Erken Cumhuriyet Donemi`nde Egitim Bilimleri Alaninda Yurt Disina

Yorumlar

Transkript

Erken Cumhuriyet Donemi`nde Egitim Bilimleri Alaninda Yurt Disina
T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ
EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
EĞİTİMİN KÜLTÜREL TEMELLERİ ANABİLİM DALI
EĞİTİMİN SOSYAL VE TARİHİ TEMELLERİ BİLİM DALI
Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Eğitim Bilimleri Alanında Yurt
Dışına Öğrenci Gönderilmesi Olgusu (1923-1940)
DOKTORA TEZİ
Cengiz Aslan
Ankara
Ocak, 2014
T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ
EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
EĞİTİMİN KÜLTÜREL TEMELLERİ ANABİLİM DALI
EĞİTİMİN SOSYAL VE TARİHİ TEMELLERİ BİLİM DALI
Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Eğitim Bilimleri Alanında Yurt
Dışına Öğrenci Gönderilmesi Olgusu (1923-1940)
Cengiz Aslan
Danışman: Prof. Dr. İsmail Doğan
Ankara
Ocak, 2014
ii
ÖNSÖZ
Bu çalışma, Osmanlıda başlayan, Cumhuriyetin Erken Dönemi’nde Batı
model alınarak sürdürülen modernleşme düşüncesinin sonucu olarak yurt
dışına öğrenim amacıyla gönderilen eğitim bilimi alanından öğrencilerin
belirlenmesi ve bu öğrencilerin eğitim sistemine ilişkin görüşleri ve
uygulamalarının değerlendirilmesi amacıyla yapılmıştır.
Öncelikle doktora eğitimimin başından itibaren her türlü konuda bilgi ve
birikimlerini paylaşarak gelişimimde değerli katkıları olan, çalışmalarımda
hiçbir zaman yardımlarını esirgemeyen, daima bana güvenerek her zaman
destek olan, eğitim sosyolojisi ve eğitim tarihi disiplinlerini bana sevdiren ve
alanda olmamı sağlayan danışmanım, hocam Prof. Dr. İsmail DOĞAN’a
sonsuz teşekkür ederim.
Doktora eğitimim süresince, güler yüzlü paylaşımlarıyla ısrarla destek
veren ve yardımcı olmaya çalışan, tezimin olgunlaşmasında değerli
eleştirileriyle önemli katkıları olan hocam Prof. Dr. Nevin Güngör ERGAN’a,
Doktora tez konumun belirlenmesi ve tez sürecinde değerli eleştirileriyle
önemli katkılar sağlayan, desteğini hep yanımda hissettiğim hocam Prof. Dr.
Recep BOZTEMUR’a,
Doktora tez aşamasında değerli eleştirileriyle tezin sonlanması ve
savunulmasındaki katkılarıyla sayın Prof. Dr. Nükhet DEMİRTAŞLI ve Prof.
Dr. Hayati BEŞİRLİ’ye ayrı ayrı teşekkürlerimi sunarım.
Doktora çalışmam sırasında bilgi ve deneyimlerini paylaşan Dr. Niyazi
ALTUNYA’ya ve Dr. Mustafa SEVER’e teşekkür ederim.
Akademik yaşamın önemli bir bölümünü oluşturan lisans ve lisansüstü
öğrencilik yıllarında insan, oluşturduğu arkadaşlık ve dostluklarıyla da
bugünü var ederken, insanın uzun bir yolculukta yalnız olmadığını sürekli
iii
fısıldayan yakınlıklarının olması büyük şansıdır. Bu yakınlıklara da teşekkürü
bir borç bilirim.
Son söz de elbette hayatımın özel alanlarını paylaştığım ailem için
olacaktır. Bu çerçevede onların fedakârlıkları, destekleri ve paylaşımları için,
ne kadar teşekkür etsem azdır.
iv
ÖZET
Erken Cumhuriyet Döneminde Eğitim Bilimleri Alanında Yurt dışına Öğrenci
Gönderilmesi Olgusu (1923-1940)
Aslan, Cengiz
Doktora, Eğitimin Kültürel Temelleri Anabilim Dalı
Tez Danışmanı: Prof. Dr. İsmail DOĞAN
Ocak 2014, 262 + xıı s.
Toplumsal yapının tüm öğeleri,
düşünce ve faaliyetler, uygulanan
politikalar aracılığı ile değişir ve dönüşürler. Türkiye’nin yoğun olarak değiştiği
ve dönüştüğü bir süreç olan Cumhuriyet’in Erken Dönemi’nde Atatürk
Devrimleri ile Batılı bir toplum olmanın koşulları hazırlanmıştır. Bu
koşullardan
önde
geleni
kuşkusuz
eğitim
sisteminin
bu
düzenlemesidir. İmparatorluktan ulus devlete geçiş sürecinde
çerçevede
“yeni insanı”
yaratmada Batı eğitimi sistemi ve düşüncesinden yararlanılmasının temel
taşları arasında yurt dışından uzmanlar çağırmak, yurt dışına araştırma ve
inceleme için uzmanlar göndermek olduğu gibi yurt dışına öğrenci
gönderilmesi olgusu olmuştur. “Milli güzidelerin yetiştirilmesi” için yurt dışına
öğrenci gönderilmesi, muasır medeniyetlerin bilgilerinin aktarılmasında en
etkili yol olarak kabul edilmiştir.
Bu araştırmada, Cumhuriyet öncesi ve Cumhuriyetin erken döneminde
yurt dışına gönderilmiş, Cumhuriyet dönemi eğitim uygulamalarında önemli
katkılar ve yenilikler getiren eğitimciler incelenmiştir. Bu çerçevede
çalışmanın temel problemi,
Cumhuriyet öncesi son dönem Osmanlı
eğitiminde ve Atatürk döneminde eğitim uygulamalarının oluşturulmasında
eğitim bilimleri alanından Avrupa’ya gönderilmiş olan eğitimcileri belirlemek,
özellikle
Fransa
ve
gönderilen
Almanya’ya
uygulamalarını ortaya koymaktır.
v
eğitimcilerin
görüş
ve
Araştırmanın yöntemi, nitel araştırma yöntemlerinden birisi olan
tarihsel araştırmadır. Araştırmanın deseni ise durum (vaka) çalışmasıdır.
Çalışma kapsamında yer alan belge ve dokümanlar, betimsel analiz
yaklaşımına göre incelenmiştir. Çalışmanın örneklemi amaçlı örnekleme
yaklaşımıyla belirlenmiştir. Bu çerçevede ilk olarak yurt dışına öğrenci
gönderilmesindeki yasal dayanakların neler olduğu, gönderilme sürecinde
yapılan sınavlar, öğrencilerin gönderildikleri ülkeler, teftişleri, gönderildikleri
alanlar, kimlerin gönderildiği, karşılaştıkları sorunlar, yurt dışına gidiş ve yurt
dışından dönüş tarihleri, yurt dışından döndüklerinde çalıştıkları kurumlar,
betimlenmeye ve değerlendirilmeye çalışılmıştır. Daha sonra yurt dışında
eğitim almış öğrencilerden Fransa ve Almanya’ya gönderilen Sadrettin Celal
Antel ve Halil Fikret Kanad’ın eğitime ilişkin görüş ve uygulamaları; eğitimin
amacı ve pedagoji, okullar ve sorunları, öğretmen yetiştirilmesi ve nitelikleri,
öğretim programı, yöntemi ve ilkeleri, çocuğa yönelik davranış ve disiplin,
eğitimde
sorunlar
ve
çözüm
önerileri
açılarından
betimlenmeye
ve
değerlendirilmeye çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Yurt dışı eğitimi, Avrupa’da eğitim, 1416 Sayılı
Kanun, Erken Cumhuriyet Dönemi.
vi
ABSTRACT
Students in Foreign Countries in the Field of Educational Sciences
in Early Period of Turkish Republic (1923-1940)
Aslan, Cengiz
PhD, Cultural Foundation of Education
Advisor: Prof. Dr. İsmail DOĞAN
October 2014, 262 + xıı p.
All components of societies change in accordance with ideas, activities
and applied politics in that society. In Turkey, during the early periods of
republic a western style society prepared with the Atatürk’s Revolutions.
Certainly, regulations in the education system are one of the important
arrangements to adapt new society in this period. During this period foreign
experts are invited to country and students have been sent to foreign
countries in order to create “new citizen” in the adaptation period from empire
to republic. Sending students to grow up “national distinguishes” in foreign
countries have seen the most important component of contemporary
civilizations.
In this research, Turkish educators who have contributed educational
improvements of Turkish republic, before and early periods of the republic,
have been investigated. The main problem of this research is to define
educators who have been sent to European countries in Ataturk’s period and
investigate their impact on Turkish education system with the views and
implications of students sent in France and Germany.
The methodology of the research is a historical research within
qualitative researches. The design of the research is case study. Descriptive
analyses implemented on collected documents. Sample of the study defined
using purposeful sampling methodology. In this framework all students taking
scholarship, their field of study, host countries are defined and aims of
sending those students, legal regulations, their work place and positions after
vii
coming back to country are defined and evaluated. Later views and
implications of two educators, who have been sent to France and Germany,
Sadrettin Celal Antel and Halil Fikret Kanad investigated according to their
views on; aims of education and pedagogy, schools and their problems,
teacher training and qualifications, curriculum and principles and methods of
teaching, discipline and attitudes towards children, problems and solutions in
education.
Keywords: Education in foreign countries, education in Europe, law
numbered 1416, early period of the republic.
viii
İÇİNDEKİLER
JÜRİ ÜYELERİNİN İMZA SAYFASI .............................................................. ii
ÖNSÖZ ........................................................................................................ iii
ÖZET ............................................................................................................ v
ABSTRACT ................................................................................................. vii
İÇİNDEKİLER .............................................................................................. ıx
TABLOLAR LİSTESİ ................................................................................... xii
BÖLÜM
1. GİRİŞ ....................................................................................................... 1
Problem Durumu .......................................................................................... 8
Araştırmanın Amacı ....................................................................................13
Araştırmanın Önemi ....................................................................................15
Sınırlılıklar ....................................................................................................15
Tanımlar .......................................................................................................16
Kısaltmalar ...................................................................................................17
2. YÖNTEM ............................................................................................... 18
Araştırmanın Modeli ....................................................................................18
Örneklem .....................................................................................................18
Veriler Ve Toplanması ................................................................................19
Verilerin Analizi............................................................................................22
3. TARİHSEL ARKA PLAN: TANZİMATTAN CUMHURİYETE YURT DIŞI
EĞİTİMİ ................................................................................................... 24
TANZİMAT DÖNEMİNDE YURT DIŞINA ÖĞRENCİ GÖNDERİLMESİ
......................................................................................................................24
II. MEŞRUTİYET DÖNEMİNDE YURT DIŞINA ÖĞRENCİ
GÖNDERİLMESİ.........................................................................................30
II. Meşrutiyet Dönemi’nde Yurt Dışına Gönderilen Eğitimciler .........37
CUMHURİYET EĞİTİMİ VE GENEL DURUM .........................................46
Eğitimde Genel Durum ........................................................................58
ix
Devlet Memuru/Memuresi iken Yurt Dışına Çeşitli Kongrelere /
Toplantılara Gönderilenler ...................................................................62
4. BULGULAR ve YORUMLAR ................................................................. 70
CUMHURİYETİN ERKEN DÖNEMİNDE YURT DIŞINA ÖĞRENCİ
GÖNDERİLMESİ VE YASAL DÜZENLEMELER (1923-1940)...............70
Avrupa’ya Öğrencİ Gönderilmesi İçİn Yapılan Sınavlar ..................90
Sınavların Yapılışı ve İçeriği ..................................................... 94
Yurt Dışına Gönderilen Öğrenciler ve Gönderildikleri Ülkeler..........97
Öğrenci Gönderilen Ülkeler ve Gönderilen Öğrenci Sayıları ...........98
Öğrencilerin Teftişleri ve Teftiş Bölgeleri .........................................111
Yurt Dışına Gönderilen Öğrenciler ve Gönderildikleri Alanlar .......113
Yurt Dışına Gönderilen Öğrenciler ...................................................125
YURT DIŞI EĞİTİMİNDE KARŞILAŞILAN SORUNLAR .......................140
Dış Faktörler .......................................................................................143
a. Gönderildiği ülkenin sosyal, siyasal, ekonomik koşulları ..... 143
b.Üniversite / okuldaki işleyiş .................................................. 146
c.Tahsil planları ve süreleri ..................................................... 147
d.Paralarını zamanında alamamalarının sonucu karşılaşılan
sorunlar ................................................................................... 150
İç Faktörler ..........................................................................................152
a.Yaş ve cinsiyet farklılığı ....................................................... 152
b.Dil problemleri ...................................................................... 155
c.Okula ve çevreye yönelik tutumlar ....................................... 156
d.Derslerden başarısızlık ........................................................ 157
e.Sağlık sorunları .................................................................... 160
f.Evlilik ..................................................................................... 162
g.Ailevi nedenler ..................................................................... 163
Yurt Dışındaki Öğrencilerin Yaşam Koşulları ..................................164
Yurda Döndükten Sonra Karşılaşılan Sorunlar ...............................169
YURT DIŞINA GÖNDERİLEN EĞİTİMCİLERİN DÜŞÜNCE VE
UYGULAMALARI ......................................................................................173
Sadrettin Celal Antel’e Göre Eğitimin Amacı ve Pedagoji ..............175
Halil Fikret Kanad’a Göre Eğitimin Amacı ve Pedagoji ..................176
x
Sadrettin Celal Antel’e Göre Okullar ve Sorunları...........................178
Halil Fikret Kanad’a Göre Okullar ve Sorunları ...............................184
Sadrettin Celal Antel’e Göre Öğretmen Yetiştirilmesi ve Nitelikleri
.............................................................................................................189
Halil Fikret Kanad’a Göre Öğretmen Yetiştirilmesi ve Nitelikleri ....192
Sadrettin Celal Antel’e Göre Öğretim Programı, Yöntemi ve İlkeleri
.............................................................................................................195
Halil Fikret Kanad’a Göre Öğretim Programı,Yöntemi ve İlkeleri ..199
Sadrettin Celal Antel’e Göre Çocuğa Yönelik Davranış ve Disiplin
.............................................................................................................202
Halil Fikret Kanad’a Göre Çocuğa Yönelik Davranış ve Disiplin ...206
Sadrettin Celal Antel’e Göre Eğitimde Sorunlar ve Çözüm Önerileri
.............................................................................................................207
Halil Fikret Kanad’a Göre Eğitimde Sorunlar ve Çözüm Önerileri .210
5. GENEL DEĞERLENDİRME, SONUÇ VE ÖNERiLER ......................... 214
Genel Değerlendirme ve Sonuç .............................................................. 214
Öneriler..... ................................................................................................ 227
KAYNAKÇA ............................................................................................. 229
EKLER ..................................................................................................... 243
Ek:1.
Memâlik-i
Ecnebiyeye
Gönderilecek
Talebe
Hakkında
Nizamname
Ek:2. Ecnebi Memleketlere Tahsil İçin Gönderilecek Talebeye
Mahsus Kanun Projesi
Ek:3. Maarif Vekâleti Hesabına Memalik-i Ecnebiyeye Gönderilecek
Talebeye Ait Talimatname
Ek:4. Taahhütname Örneği
Ek:5. Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebe Talimatnamesi
Ek:6. Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebe Hakkında Kanun
(1416 Sayılı Kanun)
xi
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 1. Eski ve yeni okulların karşılaştırılması
Tablo 2. Tarih eğitimi için Avrupa’ya gönderilen öğrenciler
Tablo 3. İlkokullarda yıllara göre okul, öğretmen ve öğrenci sayıları(19231939)
Tablo 4. 1923-1932 yılları arası yurt dışında bulunan öğrenci sayıları ve
gönderildikleri ülkeler
Tablo 5. 1932-1940 yılları arası yurt dışında bulunan öğrenci sayıları ve
gönderildikleri ülkeler
Tablo 6. Maarif Vekâleti hesabına Avrupa’da tahsilde bulunan Türk talebesi
sayıları
Tablo 7 1923-1940 yılları arası yurt dışına öğrenci gönderilen alanlar
Tablo 8. Çeşitli alanlardan Avrupa’ya gönderilen öğrenciler (1930)
Tablo 9. Köycülük ve Halkçılık öğrenimi için gönderilen öğrenciler
Tablo 10. 1923-24 yılında Avrupa’da bulunan öğrencilerin aylık maaşları
xii
BÖLÜM I
Bu bölümde araştırmanın temel problematiği, araştırmanın amacı,
önemi ve sınırlıklarına yer verilmiştir.
