumsuz ve insanlık dışı saldırılarını sürdürme eğilimi tespit
edilmiştir104. Faaliyetlerini halkın iradesi şeklinde göstermişlerdir. Kendi
inançlarına uygun olanları kullanmışlar, Sovyetlerin Türk toprakları üzerindeki emperyalist amaçları zamanla daha da netleşmiştir105.
Kendi din yanlılarından yararlanarak katliam yapmışlar, bunu yaparken destekler sadece maddî değil manevî destektir, verilen şehitlik payeleri, anma toplantıları kilise organizesinde âyinler şeklinde düzenlenmiştir106. Grup oluşturanlar din temsilcileri etrafında toplanmış, kilise liderleri
oluşumun devam etmesinde temel kişi olmuşlardır107.
6. Dinsel Yapıların Mukayesesi
Patrikhane ve kiliseler, Müslümanların Hıristiyanlarla aynı ortamı
paylamaya başlamalarından itibaren yaşatılmıştır. Gayrimüslim halk bu
kurumlar vasıtasıyla eğitilmiş, dinî bilgi noksanları giderilmiştir. Bir yerde onların cahil kalmaması için imkânlar sağlanmış, kendilerine her türlü
fırsat verilmiştir.
Osmanlı idaresinin güçlü olduğu dönemlerde itaat eden gayrimüslim kesimin devletin zayıflamasını bekledikleri ve bunu fırsat bildikleri
görülmüştür. Burada sorun Müslümanlar tarafından fethedilen yerlerdeki
gayrimüslimlere her türlü huzur ortamı ve rahatlığın sağlanmış olmasına
rağmen, onların memnun olmayıp bağımsızlık çabalarına girmeleri ve bu
konuda dinin kurumlarını, halkın inançlarını alet etmeleridir. Bu düşüncelerinin merkezine de Patrikhaneyi koymuşlardır.
Gerçekte Patrikhane içinde ve ona bağlı kurumlar bünyesinde serbest hareket etmişlerdir. Kilisede ki ibadetleri dua ve vaazları, vaizlerin
faaliyetlerini kimse kontrol altında tutmamıştır. Bu konuda bir bilgiye de
103 Bilal N. Şimşir, Osmanlı Ermenileri, Çeviren Şinasi Orel, Bilgi Yayını, İstanbul 1986,
s.247, 250.
104 Başbakanlık Terör ve Terörle Mücadele Durum Değerlendirmesi, Başbakanlık Basımevi,
Ankara 1988, s.56.
105 Metin Tamkoç, Uluslararası Terörizmin Rusya İle Bağlantısı Uluslararası Terörizm ve
Uyuşturucu Madde Kaçakçılığı, Ankara Üniversitesi Yayını, Ankara 1984, s.62.
106 Heath W. Lowry, 19. ve 20. Yüzyıl Ermeni Terörizmi Devamlılık Bağı, Uluslararası İslâm
Düşüncesi Konferansı 2, İstanbul 1997, s.74.
107 Lowy, a.g.e., s.77.
404
Doç. Dr. İsa YÜCEER
sahip değiliz. Ateşli vaizlerin halkı nasıl yönlendirdiklerini bilmek kolay
değildir. Çünkü bunlar genelde şifahî konuşmalardır. Elde yazılı metin
bulunmamaktadır. Dinin mensubu olan kimsenin diğer din mensuplarını
rencide etmeme temel düşüncesini Müslümanlar uygulamışlardır. Onların
hoşgörüsünün hareket noktası budur. Fakat Ermeniler açısından bakıldığında aynı duyarlılığın gösterilemediği tespit edilmektedir. Geçmişten şu
örnekleri vermek mümkündür. Diyarbakır beylerbeyine ve Amid kadısına
İstanbul yönetimi şu yazıyı göndermiştir.
Van’da birden fazla gayrimüslimin toplantı yaptıkları, niçin toplandıkları sorulduğunda cevap vermedikleri, ayrıca bunların bazı yeni kiliseler inşa edip bazı eski kiliseleri de tamir bahanesiyle eski konumlarına
göre değişikliğe uğrattıkları, eğer haklarından gelinmezse isyan edebilecekleri hususunda Van beylerbeyinin mektup gönderdiği, ancak bunlardan
bir kısmının İstanbul’a gelerek kendilerinin beylerbeyi ile hasıl konusunda
anlaşmazlıkları bulunduğunu, bu hususun halli için hükm-i şerif çıkardıklarını, toplantılarının nedeninin de bu hükm-i şerif üzerinde müşavere
yapmak olduğunu, bunun dışında şer-i şerife aykırı bir iş yapmadıklarını,
yeni kilise inşa etmediklerini, sadece bazı eski kiliseleri tamir ettiklerini
söyledikleri, her iki iddianın da araştırılarak hangisinin doğru olduğunun
ortaya çıkarılması ve sonucun arzedilmesi108 şeklindedir. Şüpheli hareketler ve Van beylerbeyinin tereddütleri üzerine devlet olayı tahkik ettirmiştir.
Burada sorun şüphe uyandıran bir takım gizli faaliyetleri henüz erken dönem olan 1565’li yıllarda yapmış olmalarıdır.
Muhataplarının entrikaları karşısında Müslümanlar sabırlı, dayanıklı,
kendilerine güvenen, dinine bağlı kimselerdir. Başa gelen işlerden dolayı ümitsizliğe düşmeyen, kadere inanan, geleneklerine bağlı, üstüne itaat
eden kimselerdi. Aza kanaat ediyor, birbirlerini üst düzeyde koruyorlardı.
Gayrimüslimlerde dine bağlılık ve kilisenin talimatını dinlemek isyan etmeyi gerektiriyordu. Müslümanlarda ise dine bağlılık Osmanlıya itaati de
beraberinde getiriyordu. Bu yönüyle camiye gidenle kiliseye giden iki kişi
çok farklı telkinler alıyorlardı.
Manevî yatı sarsılmayan Müslümanların karşısında gayrimüslimlerin
yıkıcı faaliyetleri uzun zaman onların beklediği sonucu vermemiştir. Patriğin emrindeki kilise ve okulların nasıl bir nesil yetiştirdiği merak konusudur. Mezun olup giden ve yerleşim birimlerinde görev alan genç papazla108 Divanı Hümayün Sicilleri Dizisi II, 5 Numaralı Mühimme Defteri (973/1565–1566), No:
286, Ankara 1994, s.65.
405
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
rın, halka neyi telkin ettiği zamanla ortaya çıkmıştır. Bir yeri kendileri için
kutsal hale getirmek için bizim azizlerden Sen Pol’ün arasıra indiğine inanırız109 demeleri yeterliydi. Manastır kurma ve okul açma yanında burada
yetişenlerin gittikleri yerde halka telkin ettikleri düşünceler önemlidir.
Mektep ve medresedeki dersler, burada hocaların işlediği konular
bilgimiz dışındadır. Müslümanlarda ise bu hususlar tüm açıklığı ile ortadadır. Patriklerin yaptığı telkinler, kehanetler, idealler zamanla meyvesini
vermiştir. Haliyle mensubu bulunduğu Hıristiyanlığ’ın Ortadoksluk mezhebinin yararına çalışmalar yürütmüştür. Burada sorun Osmanlı hakimiyetine son vermek için din kullanılarak tahriklerin yapılması ile ilgilidir.
Gayrimüslimler Osmanlı döneminde öncekinden çok daha rahat ve mutlu
yaşamışlardır. Buna rağmen onlar içinden bir kesit Osmanlıyı zayıflatma
ve çökertmeyi hedeflemiştir.
Ülkeyi içten yıkma çalışması yapılmış, dıştan gelen düşmana destek
verilmiş, bunlar da mezhep birliği adına yapılmıştır. Bunlar Müslümanların tüm değerleri aleyhine olan faaliyetlerdi. Kimsenin şuur altını okuma
durumunda değiliz. Fakat Rusya güneye inme fikrinde kendine müttefik ve
ileri düzeyde yardımcı olarak gayrimüslimlerle olan inanç bağından azami
derecede yararlanmıştır. Karşılıklı yardım vaatleri zaman için de gerçek
olmuştur. Aralarındaki iş birliği sürekli Müslümanların aleyhine gelişmiştir110.
Bu arada şu tespitler de söz konusudur. XIX. yüzyılın ikinci yarısına
kadar Ermeniler Osmanlı idaresi altında kayda değer ölçüde uyumlu davranmışlardır111. Fransızlar Ermeni müttefikleriyle kötü deneyimler edindiler. Antep’in alınmasından (9 Şubat 1921) sonra açıktan açığa Türk dostluğunu aradılar112.
Osmanlıların son döneminde başa gelenlerde Ermenilerle Rusların
birlik halinde Doğu Anadolu’yu işgali planlarının rolü vardır. Aynı oyun
tekrarlanmış Ruslarla Ermeniler birlik halinde Azerbeycan’ın bir bölümünü işgal etmiştir. Değişen şey sadece tarihtir. Seneryo ise aynıdır. Siyasî
109 Süleyman Kocabaş, Tarihte ve Günümüzde Türk Yunan Mücadelesi, Bayrak Yayını, İstanbul 1984, s.31.
110 Bkz. Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, C. VII, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara 1977,
s.21.
111 Matthew Smith Anderson, Doğu Sorunu 1774-1923, Çeviren İdil Eser, YKY Yayınları,
İstanbul 2001, s.264.
112 İngiliz Devlet Arşivi Gizli Belgeler, Türkiye’nin Parçalanması ve İngiliz Politikası 19001920, Özgün Yayını, İstanbul 2005, s.367.
406
Doç. Dr. İsa YÜCEER
entrikalar ve sömürü planları yürüse de dinin saf makamında durması gerekir. Aksi takdirde güven duyulan din kurumunun güven yitirmesi insanlığın büyük kaybı olacaktır. O özel konumda Osmanlı döneminde saklı
tutulmuş, değerli bir kurum olarak muhafaza edilmiştir. Onun bu özelliği
sürekli korunmalıdır.
Sonuç
Dileğimiz iki taraf arasındaki konuların ön yargısız olarak ele alınmasıdır. Bize göre düşmanlıklar sonradan ortaya çıkmış, daha doğrusu çıkarılmıştır. Geçmişte bu kesimler hasımlıktan arınmış dönemler yaşamıştır.
Bu uygulamalar ilişkilerin iyi yönde gelişmesi yönünde örnek alınabilir.
Bu iki millet ve iki dinin mensupları geçmişte yeterince birbirlerini tanımışlardır. Problemlere kulak kapatmak veya görmezden gelmek çözüm
değildir. İki kesim kendilerinin iyiliği ve güzel gelecekleri uğrunda müsait
ortamı oluşturabilirler. İnançlarındaki farklılık ve ayrı dine mensup olmaları geçmişte onların güzel münasebet kurmalarına engel olmamıştır.
Tarihî olay içinde, herkesin üzerinde ittifak etmediği hadiseler olabilir. Aynı coğrafyayı paylaşan insanlar bazı konuları mütehassıslarına bırakmak durumundadırlar. Yararsız olduğu ve zararlılığı bilinen bir takım
anlayışların yerini gelecek nesillere faydalı olacak işler alabilir. Aşırılıklar
hiçbir zaman yarar sağlamamıştır. Menfaatlerin ortak olduğu pek çok husus bulunmaktadır. Bunlar üzerinde durulabilir. Kalpten ve içten olmak,
samimiyet ve iyi niyet pek çok soruna çözüm bulma imkânı oluşturur. Artık kimsenin bir başkasını kabus olarak görmeye hakkı, zamanı ve yetkisi
bulunmamaktadır.
Müslümanı algılayan Hıristiyanın doğru algılaması ve tanıması, sağlam bilgilerden hareket etmesi gerekmektedir. İyi gelecek için neler yapılabileceğinin planları sağlıklı olarak ortaya konurken, ayrılıkları sürekli göz
önünde bulundurmak gerekmemektedir. Ermenilerle temel sorun tarihte
de günümüzde de onların Müslümanlara güven vermeyişleridir. Güven ortamının sağlanması temel beklentidir. Şahıslar ve devletler muhataplarına
güvenmek isterler. Güven telkin etmeyen, sürekli güvensizlik görünümü
veren muhataplarla sağlıklı bir gelecek kurulamayacaktır. Dost olmayı
sağlayacak ortam bulunabilir. Fakat insanlar hasmane düşüncelerden kurtulmadıkları müddetçe güvensizlik ortamı devam edecektir. Din ve inanç
ise insanlara güven telkininde bulunmaktadır.
407
ŞERİYE SİCİLLERİNE GÖRE
BALIKESİR ERMENİLERİNİN SOSYAL YAŞANTISI
VE İHTİDA EDEN ERMENİLER
Yrd. Doç. Dr. İsmail Hakkı MERCAN
Balıkesir Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
E-mail: [email protected]; Tel: 0 266 612 10 00-1315
Özet
XI. yüzyıldan itibaren Türkleşme sürecine giren Anadolu
coğrafyası, Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Anadolu
Türk Beylikleri dönemlerinde tamamen Türkleşmiş ve Osmanlılar döneminde ise son şeklini almıştır. Anadolu’ya gelip yerleşen Müslüman Türkler, çeşitli ırk ve Hıristiyanlığ’a
mensup topluluklarla karşılaşmışlardır. Bu topluluklar ve
hatta devletler ile bir hayli mücadeleden sonra Anadolu’yu
Türkleştirip vatanlaştırmışlardır. Türkler, bu coğrafyada yaşayan topluluklarla gayet uyumlu bir şekilde beraber yaşamışlardır. Türk örf ve âdetleri ile İslâm dininin müsamahalı
idare sistemi sayesinde yönetimleri altındaki topluluklara
gayet hoş görülü davranmışlardır.