GİRİŞ
Osmanlı Devleti XVI. yüzyılın ikinci yarısından XVIII. yüzyılın sonuna
kadar duraklama ve gerileme dönemlerini yaşarken Batı’da Rönesans ve
reform hareketlerinin sonucu olarak
yaşanmaktaydı.
hızlı biçimde büyük değişimler
Osmanlı Devleti, bu yüzyıllarda Batı ile çeşitli biçimlerde
etkileşim içinde olsa da “fikir temasına girmeden kendi içine kapanmış
bulunuyordu.”1 Bu durumun, Batı teknolojisinin geç alınmasına ve Batı’dan
geri kalınmasına yol açtığı söylenebilir. “İmparatorluğun en uzun yüzyılı”
olarak nitelendirilen XIX. yüzyıl ise, gerilemenin nedeni olarak görülen
ordunun
başarısızlığına
çözüm
arayışlarıyla
başlayan
modernleşme
çabalarının yoğun olarak yaşandığı bir dönemdir. Bu dönemde “merkezî
bürokrasi, devletin bütünlüğünü korumak amacıyla, devlet için en iyi siyasetin
Batı ile ittifak ve Batılılaşmak olduğunu ileri sürüyordu.”2
Batılı kültür
akışının fiili olarak başlangıcı ise matbaa yoluyla olmuştur.3 Bu süreçte dergi
ve gazete gibi süreli yayınların yaygınlaşması, toplumun düşünsel yapısının
zenginleşmesinde önemli bir yere sahiptir.
XIX. yüzyılın özellikle ikinci yarısı ve XX. yüzyılın başlarında Osmanlı
Devleti’nde Osmanlıcılık, İslamcılık, Batıcılık, Türkçülük gibi fikir akımlarının
yoğun olarak tartışıldığı, “Batılılaşma”, “Batıcılaşma”, “Modernleşme” olarak
da adlandırılan bu süreçte, “Osmanlı aydınının temel kaygısı ‘bu devlet nasıl
Hilmi Ziya Ülken, Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, Ülken Yayınları, İstanbul, 2001,
s.64.
2
Halil İnalcık, Rönesans Avrupası, Türkiye’nin Batı Medeniyetiyle Özdeşleşme Süreci,
Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2012, s. 317.
3
İsmail Doğan, Tanzimatın İki Ucu: Münif Paşa ve Ali Suavi (Sosyo-Pedagojik Bir
Karşılaştırma), İz Yayıncılık, İstanbul, 1991, s. 393.
1
2
kurtarılabilir?’ sorusuna yanıt aramak” 4 olmuştur. Bu yanıtta, “Batılılaşmanın
yöntemini ve derecesini tayin ederek aranma yolu”5 öne çıkmaktadır.
Dönemin
aydınları,
Osmanlı
çöküşünün
ve
Avrupa
emperyalizminin
baskısının getirdiği yeni sorunları çözümleyebilecekleri yeni bir bilim olarak
sosyolojiyi görmüşlerdir. Sosyoloji biliminin Fransa’da ortaya çıkmasının
hemen arkasından Türkiye’de de kabul görmesinde ve yaygınlaşmasında
onların, sosyoloji aracılığıyla toplumda ortaya çıkan düzensizliklerin ve
huzursuzlukların giderilebileceği düşüncesini benimsemelerinin önemli bir
yere sahip olduğu söylenebilir. Dönemin aydınları, “çıkardıkları gazete ve
dergilerde siyasal sorunlar kadar değişen ve Batı karşısında gerilemekte olan
toplum olarak Memalik-i Osmaniye’nin toplumsal ve kültürel sorunlarına
ağırlıklı olarak yer vermişlerdir.”6 Dolayısıyla ilerleyen Batı karşısında
Osmanlının yeniden eski gücünü elde edebilmesinde toplumsal, siyasal ve
ekonomik sorunların çözümünde Batı biliminin ve bilgisinin “halka intikali ve
yaygınlaştırılmasına” olan inancın büyük etkisi olduğu söylenebilir.
Bu
inançta sosyoloji, “önce Batı düşüncesinin ulaştığı yeni çözüm ve sonuçlarını
tanıtmayı ve Batı’nın, hatta Batı düşüncesinin üstünlüğünü savunmayı
üstlenmiştir.”7
Osmanlı aydınları, Batı’daki gelişmeleri yayın etkinliklerinde izlemenin
ve halka ulaştırmanın yanı sıra, Batılı dostlar edinmek suretiyle de önemli bir
kültür çevresi oluşturmaktaydılar. Bu çerçevede Münif Paşa gibi dönemin
aydınlarının bazıları, tamamıyla Batılı gibi olmayı “Batılılaşmayı” savunurken;
Said Halim Paşa gibi aydınlar ise bunun tam karşısında olup Batı’nın taklit
edilmesinin bir fayda sağlamayacağını düşünmüşlerdir. Ayrıca Ali Suavi gibi
Batı’daki oluşumları red ya da kabul konusunda aceleci olmayan kuşkulu,
ölçülü ve tedbirli bir tutuma sahip olan aydınlar da diğer bir tarafta yer
almışlardır. Ancak burada bahsedilen ve diğer bütün aydınların ortak
4
François Georgeon, Türk Milliyetçiliğinin Kökenleri Yusuf Akçura (1876-1935), Tarih
Vakfı Yurt Yayınları, Ankara, 1996, s. 135
5
Tarık Zafer Tunaya, “Batılılaşmada Temel Araştırmalar ve Yaklaşımlar”, Cumhuriyet
Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, İletişim Yayınları, İstanbul, C. I, 1983, s. 238.
6
İsmail Doğan, Sosyoloji Kavramlar ve Sorunlar, Pegem Akademi Yayıncılık, Ankara,
2012, s.47.
7
Baykan Sezer, Türk Sosyolojisinin Ana Sorunları, Kızılelma Yayınları, İstanbul, 2006, s.
8.
3
noktaları olan durum, memleketin durumunun düzeltilmesi ve kurtulmasında
bilime önem vermeleri ve “bu memleket nasıl kurtulur?” sorusuna kendi
düşünce ufku ve etkileşimde bulunduğu kültür çevrelerinin sonucu olarak
yanıt aramış olmalarıdır. Dolayısıyla Batı değerlendirmeleri, “herkesin kendi
meslek ve meşrebine, bakış açısına göre olmuş; XVIII. yüzyıldan başlayarak
Batı kâh gıpta edilen fakat korkulan bir zihniyet, kâh tek örnek, kâh alçalmış
bir zihniyet, bazen de ırkçı sömürücü bir düzen”8 olarak kabul görmüştür.
Osmanlı’da Batılılaşma düşüncesinin hayata geçirildiği ilk alan, 18.
yüzyılın ilk yarısında açılan modern askeri okullar ve Batıya öğrenci
gönderilmesi örneklerinde olduğu gibi eğitim alanı olmuştur. Bu itibarla,
yeniliklerin benimsenmesi ve halka intikalinde Batılılaşmanın eğitim kanadını
temsil eden aydınların önemli ölçüde pay sahibi oldukları düşünülebilir.9
Onlara göre Osmanlı’nın Batı karşısında geri kalmasına karşı çözüm yolu,
eksik görülen alanlardaki eğitim kurumlarının Batı’dan alınarak Osmanlı
Devleti
içinde
örneklerinin
oluşturulmasıydı.10
Bu
dönemde
klasik
modernleşme anlayışının hakim olduğu söylenebilir. Klasik modernleşme,
Batı’nın bazı seçilmiş somut kurumlarını ve yaşam biçimlerini benimsemek
olarak tanımlanabilir. Dolayısıyla, modernleşme süreci de, endüstrileşmiş
Batı’nın bazı üst yapı kurumlarını aktarmak olarak ifade edilebilir.11
Batılılaşmanın
eğitim
kanadındaki
aydınlar
için,
Batının
üst
yapı
kurumlarından benimsenmesi gereken kurumların en önemlisi eğitim
kurumları
olmuştur.
Sadece
eğitim
yoluyla
Memâlik-i
Osmaniye’nin
sorunlarına ve Batı karşısında geri kalmışlığına çözüm bulunabileceğine
inanılmaktadır. Ancak yenilikler, Osmanlı İmparatorluğu’nda esas itibari ile
küçük bir aydınlar zümresinde tutulmuştur. Yenileşme hareketi halk
yığınlarına inememiş ve bunun için de kültürel reformlardan öteye
8
Yümni Sezen, Hümanizm ve Atatürk Devrimleri, Ayışığı Kitapları, İstanbul ,1997,s. 261.
İsmail Doğan, Türk kültür ve Eğitimine Katkıları Açısından Mehmed Tahir Münif Paşa
ve Ali Suavi Üzerinde Mukayeseli Bir Çalışma, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Yayımlanmış Doktora Tezi, 1989, s.516; İsmail Doğan, a.g.e.,1991, s. 393.
10
Kansu Şarman, Türk Promethe’ler, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2005, s. 21.
11
Metin Heper, Modernleşme ve Bürokrasi, Türk Sosyal Bilimler Derneği Yayınları,
Ankara, 1973, s. 19.
9
4
geçememiştir.12 Tanzimat Dönemi’nin eğitim gelişmeleri İstanbul içinde
kalmış ve imparatorluk sathına yayılamamıştır. Diğer bir ifadeyle eğitim
konusundaki çalışmalar büyük sayılarda eğitim yapar hale gelememiştir.13
Tanzimat Dönemi’nin en önemli reformu olan, 1869 Maarifi Umumiye
Nizamnamesi’nden önce maarifin genel durumu şöyledir:14
Mevcut okulların türleri ve dereceleri maarifin tâmimine uygun değildir.
Yüksek öğretimin faydalı olabilmesi, ilk ve orta tahsilin yaygın ve
düzenli olmasına bağlıyken, memleket içinde “Sıbyan Mektepleri”
nüfusa göre pek azdır.
Sayısı pek az olan bu okullarda de öğretim yalnız din dersleri
başlangıçlarına özgüdür.
Bu okulların idareleri ehliyet ve mahiyetleri meçhul birtakım hocalara
verilmekte olduğu için senelerce bu okullara devam etmiş olan
çocuklar, ekseriyetle bir şeyler öğrenmeden mektepten çıkıyorlardı.
Rüşdiyelere girenler de öğretim zamanlarının çoğunu mahalle
mekteplerinde öğrenilmesi lâzım gelen derslerin tekrarı ile uğraşarak
zamanlarını kaybetmekteydiler.
Muhtelif ilim ve fenler için yüksek okullar yoktu. Bunun için rüşdiyeden
çıkanlar ya kalemlere veya askeri mekteplere girmekteydiler.
“Maarif-i Umumiye Nizamnamesi”nde ise,
“okulların dereceleri,
öğrenci kabulü ve öğretim esasları ile Bakanlık dairelerinin, eğitim kurullarının
ve öğretmenlerin görevleri açıklanmıştır. Eğitim bilimleri açısından, Tanzimat
Dönemi’nin en belirgin özelliği, öğretmen okullarının kuruluş ve gelişmesiyle
çok yakın ilgisi bulunan “Usûl-i Cedide” hareketidir.15 Usûl-i Cedide*, ders
araç
12
gereçlerinin
kullanımında
ve
özellikle
okuma
öğretmede
yeni
Kemal Karpat, Türk Demokrasi Tarihi Sosyal, Ekonomik, Kültürel Temelleri, Afa
Yayınları, İstanbul, 1996, s. 48.
13
İlhan Tekeli ve Selim İlkin, Osmanlı İmparatorluğu’nda Eğitim ve Bilgi Üretim
Sisteminin Oluşumu ve Dönüşümü, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara,1993, s. 75.
14
Nafi Atuf, “1869 Maarif Nizamnamesi”,Terbiye, Maarif Vekaleti Yayınları, C. IV, No: 17,
1929, s. 23.
15
Cavit Binbaşıoğlu, Türkiye’de Eğitim Bilimleri Tarihi, MEB yayınları, Ankara,1995, s.41,
46.
*
1310-1311 (1894-95) yılına ait bir istatistiğe göre, Osmanlı İmparatorluğu’nda 27.000 ilk
mektepten ancak 5000’inde Usûl-i Cedide üzerine tedrisatta bulunulmaktadır. Bu konuda
bkz. Maarif Sergisi Rehberi, Devlet Matbaası, İstanbul, 1933, s. 3.
5
yöntemlerin kullanılmasını ifade etmektedir. Ayrıca bu düzenlemeyle ilk kez
ortaokul ve liselerin programlarına normal ders olarak yabancı dil dersleri
konulmuştur.16
“Maarif-i Umumiye Nizamnamesi”nin açtığı “yeni eğitim” düşüncesi
doğrultusunda Meşrutiyet eğitimi şekillenmiştir. Bu düzenlemeyle eğitim
sistemi, umumî (genel) ve hususî (özel) olarak ikiye ayrılmıştır: Umumi
mektepler ilköğretim (sıbyan mektepleri), orta öğretim (rüşdiye, idadi ve
sultani), yükseköğretim
(Darülmuallimin, Darülmuallimat ve Darülfünun)
olarak derecelendirilmiştir. Hususi mektepler ise Müslüman, Gayri Müslim ve
yabancıların açacakları özel kurumlardır.17
II. Meşrutiyet Dönemi eğitim anlayışının temel sorunları arasında,
1869’da Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’yle birlikte tartışılmaya başlanan
eğitimin nasıl yeniden düzenleneceği, eğitimde reformun hangi kademeden
başlayacağı, eğitim yönetiminde
“tevhid (birlik) mi, tefrik (ayrı) mi?”
düşüncelerinden hangisinin ele alınacağı, eğitimin içeriği ve yöntemleri,
ihtiyaç duyulan insan profilinin belirlenmesi, yerel dillerde eğitime izin verilip
verilmeyeceği ve kadın eğitimi gibi temel sorunlar gösterilebilir.18
Bu sorunlar çerçevesinde Meşrutiyet Dönemi eğitim anlayışı, Tanzimat
Dönemi’nin eğitim anlayışından farklı bir eğitim anlayışını geliştirmiştir. Başta
gelen yenilik Tanzimat’ın aydınlatıcı münevver tipinden, daha sonra Ahmet
Mithat Efendi’nin muallim-i evvel (ya da “akl-ı evvel”) tipinden farklı olarak,
profesyonel öğretmen tipinin gelişmesi olmuştur. İlk kez toplum içinde
muallim, bir meslek adamı, bir yetiştirme uzmanı olarak tanınmaya
başlamıştır. Subay, doktor, hakim, ebe gibi muallim de bir fennin uygulayıcısı
olmuştur. Öğretmen yetiştiren okullar, öğretmen sayısı, genç öğretmen,
öğretmenler
için
meslek
yayınları
bu
dönemin
yenilikleri
arasında
gösterilebilir. Bu dönemin uygarlık çağdaşlaşmasında öğretimin yeni bireyler
yetiştirmesi düşüncesinin öncüleri ise Tevfik Fikret ile Satı Bey olmuşlardır.19
16
Kemal Turan, Türk-Alman Eğitim İlişkilerinin Tarihi Gelişimi, Ayışığı Kitapları,
İstanbul,2000, s. 77.
17
Cahit Yalçın Bilim, Tanzimat Devri’nde Çağdaşlaşma (1839-1876), Anadolu Üniversitesi
Yayınları, Eskişehir, 1984, s.33.
18
Tekeli ve İlkin, a.g.e. s. 84,85.
19
Niyazi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2008, s. 454.
6
II. Meşrutiyet Dönemi’nin en önemli değişiklikleri eğitim öğretim
metodlarında görülmektedir: Tek tek ve deneme halinde kalmakla beraber,
okullara yargılama ve gözlem usulleri girmiş; vatan, millet ve sanat duyguları
gelişmeye başlamış; lâik ahlakın temelleri atılmış; karma eğitim denemelerine
girişilmiş; resim ve elişi öğretimi, öğretim ve eğitimin ciddi bir parçası haline
gelmiştir.20
Meşrutiyet eğitimi ile öğretmenlerin ilk kez yasal güvenceye kavuşup
meslek örgütlerini kurabildikleri, kadınların eğitimin tüm aşamalarından
yararlanma olanağı buldukları, eğitim ve öğretime dönük yayınların öteki
alanlarındaki yayınların önüne geçtiği, öğretim birliği düşüncesinin uyandığı,
okul, ders kitabı, metot, öğretmen kavramlarının topluma mal edildiği bir
gelişim yaşandığı söylenebilir. Meşrutiyet Dönemi’nin iç ve dış eğitim
dinamikleri, doğan çelişkileri Cumhuriyet’in çözümleyeceği olumlu bir miras
bırakmıştır.21
Osmanlıda, temel eğitim kurumlarından sıbyan mektepleri ve medrese
gibi örgün eğitim basamaklarına geniş kitlelerin katılımı söz konusu değildir.
Bunun yanı sıra “örgün eğitim dışındaki kitlenin,
geniş halk yığınlarının
eğitim ihtiyacı, geleneksel sosyalleşme ortamlarından karşılanmaktadır.”22
Böylesi bir süreçte, Osmanlı eğitim sistemi Batı’ya çok yavaş bir süreçle
açılırken içteki muhalefeti azaltabilmek için geleneksel medrese sistemine
dokunmayan onun yanı sıra yeni bir sistemin doğmasına olanak sağlayan bir
strateji izlemiştir. Yüksek öğretim sistemi ister yüksek okullarıyla olsun, ister
Darülfünun ile olsun büyük ölçüde Batı’daki gelişmeleri izleyici ve nakledici
nitelikte olmuştur.23 Osmanlı eğitim reformları, öğrencilerde merkezi otoriteye
karşı itaat ve sadakat duyguları uyandırmayı hedefleyen, eğitimi dinsel ve
ahlaki değerler telkini için bir araç olarak gören kadim geleneğe büyük ölçüde
20
Howard E. Wilson ve İlhan Başgöz, Türkiye Cumhuriyetinde Milli Eğitim ve Atatürk,
Dost Yayınları, Ankara,1968, s. 51.