Anadolu coğrafyasında Türklerin birlikte yaşadıkları Hıristiyan Rum ve Ermeniler ile münasebetleri hakkında bilinen şeyleri tekrarlamadan ziyade, biz çok kısa Ermeni-Türk
münasebetlerine, Anadolu’ya gelen Ermenilerin nereden
geldiklerine ve Balıkesir’e gelen Ermeniler hakkında kısa
malûmat vererek, ardından, şer’iye sicillerinde bulunan
bilgiler ışığında, Balıkesir’deki Ermenilerin sosyal yaşantısına kısaca değinceğiz ve yine bu belgelerde belirtildiği
üzere ihtida eden Ermeniler hakkında kısaca bilgiler sunmaya çalışacağız.
Bilindiği üzere Ermeniler esasen bugünkü Ermenistan
Devleti ile Azerbaycan ve Kafkaslar, Anadolu coğrafyasının en son noktası olan Kars ve Ani hatta Van ve Hakkâri
dolaylarında yaşamakta iken Bizanslılarca, Anadolu’nun
güneyinden gelen Müslüman Arap ordularına ve onların
Türk asıllı Avasım ve Suğur askerlerine karşı set vazifesi
oluşturmaları maksadıyla bir kısmı Anadolu’nun güneyine,
Çukurova bölgesine, bir kısmı da Orta Anadolu’ya yerleştirilmişlerdir.
Zaman zaman dayatmalarla ve belki de menfaatler doğrultusunda insanların din değiştirdikleri bilinmektedir.
Bu konuyu en güzel ifade eden şâirlerden birisi Everekli
Seyrânî’dir. O bir dizesinde Ermeninin yağlı ketesi kaypak
Müslümanı dinden çıkarır demektedir. Ancak İslâm inancındaki ihtida mefhumu farklı bir manada ele alınır ve
Balıkesir’deki ihtidalara da böyle bakmak gerekir.
Yrd. Doç. Dr. İsmail Hakkı MERCAN
Giriş
Türklerle Ermenilerin ilk münasebetleri, İslâm tarihi çerçevesinde
meydana gelmiştir. Arap ordularında Âvâsım ve Suğûr askerleri olarak
görev yapmakta olan Türk askerleri Ermeniye bölgesinin fethi sırasında
Ermenilerle karşılaşmışlar ve İslâm’ın pazu kuvvetini teşkil etmeleri sebebiyle de bahse konu bölgenin fethi sırasında Ermenileri yenmişlerdir.
Ancak; Türk-Ermeni münasebetlerinin esas dönüm noktasını ise BizansSelçuklu mücadelesi teşkil etmektedir1.
Bizansın kudretli imparatorlarından olan II. Basil (976–1025) doğudaki sınırlarını güvenceye alarak İslâm ülkelerine doğru genişleme politikası
doğrultusunda adı geçen bölgedeki küçük Ermeni krallık ve prensliklerini
kaldırarak önemli bir Ermeni nüfusunu Orta Anadolu’ya ve Sivas’a nakletmiş; Bizans sınırlarını Azerbaycan ve Kafkaslar’a kadar uzatmış idi. Bu
hadise Bizans ile Selçukluları komşu yapmış ve karşı karşıya getirmişti.
Yine Bizans imparatorlarından Konstantin (1042–1055) de aynı siyaseti
uygulamaya devam etmiş ve bu sayede Ermeniler Anadolu coğrafyasında
yerleşmişlerdir2. Ermenilerin Anadolu’ya gelişleri ile ilgili olarak; Osman
Turan, çağdaş Ermeni müellifi Mathieu’dan naklen Ermenilerin yurtların1
2
Hakkı Dursun Yıldız, “Avâsım”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. IV, İstanbul 1991, s.111-112; Yıldız, Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, C. III, İstanbul ?,
s.202, 344-346, 355. Ayrıca bkz. İslâm Tarihleri.
Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti, 5. Baskı, İstanbul 1996,
s.121.
411
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
dan çıkartılıp Anadolu’ya sürüldüğünü ve Ermeniye bölgesinin Türklerin
istilasına maruz kaldığını... yazmaktadır3.
Esasen, Anadolu’yu Türklerin fethetmeye başladıkları zaman diliminde, Ortodoks Bizanslılar şarktan ve Orta Anadolu’dan Batı Anadolu’ya ve
Balkanlara doğru çekilirlerken Ermeniye bölgesinden gelen Ermenilerin
de Türklerin önünden kaçarak kendilerine sığınak edindikleri Toroslar’ın
dağlık kesimleri ile Kilikya’ya göçmüşler ve daha önce Bizans tarafından
bu taraflara sürmüş olduğu nüfuslarını yoğunlaştırmaya başlamışlardır4.
Hıristiyan dünyası içerisinde bulunan mezhep mücadelelerinin aslını teşkil
eden ve 431 Efes Konsili ve yine ardından 451 yılında toplanan Kadıköy
Konsili ile Katolik, Ortodoks ve kendilerini hakiki Hıristiyan gören Monofizist anlayışın temsilcileri olan Ermeniler Gregorian mezhebini temsil
etmeye başlamışlardır. Gregorianları kendi mezhepleri altına almaya çalışan Bizanslılar onlara birçok baskılar uygulamışlardır5. Grek-Ortodoks düşüncesinin temsilcisi olan Bizans, Ermenilere her türlü baskıyı yapmanın
dışında, İranlılara ve Türklere karşı da kendilerine Ortodoks olmadıkları
için yardım etmemiş ve hatta Ermenileri rencide edecek şekilde muamelelerde bulunmuşlardır. Hatta Bizansın Kayseri metropoliti Markos köpeğine Armen adını koyarak bunu daha da ileriye götürmüştür. Ermeni Kralı
olan ve Türklerden müsamaha gören Gagik bu durumu yerinde incelemek
maksadıyla Kayseri’ye gelip gerçeği öğrenmiş ve Markos’u köpeği ile beraber bir çuvala koymak suretiyle onu kendi köpeğine parçalatmıştır. Bu
meyanda, Anadolu’daki Bizans hâkimiyeti sona erince, Fırat boylarında
ve Kilikya taraflarında bir takım Ermeni Prenslikleri teşekkül etmeye başlamıştı6.
İkinci Haçlı Seferi sırasında Bizansın delâleti ile Anadolu’ya giren
Haçlıların büyük bir bölümü batı bölgesinde Denizli’den Antalya’ya inerken, gerek Anadolu Selçuklu askerleri ve gerekse bağımsız hareket eden
Türkmenler onlara ağır darbeler vurmuşlardır. Yerli Rumlar da Haçlı ordularına sırt çevirmişler idi. Rum ve Türk kıskacı arasında kalan Haçlılar Antalya’ya giderlerken, acınacak bir duruma gelmişler; aç, açık ve
hasta olan bu insanlara Türkler yemek vermişler, hastalarını tedavi ederek kendilerine para dağıtmışlardır. Dindaşları Rumların zulmünden ka3
4
5
6
Turan, Selçuklular Tarihi, s.152.
Turan, Selçuklular Tarihi, s.283.
Abdurrahman Küçük, Türklerin Anadolu’da Azınlıklara Dinî Hoşgörüsü (Ermeni ve Yahudi Örneği), 2. Baskı, Ankara 1999, s.25.
Turan, Selçuklular Tarihi, s.287.
412
Yrd. Doç. Dr. İsmail Hakkı MERCAN
çan 3 000’den fazla gencin Türklere iltihak ettiği bilinmektedir. Fransız
Kralı’nın, bu sefer esnasında yanında bulunan papazı Odon de Deuil, Haçlıların Müslüman olmasından üzüntü duyarak: Ey hıyanetten de daha zalim olan merhamet! Müslümanlar Hıristiyanlara ekmek vererek dinlerini
satın alıyorlardı. Bununla beraber, Türkler onları Müslüman yapmak için
bir zorlamada bulunmadılar ifadesiyle dikkate şayan bir müşahedeyi de
belirtmeden edemez7.
Bu arada ihtida meselesi üzerinde de kısaca durmakta yarar vardır.
Doğru yolu bulmak; yol göstermek kökünden gelen bu kelime sözlüklerde
gerçeğe ulaşmak, doğru yolu bulmak anlamında kullanılmıştır. Terim olarak da; İnançsız olan veya başka bir dine mensup iken İslâm dinine girme
anlamında kaydedilmiştir. Din değiştirmede etkili olan sebepler arasında
samimî bir duygu ile kendi dinî değerlerini bırakarak başka bir dinde aradığını bulma veya farklı bir dinde iken Müslüman bir kişi ile evlenmek
isteyen bir kişinin zahiren dinini değiştirip zamanla içtenlikle yeni dinini
benimsemesi şeklinde ele alınmıştır8.
İslâm dinî Hz. Peygamber tarafından tebliğ edilmeye başlanınca
önce ekonomik yönden zayıf olanlar bu dine girmeye başlamışlar, zenginler ile kendilerini üstün sınıftan gören kişiler İslâmiyet’e girmekte inat
ettikleri gibi girenleri de çeşitli yollarla engellemeye çalışmışlardı. Hz.
Peygamber’in Medine’ye hicret ederek orada dinî yayması ve Allah’ın
hikmeti ile başarılı olup Mekke’yi fethinden sonra bile bazı inatçı kişiler
inatlarında ısrar etmişlerdi. Hz. Peygamber ve İslâm dini, bu konuda hoşgörüde bulunarak onları Müellefe-i Kulûb = Kalpleri İslâm’a ısındırılacak
kişiler olarak kabul etmişler hatta Tevbe Suresi’nin 60. ayetinde belirtildiği
üzere onlara Zekât’tan pay ayırtmıştı. Bütün bunlar İslâmiyet’in hoşgörüsünün bir örneğini teşkil etmektedir. İslâm’ın yayılması sırasında ise fethedilen ülkelerin halkı veya milletleri İslâmlaşmalarında asla zorlamaya
gitmemişlerdir. Hz. Ömer döneminde Suriye fethedilmiş ve ordu komutanı
olan Ebû Ubeyde bölge halkından alınmış olan cizyeyi geri dağıttırmıştır9.
İhtidaların sebeplerini genelde kültürel etkileşim, iktisadî sebepler ve
psikolojik sebepler olarak ele alan araştırmacılarımız; Anadolu coğrafyası
7
8
9
Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye Siyâsi Tarih Alp Arslan’dan Osman Gâzî’ye (10711328), 6. Baskı, İstanbul 1998, s.185-186.
Ali Köse, “İhtida”, TDV İslâm Ansklopedisi, C.XXI, İstanbul 2000, s.554-558.
T. W. Arnold, İntişar-ı İslâm Taihi, 2. Baskı, Çeviren Hasan Gündüzler, İstanbul 1982,
s.74.
413
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
için şu görüşleri ileri sürerler ki bunlar aynı şehirde yaşayan insanların bilhassa Selçuklu şehirlerinde görülen dinamik sosyal, dinî ve ticarî müesseseler vasıtasıyla Müslümanlarla gayrimüslimlerin sıkı şekilde temaslarını
belirtirler. Bu arada Mevlâna faktörü tabii ki üzerinde durulması gereken
ana etkenlerden birisidir. Ayrıca Ahilik Kurumu ise ihtidalara etken olan
siyasî ve iktisadî sebeplerin başında gelmektedir10. Ahilik geleneğine bağlı
bu teşkilâta, birçok meslek gurubundan Müslüman sanatkârlar girmişler
fakat gayrimüslim meslek erbabı ise bu kurumun dışında kalarak sıkıntıya
düşmüşlerdi. Bu maksatla adı geçen kuruma girmek isteyenler, Ahilikte
ki Müslüman olma şartına istinaden ihtida etmişlerdir. Ortaçağ’da ve bilhassa, Anadolu coğrafyasında Selçuklu-Osmanlı zaferleri veya üstünlüğü
karşısında bunalan gayrimüslim unsurlardan birçoğu psikolojik olarak ihtidalara veya karşılıklı münasebetler ile evlenmelerin etkisi ile Müslümanlaşmalarına sebep olan ana etkenlerden bazılarıdır. Gerçi ihtida olgusu iki
taraflı olmuştur. Zaman zaman Müslümanlardan da Hıristiyanlığa giren kişilere rastlanmaktadır. Bu durum, Everekli Âşık Seyrânî’nin bir dizesinde
belirttiği üzere: Ermeninin Rumun yağlı ketesi kaypak Müslümanı dinden
çıkarır dediği gibi günümüzde de görüldüğü üzere İslâmiyet konusunda
bilgi noksanlığı olanlar cüzî dolarlar karşılığında misyonerlerin avına düşmektedir. Toplumda adından çok bahsettiren ve Yunanlı ile evlenen Balıkesirli Tuğçe Kazaz ve zengin bir işadamımızın kızı olup eski Alman başbakanlarından Helmut Kohl’ün oğlu ile evlenen Çanakkaleli Elif Şahin’in
hadisesi de üzerinde durulması gereken hususlar arasında gelmektedir.