21
Necdet Sakaoğlu, Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi, İstanbul Bilgi Üniversitesi
Yayınları, İstanbul, 2003, s. 149.
22
İsmail Doğan, Türk Eğitim Tarihinin Ana Evreleri, Kurumlar, Kişiler ve Söylemler,
Nobel Yayıncılık, Ankara, 2012, s.413.
23
Tekeli ve İlkin, a.g.e., s. 93,125.
7
bağlı kalmıştır.
24
Benzer biçimde “otorite, ilerleme ve tek düzenlik tutkusu
kendini Cumhuriyet inkılaplarının her aşamasında göstermiştir. Öyle ki,
düzenleyici
belirlenmesi*
kurallar
tek
seviyesinde
tek
sivil
etkili
bireylerin
olmuştur.25
giyim-kuşamlarının
Bu
benzerlik
bile
üzerine
değerlendirmenin dışında Cumhuriyet eğitim sisteminin birlik yaratma
düşüncesinin tezahürü olarak tek bir okul sistemi inşa etmesi ve bu yönde
düzenlemeler yapması kaçınılmazdır denilebilir. Aslında bu durum ulus
devletlerin tarih sahnesine çıktığı eski dini motivasyon yerine politik bir
amacın geçtiği bir dönemde, farklı sosyo-kültürel yapılardaki insanları bir üst
kimlik etrafında birlikte geleceğe yöneltme arzusuyla ilişkilendirilebilir. Bu
düşüncenin sonucu olarak Cumhuriyet eğitim sisteminin “hangi mesleğe
girecek olursa olsun, bütün vatandaşların öğrenim dönemlerinin baş tarafını
bir ve ortak programlar üzerinde yapması” tek okul sitemi altında
toplamanın26 somut göstergesi olarak kabul edilebilir.
Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyet’e evrilen süreçte ortaya çıkan
toplumsal ve siyasal sorunların çözümünde kuşkusuz dönemin reformcu
devlet adamları “fikirleri toplumu dönüştürmeye yetmese de dönüşüm
sürecinin önemli bir unsuru olmuşlar”27, kendi kavrayışı ve anlayışı ölçüsünde
Batı’dan bir şeyler almaya gayret etmişlerdir. Ancak, “alınanlar daima sınırlı”,
“yapılanlar daima yetersiz kalmış”, “neyin, ne kadar ve nasıl alınacağı”
özellikle “neyin alınıp, neyin bırakılacağı” tartışması, Atatürk’e kadar devam
24
Selçuk Akşin Somel, Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi(1839-1908) İslamlaşma,
Otokrasi ve Disiplin, İletişim Yayınları, İstanbul, 2010, s. 25.
*
Toplumsal alanda tek tip kıyafet uygulaması eleştirilerinin kaynağı Şapka ve Kıyafet
Devrimleridir. Bu uygulama yeni kurulan Cumhuriyetin vatandaşlarının kıyafetlerinin Batı
ülkelerindeki normlara uygun hale getirilmesi ile ilgili olduğu gibi din ve devlet işlerinin
ayrılmasında da önemli bir aşama olarak da değerlendirilebilir. Eğitimde tek tip kıyafet
konusu ise günümüzde de tartışılan bir uygulama olmakla beraber, dönemi içerisinde
değerlendirildiğinde, Cumhuriyetin eşit yurttaşlar yaratma felsefesi içerisinde bu uygulaması,
toplumsal sınıflar arası farklılığı okul ortamları yoluyla eşitlemeye çalışma, aza indirgeme
çabası olarak da değerlendirilebilir.
25
Somel, a.g.e. s. 342.
26
A. Âfet İnan, Medenî Bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün El Yazıları, Atatürk Kültür, Dil ve
Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2000,366.
27
Feroz Ahmad, a.g.e.,s.35.
8
etmiştir.28 Mutlakıyet rejimi eğitiminin ürettiği kuşaklar imparatorluğun
dağılmasını
önleyemeseler
de
Türkiye
Cumhuriyeti’ni
kurmayı
başarmışlardır. 29 İmparatorluktan ulus devlete geçiş sürecinin inşasında ve
yeni insanı yaratmada Batı eğitimi sistemi ve düşüncesinden yararlanılmıştır.
Bu sürecin temel taşları arasında yurt dışından uzmanlar çağırmak, yurt
dışına araştırma ve inceleme için uzmanlar göndermek olduğu gibi yurt
dışına öğrenci gönderilmesi olgusu da olmuştur.
Problem Durumu
XVIII. yüzyılın sonlarında başlayan Batı yoluyla modernleşme
düşüncesinin temel özelliği, “Batı eğitim sistemlerini model alarak kurulan
mekteplerdeki eğitim anlayışı ve uygulamalarının yanı sıra Batı’da ortaya
çıkan çağdaş eğitim akımlarını, düşünce ve faaliyetlerini içermesidir.”30 Bu
bağlamda modernleşme, toplumsal yapıda meydana gelen değişimlerin pek
çok olay ve olguyu değiştirip dönüştürmesi sürecidir. Toplumsal yapının tüm
öğeleri, uygulanan politikalar aracılığı ile değişir ve dönüşürler. Bu düşünce
ve faaliyetlerin en yoğun olduğu ve kemikleştiği
nokta, Atatürk’ün
modernleşme düşüncesidir. Böylelikle Türkiye’nin Batılı bir toplum olmasının
koşullarının Atatürk Devrimleri ile hazırlandığı31 söylenebilir. Bu çerçevede
1923-1946 yılları arası ülkenin yeniden doğuş, kuruluş yılları 32 ve
Cumhuriyet’in eğitim reformu yılları, sonraki dönemler ise restorasyon ve
deformasyon
dönemleri
olarak
nitelendirilebilir.33
Diğer
bir
ifadeyle
Cumhuriyet’in ilk 23 yılında eğitim ve kültür alanında başarılmış atılımlar
28
Abdurrahman Çaycı, Atatürk ve Tarihi Boyutu İçinde Çağdaşlaşma, Atatürk ve
Çağdaşlaşma Belgeler ve Görüşler, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005, s.
107.
29
Somel, a.g.e., s. 342.
30
Osman Kafadar, Türk Eğitim Düşüncesinde Batılılaşma, Vadi Yayınları, Ankara, 1997,
s. 320
31
Cavit Orhan Tütengil, Atatürk’ü Anlamak ve Tamamlamak, Türkiye İş Bankası Yayınları,
İstanbul, 2009, s.96,97.
32
Yahya Akyüz, Türk Eğitim Tarih. PegemA Yayıncılık, Ankara,2008, s.327.
33
Murat Katoğlu, “Cumhuriyet Türkiye’sinde Eğitim, Kültür, Sanat”, Türkiye Tarihi Çağdaş
Türkiye 1908-1980 İstanbul, Cem Yayınları, 1997, s. 481.
9
nedeniyle Türkiye’yi, bir eğitim ve kültür devleti olarak nitelemek çok yerinde
olur.34
Atatürk’ün
modernleşme
düşüncesi
yalnızca
maddi
ve
teknik
unsurlarda kendini göstermemiş, aynı zamanda Türk toplumunda bir tutum
tayin eden hayat görüşü ile bir derece farkından öte, bir mahiyet farkı da
doğurmuştur.35
Cumhuriyet’in oluşturduğu modern devlet, bağımsızlık ve
ulusal egemenlik ilkeleri ve kurumlarıyla toplumu, siyaseti, ekonomisi ve
kültürüyle dünyayla bütünleşmiş, uluslar ailesinin eşit bir üyesi olarak çağdaş
ve uygar bir Türkiye’yi oluşturma süreci içine girmiştir.36 Sosyolojik anlamda
çağdaşlaşmış toplumun insan prototipini ortaya koyup yaygınlaştırmadıkça
çağdaşlaşmanın tam anlamıyla gerçekleştiği söylenemez.37 Politik bir
özelliğe sahip olan bu sürecin üretmiş olduğu değerlerin toplumun genelinde,
tüm coğrafya içerisinde yaygınlaşması ve kalıcılaşmasında, karar vericilerin
uygulamış oldukları eğitim politikaları yaşamsal bir öneme sahiptir.
Bu
çerçevede değişen, dönüşen politik ortamlar bir değerler sistemi etrafında
yapılaşmaktadırlar. “Değerler grup bilincini geliştirerek toplumun tamlığını ve
bütünlüğünü sürdürmesine yardım etmektedirler.”38 Yeni insanın yetiştirilmesi
sürecinde değerlerin aktarılması, sistemin meşrulaştırılması ve devamlılığının
sağlanmasında eğitim kurumlarının en önemli araçlardan biri ise öğretim
programları olmuştur.
Öğretim programları, devletlerin nasıl bir insan
yetiştirmek istediklerinin somut göstergesi olarak kabul edilebilir. Örneğin,
1926 tarihli ilkokul programında ilkokulun başlıca amacının “genç nesli,
muhitine faal bir halde intibak ettirmek sureti ile iyi vatandaşlar
yetiştirmek”39 olarak belirtilmesine karşın, 1936 programında* “kuvvetli
34
M. Rauf İnan, “Atatürk’ün Eğitimci Kişiliği”, Cumhuriyet Döneminde Eğitim, MEB
Yayınları, İstanbul, 1983, s. 3.
35
Halil İnalcık, Atatürk ve Türkiye’nin Modernleşmesi, Atatürk ve Çağdaşlaşma Belgeler
ve Görüşler, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005, s. 118,119.
36
Recep Boztemur, “Devlet Yapısıyla İlgili İncelemeler Üzerinde Bir Değerlendirme (19201938)”, Cumhuriyet Dönemi Türk Kültürü ve Atatürk Dönemi (1920-1938), Atatürk
Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, C. 1, 2009, s.231-238.
37
Sulhi Dönmezer, “Atatürkçü Çağdaşlaşmada İnsan Prototipi”, Atatürk ve Çağdaşlaşma
Belgeler ve Görüşler, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005, s. 206.
38
A. Ferhan Oğuzkan, Öğretmenliğin Üç Yönü, Tekışık Matbaası, Ankara, 1976, s. 8.
39
İlk Mektep Müfredat Programı, Maarif Vekâleti İstanbul Devlet Matbaası, 1930,s.3.
*
Dönemin Eğitim Bakanı Saffet Arıkan, 05.05.1935-21.09.1935 tarihlerinde çalışacak olan
bir “İlkeğitim ve Öğretim Komisyonu” toplar. Bu komisyonda TTK üyelerinden Ali Haydar
10
cumhuriyetçi, milliyetçi, halkçı, devletçi, laik, inkılâpçı yurttaşlar yetiştirmek”40
olarak belirtilmiştir. Bu farklılık, süreklilik ve ilerleme gibi Cumhuriyet’in
modernleşme düşüncesinin sonucu olduğu gibi, oluşturulmaya çalışılan “yeni
insan” prototipinin de bu süreç içerisinde aşamalı olarak çerçevesinin
belirlendiğinin ve inşa edilmeye çalışıldığının göstergesidir. Bu çerçevede
yeni kuşaklara seslenmenin en sağlıklı yollarından birisi de Cumhuriyet‘in icat
ettiği bayramlar olmuştur. Bayramlar çocuk ve gençlikten beklenen toplumsal
rolleri açığa vurmuş; bayramların yeni kuşağa aktardığı mesaj ise
Cumhuriyet’e, vatana, Atatürk’e ve hayata bağlı, sağlıklı ve üretken vatandaş
biçiminde olmuştur.41
Bir ülkenin insanlarını tüm iletişim yollarıyla birbirlerine, topraklarının
fiziksel, kimyasal ve canlı bütün zenginliklerine, geçmişteki köklerine ve
geleceğin umutlarına bağlayan, böylelikle onları sağlıklı bir toplum düzeyine
çıkaran güç, milli bir eğitimdir.42 Bu sürecin en önemli aracı olan öğretim
programlarının uygulanmasında temel aktörler öğretmenlerdir. Dolayısıyla
Cumhuriyet’in öğretmenlerinin yetiştirilecek yeni insan prototipine uygun
tutum, değer ve düşüncelere sahip olması; öğretmenlerin nesillerin ulusal ve
“uluslararası anlayışı geliştirme konusunda genç kuşaklar üzerindeki rolü” 43
bakımından önemlidir.
Ancak “Cumhuriyet eğitimi için belirlenen ilkelerin
güzel olmasına karşın bunları gerçekleştirecek kadro yoktu. Cumhuriyetin ilk
yıllarında Milli Eğitimin “kurmay heyeti” yeterli değildi ve öğretmen okullarında
çalışanların
çoğu,
imparatorluk
devrinin
zorlukları
içinde
yıpranmış
Taner ve Hikmet Türk, İlköğretim Genel Müdürü İ.Hakkı Tonguç, Şube Müdürleri
Hıfzırrahman Raşit Öymen ve Fuat Baymur, Antalya Kültür Direktörü (Milli Eğitim Müdürü),
Kemal Kaya, İlköğretim Müfettişlerinden Muvaffak Uyanık, Remzi Öncül, Fevzi Selen gibi
isimler de bulunmaktadır. Hazırlanan raporun yazımını ise Ali Doğan Toran, Muvaffak
Uyanık, Remzi Öncül, Fevzi Selen ve Asım Esen’den oluşan 5 kişilik komite yapmıştır. Bu
konuda bkz. Engin Tonguç, Bir Eğitim Devrimcisi Olarak İsmail Hakkı Tonguç, Yaşamı,
Öğretisi ve Eylemi, Yeni Kuşak Köy Enstitüleri Derneği Yayınları, Ankara, 2007, s. 170.
40
İlkokul Programı, Kültür Bakanlığı, Devlet Basımevi, İstanbul, 1936,s. 6.
41
Demo Ahmet Aslan, Cumhuriyet’in Törensel Meşruiyeti: Ulus-Devlet İnşa Sürecinde
Milli Bayramlar (1923-1938), Ankara Üniversitesi, Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü,
Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 2011, s.187.
42
Hüsnü Cırıtlı, İlköğretim, Cumhuriyet Döneminde Eğitim, MEB Yayınları, İstanbul, 1983,
s. 261.
43
Oğuzkan, a.g.e. 23.
11
kimselerdi; Cumhuriyet henüz kendi neslini yaratamamıştı.”44 Bu koşullar
altında, Hasan Âli’ Yücel’e göre Cumhuriyet’in en mühim davalarından biri,
Türk camiasının, bilhassa XIX. asırda ilimde, teknikte, endüstri ve ekonomide
dev adımlarla büyük hamleler yapmış olan Batı medeniyetine, onun tabii bir
uzvu olarak dahil olmasıydı.45 Bu ise Türkiye’nin inşasında “yeni insan”, “yeni
vatandaş” yetiştirilmesi sürecinde muasır medeniyetlerin bilgi, görgü,
deneyim
ve
teknolojisinden
azami
ölçüde
faydalanmak
yoluyla
gerçekleşebilecek bir durumdu.
Avrupa’nın
gelişmiş ülkelerinin
düşünce
sitemlerini, kurum ve
kuruluşlarını yakından incelemenin en etkili yollarından birisi yurt dışına
öğrenci gönderilmesi sürecidir. Yeni kurulan Cumhuriyet’te İcra Vekilleri
Heyeti’nin 1923 tarihli programında yurt dışına öğrenci gönderimiyle ilgi şu
ifadelere yer verilmiştir:46 “Milli güzidelerin yetiştirilmesi için istidat ve
kabiliyeti tebarüz eden ailesinin kudret-i maliyesi müsaid olmayan gençler
orta ve yüksek mekteplerde sureti mahsusada himaye ve muavenete mazhar
olacakları gibi ihtisas peyda etmeleri için Avrupa’daki irfan mekteplerine de
gönderileceklerdir”. Cumhuriyet idaresi bir taraftan Türk yüksek kültür
kurumlarının gelişimine çalışırken bir taraftan da Batı memleketlerine
tahsillerini ilerletmek için öğrenci gönderilmesine büyük önem vermesinin47
sonucunda, çeşitli ülkelerin eğitim sistemlerini incelemek üzere yurt dışına
eğitimciler gönderilmiş, onların ve yurt dışından davet edilen uzmanların
raporlarına dayalı olarak eğitim politikaları belirlenmiştir.
Cumhuriyet kurmayları, eğitim alanındaki araç-gereç* kullanımından
bina yapımına, yasa-yönetmelikten okul programlarına, öğrenci alımından
44
İ. Hakkı Tonguç’tan Niyazi Altunya, Gazi Orta Öğretmen Okulu ve Eğitim Enstitüsü,
Ankara, 2006, s.353.
45
Maarif Vekilliği, Türkiye Cumhuriyeti Maarifi 1940-1941, Maarif Matbaası, İstanbul, 1941,
s. 2.
46
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, TBMM Matbaası , Ankara, 1961, C. 1-2, s. 423.
47
CHP, Uusal Eğitim Programı, 1939.
*
Okullar için tesisat eşyası ve ders aletleri için komisyonlar oluşturulmuş ve komisyonca yurt
dışına gidilerek bunlar satın alınmıştır. Örneğin, Gazi Muallim, Musiki Muallim ve Ticaret
Mektepleriyle, İsmet Paşa Kız Enstitüsü ve çeşitli yerlerdeki lise ve orta okullar için, Kemal
Zaim Bey başkanlığındaki komisyon yurt dışına giderek satın alma işlemini gerçekleştirerek
kendilerine, Berlin’deki Bankalardan birinde açtırılan krediden, alınan eşya bedelinin yarısı
kullandırılmış ve eşya satın alınan firmalara taahhüt edilen diğer yarısı ise eşyanın ülkeye
gelmesinden sonra tahakkuku kararlaştırılmıştır. Bu konuda bkz. 23.03.1930 tarihli
12
personel yetiştirilmesine kadar birçok unsuru Batı standartlarına göre yeniden
düzenlemiştir. Cumhuriyet projesinin önderleri, Tanzimat ve Meşrutiyet
ikliminden filizlenen bir kuşağın bugün de izleri ve etkileri olan eğitim
düşünürleridir. Bunlar arasında, Mahmut Cevat, Ziya Gökalp, Sadrettin Celal
Antel, İsmail Hakkı Baltacıoğlu, Faik Reşit Unat, Osman Ergin, Halil Fikret
Kanad48, İhsan Sungu, M. Emin Erişirgil, Nafi Atuf,Rüştü Uzal, İ. Alaettin
Gövsa, Selim Sırrı Tarcan, Mustafa Rahmi Balaban, İsmail Hakkı Tonguç, H.
Raşit Öymen, Fuat Gündüzalp, Nizamettin Kırşan, Hayri Ardıç, Fuat Baymur,
Malik Aksel, Hayrullah Örs, Şinasi Barutçu, İ. Hakkı Uludağ, M. Rauf İnan,
Kemal Kaya, Muvaffak Uyanık49 gibi daha çok sayıda eğitimci Cumhuriyet
dönemi eğitim politikalarına düşünce ve uygulamalarıyla yön vermişlerdir.
Tanzimat Dönemi’nden Cumhuriyet’in Erken Dönemi’ne kadar birçok
alandan Avrupa’nın çeşitli ülkelerine öğrenim için öğrenci gönderilmiştir.
Tanzimat, Meşrutiyet ve Erken Cumhuriyet Dönemlerinde, çoğunlukla siyasi
ilişkilerin sonucu olarak Fransa ve Almanya’ya öğrenci gönderilmiştir.
“Cumhuriyetin ilk yıllarında öğretim programları ve personel yetiştirme
açısından ilköğretim sistemini en çok etkileyen görüşler Almanya ve
Avusturya kuşağından gelmiştir”.50 Dolayısıyla Cumhuriyet Dönemi eğitim
uygulamalarının oluşturulmasında özellikle Almanya ve Fransa’ya gönderilen
kuşağın önemli katkıları olduğu söylenebilir.
Cumhuriyet Dönemi her ne kadar birçok kurum ve uygulamalarıyla
Osmanlı döneminden radikal bir kopuş ve farklılık gösteriyorsa da, eğitimde
yetişmiş insan gücü bakımından Osmanlı deneyimi üzerine kendini inşa
etmiştir. Bu süreci özellikle yurt dışına eğitim, bilgi ve görgü artırma amacıyla
gönderilen öğrencilerin ve öğretmenlerin deneyimlerinden bağımsız olarak
değerlendirmek olanaklı değildir. Kuşkusuz muasır medeniyetlerin bilgilerinin
Başvekâlet Muamelât Müdürlüğü kararı, Fon no: 030.0.18.01.02.9.15.01, BCA. Ayrıca bu
komisyonda İsmail Hakkı Bey (Tonguç) de bulunmaktadır. Bu konuda bkz. Engin Tonguç,
a.g.e.,2007, s. 104..
48
İsmail Doğan, “Cumhuriyetin Devraldığı Eğitim Mirası”, Cumhuriyet Dönemi Türk
Kültürü ve Atatürk Dönemi (1920-1938), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, C. 2, 2009,
s.664.
49
Altunya, a.g.e., 2006, s.44.
50
aynı, s.47.
13
aktarılmasında ve uygulanmasında en etkili yollardan birisi de yurt dışına
öğrenci gönderilmesi konusudur.
Bu
araştırmada,
Dönemi’nde
yurt
Cumhuriyet
dışına
öncesi
gönderilmiş,
ve
Cumhuriyetin
Cumhuriyet
dönemi
Erken
eğitim
uygulamalarında önemli katkılar ve yenilikler getiren eğitimciler incelenmiştir.
Bu çerçevede çalışmanın problemi, Cumhuriyet’in Erken Dönemi’nde yurt
dışına öğrenci gönderilmesi sürecini ve sonuçlarını ortaya koymaktır. Bu
çerçevede öncelikli olarak son dönem Osmanlı eğitiminde ve Atatürk
döneminde
eğitim
uygulamalarının
oluşturulmasında
eğitim
bilimleri*
alanından Avrupa’ya gönderilmiş olan eğitimciler belirlenmiş, daha sonra
Fransa ve Almanya’ya gönderilen eğitimcilerin görüş ve uygulamaları ortaya
konulmaya çalışılmıştır.
Araştırmanın Amacı
Bu çalışmanın amacı Osmanlı’da başlayan, Cumhuriyet’in Erken
Dönemi’nde Batı model alınarak sürdürülen modernleşme düşüncesinin
sonucu olarak yurt dışına öğrenci gönderilmesi politikalarının belirlenmesi ve
eğitim bilimi alanından gönderilen öğrencilerin eğitim sistemine ilişkin
görüşleri ve uygulamalarının değerlendirilmesidir.
Bu çevrede Osmanlı
Devleti’nin son dönemi ve Cumhuriyet’in Erken Dönemi’nde yurt dışına
gönderilmiş
*
özellikle
Atatürk
Dönemi’nde
eğitim
politikalarının
Çalışma kapsamında eğitim bilim kavramı, dönemin terminolojisi içerisinde alt disiplinleri
aracılığıyla ele alınmıştır. Bu alt disiplinler arasında, pedagoji, psikoloji, ruhiyat, tedris usulü,
köycülük ve halkçılık disiplinleri gösterilebilir. Dolayısıyla çalışma bu alanlardan yurt dışına
gönderilmiş olan eğitimcileri kapsamaktadır. 1936 yılında kurulan İstanbul Pedagoji
Enstitüsü’nün hocalarından Refia Şemin, Üniversitenin Fakülte Kurulu’nda dahi bu konunun
tam anlaşılamadığını söyleyerek, Pedagoji Enstitü’nün adının Eğitim Bilimleri Enstitüsü
olması gerektiğini belirtir. Pedagoji bilimini, çocuğun ve gencin eğitim ve öğretiminin
gereğince yapılmasını sağlayan bütün bilimler olarak tanımlamaktadır. Ona göre bu bilimler
arasında çocuk ve gençlik psikolojisi, tecrübi psikoloji, eğitimsel psikoloji, eğitimsel sosyoloji,
karşılaştırmalı eğitim, özel eğitim, genel eğitim tarihi, Türk Eğitim Tarihi, istatistik ve fizyoloji
gibi bilimler başlıcalarını oluşturmaktadır. Bu konuda bkz. Refia Uğur Şemin, “Eğitim
Bilimlerinin Üniversiteye Girişi: Pedagoji Enstitüsü’nün Kuruluşu ve Gelişimi”, İstanbul
Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Cumhuriyetin 50. Yılına Armağan, İstanbul 1973, s.
313,366. Bu çalışmaya, yurt dışına gönderilen öğrencilerden istatistik alanından
gönderilenler, dönüşlerinde Milli Eğitim alanında çalışmadıkları, Başvekâlet İstatistik
dairesinde çalıştıkları ve günümüz terminolojisi içerisinde bu bilim dalı eğitim bilim içerisinde
yer almadığı için dahil edilmemiştir.
14
belirlenmesinde
karar
mekanizmalarında
görev
almış,
görüş
uygulamalarıyla sistem içerisinde önemli katkı ve yenilikler getiren,
ve
yurt
dışına eğitim amacıyla gönderilmiş eğitimcilerin görüş ve uygulamaları
belirlenmeye çalışılmıştır. Bu çalışma ile Cumhuriyet tarihinin belirli bir
kesitinde, yurt dışına gönderilmiş eğitimcilerin Cumhuriyet Dönemi eğitim
sistemine katkıları tartışmaya açılmıştır. Diğer bir ifadeyle yurt dışı eğitim
olgusu Cumhuriyet Dönemi’nin ele alınan kesitinde tarihsel bağlamında
etraflıca ortaya konulmaya çalışılmış ve yurt dışı eğitiminin sonuçları
tartışılmaya çalışılmıştır.
Araştırma sürecinde şu araştırma sorularına yanıt aranmıştır:
1. Erken
Cumhuriyet
Dönemi’nde
yurt
dışına
öğrenci
gönderilmesinde nasıl bir politika izlenmiştir?
a. Yurt dışına öğrenci gönderilmesinde yapılan yasal düzenlemeler
nelerdir?
b. Yurt
dışına
öğrenci
gönderilmesinde
öğrenci
seçimi
nasıl
yapılmıştır?
c. Hangi ülkelere öğrenci gönderilmiştir?
d. Yurt dışına kaç öğrenci gönderilmiştir?
e. Yurt dışındaki öğrencilerin teftişleri nasıl yapılmıştır?
f.
Hangi alanlardan yurt dışına öğrenci gönderilmiştir?
g. Yurt dışına eğitim bilim alanından gönderilen öğrenciler kimlerdir?
h. Yurt dışındaki öğrencilerin yaşam koşulları nasıldır?
i.
Yurt dışındaki öğrenciler yurda dönüşlerinde hangi kademelerde
görev yapmışlardır?
j.
Yurt dışı eğitiminde karşılaşılan sorunlar nelerdir?
2. Erken Cumhuriyet Dönemi’nde öğrenim amacıyla yurt dışına
gönderilen öğrencilerin Türk eğitim sistemine ilişkin belirledikleri sorunlar ve
çözüm önerileri nelerdir?
15
Araştırmanın Önemi
XVIII. yüzyılda başlayan Batılılaşma/Modernleşme siyaseti,
XIX.
yüzyılın ikinci çeyreğinde ilan edilen Tanzimat Fermanı ile belge niteliği
kazanmış, iç ve dış koşulların zorlamasıyla da devletin resmi bir politikası
haline dönüşmüştür. Osmanlı’dan devralınan bu politika daha radikal ve
köklü biçimde Cumhuriyet’in modernleşme düşüncesinin biçimlenmesinde
önemli bir rol oynadığı gibi, yeni insan yetiştirme politikalarının da temel
dinamiği olmuştur. Cumhuriyet’in toplumsal yapısı ve kurumlarının inşa
edilmesi sürecinde bu dinamiğin belirleyiciliği yadsınamaz. Özellikle “yeni
insan”, “yeni vatandaş” yetiştirilmesi sürecinde Cumhuriyet’in modernleşme
siyasetinin sonucu olarak eğitim politikaları da biçimlenmiştir. Eğitim
politikalarının belirlenmesinde önemli etkileri olan karar alıcıların yetişme
biçimleri ve aldıkları eğitim önemli bir konudur. Bu çerçevede, Cumhuriyet’in
Erken Dönemi’nde (1923-1940)
“Avrupa’daki irfan mekteplerine” öğrenci
gönderilmesi muasır medeniyetlerin bilgilerinin aktarılmasında en etkili yol
olarak kabul edilmiştir.
Cumhuriyet tarihi ile ilgili çalışmalarda yurt dışı eğitimine ilişkin çalışma
sayısı oldukça sınırlıdır. Özellikle mevcut çalışmaların her alandan yurt dışına
gönderilen öğrencilerle ilgili olması ve farklı dönemleri incelemesi; yurt dışına
gönderilen eğitim bilim alanındaki eğitimcileri içermemesi veya bir kaçına
değinilmesi; bazı çalışmalarda ise monografik/biyografik bir incelemeye konu
olmaları bu çalışmayı orijinal kılmakta ve alana bu yönüyle katkı getireceği
düşünülmektedir. Bu çalışma ile Cumhuriyet tarihinin ele alınan kesitinde
(1923-1940), yurt dışı eğitimi ve sonuçları ile çalışma kapsamındaki
eğitimcilerin düşünce ve uygulamaları ilk kez lisansüstü düzeyde konu
edilmiştir.
Sınırlılıklar
Bu araştırma, amacıyla ve ulaşılan kaynaklarla sınırlıdır. Araştırmada
öncelikle yurt dışına öğrenim amacıyla gönderilen eğitim bilimi alanından
öğrenciler
belirlenmeye
çalışılmış,
onların
görüş
ve
uygulamaları
16
incelenmiştir. Çalışma kapsamındaki dönemde eğitim uygulamalarında,
İstanbul Pedagoji Enstitüsü ve Gazi Terbiye Enstitüsü’nün önemli katkıları
bulunmaktadır. Bu çerçevede İPE’de vefatına kadar çalışarak, Pedagoji
Kürsüsü’nün kuruluşunda ve ilerlemesinde Pedagoji Profesörü olarak büyük
katkılarda bulunan ve Cumhuriyet Dönemi öğretmen okullarında okutulan
eğitim bilimlerine ilişkin testlerin geliştirilmesi, çevirileri, yazdığı ders kitapları
ile birlikte 1928-1948 yılları arasında eğitim ve sorunlarına dair en çok kitabı
yayımlanan insanlardan, Fransa’ya gönderilmiş olan Sadrettin Celal Antel ile
GTE’nin kurucularından, 20 yıldan fazla bu bölümün başkanlığını yapan,
Almanya’ya gönderilmiş olan Halil Fikret Kanad’ın eğitime ilişkin görüş ve
uygulamaları değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu görüş ve uygulamalar
eğitimin amacı ve pedagoji, okullar ve sorunları, öğretmen yetiştirilmesi ve
nitelikleri, öğretim programı, yöntemi ve ilkeleri, çocuğa yönelik davranış ve
disiplin, eğitimde sorunlar ve çözüm önerileri olmak üzere altı alt başlık
çerçevesinde değerlendirilmiştir.
Tanımlar
Erken Cumhuriyet Dönemi: 1923-1940 yılları arasını kapsayan bu
kavramsallaştırma,
dönemsel
bir
sınırlandırmayı
ifade
etmektedir.
Cumhuriyetin ilk yılları modern kurum ve kuruluşlarının ikame edilmeye
başlandığı
bir
dönemdir.
Cumhuriyet
öncesi
dönemin
değer
ve
alışkanlıklarının gözlendiği bir toplumda bu durumu ortaya koymak için
böylesi bir dönemsel kavramsallaştırma tercih edilmiştir. Bunun yanı sıra bu
kavramsallaştırma, Cumhuriyetin kuruluşundan sonra herhangi bir keskin
hatlarla çizilmiş, sosyolojik ve tarihsel bir dönemi karşılamamakla birlikte,
çalışmanın sınırlarını belirlemek için kullanılan bir anlama sahiptir. Kaldı ki,
kronolojik
süreçte
erken,
orta
ve
geç
dönem
gibi
dönemsel
kavramsallaştırmalar sosyal bilimlerde kullanılagelmektedir.
Yurt dışı eğitimi: Bu çalışmada yurt dışı eğitimi kavramı, ülke sınırları
dışındaki yerlere öğrenci, öğretmen ve bürokratların eğitim, bilgi, görgü
artırmak, araştırma ve inceleme yapmak
karşılamaktadır.
için gönderilmesi sürecini
17
Eğitim bilimleri: Çalışma kapsamındaki tarihsel dönemde, eğitim
bilimleri kavramı kullanılan bir kavram değildir. Bu çerçevede dönemin
istatistiklerinde ve terminolojisi içerisinde eğitim bilimleri kavramı alt
disiplinleri aracılığıyla ele alınmıştır. Bu alt disiplinler arasında, pedagoji,
psikoloji, ruhiyat, tedris usulü, köycülük ve halkçılık disiplinleri gösterilebilir.
Kısaltmalar
a.g.e.
: adı geçen eser
a.g.m.
: adı geçen makale
akt.
: aktaran
BCA
: Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi
BOA
: Başbakanlık Osmanlı Arşivi
CHF
: Cumhuriyet Halk Fırkası
CHP
: Cumhuriyet Halk Partisi
DİE
: Devlet İstatistik Enstitüsü
GTE
: Gazi Terbiye Enstitüsü
İPE
: İstanbul Pedagoji Enstitüsü
Md.
: madde
MTK
: Milli Eğitim Temel Kanunu
MTTH
: Milli Talim ve Terbiye Heyeti
MVM
: Maarif Vekâleti Mecmuası
TBMM
: Türkiye Büyük Millet Meclisi
TÜİK
: Türkiye İstatistik Kurumu
BÖLÜM II
YÖNTEM
Araştırmanın bu bölümünde; araştırmanın modeli, örneklemi, veriler ve
verilerin toplanması ile verilerin analizi bölümleri yer almaktadır.