Ermenilerin Balıkesir’e ne zaman geldikleri veya nasıl geldikleri hakkında çeşitli rivayetler vardır. Yukarda belirtildiği üzere, Bizansın
Anadolu’dan çekilmesi veya başka bir ifadeyle bahse konu coğrafyanın
Türkler tarafından vatanlaştırılmasından sonra önce Karesi Beyliği’nin
kurulmasına sahne olan bölge, Osmanlı idaresine girdiği XIV. yüzyıl başlarından itibaren yani Orhan Gazi zamanından itibaren, bilinen nüfusun
tamamen Türkmen-Yörük grupların yerleşim sahası haline dönüşmüştür.
Her ne kadar yerleşik hayat varsa da ağırlıklı olarak hayvancılıkla ve göçebe tarzı bir hayatı tercih etmişlerdir. Hatta; bu bölgelere gelip hayvancılıkla uğraşanlara Yörük-Türkmen, tarımla uğraşıp yerleşik hayatı tercih
edenlere manav adı verilmiş ve bu durum günümüze kadar devam ederek
adı geçen batı yörelerimizde Yörük-Manav ve daha sonraki yıllarda da bilhassa Rumeli’den Anadolu’ya yeniden göç eden vatandaşlarımız için mu10 Âşıkpaşazade, Âşıkpaşaoğlu Tarihi, Hazırlayan H. Nihal Atsız, İstanbul 1992. Ayrıca geniş
bilgi için bkz. Neşet Çağatay, Bir Türk Kurumu Olan Ahilik.
414
Yrd. Doç. Dr. İsmail Hakkı MERCAN
hacir ifadesi kullanılmaya başlanmıştır. Onun için, Ermenilerin Balıkesir’e
yerleşmelerini ve çok az sayıdaki bu nüfusun nereden hangi sebeplerle
geldiklerini yeniden incelemek gerekmektedir. Gerçi bazı yazarlarımız bu
konuda çeşitli düşünceler ileri sürmüşler ve bunu bazı olaylara dayandırmışlardır. Bu yazarlarımıza göre, Balıkesir’e gelen Ermenilerin veya başka bir ifadeyle Hıristiyan nüfusun burada bulunma sebeplerinden birisini
Rumeli fetihleri sırasında orada bulunan bir takım Hıristiyan unsurun bir
nevi emniyet düşüncesiyle buralara yerleştirildikleri ve bunlar arasında da
az miktarda Ermeninin buluna bileceği belirtilmektedir11. Mücteba İlgürel,
kaleme DİA’da yazmış olduğu Balıkesir maddesinde, XIX yüzyıl sonlarındaki Balıkesir nüfusunun 87 000 civarında olduğunu ve bunlar arsında
1 200 Rum nüfus yanında 2 500 Ermeni nüfusun bulunduğunu kaydetmektedir. İlgürel aynı madde içerisinde Batılı yazarların görüşlerine de yer
vermiş ve onlardan Vital Cuinet’ye göre de XIX. yüzyıl sonlarında şehrin
nüfusunun 13 118 olduğunu, bunlardan 1 266 sının Rum ve 1 941’nin Ermeni olduğunu belirtmiştir. Ayrıca, bölgede bulunan gayrimüslim nüfusun
bulunmasını da daha çok ticarî faaliyetlerin yaygınlaştırılmasına bağlamışlardır12.
Gerçi Sayın İlgürel, başka bir makalesinde de Balıkesir’e gelen Ermenilerin geliş nedenlerini Celâlî isyanlarına bağlamakta ve bahse konu
isyanlar sırasında zarar gören halkın yer ve yurtlarını terk etmeleri üzerine
devletin onları daha güvenli yerlere yerleştirme ihtiyacını duyması ve bu
maksatla da Orta Anadolu’da bulunan Ermenilerin bir kısmının Balıkesir’e
yerleştirildiği görüşünü belirtmektedir13.
Osmanlı döneminde Fatih, İstanbul’u fethettikten sonra İç Anadolu’dan
bir miktar Ermeni nüfusu yeni başkente getirerek Samatya’ya yerleştirmiş
ve 1461’de Yovakim’i de Anadolu ve Yunanistan’daki Ermenilere Patrik
tayin etmiştir. XVI. yüzyılda, bu göç ve yerleşmelerin neticesi olarak çoğu
doğuda olmak üzere Anadolu’nun muhtelif şehirlerinde az veya çok sayıda
Ermeni nüfusun varlığı tapu tahrir defterlerinden de anlaşılmaktadır. 1530
ve daha sonraki tarihlere ait bu kayıtlara göre Ermeni nüfusun bulunduğu
başlıca şehirler şunlardır: Amid (Diyarbakır), Arapkir, Bayburt, Çemişgezek, Çüngüş, Çermik, Divriği, Harput, Hısn-ı Keyfâ (Hasankeyf), İspir,
11 Mücteba İlgürel, “Balıkesir”, İA, C. V, TDV Yayını, İstanbul 1992, s.12-14.
12 İlgürel, “Balıkesir”, s.12-14.
13 İlgürel, “Celâlî İsyanları”, İA, C. VII, İstanbul 1993, s.252-257.
415
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Kayseri, Kütahya, Maraş, Mardin, Nusaybin, Urfa, Siirt, Sis (Kozan), Sivas, Tokat ve Trabzon14.
1530 yılı tahrir defterine göre, Bursa vb. gibi bazı şehirlerde belli sayıda Ermeni nüfus bulunmasına karşılık15 Karesi sancağının merkezi Balıkesir kazasında hiçbir Hıristiyan olmayıp, sadece elli-altmış kişilik bir Yahudi topluluğunun bulunduğu16, kaydedilmektedir. Daha önce bu bölgenin
yerli halkı olmalarına rağmen şehirde hiçbir Hıristiyan nüfusun olmaması,
zaman zaman meydana gelen göçlere bağlanabileceği gibi; şehrin eski yerinin şimdiki yerinden 25 km. uzakta, Kepsut civarında olması ve bugünkü
Balıkesir’in Karesi Beyliği zamanında Türkler tarafından kurulmuş olmasıyla da17 ilgili olabilir.
Ermenilerin XVII. yüzyıl başında Balıkesir’e gelişleri, buradaki diğer
nüfusla ve devlet idaresiyle olan ilişkileri, ticarî hayatları, dinî yaşantıları
vb. gibi konularla ilgili bazı bilgileri Balıkesir şer’iye sicillerinden tespit
etmek ve izlemek mümkündür18:
Ermenilerin Balıkesir’e XVII. yüzyılın başlarında geldikleri ve iskân
edilmeye başlandıkları, bu yüzyıla ait bir belgeden anlaşılmaktadır19. Belgede sadece zımmî tabiri geçmekte olup, doğrudan Ermenilerden bahsedilmemektedir. Ancak, bu tarihte Balıkesir’de başka Hıristiyan nüfusun
bulunmaması ve müteakip belgelerde ise Ermeni taifesi tabirinin kullanılmasından bunların, Ermeni göçmenler olduğu anlaşılmaktadır.
14 Nejat Göyünç, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeniler”, Türkler, C. X, Ankara 2002,
s.237-238.
15 Sezai Sevim, “Güney Marmara Bölgesindeki Ermeniler’in Nufus, İdarî ve Malî Durumları”, Ermeni Sorunu ve Bursa Ermenileri, Editör Saime Yüceer, Bursa 2000, s.47.
16 Sezai Sevim, XVI. Yüzyılda Karesi Sancağı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 1993, s.207.
17 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Karesi Vilâyeti Tarihçesi, İstanbul 1341, s.50.
18 Abdülmecit Mutaf, “Balıkesir’de İskân Edilen Ermenilerin Yönetim ve Müslüman Halkla İlişkileri”, Celal Bayar Üniyersitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (2003), Manisa
2003, C.I, Sayı 1, s.71-80.
19 “Zeyd ve Amr ve Bekir müslimîn zımmî taifesinden bazı kimesneleri avluları dahilinde
iskân idüb ekser evkâtte kendüleri huzûr ve gayblarında mezkûrûn zımmîler bazı havâyic
îsâl etmek namına mezbûrînin zevcatı üzerlerine dâhil olup muttali’ olmaları meşrû’an caiz
olur mu beyan buyrulup...
El-cevap: Olmaz, münkirât-ı müteşenni’adan olup men’i lâzımdır. Allahü a’lem. Balıkesir
Şer’iye Sicilleri (BSŞ), Defter No: 693, s.1, Belge No: 1. Bu belge bir fetvadır. Ancak,
bunun öncesinde kadıya ait karar ihtiva eden bir i’lam olması gerekirken, bu sayfa muhtemelen kaybolduğu için burada yer almamaktadır.
416
Yrd. Doç. Dr. İsmail Hakkı MERCAN
Bu belgede, Müslümanlardan ve zımmîlerden çoğul olarak bahsetmesi, Ermenilerin Balıkesir’e toplu olarak geldiklerinden olmalıdır. Bir başka
belgede ise, kaçak olarak kilise ihdas ettikleri bir evde yakalanan Ermenilerden, kadın ve erkek olmak üzere yüzden fazla olduklarından20 bahsediliyor olması, onların yaklaşık yüz aile civarında olduklarını göstermektedir.
Yine zaman zaman onlarla ilgili olarak meydana gelen olaylar nedeniyle
belgelere yansıyan kayıtlar da bu rakamı doğrular niteliktedir. XVII. yüzyılda şehrin nüfusu ise yaklaşık 7 500–8 00021 veya 8 122’dir22. Buna vergi
mükellefi olmadıkları için sayıma dâhil edilmeyenler de ilâve edildiğinde
bu rakam ortalama olarak 10 000 civarındadır.
Balıkesir’e gelen Ermenilerin hepsi aynı yerden olmayıp, çoğunun İran
taraflarından gelen Ermeniler23 olduğu belirtilmektedir. Balıkesir’e yerleşen Ermenilerin; Safevî Hükümdarı Şah Abbas’ın Erzurum, Van, Malazgirt
bölgelerinden İran’a götürdüğü 23 000 ve yine aynı yörelerle Revan’dan
İran’a göçe zorladığı 400 000 Ermeni ailesinden olmaları kuvvetle muhtemeldir. Bunların dışında ayrıca, Harput sancağının Çüngüş kazasından24
ve Sivas’tan da25 gelenlerin olduğu anlaşılmaktadır. Bunlar da XVI. yüzyıl
sonları ile XVII. yüzyılda meydana gelen Celâlî isyanları esnasında yaşamakta oldukları Doğu Anadolu bölgesini terk edip İstanbul, Tekirdağ ve
Batı Anadolu kentlerine yerleşen Ermeni ailelerden26 olmalılar27.
Çoğunun aile olduğu anlaşılan bu göçmenler arasında; kadınlar, küçük
çocuklar, zanaatkârlar ve hatta papazlar dahi bulunmaktadır. Yanlarında
çok fazla eşya getiremedikleri için, ihtiyaçlarını gidermek amacıyla Müslüman ailelere müracaat ettikleri anlaşılmaktadır. Ayrıca; terekesi sicile
kaydedilen Ermeni Babacan’ın mal varlığının bir köle ve cariye ile bohça,
peştamal, kuşak, velense ve bir kilim gibi birkaç parça eşyadan ibaret olması da bunu doğrulamaktadır.
Ermenilerin bir kısmı Evans, Anderye, Kirker, Mardos, Yorgi, Yani,
Menol, Nikola, Yagop, Nevros, Pabak, Yasef, Haçok, Artan, Ovans, Abraham, Nehros, Bogas, Eriki, Nikros, Argo, İsrail, David, Gregos ve Hoça
20 ...rical ve nisâ cemiyet idüb hala şimdi yine yüzden ziyade kefere tâifesi cem’ olmuşlardır...
BSŞ, Defter No: 697, s.35a,, Belge No: 1.
21 İlgürel, “Balıkesir”, s.14.
22 Suraiya Faroqhı, Osmanlıda Kentler ve Kentliler, İstanbul 1993, s.377.
23 ...ekserisi acem keferesi... BSŞ, Defter No: 697, s.35a, Belge No: 1.
24 BSŞ, Defter No: 701, s.36b, Belge No: 1.
25 BSŞ, Defter No: 693, s.216, Belge No: 4.
26 İlgürel, “Celâlî İsyanları”, s.252–257.
27 Mutaf, a.g.m., s.71-80.
417
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
gibi kendi kültürlerine ait isimler taşımaktadır. Ancak bir kısmının ise,
Murat, Timur, Derman, Karagöz, Melikşah, Bali, Bayram, Altun, Hızır,
Arslan, Derviş, Babacan, Durmuş ve Oruç gibi Türkçe isimler taşıdıkları
görülmektedir. Bunlarda en çok kullanılanı ise Murat’tır. Kadınlar da yine
Margerit, Hüma, Erfendel ve Sare gibi isimlerin yanında Nazlı, Sultan,
Meryem, Şehri gibi Türkçe veya Türklerin de kullandıkları bazı isimler
kullanmışlardır. Oldukça tartışmalı bir konu olan bu Türkçe adlar meselesi, kültürel bir etkileşimin neticesi olarak bunların Türkleşmiş Hıristiyanlar olabileceği fikrini akla getirmektedir.