Araştırmanın Modeli
Erken Cumhuriyet Dönemi’nde eğitim bilimleri alanından yurt dışına
öğrenci gönderilmesi olgusu (1923-1940) konulu bu araştırma nitel bir
araştırmadır. Araştırmanın yöntemi, nitel araştırma yöntemlerinden birisi olan
tarihsel araştırmadır. Tarihsel araştırmalar, geçmiş bir zamanda ol(uş)muş
eylem ya da olayların anlaşılması için tanımlama ve açıklama amacına
yönelik sistematik biçimde veri toplama ve değerlendirme çabası olarak
tanımlanabilir. Tarihsel bir araştırmanın gerçekleştirilmesi ise araştırılacak
problemin tanımlanması; tarihi bilgiyle ilişkili kaynakların tespiti; bu
kaynaklardan elde edilen bilgilerin özetlenmesi ve değerlendirilmesi;
araştırma sorusuyla ilişkili bilginin yorumlanması ve sunumu olmak üzere
temel olarak dört ana basamakta olmaktadır.51
Araştırmanın deseni ise tarihsel araştırma desenlerinden biri olan
durum (vaka) çalışmasıdır. Durum çalışması, tarihteki herhangi bir fenomeni
örnekleyebilecek bir durumu derinlemesine inceleyerek, tarihsel bir soruna
ışık tutmayı amaçlar. Söz konusu durum, birey olabileceği gibi bir grup, olay
ya da kurum da olabilir. Durum çalışmaları genellikle daha derinlemesine
nitel veriler elde etmek için göreceli olarak küçük örneklemleri veri kaynağı
olarak seçme eğilimindedirler.52
Örneklem
Araştırmanın örneklemi, “olasılı ve seçkisiz olmayan” bir örnekleme
yaklaşımı olan “amaçsal (amaçlı) örnekleme” yaklaşımıyla belirlenmiştir.
51
Fraenkel Jack; Wallen Norman; Hyun, Helen, How To Design And Evaluate Research In
Education, London, McGraw-Hill Higher Education, 2012 s. 535-537.
52
Karen Saucier Lundy, Historical Research, (Aut).Lisa M.Given, Encyclopedia of
Qualitative Research Methods, Los Angales, Sage Publications, 2008, s.398.
19
Amaçsal örnekleme yaklaşımı, seçilen durumlar bağlamında olay ve olguları
anlamaya, bunlar arasındaki ilişkileri keşfetmeye ve açıklamaya çalışır. 53
Araştırmada seçilen örneklem, bu yaklaşımın türlerinden birisi olan tipik
örneklem türüne dahildir. Bu örneklem türü, araştırma konusunun temsil
ettiği düşünülen ve konuyla ilgili tipik özellikleri gösterdiğine inanılan
örneklemdir.54
Böylece çalışmanın amacına bağlı olarak bilgi açısından
zengin durumlar seçilerek derinlemesine araştırma yapma olanağı” 55 elde
edilebilir. Bu çerçevede araştırmanın örneklemini, yurt dışı eğitimiyle ilgili
dönemin kurumlar arası yazışmaları, tutanakları, raporları, istatistikleri,
makale, kitap, gazete ve dergileri oluşturmaktadır. Ayrıca Cumhuriyet öncesi
son dönem Osmanlı eğitiminde eğitim bilimi alanından Fransa ve Almanya’ya
gönderilerek Cumhuriyet Dönemi eğitim uygulamalarında önemli konumda
yer alan Sadrettin Celal Antel ve Halil Fikret Kanad’ın yazmış oldukları
eserler ve ilgili metinler de çalışmanın örneklemi içerisinde yer almaktadır.
Veriler ve Toplanması
Eğitim kuramı, nesnesini yani eğitimsel gerçekliği tam olarak
kavrayabilmek için eğitim tarihi disiplininin veya tarih yazımının sonuçlarından
yararlanmalıdır.56 Bu sonuçlara ulaşmada tarihsel kayıtların gerçekliği,
sonuçların geçerliği ve güvenirliğinde temel oluşturmaktadır. Bu çerçevede
çalışma kapsamında Milli Eğitim Bakanlığı arşivinde bulunan bilgi ve
belgeler, Bakanlığın çeşitli birimlerinde bulunan öğrenci ve personel
dosyaları, birimler arası yazışmalar, tutanaklar, dönemin Milli Talim ve
Terbiye Heyeti kararları, Cumhuriyet Halk Partisi’nin program ve raporları,
Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü bünyesindeki Osmanlı ve
Cumhuriyet Dönemi arşiv belgeleri, TBMM Kütüphanesi, Türk Tarih Kurumu,
Milli Kütüphane, Üniversite Kütüphaneleri, çeşitli kuruluşların kütüphaneleri
ve konu ile ilgili yapılan çalışmalar (tez, kitap, dergi, makale, gazete vs.)
taranmıştır. Araştırma amacı kapsamında yer alan eğitimcilerin yazdığı
53
Şener Büyüköztürk, Ebru K. Çakmak, Özcan E. Akgün, Şirin Karadeniz ve Funda Demirel,
Bilimsel Araştırma Yöntemleri, PegemA Yayıncılık, Ankara, 2008, s. 78.
54
Fraenkel ve diğerleri, a.g.e.,s. 436.
55
Büyüköztürk ve diğerleri, a.g.e.,s. 78.
56
Christoph Wulf, Eğitim Bilimi Yorumsamacı Yöntem, Görgül Araştırma, Eleştirel
Teori, Dipnot Yayınları, Ankara, 2010, s.72.
20
makale
ve
kitaplar
incelenmiştir.
Ayrıca
internet
kaynaklarından
yararlanılmıştır. Bu belge ve bilgiler “doküman inceleme yaklaşımı”
kullanılarak elde edilmiştir.
Milli Eğitim Bakanlığı merkez binada yer alan Personel Genel
Müdürlüğü’nün arşiv belgeleri arasında yer alan, personel bilgilerinin
tutulduğu “441 Kütük Defterleri”nden 1920-1940 arası kayıtların tutulduğu,
her biri 400-500’er sayfadan oluşan 20 defter incelenmiştir. Bu defterlerde
Bakanlığa bağlı merkez, il, ilçe ve köylerde yer alan tüm kademedeki hizmet
birimlerinde çalışmış her düzeydeki personele ait bilgiler yer almaktadır.
İncelenen birimler: İlk, Orta, Mesleki Ve Teknik, Yüksek Tedrisat; Arşiv
Dairesi, Evrak Dairesi, Siyasi Müsteşarlık, Hususi Kalem, Zat İşleri, Müzeler,
Kütüphaneler, Kültür Kurulu, Meslek Mektepleri, Teftiş Heyeti, İstatistik
Dairesi, Milli Talim Ve Terbiye Heyeti, İnşaat Dairesi, Mektep Müzeleri,
Levazım Dairesi, Ankara Arkeoloji, Etnoğrafya Müzeleri, Ankara Umumi
Kütüphane, Hukuk Müşavirliği, İstanbul Kütüphaneleri, Latin Harfleri Heyeti,
Arz Genel Dairesi, Türk Dili Heyeti, Eğitim Enstitüleri, Öğretmen Yetiştiren
Okullardır. Bu defterlerdeki bilgiler şöyle sıralanmaktadır: adı soyadı, doğum
tarihi, son çıktığı mektep, eski görevi, sicil no, göreve başladığı tarihi, göreve
başladığı kararname tarihi, görevden ayrıldığı tarih ve ayrılma sebebi bilgileri
yer almaktadır. Burada yer alan kişinin sicil numarası ile kişi özlük dosyasına
ulaşılmaya çalışılmıştır. Bu özlük dosyasında ise o kişiye ait bakanlık
birimlerinin tuttuğu her türlü kayıt yer almaktadır. Buna göre kişinin mezun
olduğu okul bilgileri, göreve başlama ve ayrılma yazıları, sicil bilgileri, sağlıkla
ilgili işlemleri (sevk, rapor vs.), izin belgeleri vb. gibi tüm görev yaşamı
boyunca yaptığı resmi işlemelere ait belgeler yer almaktadır. İncelenen defter
numaraları, 174, 273, 274, 275, 276,279, 282,307, 316,321, 322, 323, 324,
325, 326, 327 ve 336 nolu kütük defterleridir.
Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki birimlerde çalışanların kayıtlarının
tutulduğu bu kütük defterlerinde yurt dışına gönderilen öğrencilerden yalnızca
bir kaçının yurt dışına gidiş ve dönüş tarihleri yer almaktadır. Buna karşılık
son mezun oldukları okul ismi neredeyse çoğunda yer almaktadır. Ayrıca
devlet memuru olan bu kişilerin bir yerden başka bir yere nakilleri (tayin ve
21
görev değişikliği), istifa, askerlik, ölüm gibi durumlarda yapılan düzenlemeleri
gösteren tarih kayıtları da yer almaktadır. Örneğin, son mezun olunan okulun
adının yazıldığı bir kişinin “A” biriminden “B” birimine geçişinde işlem yapılan
tarihin kayıtları bize o kişinin belirtilen tarihten önce yurt dışına gittiğini kesin
olarak vermektedir. Yurt dışına kesin gidiş tarihini söyleyebilmek zor olsa da
belirli bir tarih aralığı verilebilir. Dolayısıyla çalışma kapsamında ele alınan
tarih aralığında kişilerin yurt dışına gittikleri söylenebilir. Hatta bazı kişilerin
stajyer olarak çalıştıkları bilgisi, bize o kişinin/kişilerin göreve yeni başladığını
ve yurt dışından yeni döndüğü bilgisini verir gibi görünse de çeşitli nedenlerle
göreve geç başlama ihtimalinden dolayı net tarih vermek zordur.
Kütük defterlerindeki tüm bu bilgiler, yurt dışında eğitim almış
insanların döndüklerinde hangi birimlerde görev alıp almadıklarına dair net
bilgiler vermektedir. Bu defterlerde kişi kurum bilgilerinden sicil numarasını
bulup, kişi dosyasına ulaşmak istenildiğinde bu dosyaların arşiv düzenleme
ilkelerine uygun bir biçimde olmadığı, tozlu ve nem kokan bir ortamda
çürümeye terk edildiği gözlenmiştir. Kişi dosyalarına ulaşabilmek, sistemli bir
numaralandırma olmadığı için, yüz binlerce çürümeye terk edilmiş dosya
arasından istenilen dosyayı bulabilmek mekanın darlığı, havasızlığı, nem ve
küf kokan ortamın karmaşıklığı gibi nedenlerin yanı sıra bu dosyalara bakma
yetkinizin olmayışından da kaynaklanmaktadır. İstenilen dosyalara ulaşmak
ancak tümünün gözden geçirilmesiyle ilgili bir durumdur ve bu da yıllar
sürecek bir dosyalama ile mümkündür.
Dolayısıyla Milli Eğitim Bakanlığı’nın personel bilgilerinin bir biçimde
tutulduğu ve muhafaza edildiği söylenebilirken; bu kayıtların, özellikle
Cumhuriyet öncesi ve Cumhuriyet’in Erken Dönemi’ne ilişkin olan personel
dosyalarının düzenli bir biçimde korunmadığı, arşiv düzenleme ilkelerine
uygun biçimde düzenlenmediği ve araştırmacıların kullanımına açılma
konusunda yetersiz olunduğu söylenebilir. Ayrıca, Milli Eğitim Bakanlığı’ndan
alınan izin yazısında, ancak ilgili birim amirinin onayı ile araştırma ve
inceleme olanağı elde edilebildiği için, sınırlı sayıda dosya ve belge görmek
mümkün olmuştur. Bu sınırlı durumların yanı sıra kütük defterlerinden sicil
numarası bulunan kişilerin dosyasına ulaşıldığında ise, dosyadaki bilgilerin
22
aranan kişi ile örtüşmediği durumlar da yaşanmıştır. Bunun yanı sıra kişi
dosyasının bulunamadığı durumlara da rastlanmıştır. Tüm bu sorunlar
çerçevesinde
çalışma
kapsamındaki
kişilerin
bilgilerinin
olduğu
sicil
dosyalarından hiçbirisine ulaşılamamıştır.
Verilerin Analizi
Çalışma kapsamında yer alan belge ve dokümanlar, betimsel analiz
yaklaşımına göre incelenmiştir. Betimsel analiz yaklaşımına göre “önceden
belirlenen temalara göre elde edilen veriler özetlenir ve yorumlanırlar. 57 Bu
çerçevede yurt dışına gönderilen öğrencilerin;
a. Gönderilmesindeki yasal dayanakları,
b. Gönderilme sürecinde yapılan sınavlar,
c. Belirlenmesi,
d. Gönderildikleri ülkeler,
e. Teftişleri
f. Gönderildikleri alanlar,
g. Karşılaştıkları sorunlar,
h. Yurt dışına gidiş ve yurt dışından dönüş tarihleri,
i.
ve
Yurt dışından döndüklerinde çalıştıkları kurumlar, ulaşılan belge
bilgiler çerçevesinde betimlenmeye ve değerlendirilmeye çalışılmıştır.
Ayrıca, yurt dışında eğitim almış öğrencilerin görüş ve uygulamaları;
a. Eğitimin amacı ve pedagoji,
b. Okullar ve sorunları,
c. Öğretmen yetiştirilmesi ve nitelikleri,
d. Öğretim programı, yöntemi ve ilkeleri,
e. Çocuğa yönelik davranış ve disiplin,
f. Eğitimde sorunlar ve çözüm önerileri gibi açılardan betimlenmeye
ve değerlendirilmeye çalışılmıştır. Diğer bir ifadeyle araştırmadan elde edilen
veriler
kategorik
olarak
değerlendirilmiştir.
Araştırmanın
örneklemini
oluşturulan eğitimcilerin görüşlerinin analizinde ele alınan kategorilerin
57
Ali Yıldırım ve Hasan Şimşek, Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Seçkin
Yayıncılık, Ankara, 2005, s. 224.
23
belirlenmesine iki temel yöntem kullanılarak karar verilmiştir. Öncelikli olarak,
her iki eğitimcinin de eserleri titizlikle incelenerek, eğitim bilimleri açısından
üzerine en çok vurgu yaptıkları konular belirlenmiştir. İkinci aşamada, her iki
eğitim bilimcinin de ortak olarak üzerinde durduğu konular, karşılaştırma
yapabilmek amacıyla kategoriler halinde belirlenmiştir. Bunu yaparken,
makro sorunlardan mikro sorunlara doğru hiyerarşik bir anlayış haritasının
çıkartılmasına dikkat edilmiştir. Örneğin, “eğitimin amacı” gibi genel bir felsefi
tartışma alanından başlayarak, daha mikro düzeyde olan “çocuğa yönelik
davranış ve disiplin” gibi doğrudan sınıf içi etkileşimleri konu edinen
kategoriler oluşturulmuştur. Benzer biçimde, dönemin eğitim sistemini ve
felsefesini oluşturan temel sorunlar da tartışmalara dahil edilmiştir.
BÖLÜM III
TARİHSEL ARKA PLAN: TANZİMATTAN
CUMHURİYETE YURT DIŞI EĞİTİMİ
Araştırmanın bu bölümünde Osmanlı İmparatorluğu’nda Tanzimat
Dönemi’nde
başlayan
yurt
dışına
öğrenci
gönderilmesi
meselesinin
Cumhuriyet’in ilan edilme sürecine kadar geçirdiği serüveni, ulaşılan
kaynaklar çerçevesinde betimlenmeye çalışılmıştır.
TANZİMAT DÖNEMİNDE YURT DIŞINA ÖĞRENCİ
GÖNDERİLMESİ
İmparatorluğun askeri teşkilatını kuvvetlendirerek Batı’nın üstünlüğüne
karşı bir denge kurabilmek amacı ile Osmanlı padişahları orduda ve devlet
idaresinde ilk reformları yapmışlardır. Bu reformlar zamanla toplum hayatının
her
safhasında
köklü
değişmeleri
zorunlu
kılmıştır.58
Osmanlı
İmparatorluğu’nda eğitimin yaygınlaştırılmasının ve modernizasyonunun
başlıca saiklerinden biri, ihtiyacı duyulan pratik ve pozitif bilgilerle donanmış
yeni bir yönetici kuşağın yetiştirilmesini sağlamaktı. Bu bağlamda eğitimde
ilerleme
imparatorluğun
idari
modernizasyonunun
bir
parçası
olarak
algılanıyordu. 59
Osmanlı’da yurt dışı eğitim faaliyetleri, başlangıçta özellikle savaş
meydanlarında yenilgilerin kaynağı olarak değerlendirilen ordunun Batılı
ölçülerinde düzenlenmesi isteğinin sonucu olarak başlamışsa da sonraları
Osmanlı’nın
Batılılaşma
siyasetinin
ve
sadece
ordunun
değil
Batı
standartlarında kurumlar oluşturulmaya çalışılması isteğine bağlı olarak
devam etmiştir.
Bu çerçevede yurt dışına çeşitli alanlardan öğrenciler
gönderilmiştir. Böylece Batı standartlarında açılan askeri okulların öğretim
kadrosu ihtiyacı Avrupa’dan gelen yabancı hocaların yanı sıra Avrupa’ya
eğitim amaçlı gönderilen öğrencilerden de karşılanmıştır. Bu çerçevede
58
59
Karpat, a.g.e. s. 20.
Somel, a.g.e. s. 80.
25
Batılılaşma çabalarının içerisinde Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi önemli bir
değişimi de beraberinde getirmiştir.
Osmanlı’da ilk olarak Sultan III. Selim zamanında, yetişmiş insan
gücüne duyulan ihtiyaç nedeniyle Osmanlı yönetimi, Fransa Büyükelçisi'nin
yardımı ile İshak Efendi'yi eğitim alması için Fransa'ya göndermiştir.60 Daha
sonra ise Lewis “II. Mahmud’un 1827’de güçlü bir dini muhalefete rağmen
çeşitli ülkelere yaklaşık 150 öğrenciyi tahsil için gönderdiğini belirtmektedir.*
Fransa’ya gönderilen ilk öğrenciler sadrazam Hüsrev Paşa’nın himayesinde
Daire-i Seniyye’de eğitim gören ve tahsil masrafları devletçe karşılanan
Hüseyin,
Ahmet,
Abdüllatif
ve
Edhem’dir.61
Bu
dönemde
Harbiye
Mektebi’nden çıkan öğrenciler öğrenimlerini tamamlamak için Viyana, Paris
ve Londra’daki Askeri Mekteplere gönderilmişlerdir.62
Tanzimat Fermanı ilan edildikten sonra Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi
politikalarında değişiklik olmuş ve her alanda yeni yapılanma olduğu ve eşitlik
ön plana çıktığı için eğitim konusunda sivil ve gayr-i müslimlere de bu imkan
tanınmıştır.63 Tahsile gidenlerin sayısı çoğaldıkça bunların orada idaresi,
daha iyi bir surette tahsil ettirilmeleri ve o zamanlarda pek ziyade dikkat
edilen dini terbiyelerini kontrol etmek fikri ortaya çıkmıştır.64 Bu çerçevede
1855 tarihinde Paris’te “Mekteb-i Osmani” açılmıştır.**
60
Burada öğrenciler,
Şarman, a.g.e., s. 22. Bu konuda Sezer, III. Selim zamanında gerçekleşen bu uygulamanın
bir nevi eğitim kapsamında sayılabilse de eğitim-öğretim amacıyla öğrenci gönderilmesinin
ilk olarak II. Mahmut zamanında gönderildiğini yazmaktadır. Bkz. Hamiyet Sezer, “Tanzimat
Dönemi’nde Avrupa Şehirlerine Gönderilen Öğrenciler”, Osmanlı Dünyasında Bilim ve
Eğitim, Milletlerarası Kongresi Tebliğleri, İstanbul,1999, s. 688.; Benzer şekilde Şişman da
bu düşünceyi paylaşmaktadır. Bkz. Şişman, a.g.e. 2004, s. 2.
*
Avrupa’ya öğrenci gönderiliş tarihlerinde farklılıklar bulunmaktadır. Bunun yanı sıra bazı
kaynaklarda 150 öğrencinin medresenin güçlü muhalefetinin sonucunda gönderilemediği
belirtilmektedir. Bu konuda bkz. Sadrettin Celal, “Tanzimat Maarifi”, Tanzimat I, Milli Eğitim
Bakanlığı Yayınları, 1999, s. 444.; Sezer, a.g.e.,1999, s. 687. Ayrıca II. Mahmud’un Tıbbîye,
Harbiye, Mühendis Mektebi öğrencilerinden 150 kişiyi gönderme kararından, Frenkleşme
cereyanına yol açacağı dedikoduları üzerine yalnız Harbiye ve Mühendis Mektebi
öğrencilerinin gönderilmesi kararını verdiği de belirtilmektedir. Bu konuda bkz. Ziyaeddin
Fahri, “Avrupa Talebesi Meselesi”, Ülkü Dergisi S.85, C.XV, Ulusal Matbaa, Ankara, 1940,
s.34.
61
Adnan Şişman, Tanzimat Döneminde Fransa’ya Gönderilen Osmanlı Öğrencileri
(1839-1876), Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2004, s. 2-5.
62
Osman Ergin, Türk Maarif Tarihi, İstanbul, Eser Matbaası, C.1-2, 1977, s. 454-455.
63
Sezer, a.g.m., s. 694.
64
Ergin, a.g.e., s. 454-455.
**
Ergin, Islahat Fermanında yer alan “maarif ve ulum ve sermayei Avrupadan istifadeye
bakılması” kaydına dayalı olarak Paris’te bir Mekteb-i Osmani açılmış olabileceğini
26
Türk mürebbiler idaresinde ama Fransız muallimler tarafından okutulup
yetiştirilmektedirler. Mekteb-i Osmani’de hazırlıklarını tamamlayan öğrenciler
daha sonra Fransızların harbiyesi niteliğindeki Saint Cyr’e,
Ecole d’Etat-
Major ve benzeri yüksek okullara devam ediyorlardı. Öğrenci sayısı 60 kadar
olan bu okulun müdürlüğüne ilk olarak Viyana’da tahsil etmiş olan Ali Nizami
Bey ve yine Avrupa’da tahsil etmiş olan ulemadan Tahsin, Kerim ve Selim
Sabit Efendiler* de talebenin ahlak-ı milliye ve adab ve erkan-ı islamiyesini
muhafazaya memur edilmişlerdi.65 Hoca Tahsin ve Selim Sabit Efendiler
döndüklerinde Darülfünun hocalığına atanmak üzere 1855 yılında 420 frank
maaşla Paris’e gönderilmişlerdir.66
Gülhane Hattı’nda maarif ve mektepler hakkında bir cümle bile yazılı
değilken Islahat Fermanı’nda “memaliki mahrusei şahanenin menbaı serveti
maddiyesi olan hususata iktiza eden sermayelerin tayiniyle ve mahsulatı
sıhhiyenin icra olunması ve bunun için de maarif ve ulum ve sermayei
Avrupa’dan istifadeye bakılması esbabının bilataraf mütala’sıyla peyderpey
mevkii icraya konulması”67 ifadesi, Osmanlı’nın Batılılaşma siyasetinin ve
Batı’dan geri kalındığının resmi kabulü anlamına gelmektedir.
Fransa’ya (Paris), 1840 yılına kadar litografya, tıp, kimya ve 7’si askeri
alandan olmak üzere toplam 23 öğrenci gönderilmiştir.68 Tanzimat Fermanı
ile Islahat Fermanı arasındaki 17 yıllık dönemde ise Fransa’ya 43 öğrenci**
belirtmektedir. Buna kanıt olarak da Mısır valisi Mehmet Ali Paşa’nın daha önce Paris’te bir
Lisan mektebi ve Ermenilerin de Muratyan Mektebini açmalarının ortaya çıkarabileceği
rekabet ve kıskançlık kasdini göstermektedir. Daha sonra Alman-Fransız harbinin çıkması,
mektebin hükümete pahalıya mal olması ve aynı mahiyette ve aynı şekilde Fransızca
tedrisatta bulunmak üzere İstanbul’da Mektebi Sultani’nin açılması gibi nedenlerle bu mektep
1874 yılında kapatılmış, talebeleri İstanbul’a getirilmiş, buradan tasarruf edilen tahsisatın bir
kısmıyla 1875’de İstanbul’da 9 Askeri Rüşdiye mektebi açılmıştır. Bkz. Ergin, a.g.e. s.424426.
*
Selim Sabit Efendi, 1861’de yurda dönmüştür. Usul-i Cedit hareketinin öncülerinden olduğu
için, yaşadığı zamana göre önemli olan okulda sıra, yazı tahtası, yer küre ve harita gibi ders
araçları kullanmıştır. Bkz. Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.28.
65
Ergin, a.g.e.,s. 429-430; Nevzat Ayas, TC Milli Eğitimi, Kuruluşlar ve Tarihçeler, Milli
Eğitim Basımevi, Ankara, 1949, s. 455.
66
Fahri Temizyürek, Selim Sâbit Efendi ve Usûl-i Cedîd Hareketi İçerisindeki Yeri, Gazi
Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 1999, s. 21.
67
Ergin,a.g.e., s. 418,419.
68
Aynur Erdoğan, “Tanzimat Döneminde Yurt dışına Öğrenci Gönderme Olgusu ve Osmanlı
Modernleşmesine Etkileri”, Sosyoloji Dergisi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi
Yayınları, 3. Dizi, S.20, 2010, s.130.
**
Tanzimat ile meşrutiyet arası dönemde gönderilen öğrenci sayılarında farklılıklar
bulunmaktadır. Erdoğan, Tanzimat ile Islahat Fermanları arasındaki dönemde 12’si gayri
27
gönderilmiştir. Gönderilen öğrencilerin 26’sı Müslim, 17’si gayri Müslim’dir.
1856 ıslahat fermanının ilan edilmesinden sonra fermanda zikredilen maarif
ulum ve Avrupa sermayesinden istifade edilmesi kaydı uyarınca masrafları
Osmanlı Hükümeti tarafından karşılanmak üzere hariciye, dahiliye, ticaret
nezaretinden
11
öğrenci
Mekteb-i
Harbiye’den
10,
Mühendishane-i
Hümayun’dan 10 öğrenci, masrafları ebeveynleri tarafından karşılanmak
üzere Mekteb-i Harbiye’den 3, hariciye nezaretinde 2 olmak üzere toplam 36
öğrenci Fransa’ya gönderilmiştir. 1857-64 yılları arasında Fransa’ya 38’i
Müslim, 23’ü gayri Müslim olmak üzere toplam 61 öğrenci gönderilmiş,
bunlardan 2’si kendi imkanlarıyla eğitim görmüşlerdir. 1864-76 yılları
arasında Fransa’ya 55’i Müslim, 38’i gayri Müslim olmak üzere toplam 93
öğrenci gönderilmiştir. Bunlardan 42’sini ilim tahsili yapan öğrenciler, staj için
gönderilen subay ve doktorlar, 51’ini de çıraklık eğitimi yapan öğrenciler
oluşturmaktadır.
Fransa’da tahsil görenlerden bir kısmı memlekete dönüşlerinde önemli
vazifelere getirilmişler ve bazı sahalarda öncü olmuşlardır.69 Öğrenimlerini
tamamlayarak yurda dönen askeri öğrencilerin bir kısmı “idareci ve öğretmen
subay olarak Mekteb-i Harbiye’de görevlendirilmişlerdir.”70 1863 tarihinden
itibaren Darülfünun binasında açılan dershanelerde konferans şeklinde
serbest dersler verilmeye başlanmıştı.71 İlk açılan serbest ders, Avrupa’da
tahsil etmiş olan “saadetli Derviş Paşa Hazretlerince” verilmiştir ve bu derste
hikmet-i tabiye (fizik) ve kimya derslerinin önemi üzerinde durulmuştur.72
1868 yılında 64 maddelik bir nizamname ile faaliyetlere başlayan
Mektebi Sanayi öğrencilerinin Paris’e gönderilmesi hakkında 22 Nisan 1286
tarihli Tezkere-i Seniyye’de şu bilgiler yer almaktadır:73 “Mektebi Sanayi
talebesinden 20 kişi sanayii mütenevvia tahsil etmek üzere Paris’e
gönderilmişlerdir. Darüşşafaka Lisesi mezunlarından Fahri, Mustafa Fuat,
Müslim olmak üzere 69 öğrencinin; 1856-1869 arası ise, 56’sı gayrimüslim 153 öğrencinin
Paris’e gönderildiğini belirtmektedir. Bkz. Erdoğan, a.g.m.,s. 130.
69
Şişman, a.g.e. 2004, s. 20-86.
70
Osmanlı Döneminde Askeri Okullarda Eğitim, Milli Savunma Bakanlığı Yayınları,
Ankara, 2000, s.325.
71
Ergin, a.g.e., s. 551.
72
Doğan, a.g.e., 1991, s. 393. Bu ilk dersi 300’ü aşkın bir kalabalık ilgiyle izlemiştir ve dersi
izlemeye gelenlerin bir kısmı ayakta kalmış, salon yetmemiştir.
73
Ergin, a.g.e., s. 635-636.
28
Şevki ve Salih Zeki 1883’te; Mehmet Ali ve Mustafa Nesimi 1885’te; Mehmet
Emin ve İhsan 1887’de;
Mehmet Sait ve Mehmet Ferit
1889’da; Giritli
Hüseyin ve Mazlum 1891’de Paris’teki Yüksek Telgraf Mektebi’nde telgraf
mühendisliği tahsil etmek üzere Fransa’ya gönderilmişlerdir. 1892’den
itibaren Harbiye’de bulunan baytar sınıflarının birincileri arasından ayrılan
Adil, Mehmet, Nuri, Hayrettin ve İsmail Hakkı Efendiler Fransa’da Alfor
Baytar Mektebi’ne gönderilmişlerdir. Bu efendiler orada dört sene okuduktan
sonra İstanbul’a dönmüşler ve her biri birer derse öğretmen tayin
olunmuşlardır.
Bu durum baytar mektepleri için “yenilik devri” olarak
nitelendirilmektedir.74
Haydarpaşa Hastanesinin ilk göz mütehassısı Paris’te ihtisas yapmış
olan doktor Binbaşı Bahattin Bey’dir. Bu tayinle beraber 1871 yılında ilk göz
servisi de açılmıştır. 1872 yılında stajlarını bitirenlere diplomaları verilmiş,
yapılan yarışma sınavının sonunda 18 genç hekim yüksek ihtisas yapmak
üzere Viyana ve Paris'e gönderilmiştir.75 Bu tarihten önce de beş ayrı
dönemde
Mekteb-i
gönderilmiştir. 1875’te
Tıbbiye
mezunlarından
21
öğrenci
Avrupa’ya
Mektebi Tıbbiyei Askeriye’den yeni mezun olmuş
doktorlardan Nuri Efendi Viyana’ya, Hayreddin ve Osman Efendiler de
Paris’e gönderilmişlerdir. Cemil Efendinin de içinde olduğu 11 öğrenci grubu
ise 1887’de Paris’e gitmiştir.76 Almanya’ya öğrenci gönderilmesi ise 1890’dan
sonraki
yıllarda
başlamıştır.*
1893’te
Paris'e
gönderilmekte
olan
öğrencilerden bazılarının sefâhate daldıklarından ve “fesad-ı ahlaka duçâr”
oldukları belirtilmektedir. Ayrıca Paris’in “mahall-i sefâhat” olduğu için
talebelerin bundan sonra Almanya ve Viyana'ya gönderilmeleri emredilmiştir.
74
75
76
Ergin, a.g.e., s. 429-623.
http://www.gata.edu.tr/hpasa/tarihce.htm
Cemil Topuzlu, İstibdat- Meşrutiyet- Cumhuriyet Devirlerinde 80 Yıllık Hatıralarım,
İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Yayınları, İstanbul, 1982, s. 21,200.
*
Her ne kadar Almanya’ya öğrenci gönderilmesinin ilk olarak bu tarihlerde olduğu söylense
de, Şişman, 1839’da Berlin’e ilk olarak askerî eğitimlerini tamamlamak üzere 2 subayın,
1855-59 yılında topçuluk tahsili için 6 öğrencinin, 1883’te 12 subayın,6 ziraat öğrencisinin
gönderildiğini belirtmektedir. Bkz. Adnan Şişman, XIX. Yüzyılda Avrupa’ya Gönderilen
Osmanlı Öğrencileri, XII. Türk Tarih Kongresi Bildiri Kitabı, Ankara, 12-16 Eylül 1994, s.
963-971. Benzer biçimde Erdoğan da, bu tarihe işaret etmekte ve en az 10 öğrencinin
Berlin’e gönderildiğini belirtmektedir. Bkz. Erdoğan a.g.m.,s.133. Ancak Topuzlu’nun
anlattığı bu durum, tıp eğitimi için Almanya’ya gönderilmiş olanları anlatmak için de
söylenmiş olabilir. Bkz. Cemil Topuzlu, a.g.e.,s. 21,200.
29
Bunun sonucunda 1896’da kaldırılan tahsisatlar bir yıl sonra tekrar verilmeye
başlanmıştır.77 1878 yılından itibaren, Kulak Burun Boğaz Kliniğinin ilk
yöneticileri Paris’te öğrenim gören Civani Ananyan Bey ve Fatiyodis Bey
olmuşlardır. Civani Ananyan Bey’in öğrencisi olarak Paris’e giderek KBB
eğitimi alan ikinci kişi Saray-ı Hümayun’dan Şefik Paşa olup 1890 yılında
yurda dönüşünden sonra ilk bağımsız KBB kliniğini kurmuştur. Gülhane daha
önce Almanya’ya öğrenime gönderilen ve 1900 yılında geri dönen 5 hekimi
de Dr.Rieder’in ve Dr.Deycke ile yanlarında çalıştırdı. Bu hekimlerin yeterli
tecrübeyi elde ettiklerine inandıktan sonra kendilerine bağımsız birer klinik
verildi. Dahiliye kliniği Süleyman Numan Bey’e, hariciye kliniği kısmen Kerim
Sebati Bey’e, kadın doğum kliniği Asaf Derviş Bey’e, deri ve frengi kliniği
Eşref Ruşen Bey’e ve kulak burun boğaz kliniği “Emraz-ı Üzniye, Enfiye ve
Hançereviey” adı altında Ziya Nuri Bey’e 78 verildi. Ayrıca 1887’de Fransa’ya
giden grupta yer alan Cemil Paşa (Topuzlu), yeni stajyerler arasından seçtiği
Hamdi Suad, Orhan Abdi, Tevfik Recep, Ziya Gün, İhsan Ali efendileri
Almanya’ya tıp tahsiline göndermiştir.79 Sani Yaver 1903 yılı tıbbiye mezunu
olup KBB ihtisasından sonra eğitimine Fransa’da Portmann kliniğinde devam
etmiştir. 1905 yılında askeri tıbbiye mezunu olan Bahri İsmet Bey ihtisasını
yapmak üzere Bordeaux ve Paris Tıp Fakültelerinde iki yıl çalışmıştır. 80
Hastane de röntgen servisi 1907 yılında Paris’te ihtisas yapan doktor Hasan
Şükrü Bey tarafından faaliyete geçirilmiştir.81
1830-1908
tarihleri
arasında
Batı
ülkelerine
toplam
906
kişi
(belirlenebildiği kadarıyla 748 kişi Müslim, 46 kişi ise gayri Müslimdir) eğitim
için Avrupa’ya gönderilmiştir. Avrupa’daki Osmanlı öğrencilerinden Fransa’da
504 (yaklaşık % 93’ü Paris’te), Almanya’da 207, İngiltere’de 84, Avusturya’da
77
Mustafa Gençoğlu, Osmanlı Devleti’nde Batı’ya Eğitim Amacıyla Gönderilenler (18301908) -Bir Grup Biyografisi Araştırması, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,
Ankara, 2008, Yayımlanmamış Doktora Tezi, s. 68.