Balıkesir’e geldiklerinde evlerde kiracı olarak ikâmet eden Ermeniler
daha sonraları farklı mahallelerde kendilerine ev satın almaya başlamışlardır. Osmanlı şehirlerinde gayrimüslimlerin genellikle aynı mahallede
oturmaları uygulamasının burada uzunca bir süre tam uygulanamadığı görülmektedir: 1617 yılında Ermeni Arslan, Martlu mahallesinde Mehmed
Bey’den28; 1621 yılında Argo, Mirzabey mahallesinde İsmihan adlı kadından bir ev satın almıştır29. 1622 yılında Ermeni Bali, Eski Kuyumcular
mahallesinde30, Yani ise Karaoğlan mahallesinde oturmaktadır31. Ancak
1667 tarihinde artık Ermenilerin Ali Fakih mahallesinde (bugünkü Dumlupınar mahallesi dâhilinde) toplanmaya başladıkları, burada bir evi kaçak
olarak kilise haline getirmelerinden anlaşılmaktadır32. Nitekim Ermeniler
muhtelif mahallelerde Müslümanlarla karışık olarak oturmakla beraber bu
mahalle, Balıkesir’de gayrimüslimlerin oturdukları mahalle olarak bilinmektedir33.
28
29
30
31
32
33
BSŞ, Defter No: 695, s.51, Belge No: 3.
BSŞ, Defter No: 698, s.55a, Belge No: 1.
BSŞ, Defter No: 697, s.71b, Belge No: 2.
BSŞ, Defter No: 699, s.44b, Belge No: 2.
BSŞ, Defter No: 697, s.35a, Belge No: 1.
1845 tarihli nüfus sayımına göre de Ermeniler, Ali Fakih, Karaoğlan, Yenice, Eksi Kuyumcular, Börekçiler, Martlı ve Kasaplar mahallelerinde karışık olarak oturuyorlarsa da;
Ali Fakih mahallesinde sadece bir hane Müslüman, geri kalan 50 hane Ermeni, 13 hane de
Rum nüfustur. Bkz. Tacettin Akkuş, Tanzimat Başlarında Balıkesir Kazası (1840–1845),
Balıkesir 2001, s.23.
418
Yrd. Doç. Dr. İsmail Hakkı MERCAN
Geçimlerini sağlamak üzere daha ziyade zenaata yönelen Ermeniler;
duvar ustalığı34, terzilik35, ekmekçilik36, çerçilik37 gibi mesleklerin yanında, yağhane işletmesi38 ve yağ ticaretiyle de39 meşgul olmaktaydılar. Köylerde kocasıyla birlikte ticaret yapan Sultan adlı kadından başka, Sare adlı
Ermeni kadının mesleğinden Dellale olarak bahsedilmesinden40, kadınların ve hatta çocukların da çalışarak41 aile bütçesine katkıda bulundukları
anlaşılıyor. Ayrıca sicillerdeki bazı alacak-borç davalarıyla borç senetlerinden, Ermenilerin ticaretle de uğraştıklarını anlamak mümkündür. İlk
zamanlarda Ermenilerin ticarî ilişki içerisinde bulundukları bazı kişilerin
baba adlarının, sonradan Müslüman olanlar için kullanılan Abdullah olması, daha önceden ihtida etmiş olan gayrimüslimlerin, onlara sahip çıkmış
olabileceklerini akla getirmektedir42. Ancak bunun yanında Ermenilerin
Müslüman halk ile ortak iş kurdukları43, ticaret yaptıkları44, ev45 ve hayvan46 alım-satımında bulundukları ve birbirlerine borç para verdikleri de47
çok sayıdaki belgede görülmektedir.
Ermenilerle Müslüman halk arasında komşuluk ilişlilerinde de anlamlı yakınlıklar meydana gelmiştir. Şehre yeni gelmiş olan ve barınacak yeri
34 Yani veled Nikola nam zımmî Ali bin Yahya nam kimesnenin bir bahçe duvarını yapmaya
kavlettim dediği... BSŞ, Defter No: 693, s.197, Belge No: 3.
35 Zımmî terzi Gülbek... BSŞ, Defter No: 694, s.100a, Belge No: 2. ...Ermeni terzi Murat...
BSŞ, Defter No: 694, s.100a, Belge No: 4.
36 Ermeniden Müslüman olan Mustafa bin Abdullah nam kimesne ekmekçilikten hüsn-i ihtiyariyle fariğ olduğu... BSŞ, Defter No: 694, s.126b, Belge No: 1.
37 ...Ermeni avratı Sultan ve zevci ile ticaret idüb karye karye gezerler iken... BSŞ, Defter No:
694, s.115a, Belge No: 2.
38 ...Ermeni Murat...Mustafa ile....yağhane işleyüp... BSŞ, Defter No: 697, s.15b, Belge No:
1.
39 Derviş nam Ermeni yağcı ıyd-ı şerîfe ve Artan ve Karagöz nam Ermeniler ıyd-ı şerîfe seksen desti yağ bulmaya....ahid verildiği... BSŞ, Defter No: 694, s.115b, Belge No: 2.
40 ...dellale Ermeni karısı Sare bint Hoçak... BSŞ, Defter No: 694, s.100a, Belge No: 1.
41 Mustafa bin Abdullah... Tiyaskot(?) nam Ermeni oğlanını beş ayda yedi yüz akçeye icareye
tutmuştum... BSŞ, Defter No: 693, s.217, Belge No: 3.
42 BSŞ, Defter No: 693, s.217, Belge No: 3. ...Nevruz veled Derviş nam Ermeni...Mustafa bin
Abdullah’a beş aded kâmil guruş deynim vardır... BSŞ, Defter No: 693, s.189, Belge No:
7. Oldur ki Mehmed bin Abdullah ...dellale... Sare’den yedi yüz akçeye bir kırmızılı alaca
kaftan verip... BSŞ, Defter No: 694, s.98b, Belge No: 6.
43 Ermeni Murat...Mustafa ile bundan akdem...yağhane işleyüp... BSŞ, Defter No: 697, s.15b,
Belge No: 1.
44 BSŞ, Defter No: 694/115a, Belge No: 2.
45 BSŞ, Defter No: 695, s.51, Belge No: 3; Defter No: 698, s.55a, Belge No: 1.
46 BSŞ, Defter No: 694, s.115a, Belge No: 8.
47 Ermeni Abraham... dava edip bundan akdem mezbur Bektaş ile şeriki Aksak Nasuh nam
kimselere dört bin akçe verip... BSŞ, Defter No: 696, s.10a, Belge No: 1.
419
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
dahi bulunmayan göçmenleri Balıkesir halkı kendi avluları içerisindeki
evlerinde iskân etmişlerdir. Ancak, Müslüman ailenin aile mahremiyeti,
onların hareketlerini kısıtlayacak olmasından bu iskân, bir fedakârlık sayılabilir. Bu şekilde iskânın yanında, Müslüman ahalinin yeni komşularının bazı zarurî ihtiyaçlarını karşıladıkları anlaşılmaktadır. Ancak, kiracı
olan gayrimüslim erkeklerin ev sahibi olan Müslüman ailelerin evlerine
kadar gelip onların hanımlarını görmeleri, dinî açıdan mahremiyet problemini ortaya çıkarmış ve konu mahkemeye, fetva makamına intikal ederek
kayıtlara girmiştir. Mahallelerde karışık vaziyette oturan ve dinleri farklı
olan bu iki toplumun, bir Osmanlı mahallesinde kurulu bulunan belli bir
sistem48 içerisinde bir arada nasıl yaşadıklarını, birbirleriyle nasıl bir komşuluk ilişkisi içerisinde olduklarını şu örnek olay, daha bariz bir şekilde
ifade etmektedir:
Karaoğlan mahallesinin imamı ve mahallenin ileri gelenlerinden bir
grup ahali mahkemeye gelerek, mahallede oturan Ermeni Yani’nin, karısı
Erfendel’i (?) sürekli suçsuz yere dövüp, bıçak çekip öldürmekle tehdit ettiğini bildirip şikâyette bulunurlar. Yani; ‘yemek pişirmediği için dövdüğü’nü
söyler. Mahalleli ise ‘elinde bıçak ile hanımının üzerine birkaç defa hücum
ettiğini, kendisi defalarca uyarıldığı halde dinlemediğini ve artık onun mahallede durmasını istemediklerini’ ifade ederler. Karısının da bu ifadeyi
doğrulaması üzerine- belgede yer almamakla birlikte muhtemelen- Yani
mahalleden sürülür. Ancak bu defa evsiz ve eşsiz kalan Erfendel, yeni bir
yer buluncaya kadar geçici olarak barınması için, evinde kalmak üzere
mahkemece mahalle imamına emanet edilir49.
Balıkesir’deki Ermeni halk arasında zaman zaman ihtida olayları da
gerçekleşmekteydi. Hızır adlı genç Ermeninin yaptığı gibi50 ihtida etmek
isteyen gayrimüslimler kendilerine hiçbir zorlamada bulunulmadan, kadı
huzuruna gelip oradaki mecliste kelime-i şahadet getirir ve Müslüman
olur. Daha sonra ismi değiştirilir ve kişi onore edilmek üzere kendisine İslâm büyüklerinden birinin adı verilirdi51. Daha çok Ramazan ayında vuku
bulan bu ihtida hareketleri defterlere kaydedilmiştir. Genellikle, kelime-i
48 Osmanlı mahallesindeki sistem ve düzen için bkz. Özer Ergenç, “Osmanlı Şehrinde Mahallenin İşlev ve Nitelikleri Üzerine”, Osmanlı Araştırmaları IV, İstanbul 1984, s.69–78.
49 BSŞ, Defter No: 694, s.44b, Belge No: 2, 3, 4, 5, 6.
50 Hızır adlı emred Ermneinin ihtida ettiği… BSŞ, Defter No: 695, s.56, Belge No: 4.
51 Ermeniden Müslüman olan Mustafa bin Abdullah nam kimesnenin ekmekçilikten fariğ olduğu… BSŞ, Defter No: 694, s.126b, Belge No: 1.
420
Yrd. Doç. Dr. İsmail Hakkı MERCAN
şahâdet getirerek İslâm dinine giren mühtedinin52 eski ve yeni adı deftere kaydedilmiş ve bunlar hem defterlere yazılmış hem de durum mülkî
amirler aracılığıyla devlet erkânına ve kiliselere bildirilmiştir. Bunlara her
hangi bir baskının yapılıp yapılmadığının anlaşılması amacıyla mühtedilerin sorgulamalarından yapıldıktan sonra isimlendirme ve dinî merasim
gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, ihtida eden kişilere Müslüman esnaf tarafından
hediyeler verilmiştir53. Bu arada sadece Ermeniler ihtida etmemiş ve diğer
Hıristiyan unsurdan da ihtida edenler olmuştur.
Bismillahirrahmanirrahim, an asıl Rodos ceziresinde Karnis kasabasından olub Balıkesri mahkemesinde batıl dinden teberî idüb Dîn-i
Muhammedî’yi kabul idüb şeref-i İslâmla müşerref olan Yorgi nam şâb emredin bi-inayeti’llahi Te’âlâ ve bi hidâyet-i Rabbi’l-Âlemîn İslâmı ba’de’lkabûl İsm-i Muhammed tesmiye olundığı iş bu mahalle kayd ve şerh verildi. Hurrire fî tarihi sene 1199, 9 Recep yevm-i Çıharşenbe54.
Ermeni kadınlardan da Müslüman olanlar vardı55. Onlar da yine aynı
şekilde isimler alırlardı56. Ancak özellikle de evli kadınlar için ihtida etmenin ayrı bir durumu vardı, çünkü Müslüman bir kadın gayrimüslimle
evlenemezdi ve eğer evli ise ihtida sonrası boşanmış olurdu. Belki de bu
sebepten dolayı Çüngüş’ten göçen ailenin yaptığı gibi bazıları ailece ihtida
ediyorlardı57. Bazen ise, -Mehmed’in hanımı Ermeni Sultan gibi- kadın
sonradan Müslüman oluyordu58.
Osmanlı Padişahları Hıristiyan ve Yahudi nüfusu Müslümanlaştırmak
için planlı çabalara girişmemişlerdi59. Yine de reaya açısından Müslüman
52 İhtida eden birisinin; 15 yıldır Müslüman oldum, pekmez eyledim, şıra içtim demesi…
BSŞ, Defter No: 696, s.8b. ..Aynı kişinin, Badehu bir iki desti kaynatmadım şaraplığa alıkoydum deyu ikrarı.. BSŞ, Defter No: 696, s.8b, Belge No: 3.
53 Ve mine’ş-Şürûti’lleti hurrire, ez kdim İslâmla gelenlere Balıkesrinde her esnafın nevbet ile
donanmaları olub bu def’a nevbet pabuccı esnafının olmağla cümle ahali iltimaslarıyla esnaf mezkurunun ekit başıları İbrahim başaya tembih olundığı kayd olındı. Hurrire fî tarihi
sene 1199, 9 Recep yevm-i cıharşenbe. BSŞ, Defter No: 736, s.4b, Belge No: 3.
54 BSŞ, Defter No: 736, s.4b, Belge No: 2; Tâife-i Urumdan Sadistos’un ihtidası… BSŞ, Defter No: 697, s.98a, Belge No: 9.
55 İhtida eden Ayşe’nin kocası Abraham’ı kendisinde olan esbab bahasından ibrası… BSŞ,
Defter No: 694, s.64b, Belge No: 1
56 Ermeni Sare’nin ihtidası hakkında. BSŞ, Defter No: 697, s.98a, Belge No: 8
57 BSŞ, Defter No: 701, s.36b, Belge No: 3.
58 Mehmed’in hanımı Ermeni Sultan’ın Müslüman olduğunun şahitlerle ikrarı … BSŞ, Defter
No: 694, s.83b, Belge No: 1; Ayşe’nin çocuğu ile birlikte Müslüman olduğu… BSŞ, Defter
No: 697, s.50b, Belge No: 2.
59 Ermeni Madros’un oğlu olup Müslüman olmasın diye baskı yapan babsından kaçan Oruç’un
İslâm’a girmesi… BSŞ, Defter No: 693, s.179, Belge No: 2.; Ramazan bin Abdullah’ın
421
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
olmanın, cizyeden muaf olmak gibi cazip tarafları olsa da60, bir arada yaşamanın meydana getirdiği etkileşimin de ihtida üzerinde büyük bir etkisinin
olduğunu şu olaydan çıkarmak mümkündür:
Ermeni Mardos adlı zımmînin öz oğlu olan Oruç, Kadıya gelip; ‘babam beni Müslüman olma diye bağladı, fakat ben kaçtım geldim ve Müslüman oldum’ demiş, mahkemece gencin büluğ çağını idrak ettiği tahkikat
sonrası anlaşılınca mecliste şehadet getirerek Müslüman olmuştur61.
Ermeni cemaatinin devletle olan ilişkilerinde ise, ilk zamanlarda kilise
konusunda bir problem yaşandığı görülüyor. Balıkesir’de ibadet edebilecekleri bir mabetleri bulunmayan Ermeniler, kilisenin açılabilmesi veya
onarılabilmesi için alınması şart olan izin ve fetvayı almadan, 1622 yılında
Eski Kuyumcular mahallesinde bir evi kaçak olarak kilise haline getirip
gizlice ibadet ederken yakalanmışlardır. Hatta yakalananlar içinden bir Ermeninin; ...bu zamanda fetvâ-yı şerife tutulmaz... şeklindeki ifadesi de kayıtlara geçirilmiştir62. Ancak aradan yaklaşık kırk sene geçmesine rağmen
Ermeniler herhalde izin ve fetva almamakta ısrar etmiş olacaklar ki, 1667
yılında, bu defa Ali Fakih mahallesinde bir evde kaçak olarak gizlice ibadet
ederken yakalanmışlar; bu hareketlerinden dolayı ise bir daha yapmamaları doğrultusunda mahkemece uyarılmışlardır63. Bu arada, gayrimüslimlerin evlerinde ibadet edip İncil okumalarına hiçbir mani yoktu. Hatta bir
Ermeninin bu konuda kendilerine baskı yapanları İstanbul’a şikâyet etmesi üzerine, Balıkesir kadısına uyarıcı bir ferman gönderilmiştir64. Onlara
İslâm Hukuku’nca da tanınmış bir hak olan ibadet hürriyeti meselesinin
çözüme kavuşturulduğunu ve bu olaydan hemen sonra bir kiliseye sahip
olduklarını, 1673 tarihli, Ermenilerin kiliselerinin tamirine izin verildiğine
dair65 kayıtlardan anlıyoruz. Bir yıl sonra ise aynı kilisenin bu defa çatı
tamiri için izin verilmiştir66.
60
61
62
63
64
65
66
mecliste şahadet getirerek İslâm Dini’ne girmesi… BSŞ, Defter No: 693, s.177, Belge No:
1.
Birkaç Ermeninin ıyd-ı şerifte 80’er desti yağ bulmaya, Müslüman olmak üzere yemin
vererek taahhütte bulunmaları… BSŞ, Defter No: 694, s.115b, Belge No: 2.
BSŞ, Defter No: 693, s.179, Belge No: 2.
BSŞ, Defter No: 697, s.71b, Belge No: 2, 3.
BSŞ, Defter No: 697, s.35a, Belge No: 1.
Kamil Su, XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda Balıkesir Şehir Hayatı, İstanbul 1937, s.100.
Ermeni kilisesi tamirine dair: BSŞ, Defter No: 703, s.70b(9b), Belge No: 4. Ermeni kilisesinin tamir izni be buna ait iki fetva: BSŞ, Defter No: 703, s.60a(1), Belge No: 1, 3.
...medine-i Balıkesiri’de sakin olan Ermeni taifesinin âyin-i bâtılaları üzere mabedhaneleri
olan kadîm kenîseleri sakafının murûr-i eyyâm ile bazı yerleri harab olup... BSŞ, Defter
No: 703, s.5a, Belge No: 3.
422
Yrd. Doç. Dr. İsmail Hakkı MERCAN
Gayrimüslimlerin kendi aralarındaki davalarda kendi şer’î hukuklarını
uygulama hakkı olduğu halde, onlar bazen Balıkesir şer’iye mahkemesine
müracaat etmişler ve Müslüman Kadı’lar bu davalarını İslâm Hukuku’na
göre halletmişlerdir: Ermeni Pabok vekil tayin ettiği Murat aracılığıyla
karısı Cevher’i boşamış ve bunu mahkeme sicillerine kaydettirmiştir67.
Bundan başka; ticaret, miras gibi davalarda da Ermenilerin çoğu zaman
Balıkesir kadısına müracaat etmektedirler:
Ermeni Murat, kendisine borcu olan dört bin akçeyi istediği halde vermemesi sebebiyle Abraham’ı şikâyet eder ancak o inkâr eder. Bu tür davalarda gerektiğinde gayrimüslimlere kendi dinleri üzerine yemin ettirildiği
için İncil üzerine yemin eden Abraham davayı kazanır68.
Hüma adlı kadın ise, vekili olan kocası Derman aracılığıyla, ölen kızından kalan mallarını vermeyen eski damadının karısı Şehri’yi dava etmiş
ve kazanmıştır69.
Ayrıca Ermenilerin kefalet seneti70, borç ikrarı71, ev alım-satımı72 gibi
hukukî işlemlerin kaydı için de Osmanlı mahkemelerini kullandıkları görülmektedir.
Balıkesir’deki mahallî mahkemede şikâyetlerinin gereğini yaptıramayan Ermeniler, diğer Müslüman tebaa gibi Payitaht’a müracaatta bulunma
haklarını da kullanmışlardır. Balıkesir’deki güvenlik kuvvetlerinin (ehl-i
örf tâifesi) baskısına maruz kalıp kendilerinden haksız yere para istemeleri üzerine Dersaadet’e arzuhal yazan Ermeni taifesinin davası haklı bulunmuş ve mağduriyetlerinin giderilmesi doğrultusunda kadıya emr-i şerif
gönderilmiştir73.
Ermeni taifesinden bazıları ise zaman zaman asayişle ilgili olaylara
da karışıp mahkeme davalarına konu olmuşlardır: İsrail adlı Ermeni, diğer
iki Ermeni tarafından yaralanmış74, eniştesi Sosto ile zina yapıp yakalanan Sare ise mahkemede suçunu itiraf etmiştir75. Ali Fakih mahallesinden
Mehmed ise sarhoş haldeki Ermeni Bogos tarafından hem hakarete uğra67 BSŞ, Defter No: 693, s.216, Belge No: 4.
68 ...mezbûra bir akçe deynim yoktur deyu İncil’e yemin-i billahi tealâ ittükten sonra... BSŞ,
Defter No: 696, s.38b, Belge No: 2.
69 BSŞ, Defter No: 696, s.29b, Belge No: 1.
70 BSŞ, Defter No: 693, s.193, Belge No: 3.
71 BSŞ, Defter No: 696, s.38b, Belge No: 1.
72 BSŞ, Defter No: 698, s.55a, Belge No: 1.
73 BSŞ, Defter No: 703, s.70b(9b), Belge No: 4
74 BSŞ, Defter No: 698, s.66a, Belge No: 2.
75 BSŞ, Defter No: 702, s.124a, Belge No: 3.
423
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
mış hem de dövülmüştür76. Ermeni Murat adlı genç, Yusuf’un evine zina
amacıyla girince yakalanmıştır77. Ancak hakaret ve namus gibi hassas bu
iki olayda da Balıkesirliler suçlu Ermenileri kendileri cezalandırmaya kalkışmamışlar; şuurlu bir vatandaş olarak hukuka havale etmişlerdir. Böyle
durumlarda kadı tarafından kendilerine karşı eşit davranılmış ve mer’î hukukun gereği tatbik edilmiştir.
Netice olarak; XVII. yüzyıl başlarında Balıkesir’e gelip yerleşen Ermeni nüfusla yerli halk arasında olumsuz bir olay yaşanmadığı gibi; bilakis, kendilerine olabildiğince yardımcı olunmuştur. Devlet ve idareciler
tarafından da zımmîlere mal mülk edinmede bir sınırlama getirilmemiş;
onların güvenilir şekilde emlâk vs. alıp satmalarına, ticaret yapmalarına
izin verilmiş, kolaylık sağlanmıştır. Kendi din ve kültürlerini yaşamaları
konularında da bir sınırlandırma ve baskı olmadığı gibi, kanunlara uymak
şartıyla ibadethane sahibi de olabilmelerine mani olunmamıştır. Zimmiler,
kendi aralarındaki davaları bile çözümlemek amacıyla Balıkesir şer’î mahkemesine müracaat etmişler ve bir kısım meselelerini İslâm Hukuku’na
göre çözümlemişlerdir. Kadılar da kendilerine taraflı davranmamış ve haklarını yememişlerdir. Dil, din, ırk, kültür farklılıklarına rağmen, edinilen
bu bir arada yaşama tecrübesi sayesinde Ermenilerle Müslümanların birlikteliklerini uzun yıllar sürdürdüklerini 1906 yılında Balıkesir vilâyetinde
hâlâ 2 574 Ermeni nüfusun bulunması da78 göstermektedir.
Netice olarak; yaklaşık 300 yıl Balıkesir ve civarlarında Osmanlı
Devleti’nin tebaası olarak sakin ve huzurlu bir şekilde birlikte yaşamanın
en güzel örneğini vermiş olan Türkler ve Ermeniler, insan tabiatının gereği olarak bir birleriyle çok yönlü münasebetlerde bulunmuşlardır. Zaman
zaman, çeşitli konularda ayrılığa düşmüş olmalarını da yine insanın yaratılışında bulunan özelliklere bağlamakta yarar vardır. Ermeniler ve Türkler
o kadar iç içe olmuşlar ki, sosyal ve iktisadî ilişkiler bakımından da bir
birleriyle -diğer bölgelerde olduğu gibi- kaynaşmışlardır.
Eldeki belgelere ve bilhassa Balıkesir şer’iye sicillerine bakıldığında
da bunun bariz örneklerini görmek mümkündür. Sadece mahkeme kayıtlarını değil, değişik birçok konuda muhtelif kayıtları da ihtiva eden bu kayıtların arasında dolaylı veya doğrudan tabii ki ihtida olaylarını da görmek
mümkündür.
76 BSŞ, Defter No: 696, s.29b, Belge No: 2.
77 BSŞ, Defter No: 698, s.54b, Belge No: 10.
78 Abülmecit Mutaf, Sâlnamelerde Karesi Sancağı (1847–1922), Balıkesir 1995, s.60.
424
Yrd. Doç. Dr. İsmail Hakkı MERCAN
Asla bir zorlama olmadan ve İslâm’ın gereği olan dinde zorlama yoktur hükmü uyarınca gayrimüslimler ve bilhassa Ermeniler gönül rızası ile
ihtida etmişlerdir. Bunların din değiştirmeleri ise kendi cemaatlerine ve
merkezî hükümete bildirilmiş ve kayıt altına alınmıştır. Hatta Balıkesir’de
yaşayan Ermenilerin kendi ibadet yerlerini açıp, onların bakım ve onarımını yapma konusunda devlet onlara gerekli yardımları yapmıştır. Kendi
aralarındaki hukukî problemlerde ise yine devlet onlara gerekli kolaylığı
tanımış ve bazen de çözemedikleri problemler için şer’î ve örfî hukuk vasıtasıyla onlara yardımcı olmuştur.
425
KIPÇAK-ERMENİ YAZILI KAYNAKLARINA GÖRE
TÜRK-ERMENİ İLİŞKİLERİ
Prof. Dr. İsmail Veli ÖMEROĞLU*
Ferhat FERHATLI**
*Bakü Devlet Üniversitesi
**Azerbaycan Millî İlimler Akademisi Folklor Enstitüsü Türk Halkları Folklorü Bölümü
Özet
Türk-Ermeni münasebetlerinin tarihi tahlili gösterir ki tarihen bir-biri ile komşu olan, kendi aralarında yüz yıllarla
ilişkiler kuran, birçok bölgelerde birlikte yaşayan şu halkları
birleştiren çok uygunluklar, medenî, sosyal, ekonomik ve
hatta etnik yakınlık mevcut olmuştur. Ermeni etnosunun,
kültür ve sanatının formalaşmasında Türkler yakından iştirak etmişler. Tarihi gerçekler gösterir ki Macaristan’da,
Kırım’da, Polonya ve diğer Avrupa ülkelerinde onlar ortak
dil, medeniyet ve yazıya sahip olmuşlar. Eski çağlarda siyasî karmaşalar sonucu iki taraflı çatışmalarla münasebet
bozukluklarına yol verseler de az bir zaman içinde barışa
nail olmuş ve sonra yeniden birlikte yaşayışlarını devam
ettirmişler. Ermenilerin Türklerle alâka bağları o kadar güçlü olmuştur ki kilise dualarını bile Türkçeye çevirmişler.
1618 yılında Lvov şehrinde ‘Alkış bitiği’ adlı duanın Ermeni
alfabesi ile Türk dilinde yazıya alınması da Ermenilerin Türk
dilini kendilerine ‘hayat dili’ olarak kabul ettiklerini gösterir.