78
Ziya Nuri Bey 1894 yılında Berlin’e gönderilmişti. Berlin Kaiser Wilhelm Akademisi’nde
eğitim gören ve yeniden diploma alan Ziya Nuri Bey Charite Hastanesi KBB kliniğinde Prof.
Trautmann ve Prof. Frankel ile birlikte çalışmış ve KBB uzmanı olmuştur. Daha sonra
Hartmann ve Babinsky kliniklerine devam etmiş, Leipzig, Halle ve Viyana’da KBB
kliniklerinde gözlemlerde bulunmuş ve 1900 yılında yurda dönmüştür (bkz. GATA tarihçesi).
79
Cemil Topuzlu, a.g.e.,s. 23.
80
http://www.gata.edu.tr/cerrahibilimler/kbb/tarihce.htm
81
http://www.gata.edu.tr/hpasa/tarihce.htm
30
71, İsviçre 16, Belçika’da 5, İtalya’da 2 kişi tahsil görmüşlerdir. 82 Bu
verilerden de anlaşıldığı üzere Tanzimat Dönemi’nde hem Fransa ile olan
yoğun ilişkilerin hem de bu dönemde Fransa’nın bilim alanında önde
olmasının sonucu olarak bu ülke öğrenci gönderiminde birinci sırada yer
almaktadır. Dolayısıyla eğitimde bir Fransız etkisinden söz edilebilir.
II. Meşrutiyet Döneminde Yurt Dışına Öğrenci Gönderilmesi
II. Meşrutiyet Dönemi eğitimde Avrupa yaklaşımının en hakim olduğu
dönemlerden biri olmuştur. Mülkiye Mektebi'nden Ticaret Mektebi'ne,
Harbiye'den Sanayi-i Nefise Mektebi'ne kadar pek çok okulun öğrencileri
Avrupa'ya,
özellikle
de
Fransa
ve
Almanya'ya
yükseköğrenimlerini
tamamlamak ve geliştirmek amacıyla gönderilmiştir.83
Maarif Nezareti Avrupa’ya öğrenci gönderirken en çok orta ve yüksek
derecedeki okullara öğretmen yetiştirmek amacını güdüyordu. Örneğin
Emrullah Efendi yeni kuracağı liseler için Avrupa ülkelerinde öğretmen
yetiştirmeye başlamıştı.84 Bunlar döndüğünde Sultanilerde öğretmenliğe,
Darülfünun ya da yüksek okullarda öğretmen yardımcılığına atanıyorlardı.
1325 (1909) yılında Avrupa’ya 70 kadar öğrenci gönderilmiştir.85 Ancak, bu
tarihte Avrupa’ya gönderilen 71 öğrenciden 27'si, 1326’da (1910) 91
öğrenciden 22'si, Balkan Savaşı sıralarında ise
30 öğrenciden 11'i Türk
değildir. Türk olmayanların hiçbiri Türkiye'ye dönmemiş yabancı ülkelerde
görev almış ve Türklüğe düşman teşkilatlara iltihak etmiştir.86 Avrupa’ya
öğrenci
gönderilmesiyle
ilgili
dönemin
dergi
ve
gazetelerinde
konu
tartışılmıştır. Dönemin eğitimcilerinden Sâtı Bey 1326 tarihli (1910/11)
“Layihalarım” adlı eserinde genişçe bir tartışmayı açmıştır. Öğrenci seçimi ve
gönderiminde esaslı bir program yapılmadan, iki gün içinde bir karar
verildiğini ve bu karar ilan edilerek, birkaç gün içinde öğrencilerin sınava tabi
82
Gençoğlu, a.g.e., s. 83.
Şarman, a.g.e. s. 27.
84
Niyazi Altunya, Milli Eğitimde Mustafa Necati Dönemi, Uygun Basım, İstanbul, 2009,
s.106.
85
Mustafa Sâtı Bey ve Eğitime Dair Lâyihaları, Haz. Uğur Ünal ve Togay Seçkin Birbudak,
Murat Kitabevi, Ankara, 2010, s. 86.
86
İsmayıl Hakkı Tonguç ve Faik Reşit Unat, Muallim Yıllığı, Türk Maarif Cemiyeti Yayınları,
1929, s. 65.
83
31
tutulduğunu; sınavda ise Fransızca’dan başka bir bilgi aranmadığını, hatta
öğrencilerin mesleğe ilgileri ve hazırlıklarına bakılmaksızın seçim yapıldığını
belirtmiştir. Ayrıca öğrencilerin amaçlarının, Avrupa’ya gitmek ve Avrupa
üniversitelerinden bir şahâdetnâme almak olduğunu, ne suretle olursa olsun
gidelim, sonra çaresini buluruz düşünceleri içerisinde, sevmedikleri bir
mesleğe aday olmak istedikleri yönünde gözlemlerini ve değerlendirmelerini
belirtmiştir.87
1907-1911 yılları arasında Fransa, Almanya, İsviçre, İtalya, Rusya,
Belçika, Macaristan ve Amerika’da öğrenciler öğrenim görmektedirler.
Öğrenim görülen alanlar ise felsefe, tabiye, riyaziye, kimya, tarih ve coğrafya,
edebiyat, maliye, diplomasi, dişçilik, ticaret, müzik, resim, heykeltıraş, hukuk,
ana muallimliği, el işleri,
mimari, mühendislik ve elektrik alanlarından
oluşmaktadır. 1327 (1911) yılında bu 8 ülkede öğrenim gören öğrenci sayısı
135’tir. Gönderilen öğrencilerden 9’u kız öğrencidir. Kız öğrencilerden 1’i
Paris Konservatuarında musiki (Piyano eğitimi), 2’si İsviçre’de el işleri, 1’i
musiki; 1’i Rusya’da Petersburg Üniversitesi’nde; 4’ü ise Versay İnas
Mekteblerinde,
Ana
Mektebleri
için
öğrenim
görmektedirler.
Sadece
Fransa’da tahsillerini sürdürüp, tahsil planlarına göre 1328 (1912) sonu
itibariyle yurda dönmesi gereken öğrenci sayısı 46’dır.88
Çeşitli
olumsuzlukların
ve
gönderilen
öğrencilerin
sorunlarıyla
yakından ilgilenmek için Berlin’de “Avrupa Öğrenci Müfettişliği” ile 1912’de
Maarif Nezareti içinde yüksek öğretim ile ilgili bir daire kurulmuştur.89 Ayrıca
1330’da (1914) 25 maddeden oluşan “Memâlik-i Ecnebiyeye Gönderilecek
Talebe Hakkında Nizamname” düzenlenmiştir.90 Bu nizamname ile öğrenci
87
Sâtı Bey a.g.e. s. 86,87.
Bkz. Dersaadet ve Vilayate Kain Mekatib-i Resmiye ve Hususiyeye ve Dersaadette
Bulunan Medaris-i İslamiye ile Kütüphanelere Dair İstatistik Mecmuası, 1327, s. 44-46.
89
Tekeli ve İlkin, a.g.e., s.93.
90
Takvim-i Vekayi,18 Mayıs 1330/ 6 Recep 1332, Numara:1833, s. 1-3. Bu belge ilk olarak
Reşat Özalp Tarafından tercüme edilmiş ve yayımlanmıştır. Araştırmacı tarafından bu
tercümeye bağlı kalınarak sadeleştirilmiştir. Belgenin orjinali için bkz. Ek:1. Ayrıca bu belge
ilk olarak başka bir doktora tezinde kullanılmıştır. Bkz. Seyfi Yıldırım, “Eğitim Amacıyla Yurt
Dışına Gönderilen Öğrenciler (1940-1970): Prosopografik Bir Çalışma Örneği”, Hacettepe
Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi,
Ankara, 2005.
88
32
seçimi, tahsil süreleri, teftiş işlerinin nasıl olacağı açıklanmıştır. Buna göre;91
Yurt dışı eğitiminin amacı: Genel eğitim kurumlarına, uzmanlık sahibi
öğretmenleri yetiştirmek üzere yabancı ülkelere öğrenci gönderilmesidir
(md.1).
Kimlerin gönderileceği hususu ve Öğrenci gönderilmesinde aranan şartlar:
Gönderilecek öğrencinin Osmanlı tabiiyetinde olması, Mekâtib-i âliye
şehâdetnâmesi veya mülazemet rüûsunun* olması, on sekiz yaşından küçük
ve yirmi beş yaştan büyük olmaması, cinayet veya namus bozan küçük
suçlar ile mahkum olmaması, talim ve tedrise mani olacak derecede bir
engelinin bulunmaması gibi koşullara uyması gerekmektedir (md.2).
Sınavların duyurulması ve
kadar
öğrenci
zamanı:
gönderileceğini,
Maarif Nezareti hangi alanlardan, ne
sınavın
zamanı
ve
yapılma
biçimini
gazetelerde ilan edecektir (md.3).
Sınavların yapılması: Sınavlar Darülfünunda Nezaret tarafından belirlenen
heyet tarafından gerçekleştirilecektir (Md.5). Sınavda her ders için alınacak
tam puan ondur. Herhangi bir dersten yedi puandan eksik alanlar ile sıfır
puan alanlar kabul edilmezler. Sınav sonucunda eşit puan alanlardan,
gönderilecekleri ülkenin lisanını bilenler kabul edilecek, bunun da olmadığı
durumda kura ile tercih edileceklerdir (md.6).
Öğrenciye verilecek ücretler: Gönderilecek öğrencinin harcırahları, tahsisatı
ve öğretim masrafları ve imtihan ücretleri gönderilecekleri mahallere ve
devam edecekleri kurumlara göre belirlenerek, Maarif Nezareti bütçesinden
peşin ödenir (md.1).
Ücretlerin kesilmesi durumu ve geriye çağrılma: Her sene sonunda öğrenci
sınav sonuçlarına ilişkin bir belgeyi bir ay içinde Nezarete veya müfettişe
göndermek zorundadır (md.10). Bulunduğu okulda bir sene sınıf geçemeyen,
sene sonu durum belgesini göndermeyen veya öğrenciliğe yakışmayan haller
içinde bulunanların kaydı silinir. Sınavlarından kalan öğrencinin aylığı
91
Reşat Özalp, Milli Eğitimle İlgili Mevzuat (1827-1923), Milli Eğitim Basımevi, İstanbul,
1982, s.525-529.
*
Medreselerde öğrenimini bitirip mülazim olanların yedi senelik mülazemet süresini
tamamladıktan sonra, şeyhülislamın da bulunduğu jüri önünde yapılan yeterlik sınavıdır ve
kazananlar, müderris olurlardı. Bkz. İsmail Parlatır, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, Yargı
Yayınevi, Ankara, 2006, s. 1426.
33
verilecek; ancak, sınav masrafı kendisine ait olacaktır. Son senelerinde
sınavlarını vermeyenlerin kayıtları silinmeyecek; ancak, kendi masraflarıyla
bir sene daha tahsillerine devam etmelerine izin verilecektir. Bu izinden
yararlanmak istemeyenlerle, istifade edip yine sınavlarını vermeyenlerin
kayıtları silinir (md.11).
Tahsil planları ve süreleri: Tahsil süreleri, öğrenim gördükleri alanın süresi
kadardır, ancak gidecekleri ülkenin lisanına yeteri kadar sahip olmayanlara,
öğrenim sürelerine bir veya iki sene ilave edilecektir. Ayrıca lüzum görüldüğü
takdirde, Nezaretçe uygulama, araştırma ve inceleme için bir sene daha ilave
edilebilecektir (md.8). İlim ve fen şubelerinde öğrenim görecek olan
öğrenciler lisans derecesi almakla mükelleftir. Çok iyi derecede mezuniyet
belgesi alanların doktora tedrisatını takip etmelerine izin verilecektir. Bu izin
lüzumu kadar uzatılabilecektir (md.9).
Kendi hesabına gidenler:
Bu durumda olan öğrenciler, Nezaret adına
öğrenim görebilmek için durumlarını belgelemeleri, yurda döneceklerine ve
öğrenim masraflarını öğrenimini bitirdiği tarihten bir sene geçtikten itibaren
sekiz sene zarfında taksitle, Maarif Nezaretine ödeyeceklerine dair Mukavelât
Muharrirliği’nden (noterlik) bir kefaletname vermek zorundadırlar. Ancak
talebenin tahsil şubesi, memleketin ihtiyacına muvafık görüldüğü takdirde,
eğitimini bitirene kadar, asıl talebe tahsisatının yarısını geçmeyecek
derecede tahsisat verilmesi uygundur (md.18).
Öğrencilerin teftişleri: Öğrenciler her türlü durumları ile ilgili olarak müfettişler
ve Nezaret tarafından gerekli durumlarda gönderilen memurlar tarafından
teftiş edilirler. Müfettişler her öğrenci için üç ayda bir hazırladıkları teftiş
belgesini ve her sene ders yılı sonunda öğrencinin sınav sonuç belgelerini
Nezarete göndermek zorundadırlar (md.19-21).
Yurda dönüşlerindeki durumları: Tahsillerini bitirip yurda dönen öğrencilere,
Nezaretçe belirlenen heyet huzurunda yapılacak iki sınavdan oluşan ehliyet
sınavları uygulanır. Bu uygulama, öğrencinin tahsil alanının konuları üzerine
sözlü bir sınav ve sınav sırasında heyetin eleştirilerini öğrenim gördüğü
ülkenin lisanı ile sözlü ve yazılı olarak yanıt vermekten oluşmaktadır (md.13).
Ehliyet sınavında başarılı bulunanlar ihtisaslarına göre, Darülmuallimin-i
34
İptidaiye, Mekatibi-i İdadiye, Sultaniye muallimliklerine ve Darülfünun şuabâtı
(şubeler) ile Mekâtib-i Âliye, Darülmuallimin-i Âliye ve muallim muavinliklerine
tayin edilirler (md.14). Birinci imtihanda başarılı olamayanlara bir sonraki
sene ehliyet sınavına girmesine izin verilir. Darülfünun ve Darülmuallimin-i
Âliye muallim muavinlikleri için ehliyet sınavında başarılı olamayanlar,
Darülmuallimin-i İptidaiye, Mekatibi-i İdadiye ve Sultaniye muallimlikleri için
tahsillerine göre teklif olunacak hizmeti, kabulde veya tazminatı verip
çıkmakta
serbesttirler.
Ehliyet
sınavlarında
hiçbir
biçimde
başarılı
olamayanlara maaş verilmez ve tahsil masrafları kendilerine veya kefillerine
ödetilir (md.15).
Hizmet mecburiyeti: Gönderilen öğrenciler, dönüş veya bir memuriyete tayin
tarihlerinden itibaren sekiz sene görev yapacaklar ve bu sürede maaşlarının
% 10’unu tahsil masrafı olarak devlete geri ödeyeceklerdir. Ancak on ikinci
maddedeki gibi, tahsillerini bitirip yurda dönüşlerinde belirlenen süre zarfında
teklif edilen hizmeti ve maaşı kabul etmeyen veya on birinci maddedeki
durumlardan dolayı kayıtları silinenlerin tahsil masrafları kendileri veya
kefilleri tarafından ödenecektir (md.7,16).
1914 yılındaki bu talimatnameyle öğrenci gönderilmesi sürecinin daha
kontrollü yapılmaya çalışıldığı söylenebilir. 1913-1914 ders yılında Sultani ve
Darülmuallimin öğretmenlerinden bazıları da yetişmeleri için Avrupa’ya
gönderilmiştir.92
1916
yılında
İsviçre’deki
Cenevre
(98)
ve
Lozan
Üniversitelerinde (77) toplam 175 Osmanlı (Mısırlılar Hariç) öğrencisi
bulunuyordu. Lozan Üniversitesi’ndeki 77 öğrencinin 55’i Ermeni ve Yunan
Hristiyandır. Öğrenci sayıları I. Dünya Savaşı öncesinde ve esnasında * tüm
İsviçre’deki yüksekokullarda kadın ve erkek dahil 300 kişidir. Bu öğrencilerin
31’i devlet burslusuydu ve bunların da 4’ü kadındı. 93
II. Meşrutiyet döneminde sekiz ülkeye öğrenci gönderilebiliyorken, “I.
Dünya Savaşı sırasında sadece Almanya, Avusturya ve Macaristan’a öğrenci
92
Tekeli ve İlkin, a.g.e., s.93.