XVI yüzyılda Ermeni nüfusunun mahkemelerinde Türk dilinin kullanılması çok büyük abideleri yadigâr koymuştur.
Tüm bunlar Ermenilerin Türklere yakından bağlı olduğunu
göstermektedir.
Azerbaycan ve Ermenistan dışında başka devletlerde yaşayan Ermeni ve Türklerin (Azerilerin) bir-biri ile normal işbirliği kurmaları, düşmanlık etmediklerine ait çok gerçekler vardır. Bu da problemin çözüm yollarını kolaylaştıran
faktörlerden en önemlisidir.
Sempozyuma sunulan tebliğde Ermeni-Kıpçak dil problemi öne çekilir. Bir zamanlar Hıristiyanlığı kabul etmiş
Polonya’da yaşayan ahalinin Ermeni yazısı ile kayda alınmış mahkeme senetlerinde inanç, yazı ve sosyal problemler tahlil edilir. Ermeni yazılarından istifade etmekle tarihi
abide yaratan Kıpçakların tarihi taleyinden söz açılır.
Prof. Dr. İsmail Veli ÖMEROĞLU/ Ferhat FERHATLI
Giriş
Türk-Ermeni münasebetlerinin tahlili gösteriyor ki, tarihen birbiri ile
komşu olan kendi aralarında yüz yıllarca ilişkiler kuran, birçok bölgelerde birlikte yaşayan bu halkları birleştiren çok yönlü uygunluklar, medeni,
dini, sosyal, ekonomik ve hatta etnik yakınlık mevcut olmuştur. Ermeni
etnosunun, kültür ve sanatının şekillenmesine Türkler yakından iştirak
etmişlerdir. Tarihi gerçekler gösteriyor ki, Ukrayna’da, Macaristan’da,
Romanya’da, Kırım’da, Polonya və diğer Avrupa ülkelerinde onlar ortak
dil, medeniyet, hatta din ve yazıya sahip olmuşlar. Eski çağlarda siyasi
karışıklıklar sonucu iki-taraflı çatışmalarla münasebetlerin bozulmasına
yol açsa da, az bir zaman içinde barışmaya nail olmuş ve sonra yeniden
birlikte yaşayışlarını devam ettirmişler. Ermenilerin Türklerle alaka bağları o kadar kuvvetli olmuştur ki, Avrupa ülkelerinde de kilise dualarını
bile, Türkçe’ye çevirmişlerdir. 1618 yılında Lvov şehrinde «Alkış bitiği»
adlı duanın Ermeni alfabesi ile Türk dilinde yazıya alınması da Türklerin
Ermeni-Gregorian dinini yahut Ermenilerin Türk dilini kendilerine «hayat dili» olarak kabul ettiklerini gösterir. XVI yüzyılda Ermeni nüfusunun
mahkemelerinde Türk dilinin kullanılması çok büyük abideleri yadigar
bırakmıştır. Bütün bunlar Ermenilerin Türklere yakından bağlı olduğunu
göstermektedir.
Bir zamanlar Polonya’da yaşayan, Hıristiyanlığı kabul etmiş ahalinin
Ermeni yazısı ilə kayda alınmış mahkeme kayıtlarında ve belgelerinde
429
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
inanç, yazı ve sosyal alakalar çok ilginç ilmi sonuçlara sebep olmuştur.
Ermeni yazılarından istifade etmekle tarihi abide yaratan Kıpçakların ve
başka Türk kavimlerinin tarihi kaderini öğrenmek bakımından bu yazılı ve
mimari abidelerinin yeni düşünce ile tahlili çok gerekli ve önemlidir.
1. Türk-Ermeni İlişkilerine Dair Tarihi Kaynaklar
Son yüz yılda Avrasya, o cümleden, Kafkas halklarının tarihinin öğrenilmesi yönünde büyük çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Tarihin eski çağlarına ait arkeolojik buluntuların, kaya ve taş yazılarının, mitoloji ve folklorun mukayeseli araştırılması ile halkların en eski inançları, büyük göçler
zamanı etnosların hareketi ve birbirine karışıp kaynaşması ile ilgili çok
yönlü uygun bilgiler ortaya çıkarılmaktadır. Halkların büyük göçleri zamanı insanlar hangi prensiple hareket etmişler, nereden nereye gitmişler ve
kendileri ile birlikte neleri aktarmışlar? Bu problemlerin öğrenilmesi birçok tarihi ve linguistik, aynı zamanda etno-coğrafî meseleleri aydınlatmak
bakımından özel önem taşımaktadır. Tarihin yeni sahifeleri açıldıkça Türk
halklarının da dünyadaki çok eski izleri ve yarattıkları medeniyet hakkında
bilgilerimiz daha da genişlemektedir.
Dünya tarihinin en eski çağlardaki medeniyetlerinin şekillenmesinde,
Küçük Asya’da medeniyetin oluşturulmasında ve gelişmesinde başka halklarla yakınlaşması, eski Türklerin (Kimmer ve İskitlerin) de büyük katkıları olduğunu yeni araştırmalar ispatlamış ve yeni araştırmalar bunları daha
derin tahlil etmektedir. Sümerler zamanından önceki medeniyetlerin temelinde eski Türk izlerinin olmasını hem maddi, mitolojik detaylarda, hem de
dini inançlar sisteminde görmek mümkündür. Eski Sümerlerin, Kimmerlerin, İskitlerin(Sakaların) Küçük Asya’ya akınları, buradaki devlet ve siyasi kuruluşlara çok ciddi tesir göstermeleri, getirdikleri ve buradan başka
yerlere aktardıkları medeni servetler de az değildir. Sümerlerden, Hititlerden sonraki Manna, Midya, Asurya, Urartu gibi tanınmış siyasi devlet kurumlarında hususi tesir gücüne malik kavimler içerisinde Türk halklarının
mevcut olması ve onların diğer kavimlerle harbi, siyasi, medeni ve iktisadi
alakalar kurması sonraki dönemlerde de dünya tarihinde mühim rol oynamıştır. Bu karşılıklı alakaların temelinde Türk soyları ile Ermeni (Hay)
etnosunun da adı ortaya çıkmaktadır. Siyasi kuruluşlar, dini ve ideolojik
sistemler değiştikçe bu halkların tarihi ilişkileri de ayrı ayrı zamanlarda
çeşitli şekillerde kendisini göstermiştir. Son dönemlerde eski Türklerin yayıldığı Avrupa ülkelerinde yerli ahali ile beraber aynı medeniyet ve inanca
430
Prof. Dr. İsmail Veli ÖMEROĞLU/ Ferhat FERHATLI
sahip oldukları, aynı ve benzer sosyal çevrede karşılıklı alakada yaşadıkları, çok şeyleri paylaştıkları hakkında da birçok gerçekler ortaya çıkarılmıştır. Onlardan biri de Polonya, Romanya, Ukrayna, Moldova, Macaristan
ve Rusya arazilerinde yaşayan Kıpçak-Ermeni tarihi belgeleridir. Osmanlı
İmparatorluğu dışındaki ülkelerde yaşayan, Türk diyalektlerinde konuşan,
muhtelif inançlara sahip olan ahalinin hayatını aksettiren bu materyaller
artık 150 yıla yakın bir vakittir ki, öğrenilmektedir. Bu saha edebiyatının
ilk araştırmacıları A.E. Krımski’nin ve onun öğrencisi T. İ. Krunin olmuşlardır. Bu dilde yazılan belgelerin bir kısmı Polovets(Kuman-Kıpçak) dilinde XVI yüzyılın belgeleri adlı kitapta 1967-cı yılda T. İ. Krunin tarafından hazırlanarak E.V.Sevortyan’ın redaktörlüğü ve U.R. Daşkeviç’in giriş
makalesi ile Moskova’da basılmıştır. Kitabın girişinde, redaktörden verilen
yazıda (2.12–56) Kıpçak-Ermeni yazıları gibi tarihte kalan yazılı abideler
hakkında malumatlar verilmiştir. Bu önsözde ve diğer makalelerde XVI.
yüzyılın 50-60’ıncı yıllarında Komenetsk-Podolsk’daki Ermeni kolonisi
hakkında geniş bilgi verilir. Ermeni-Polovets (Kuman-Kıpçak), yahut Ermeni-Kıpçak, Kuman-Polovets gibi adlarla tanınan bu halkın tarihine dair
açıklamalar verilir.
2. Kıpçak-Ermeni Yazılı Abideleri ve Onların Öğrenilmesi
Tarihi araştırmalarda Ermeni-Kıpçak dili yahut Polovets dilinde belgeler, Polonya Ermenilerinin mahkeme belgeleri, Ermeni kolonisinin ahalisi ve belgeleri, Polonya Emenilerinin meşguliyeti və başka adlarla tarihe
takdim olunan malumatlarda bu ahali hakkında yazılı bilgilerin araştırmacıları onların burada yerleşme tarihini XII-XIII. yüzyıllara ait ifade ederler. Ayrı ayrı ülkelerin arşivlerinde, kütüphanelerinde, müzelerinde yalnız
1524-1669’uncu yılları ihata eden on binlerce sayfa materyal vardır. (1.16). Bu materyaller daha çok bir zamanlar Polonya krallığına dâhil olan,
sonraları Ukrayna, Polonya, Belarus, Macaristan, Romanya arazilerine ait
sayılan yaşayış yerleri ile bağlantılıdır. Aynı ahali toplum halinde Kamanetsk-Podolsk, Lvov, Lutsk, Mogilev-Podolsk, Sutsin, Seret, Zamust, Yaş,
Akkerman ve başka şehirlerde yaşamışlardır. Hangi zamanlarda hristiyanlığı kabul ettikleri kesinlikle netleştirilememiştir. Lakin ahalinin esas kısmının Hıristiyanlığın Ermeni-Greorian koluna mensup oldukları bellidir.
Ahalinin buraya Kırım’dan, Kuzey Kafkasya’dan ve Azerbaycan’dan ve
Doğu Anadolu’dan muhtelif zamanlarda göç etmeleri ihtimal dahilinde kabul edilmektedir. (12.15). Ermeni-Gregorian Hıristiyanlığına mensup olan
431
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Kıpçaklar’ın şimdiki Ermenistan’ın Artik, Tumanyan, Kafan, Taşir bölgelerinde, Azerbaycan’ın ise Kazah, Gedebey, Kelbecer, Kafan ve Karabağ
bölgelerinde kiliselerinin olduğu bildirilir. Günümüzde Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan’ın bazı bölgelerinde Hıristiyanlaşmış Kıpçakların yaşamaları hakkında bilgiler XII. yüzyıllara ait kabul edilir. Ermenistan’ın
Şirak vilayetinin Artik bölgesinde Aric adlı XII-XIII. yüzyıllara ait manastır şimdi de mevcuttur. Bu manastır «Kıpçak manastırı» yahut Ermeni kaynaklarında Kıpçahavenk olarak adlandırılmaktadır. Aynı resim A. Berjenin
(8), V. M. Arutunyan ve S. A. Safaryanın (9), Alekberli’nin kitaplarında da
gösterilmiştir (10.109-112; 11.114-115).
Kırgız araştırmacı Elteber’in bildirdiğine göre, Ermeni-Kıpçak dilinde
toplanmış 112 tarihi abide mevcuttur (1). Onlar: Komenetsk-Podolsk şehri Ermeni voytunun 1572-1663’lı yılları ihata eden 28 mahkeme belgelerinden, Lvov Ermeni dini mahkemesinin anlaşmaları, doğum kayıtları ve
belgelerinden, Tsesor ameliyatı ve 1620-1621’lü yıllar Hotin Savaşı’nın
tasvirine ait olan Komenets kronikasından, Venedik kronikası, Polonya
kronikası, Polonya kralı Sigismund’un 1519’da ilâve ve izahlarla birlikte
tasdiklediği Mhitar Goşun kanunnamesinden, 5 adet Ermeni-Kıpçak sözlüğü ve izahlı lügatlarından Andrey Toroseviç’in Felsefe Taşlarının Sırları
(1626) eserinden, Psaltr’ın 2 versiyonda 5 listeden ibaret tercümesinden,
Ermeni-Hıristiyan kilisesi dualarının bir nice tercümesinden ve 1618’de
Lvov şehrinde matbaa usulü ile basılmış Alkış bitiği adlı dua metinlerinden, 3 dini kitaptan, çok sayıda takvim ve şahsi belgelerden ibarettir.
Viyana şehrinden olan Prof. Fridrih fon Krelits-Grayfenhorst’un Ermeni-Kıpçak dil ilişkilerine ait araştırmaları ve Kıpçak diline tercüme edilmiş dini metinler Viyana şehrindeki milli kütüphanede korunmaktadır.
Türkiyeli bilim adamı, araştırmacı Dr. Erdoğan Altınkaynak ve onun
tertip ettiği 23 kişilik heyet şimdiye kadar açıklanmış metinlerin Latin yazısı ile Türkiye Türkçesi’ne çevirmekle meşgul olmuşlardır. E. Altınkaynak kaynaklar esasında metinlerin neşri üzerinde çalışmalarını devam ettirmektedir. Onun neşrettirdiği kitapta şimdiye kadar elde edilmiş eserlerin
listesi verilmiştir (12.16–17).
3. Polovets-Kıpçak Dilinde Belgeler, Onların Dili Hakkında
Komenetsk-Podolsk’da yaşamış Ermeni topluluğunun mahkeme belgeleri tarih ve dilcilik bakımından nisbeten geniş öğrenilmiş metinlerden432
Prof. Dr. İsmail Veli ÖMEROĞLU/ Ferhat FERHATLI
dir. Polovets-Kıpçak dilinde XVI. yüzyılın belgeleri (2), (Komenetsk-Podolsk Ermeni topluluğunun mahkeme anlaşmaları) adlı kitap geniş izahlar,
önsöz ve bilimsel girişle 1967’de Moskova’nın Nauka neşriyatında basılmıştır. Bu kitapta Ermeni topluluğu gibi sunulan halkın tarihi-etnik ve dini
mensubiyeti, meşguliyeti hakkında bilgiler verilmiştir. Kitabın redaktörü,
meşhur Türkolog E. V. Sevortyan «Redaktörden» adlı geniş içeriği olan
makalesinde metni Ermeni alfabesi ile kaleme alınmış eski «Kıpçak metni»
olarak adlandırır. (s.12). Türkoloğun tasvirinde bu dil Polonya Ermenilerinin Kıpçak dili (2.12), XVI yüzyıl Polonya Ermenilerinin eski Kıpçak dili
(2.13) gibi sunulmaktadır. Onun yazdığına göre, Polonya Ermenileri’nin
eski Kıpçak nüfusunun abidelerinin sırf Ermeni bilimcilik bakımından öğrenilmesi için çaba gösterilmiştir. G. Alişan’ın 1896’da Venedik’te bastırdığı (2) 1560’tan 1652’a kadar Komenetsk-Podolsk hadiselerinin kronikası» adını verdiği kitabında 1611–1624 yılları ihata eden devrin tamamen
eski Kıpçak dilinde yazıldığı gösterilir. Orada kaydolunduğu gibi bu kitap
Fransız bilim adamı J. Den’inin hazırladığından geniştir ve türkologlar
tarafından öğrenilmemiştir. Bu metinlerin öğrenilmesi zamanı belgelerin
dili hakkında Kuman dili, Tatar dili, Ermeni-Tatar dili, Kıpçak-Kuman dili
ifadeleri kullanılır.
Avrupa Türkleri, onların dili, dini inançları hakkında en geniş bilgileri
genelleştiren, Polovets dili materyallerinin tahliline ve bu metinlerin neşrinin hazırlanmasına ömrünün 30 yıldan fazlasını sarf eden bilim adamı T.
İ. Krunin olmuştur. T. Krunin Polovetslerin tarihi ve dili hakkında kendine
kadarki bilgileri etraflıca öğrenmiştir. Onun fikrine göre, Polovets-Kıpçak,
Kuman, Polovets, Peçenek ve başka adlarla tanınan ahali Kiev Rus devleti
döneminden tanınan halklara ayrı ayrı zamanda verilen adlardır ve aslında
onlar o zamanki Türklerdir. (2.100–101). T. İ. Krunin öyle kanaata gelmiştir ki, bu ahali Göktürkler Devleti zamanından itibaren Rus düzlüklerine
yayılmıştır ve aynı Türk tayfalarının taş kabirleri olan balballar (komenniye babı) vaktiyle V. V. Radlof’un da dikkatini çekmiştir. T. Krunin 1303’de
İtalyan ve Alman misyonerleri tarafindan hazırlanmış (2. 106) Kodeks Kumanikus Latin-Fars-Kuman (Polovets) lügatine, onu tetkik eden A. Kunik,
V. Rubruk, V. V. Radlov, A. E. Krimski, A. N. Samoyloviç ve başkalarına
dayanarak (2) Kuzey-Kafkasya-Kumuk, Karaçay, Balkar (Malkar), KırımTatar, Mişer-Tatar dillerinin yayılma sebeplerini tahlil etmiştir. Bu fikirlere göre, aynı ahali daha çok muharebeler, ticari ilişkiler sebebiyle bu
arazilere yerleşmişlerdir. T. Krunin kaydeder ki, Fransız bilim adamı J.
Deni 1921’de Paris Milli kütüphanesindeki Ermeni yazılı Polovets belge433
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
lerini tahlil ederek sonuca varmıştır ki, bu dil leksikolojik bakımdan yalnız
kodekse (cc) değil, hem de Karaimlerin, Kumukların diline yakındır ve
Osmanlı Devleti Türkçesi’nin tesirinden uzaktır ve daha çok Uygur tesirine maruz kalmıştır. J. Deni Arap kaynaklarını da dikkatle araştırarak çok
sonraları, yani 1957’de bu karara varmıştır ki, kullanılan «Kıpçak» terimi
coğrafi anlam taşımıştır. Böylelikle, J. Deni Kuman (Polovets) dilinin 3
grubunu genelleştirmiştir:
1) Codeks Cumanikus dili,
2) Türk-Ermeni metinlerinin dili,
3) Yahudi, Kuman ve Karaim metinlerinin dili.
Böylelikle, bu karara gelinir ki, belgelerin sahibi olan ahali Osmanlı
Devleti zamanından evvel bu arazilere göçmüş ve Müslüman dini tesirinden uzakta kalmışlardır. Hatta inzibati terimler Arap ve Fars tesirine uğramamıştır, daha çok Slavyan ve Polonya karakterlidir. (2)
T. Krunin linguistik tahlillerle böyle kanaate gelir ki, Ermeni-Kıpçak
metinlerinde eski Oğuz dili özellikleri çoğunluk teşkil eder. Metinlerle belirginlik gösterir ki, burada Oğuz ve Kıpçak konuşma üslubuna sınır koymak mümkün değildir. Bazı özellikler Azerbaycan dili konuşma üslubuna
daha yakındır. Bu da tabii görünür, ona göre ki, Azerbaycan’da Oğuz ve
Kıpçak tayfaları kadimden bu yana kaynaşıp karışmışlar ve Kıpçak dil unsurları yalnız bazı bölgelerde şive,lehçe şeklinde kalmıştır. Bu meselelerde
Azerbaycan bilim adamı Azizhan Tanrıverdiyev’in araştırmaları da dikkat
çekmektedir. Onun XVI. asır Kıpçak (Polovets) dilinin grammeri adlı 2000
yılında Baki’de neşredilmiş kitabında metinler dilcilik bakımından tahlil
edilmiştir. O şöyle yazmaktadır: Öyle metinler vardır ki, onlar başka bir
halkın tarihi ile alaklalı olsa da, Türk dilinde yazılmıştır. Bu manada XVI.
asırda Ukrayna’nın Komonetsk-Podolsk şehrinde topluluk olarak yerleşen
Ermenilerin mahkeme belgelerinin Ermeni yazısı ile Kıpçak (Polovets) dilinde yazılması Türk dillerinin, o cümleden Azerbaycan dilinin tarihinin
öğrenilmesi bakımından gerekli bir kaynaktır. Birincisi ona göre ki, bütün
belgeler Türk (Kıpçak) dilinde yazılmıştı. İkincisi, resmi üslupla bağlı olan
ilk nümunelerdendir. Üçüncüsü, bütün belgelerde Türk dillerinin leksikoloji, morfoloji ve sentaks ile bağlı bir sıra dikkat çekici özellikler özenle
korunmuştur (7,3).
Araştırmacı-bilim adamı yazmaktadır ki, «metinler Ermeni yazısı ile
yazıldığından Ermeni dilinin bazı fonetik özelliklerini özünde aksettirse
de, Ermeni dilinin leksikoloji, morfoloji və sintaktik özellikleri ile demek
434
Prof. Dr. İsmail Veli ÖMEROĞLU/ Ferhat FERHATLI
oluyor ki, alakası yoktur» (7,5). Bu kanaatler da gösteriyor ki, hakkında
söz edilen kaynaklar türkoloji esaslıdır, onu ortaya çıkaran ahalinin yazısı
ve dini inancı «Ermeni» olarak adlandırılsa da, halk olarak Türktürler.
4. Dil, Dini İnanç və Yazı Meseleleri
Şimdiye kadar yapılmış olan araştırmalarda ve basılmış kitaplarda
ahali hakkında Ermeni-Polovets, Ermeni kolonisi ahalisi, Polonya Ermenileri gibi adlardan istifade edilmiştir.
Bizans kaynaklarında Kumanların bir kısmının Hıristiyanlığı kabul
ettikleri söylenir. Özellikle Hazarlar zamanında ahalinin bazı arazilerde
Hıristiyan ve Musevîlik dinlerini kabul ettikleri gösterilir. XI yüzyılda Avrupa ve Doğu ülkeleri arasındaki ticaret yollarının tamamen Polovetslerin
elinde olmasını Rus tarihi kaynakları da kabul etmektedir. Bu bakımdan
Polovetslerin Türk dilini geniş arazilere yayması tabii görünür. Plano Karpini Moğolların Tarihi (3) kitabında XIII. yüzyılda Kumanların güneyinde
Musevîlik dinine mensup olan halklardan söz etmiştir.
Kumanlar’ın (Polovetslerin) Ermenilerle medeni-kültürel temasını
aşağıdaki tarihî gerçeklerle alakalandırırlar:
1.Kafkas halkları ile çok öncelerden iktisadi-ticari alakaları olan Polovetslerin bir kısmı Vladimir Monomah’la savaşta yenilerek Gürcistan’a
akın etmişler. O zaman Gürcü çarı David’in ordusunda 40 bin Polovets
iştirak etmiştir.
2.Ermenilerin Polovetslerle alakası daha kadimdir. Bu, milattan sonraki II yüzyılın sonunda Ermeni çarı Hüsrev’in Hazarlara ve basillərə karşı
şimdiki Dağıstan topraklarına yürüyüşü ile bağlantılıdır (4.89)
3.XI yüzyılda Bagratlıların Ani’yi ele geçirmesi (1045), sonra Selçukluların (1064) gelişi Ermenilerin Balkanlar’a ve Kuzey Kafkasya’ya,
Hazar ve Karadeniz sahillerine gelmesi tarihte Ermenilerin Kıpçaklara bağımlı kalmaları durumuna düşmelerine neden olmuştur.
4. XI yüzyılda Moğolların hücumları zamanında Ermeniler Komenetsk-Podolsk, Lvov ve Lutsk arazisine gelmişlerdir.(2.102)
5. 1475’te Kırım Türkler tarafından işgal edildiğinde Kıpçaklar din
kardeşleri Ermenilerle birlikte Podolsk ve Galiçya’ya göç etmişlerdir
(2.103)
435
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
6. A.E.Krımski’nin fikrine göre, Podolya ve Galiçya’da Ermeni kolonisinin ortaya çıkması XIV yüzyılda Altın Orda zamanına aittir, çünkü
Litvanya’da Karaimler kolonisinin ortaya çıkması da bununla bağlantılıdır
(2.103)
Bütün bu sebepleri araştıran T. İ. Krunin şu neticeye gelmiştir ki, bu
arazilere gelen «Ermeniler uzun zaman Kıpçaklarla münasebette oldukları
için onların dilini benimsemişler ve Kıpçakların mevcut olmadıkları XVII.
yüzyılda da yazılarını bu dilde yazmışlar.(2.103)
Eğer bu fikir esas kabul edilirse, sual meydana çıkıyor ki, o zaman Ermeniler niçin daha çok temasta oldukları ve yaşadıkları Hıristiyan Polonyalıların değil de, Kıpçakların dilinin tesiri altına düşmüş, yahut bu dilde
konuşmuşlardır? Demek ki, özellikle Kıpçakların, yani Avrupa Türklerinin
«Ermeni» olarak adlandırılmasının ve Türkçe konuşmalarının sebebi tam
olarak ortaya çıkarılamamıştır. A. Darkevets’e göre, Ukrayna’da yaşamış
Ermenilerin Türkçe konuşanları XI. yüzyılın ortalarında Hıristiyanlığı kabul edip yabancı isimler alan Kıpçak halkıdır (12.10). Onların bir kısmı
XI. yüzyılda Bizans İmparatorluğu vatandaşı olmakla Hıristiyanlığı kabul
etmiş ve Yunan isimleri almışlardır.
Bu sahanın araştırmacılarından olan E. V. Sevortyan da Kıpçak abidelerinin ilk çağlarda yalnız Ermenişinaslığa ait edildiğini doğru saymıyor.
Lakin bu meşhur türkoloğun da metinler doğrultusunda «Ermeni-Kıpçak
konuşma dili»gibi ifadeler kullanmasını doğru hesap etmek olmaz, bunun
yerine, bilim adamı kendi materyallerini Türkolojik bakımdan tahlil etmiştir.
Burada bir şeyi de hatırlamak lazımdır ki, Ermeni ahalisinin eski
Türklerle alakasından söz açarken milattan önce VII yüzyılda İskitlerin-eski Oğuzların Urartu ve Asurya’ya hücumları ve bu bölgelerde devlet
kurmaları zamanından başlamak gerekir. Lakin bu gerçekleri Kıpçak-Ermeni ilişkilerine ait kılmak mümkün değil. Hatta bu meseleyi Ermeni çarı
Hüsrev’in II. yüzyılda Kafkasya’ya sefere çıkması ile de alakalandırmak
olmaz. Ona göredir ki, o zamanlar Ermeniler Hıristiyanlığı kabul etmemişlerdi ve Ermeni yazısıyla alfabe henüz mevcut değildi. Bize göre, Kıpçakların Ermeni dini ve yazısını benimsemesini Hıristiyanlığın Kafkasya’da
yayılması ve kiliselerde Ermeni yazılarının öğrenilmesi devri ile alakalandırmak daha uygun olabilir. Arapların geliş zamanı, Babek ayaklanması
ve Arap-Hazar muharebesi devrinde de Azerbaycan ve şimdiki Ermenistan arazilerindeki ahalinin bir kısmının göç etmesi gerçeğini de dikkatten
436
Prof. Dr. İsmail Veli ÖMEROĞLU/ Ferhat FERHATLI
uzakta tutmamak gerekir. Türkiyeli bilim adamı Y.Kalafat elde bulunan
materyalleri tahlil ederek göstermektedir ki, Gregorian Türklerinin çoğunluğu Oğuz soyludur (13.29-30).
Eğer Kıpçak yahut Oğuz dilli Ermeniler Kırım’dan ve Kuzey Kafkasya’ dan göç etmişlerse, onda Gregorianlığı ve Ermeni yazısını nasıl kendileri ile birlikte götürmüşlerdir? Eğer bunların dili Avrupa’da Türkleşmişse,
dinleri ve yazıları neden değişmemiştir? Avrupa «Ermenilerine» onların
diline göre, yazı tarzına esasen, yoksa Gregorian mezhebine göre «Ermeni» denilmiştir? Şimdiye dek kimi ulaştırılmış araştırmalarda bu sorulara
cevap verilmemiştir.
Bu sahanın bütün araştırmacıları da itiraf etmektedirler ki, hakkında
bahsedilen bütün materyaller Türkoloji’nin sahasıdır, yalnız grafik yazı
bakımdan Ermenişinaslığa ait kabul edilir. Böyle olduğunda yazı biçimine
göre halka ad vermek doğru sayılmaz. Böyle olsa, Latin yazısı kullanan
halklara etnik mensubiyetinden bağlı olmayarak Latin, Arap yazısı kullananların hepsine Arap denirdi. Demek ki, yalnız kullandıkları yazı biçimine göre bu ahali «Ermeni» adlandırılmamıştır.
Bu ahalinin dini inanca göre, yani kiliselerinin Gregorian mensubiyetine göre idare olunmasına, ad ve soyadlarının kilise tarafından verilmesi
ve kayda alınmasının Gregorian kaidelerine uygun icra edilmesine göre
«Ermeni» adlandırıldığı kanaatini doğru saymak olur. Tarihi gerçekler onu
da gösterir ki, şimdiki Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan arazilerinde
Hıristiyanlığın bir nice akımı inkişaf etmiş ve yerli ahali etnik mensubiyetinden bağlı olmayarak onu kabul etmiştir. Yani, Azerbaycanlıların bir
kısmı, hususen Albanların kiliseleri Gregorianlardan farklı olmuştur. Kiliselerin kuruluşu ve yazıları da yalnız Ermeni dilinde olmamıştır. Ermeni karakterli kilise yazılarının çoğu Ermeni dilinde olmadığına göre XIX.
yüzyıldan başlayarak bu arazilerde kilise yazıları sökülerek Ermenileştirilmeye başlamıştır. Bunu Gürcü bilim adamı A.Çavçavadze 1903’te Tiflis’te
bastırdığı «Ermeni bilginleri ve gözyaşı akıtan taşlar» (6) kitabında yazmış
ve bunu kabul edilemez bir durum olarak değerlendirmiştir. Kafkasya’daki
Türklerin Gregoryanlığı kabul etmesi ve bin yıldan fazla bir devirde Ermeni yazısını kullandığı da kesinlikle bellidir. Bunu Şirak vilâyetinin Artik
bölgesindeki Arec köyündeki Kıpçak kilisesinin, Kıpçahavenk manastırının şimdiye dek kalması gerçeği de kanıtlamaktadır.
Ermeni yazısından Ermenilerden başka halkların istifade etmesini,
yazıyı Ermeni diline uygun hale getiren Mesrop Maştos zamanından üzü
437
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
bəri bütün tarih yazarları kaydetmişlerdir. Avrupa Ermenileri adı ile tanınan Türklerin alfabesi de bu yazının Türk dili için düşünülmediğini, yalnız uygunlaştırılarak kullanıldığını gösterir. Bunlardan başka Erivan’da
Matenadaran’da da Ermeni yazısı ile yazılmış birçok Türkçe metinler
olduğunu bilim adamları kaydetmişlerdir. Azerbaycan’ın Gence şehri yakınlarında Türkmançay (14. s.216) Manastırı (bu ad Türkmen veya tercümeciler adını taşımıştır) da Oğuzların abidesidir. Nesimi’nin, Fuzuli’nin
eserlerinin Ermeni yazısı ile Türkçe yazıya alınması da bu alfabede okuyan Türkler’in mevcut olduğunu gösterir. XVII-XIX. yüzyıllarda da Ermeni karakterli Türkçe yazılar kullanılmıştır. Sayat Nova’nın şiirleri ve
Ermeni adı taşıyan, lakin Türkçe şiirler koşan Ermeni âşıklarının - kusanların (XVI-XIX. yüzyıla ait) eserleri de bunu kanıtlar. Kafkasya’da, Kuzey
Kafkasya’da, hatta Volga nehri kıyılarında Ermeni yazı karakterlerinden
istifade ile yazılan Türk kabir taşlarının olması da Ermeni sayılan Türk
ahalisinin uzun zaman Gregorian mezhebine mensup olduklarını gösterir.
Bizans döneminde Hıristiyanlaşan Urum Türklerinin Avrupa’nın muhtelif halkları içinde, Karaim Türklerinin ise Avrupa Yahudiliğine mensup
olup Yahudiler içerisinde eridiği gibi, hakkında bahsedilen Kıpçak ve Oğuz
Türkleri’nin de Ermeni-Gregorian Hıristiyanlarına karışıp Ermenileştikleri aşikârdır. Hıristiyanlaşmış Gagauz Türkünden başka Hıristiyan dinine
mensup olan Urum Türkleri2nin çoğunluğu da demek oluyor ki XIX-XX.
yüzyıllarda başka halklarla karışıp kaynaşmış ve eriyip kaybolmuştur.
Onlardan farklı olarak Gregorian Türkleri çok büyük maddi və manevi
abideler, yazılı materyaller, kiliseler, manastırlar yadigâr bırakmışlardır ki,
onlar Türkologlar tarafından daha derinden araştırılmalıdır.
Sonuç
Ermeni yazısı ile tarihte yadigâr kalan Hıristiyan (Gregorian) Türklerin yazılı abideleri, kilise ve manastırları, mezarlıkları ve mezar taşları göstermektedir ki, Avrupa’da büyük tarihe sahip olan abidelerin araştırılması
tarihte yeni sayfalar açacaktır. Bu materyallerin Türkşinaslık bakımından
araştırılması, Kıpçak, Oğuz boylarından olan ahalinin Kafkasya’da, Kuzey
Anadolu’da, özellikle Van gölü etrafında, Kırım’da, Ukrayna’da ve başka
yerlerdeki medeniyet abidelerinin tetkik edilmesi dünya halklarının, Hıristiyanlığın, Türk halklarının yazı medeniyetinin ve dini inanç sisteminin
daha etraflı araştırılmasının büyük önemi olduğunu gösterir.
438
Prof. Dr. İsmail Veli ÖMEROĞLU/ Ferhat FERHATLI
Kaynaklar
1. www. кукэуз.ру. Эльтебер. Армяно-кыпчакский язык.
2. Документы на Половеском языке ХVI в., Издательство “Наука”, Москва
1967.
3. Плано Карпуни. История Монголов.Пер.А.Маленина. СПб. 1911.
4. Артаманов М.И.Очерки древней истории хазар, -Л: 1936.
5. Крымский А.И. Тукки их мови литератури.- Киив: 1930.
6. Чавчавадзе А. Армянские ученые и вопиющие камни. Тифлис. 1903.
7. Tanrıverdiyev Azizhan. XVI. Asır Kıpçak (Polovets) Dilinin Grameri (Документы
на половецком языке ХVI в. Kitabı Esasında). N. Tusi Adına
Azerbaycan Devlet Pedaqoji Üniversitesi, Bakü 2000.
8. Берже А. Кавказ в археологическом отношении, Тифлис 1875. стр. 55
9. В.М.Арутюнян, С. А. Сафарян. Памятники армянского зодчества, М., 1951.
стр. 61-62.
10. Alekberli A. Kadim Türk-Oğuz Yurdu - “Ermenistan”, B. 1994, sah. 109-112.
11. Alekberli A. Garbi Azerbaycan Abideleri, B., “Ağrıdağ” Neşriyatı, 2006, s. 114115.
12. Altınkaynak Erdoğan. Gregoryan-Kıpçak Dil Yadigârları.
İQ Kültür Sanat Yayıncılık. İstanbul. 2006.
13. Yaşar Kalafat. Farklı Dinî İnançlara Mensubiyet İtibariyle Türk Halk İnançları
Çalışmalarında Metod ve Teori, Türksoy, Eylül 2003.
14. Армянская миниатюра. Ереван, 1969.
439
XIX. YÜZYILDA KAYSERİ SANCAĞINDA TÜRK-ERMENİ
İLİŞKİLERİNİN EKONOMİK BOYUTU
Öğr. Gör. İsmigül ÇETİN
Erciyes Üniversitesi, Yozgat Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
E-mail: [email protected]; Tel : 0 354 242 10 21-152
Özet
Kuruluşu M.Ö 2800’lü yıllara dayanan Kayseri, tarih boyunca önemli bir yerleşim yeri olmuştur. 1467 tarihinde Osmanlı hakimiyetine giren şehir önemli bir ticaret merkezi
olma vasfını korumuştur. Osmanlı hakimiyetine girdikten
sonraki ilk dönemlerinde Karaman eyaletinin bir livası iken
Tanzimat dönemindeki düzenlemeler ile Bozok eyaletine
bağlanmış, 1867 Vilâyet Nizamnamesi ile Ankara’ya bağlı
bir sancak haline getirilmiştir.
Kayseri, Ermeni nüfusunun yoğun olarak yaşadığı bir yerleşim yeridir. Resmî Osmanlı istatistiklerine göre Kayseri
sancağında 1914 yılında 184 292 Müslüman, 20 590 Rum
ve 50 174 Ermeni yaşamaktadır. Toplam nüfusun 255 056
olduğu düşünüldüğünde Ermeni nüfusun toplam nüfusa oranı yaklaşık % 20’dir. Dolayısıyla bu sancak iki toplum
arasındaki ilişkilerin irdelenmesi için iyi bir örnek teşkil
edecektir.
Kadıların mahkemelerde tarih sırasıyla tuttukları ve meydana gelmiş her türlü olayı, şikâyeti ve bunların sonucunu ihtiva eden kayıt defterleri olan şer’iye sicillerinden
Kayseri’ye ait olanlardan 1809-1904 yıllarını kapsayan 11
adeti incelenerek, bu defterlerde bulunan Türk ve Ermeni
toplumları arasındaki ekonomik ilişkilere ait olan kayıtlar
tespit edilecek ve değerlendirilecektir. Bu değerlendirme
sırasında iki toplum arasındaki ekonomik ilişkilerin borçalacak boyutu ön plana çıkarılacaktır.
Bu plan üzerine ortaya çıkarılan çalışma ile Kayseri şehrinde yaşayan iki farklı kültürel unsurun ekonomik ilişkiler
çerçevesinde birbirleriyle olan etkileşimleri ortaya çıkarılmaya çalışılacaktır.
Öğr. Gör. İsmigül ÇETİN
Giriş
Osmanlı Devleti yaklaşık altı yüz yıllık geçmişi boyunca bünyesinde
farklı dinden, etnik gruplardan insanları barındırmıştır. Avrupa’da dinin
insanları kesin çizgiler ile böldüğü bir dönemde Osmanlı Devleti, dinsel
veya siyasal nedenlerle ülkelerini terk etmeye mecbur olanlar için bir sığınma yeri olmuştur. Katolik İspanya’nın, kendi Musevî yurttaşlarını ülke
dışına attığı, Müslümanlara ise din değiştirme veya ölüm seçeneklerinden
birini sunduğu zaman, gerek Yahudilere gerekse Müslümanlara kapılarını
açan Osmanlı olmuştur1. Osmanlı tarihi boyunca bu tür sığınmalara birçok
örnek verilebilir.
Osmanlı Devleti, sadece dışarıdan gelen sığınmacılar için değil kendi
sınırları içerisinde yaşayan farklı dinlerdeki insanlar için de İslâmî kurallar
çerçevesinde hoşgörülü bir yönetim sergilemiştir. Yüzyıllar boyu Hıristiyan olan Rumlar, Ermeniler ile Müslümanlar aynı şehirlerde, aynı köylerde yan yana yaşamışlar ve iyi ilişkiler kurmuşlardır. Bu şehirlerden biri de
Kayseri’dir.
Çok köklü bir geçmişe sahip olan Kayseri, Yıldırım Bayezid döneminde Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetine girmiş, Ankara Savaşı’ndan sonra el
değiştirerek Karamanoğulları’nın hakimiyetine geçmiştir. Şehir 1467 tarihine kadar bu beyliğin elinde kalmış, bu tarihte yeniden ve kalıcı olarak
1
Ömer İzgi, “Türkler ve Ermeniler: Osmanlı Deneyimi”, Osmanlının Son Döneminde Ermeniler, Editör Türkkaya Ataöv, Ankara 2002, s.1.
443
HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER
Osmanlıların hâkimiyetine girmiştir. Osmanlı hâkimiyeti içerisinde Kayseri ilk dönemlerde merkezi Konya olan Karaman eyaletinin bir livasıdır2.
Tanzimat’tan sonra vilâyetler ve idarî yapı yeniden d&uu