1918 tarihli Lozan Türk Yurdu üyelik defterinde 6’sı kadın (3’ü devlet burslu), toplam 89 üye
görülmektedir. Ayrıca 1946 yılında İsviçre Üniversite ve Yüksekokullarında devletten burs
alan 470 kadın ve erkek öğrenci bulunmaktadır. Bu konuda bkz. Hans-Lukas Kieser,
Türklüğe İhtida, 1870-1939 İsviçre’sinde Yeni Türkiye’nin Öncüleri, İletişim Yayınları,
İstanbul, 2008, s. 99-118.
93
Kieser, a.g.e., s. 99,100.
*
35
gönderilebiliyordu”.94 Kuşkusuz 1908-1918 döneminde farklı ülkelere öğrenci
gönderilmesinde Avrupa’nın yalnız “Frenkistan” olmadığı; Avrupa’nın başka
ülkelerinde de aranan şeylerin daha fazlasıyla bulunabileceği inancının da bir
etken olduğu söylenebilir.95
Almanya ile ekonomik, siyasi, askeri ve eğitim alanlarında geliştirilen
ilişkilerin sonucu olarak, hem eğitimde Alman modelini geliştirmek hem de
savaş içerisinde İttihat ve Terakki Hükümeti’nin milli iktisat programı
çerçevesinde Milli Endüstri kurumlarında çalışacak bir kuşak oluşturmak için
Babıali, Alman hükümetinden, 1914’ten itibaren savaşın ilk yıllarında 10.000*
dolayında 15-18 yaş grubundan gençleri mesleki ve teknik öğrenim için
Alman fabrikalarına kabul edilmesini istemiş ve bu yönde bir protokol
hazırlanmıştır. Bu çerçevede çeşitli fabrikalar için Harbiye Nezareti debbağ,
kunduracı, saraç, makinist, dokumacı, boyacı, iplikçi, terzi, ve makaskar
olarak yetişecek 200 kişi, 2 yıl süreliğine Almanya’ya göndermiştir. Maarif
Nezareti ise demircilik, marangozluk, terzilik, saatçilik, postacılık, binek ve
yük
arabacılığı
imalatı
vb.
alanlarda
ihtisas
görmek üzere,
yetimhaneden 330 öğrenciyi Almanya’ya göndermiştir.
96
292’si
1917 yılında ise
çoğunluğu savaşta yetim kalan 314 esnaf ve 160 maden işçi çırağından
oluşan kafile Berlin’e gönderilmiştir.
97
1915-1919 yılları arasında İstanbul’a
davet edilen Schmidt’in** verdiği bilgilere göre,
Berlin Cemiyeti ve Türk-
Alman Cemiyeti’nin çabaları sonucunda, Almanya’daki belediyelerden
150’den fazlası Türk öğrenciler için okul parası istemediklerini veya para
yardımı sağlamaya hazır olduklarını beyan etmişlerdir. Bunun üzerine hem
94
Tekeli ve İlkin, a.g.e., s.93.; Ayas, a.g.e.,1949, s. 460.
Ziyaeddin Fahri, “Avrupa Talebesi Meselesi”, Ülkü Dergisi S.85, C.XV, Ulusal Matbaa,
Ankara, 1940, s.35.
*
Rakamın bu kadar yüksek olmasında sadece öğrenci olarak gönderilenlerin dışında esnaf
çıraklarının da eğitim için gönderilmesi etken olmuş olabilir, ancak bu kadar fazla bir sayıda
öğrencinin gönderildiğine ilişkin bir belgeye ulaşılamamış olup, bu yüksek sayının yapılan
protokolün hedeflenen sayısı olduğu söylenebilir.
96
Zafer Toprak, “Almanya’ya İlk İşçi ve Öğrenci Göçü: 1916-1918”, Bilim ve Sanat Dergisi,
Kelaynak Yayınevi, sayı 3, 1981, , s. 26,27.
97
Franz Schmidt 1928’den, Kemal Turan, a.g.e.,s. 114.
**
Profesör olan Schmidt, Almanya’ya gönderilecek olan gurubu seçen seçici komisyonda da
bulunmuştur
95
36
Türk hem de Alman taraflarının bulunduğu seçici komisyon 1916-1917 yılları
arasında öğrenim amacıyla başvuran 545 öğrenci arasından 382’sini
seçmiştir ve bunlardan ancak 272’si Almanya’ya gönderilebilmiştir. Bu
öğrencilerden 150’si masraflarını kendileri karşılamış, 24’ü parasız olarak
yerleştirilmiş, 98 kişiye de maddi yardım yapılmıştır. Gönderilen 272
öğrenciden 138’den fazlası mühendis, 28’i ziraatçı, 27’si doktor, 23’ü tüccar,
8’i öğretmen, 5’i mimar, 4’ü kimyacı, 4’ü politikacı, 3’ü hukukçu, 2’si eczacı,
1’i subay, 8’i fabrikatör ve 5’i de sanatkâr olmak istiyordu.98
Dönemin öğretmen dergisi Muallim’de 1918 yılı itibariyle Osmanlı
öğrencisinin Avrupa’daki sayısının 1000’i geçtiği99 belirtilirken, Alman Ryll,
Temmuz 1918 yılında, Almanya’da 1500 kadar Türk genci bulunduğunu,
bunlardan yaklaşık 800’ünün
(300 öğrenci, 200 küçük esnaf, 150 madenci,
150 ziraat eğitimi almış) İstanbul’daki Türk- Alman Cemiyeti’nin vasıtasıyla
Almanya’ya gönderildiğini belirtmektedir.100
Bu kadar çok sayıda öğrencinin gönderilmesinde ve gittiklerinde
karşılaşılan sorunların giderilmesinde bazı düzenlemeler yapılmıştır. 1330’da
(1914) yayınlanan “Memâlik-i Ecnebiyeye Gönderilecek Talebe Hakkında
Nizamnamesi”nden sonra 1334/5’te (1918/9), ordunun ihtiyacı olan uzmanlar
için “Fenni Zabit ve Mühendis Yetiştirilmek Üzere Memâlik-i Ecnebiyeye
Gönderilecek Zabitan ve Talebe Hakkında Kanun” düzenlenir.101
Yapılan
bu
düzenlemeler
aslında,
yurt
dışına
öğrenci
gönderilmesindeki belirsizlikleri gidermenin ve kontrollü yapmaya çalışmanın
göstergeleri olsa da, dönemin yapılan tartışmalarında da görüleceği üzere
istenilen verimin elde edilemediği söylenebilir. Kuşkusuz bunda ülkenin içinde
bulunduğu çalkantılı ve sancılı savaş yıllarının da etkisinin büyük olduğu göz
ardı edilmemelidir. Ayrıca ulaşılan belge ve bilgiler çerçevesinde, bu
dönemde ne kadar öğrencinin yurt dışına gönderildiği ya da yurt dışında
bulunduğu bilgisinin net olarak ortaya konulamadığı söylenebilir.
Türk Alman Cemiyeti’nin bu komisyonunda Türk tarafından Halit Ziya, Hüseyin Cahit,
Ahmet Emin, Dr. Nazım Bey gibi önemli aydınlar yer almıştır. Bkz. Toprak, a.g.m., s. 27.
98
Franz Schmidt, 1928’den Turan, a.g.e., s. 113.
99
“Avrupadaki Osmanlı Talebesi” Muallim, İstanbul, 15 Nisan 1334 (1918), C.2, S. 21,
s.733.
100
Ryll 1928’den Turan, a.g.e., s. 131.
101
Bu konuda bkz. 15.R.1335 tarihli 246.99.MV, BOA.
37
II. Meşrutiyet Dönemi’nde Yurt Dışına Gönderilen Eğitimciler
II. Meşrutiyet Dönemi’nde Fransa, Almanya, İsviçre, İtalya, Rusya,
Belçika, Macaristan ve Amerika olmak üzere 8 ülkeye öğrenci gönderilirken,
I. Dünya Savaşı sırasında sadece Almanya, Avusturya ve Macaristan’a
öğrenci gönderiliyordu.
Eğitimdeki ikili uygulamaların, tek bir elden
yönetilmeyişin ve farklı Vekâletlerin de öğrenci göndermesinin sonucunda
yurt dışına kaç öğrenci gönderildiği ve gönderilen öğrencilerin ne kadarının
yurda döndüğü belirlenememiştir. Ancak Türk düşünce dünyasının elitlerini
oluşturacak olan Osmanlı son döneminde Avrupa’ya gönderilen yüzlerce
Türk öğrencisi 1923 sonrasında genç Cumhuriyet’in en üst mevkilerine
yerleşmişlerdir. Örneğin, Friborg’da Hukuk doktorasını yapan Lozan Türk
Yurdu Başkanı Mahmut Esat Bozkurt, İktisat ve Adalet Bakanlıkları,
Cenevre’de siyaset bilimi dalında lisans diploması alan Cenevre Türk Yurdu
Başkanı Şükrü Saraçoğlu Maliye Bakanı ve Başbakan, Cemal Hüsnü Taray
ise Eğitim Bakanı olmuştur.102 Çalışma çeşitli alanlardan yurt dışına
gönderilen öğrencileri kapsamadığı için, burada eğitim bilim alanlarından
gönderilen öğrenciler belirlenmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede Cumhuriyet
öncesi 1907-1918 yılları arasında yurt dışına gönderilen ve Cumhuriyet’in
Erken Dönemi eğitim politikalarının belirlenmesinde ve uygulanmasında
önemli katkılar ve yenilikler getiren eğitimciler arasında Ali Haydar Taner,
Selim Sırrı Tarcan, Sadrettin Celal Antel, Halil Fikret Kanad, Rüştü Uzel,
Avni Refik Berkman, Necmettin Sadak, Cevat Dursunoğlu, Cevdet Nasuhi
Bey, Mustafa Rahmi Balaban, İbrahim Alâettin Gövsa, Mustafa Şekip Tunç,
Hüviyet Bekir Örs, Nihat Adil Erkman, Ekrem Saraç, Hüseyin Avni Yukarıuç,
M. Fuat Gündüzalp, Hıfzırrahman Raşit Öymen, İsmail Hakkı Tonguç, Eyüp
Hamdi Akman, Hamit Zübeyir Koşay, Mehmet Ali Sancaktar bulunmaktadır.
Kuşkusuz bu isimler ulaşılabilen belge ve bilgiler çerçevesinde belirlenmiştir.
Bu öğrencilere ait bilgiler aşağıda yer almaktadır:
Ali Haydar Taner, Bulgaristan Türklerindendir. 1907’de orada
öğretmenken mesleğini bırakarak, kendi parasıyla Almanya’ya gitmiş, Jena
Üniversitesi Felsefe Fakültesi’ne yazılarak, Prof. Wilhem Rein’in Pedagoji ve
102
Kieser, a.g.e., s.230,31.
38
Psikoloji derslerini takip etmiştir. II. Meşrutiyet’in ilanı sonrasında İstanbul’a
gelerek, Türk vatandaşlığına geçmiş ve hükümet tarafından öğrenimini
tamamlamak için tekrar Jena Üniversitesi’ne gönderilmiştir. 1910 yılında
Avrupa’ya gönderilip de yurda dönen ilk talebe sıfatıyla Selanik Lisesi Ders
Nazırlığı’na (bir çeşit müdür yardımcılığı) atanmıştır. Selanik İdadisi’nde
sosyoloji derslerini Ziya Gökalp, psikoloji derslerini ise kendisi vermektedir.
I. Dünya Savaşı yıllarında Almanya’daki öğrenciler için gönderilen beş kişilik
heyetinin başkanlığını da yapmıştır.103 Ali Haydar Taner, 1915’te
teftiş
Almanya’dan getirilen “Tecrübi Pedagoji ve Tecrübi Psikoloji” profesörü
Anschutz’un yanına asistan olarak girmiş, 1926-1938 arasında Milli Talim ve
Terbiye Heyeti üyeliği yapmıştır. Psikoloji adlı kitabı ve Hüviyet Bekir Öz ile
yazdıkları “Özel Öğretim Metodları” adlı kitabı 1952 yılına kadar öğretmen
okullarında ders kitabı olarak okutulmuştur.104 Darülfünun müderrisliği105 ve
Avrupa
talebe
müfettişliği
görevlerinin
yanı
sıra
Avrupa’ya
öğrenci
gönderilirken yapılan sınavlarda görev almış106 ve çeşitli okullarda psikoloji,
terbiye ve ruhiyat öğretmenliği görevlerinde de bulunmuştur.
Selim Sırrı Tarcan, Harbiye Nezareti’nin kendisini bir süre için
memleketten uzaklaştırmak üzere önerdiği Paris Askeri Ateşeliği’ni kabul
etmeyerek, 1909 ilkbaharında isteğiyle İsveç’e Stockholm Beden Eğitimi
Merkez Enstitüsü’ne jimnastik öğrenimine gönderilmiştir. 1910’da yurda
döndükten
sonra,
Müfettişlik,
Yüksek
Öğretmen
Okulu
Müdürlüğü,
Galatasaray Lisesi Beden Eğitimi Öğretmenliğinin yanı sıra Gazi Terbiye
Enstitüsü’nde Beden Eğitimi Bölümü’nü kurmuştur. Ayrıca 1935 yılında Ordu
milletvekilliği yapmıştır. 107
103
Fuat Gündüzalp, Öğretmen Meslek Kitapları, Milli Eğitim Basımevi, Ankara, C. IV, 1961,
s. 286. Bu konuda ayrıntılı bilgi için bkz. İsmail Bünyamin Erdem, Ali Haydar Taner’in
Eğitim ve Din Eğitimi Görüşleri, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek
Lisans tezi, Erzurum, 2007; Bahir Sorguç, “Ali Haydar Taner”, Cumhuriyet Dönemi
Eğitimcileri, UNESCO Yayınları, Ankara,1987, s. 451-463.
104
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995,s.159.
105
322 nolu kütük defteri, s.237.
106
Bkz. Milli Talim ve Terbiye Heyeti kararları.
107
Cemal Alpman, “Selim Sırrı Tarcan”, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, Ankara:
UNESCO Yayınları, 1987, s. 465-485. Ayrıca Bkz. Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.101.
39
Sadrettin Celal Antel*, Fransızca öğrenmek için, 1909-1910 öğretim
yılında Paris'te Lycee Louise Le Grand'da; 1910- 1911 öğretim yılında da
Ecole Normale d'Auteuile'de öğrenim gördü. 1911'de girdiği Ecole Normale
Superieure de Saint Clode'u (Saint Clode Yüksek Öğretmen Okulu) bitirdi.
Sorbonne Üniversitesi’nde Emile Durkheim'ın eğitim derslerini izledi108 ve
orada Pedagoji eğitimi almıştır.109 1913’te yurda dönünce Adana ve
İstanbul’da çeşitli okullarda müdürlük, pedagoji, felsefe ve öğretim metodları
dersleri öğretmenliği yapmıştır. 1936’da İstanbul Üniversitesi Edebiyat
Fakültesi Pedagoji profesörü olmuştur. İstanbul Üniversitesi Pedagoji
Kürsüsü’nün kuruluşunda ve ilerlemesinde pedagoji profesörü olarak önemli
*
Antel’in 1 Haziran 1926 tarihli Maarif Vekâleti Mecmuası’nda yayımlanan “Maarif Teşkilatı
Hakkında Bir Layiha” adlı uzun incelemesini hapiste olduğu günlerde yazdığı söylenebilir.
Siyasi bir tutuklunun böylesi bir önemli çalışmayı, yurt dışından çağrılan uzmanlardan önce
kaleme alması ve kendisini Cumhuriyet eğitimine adaması çok önemlidir. Ayrıca Antel, Şubat
1919’da kurulan Türkiye Sosyalist Fırkası’nın, yapılan genel seçimlerde İstanbul için
gösterdiği iki adaydan birisidir ve hiç oy alamamıştır. TSF, 1922’nin sonlarında dağılmıştır.
22 Eylül 1919’da kurulan bir başka sosyalist parti olan Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Partisi
ve yayın organı olan Kurtuluş, 16 Mart 1920’de İngilizlerin İstanbul’u işgali sonrası kapatılmış
ve yasaklanmış;1921’de devamı niteliğinde olan Aydınlık dergisi yayımlanmaya başlamıştır.
Her iki dergide de yazılar yazan Antel, Aydınlık dergisinin sorumlu müdürüdür ve daha çok
eğitim ve kültür konularıyla ilgilenmektedir. 1 Mayıs 1925’te yayımladıkları bir beyanname
üzerine 38 kişi tevkif edilmiştir. 1925’te tutuklananlar arasında Antel ile birlikte Hikmet
Kıvılcım, Şevket Süreyya gibi dönemin önemli aydınları
bulunmaktadır. İstiklâl
Mahkemesi’nde 7 yıl (13 Ağustos 1925 tarihli Cumhuriyet gazetesi 10 yıl olduğunu
yazmaktadır. Bu konuda bkz. 13 Ağustos 1964 tarihli Cumhuriyet gazetesi) mahkumiyet alan
Antel, 18 ay tutukluluktan sonra 19 Ekim 1926’da tüm siyasal tutuklular için çıkartılan af
yasasından yararlanarak serbest kalır. Bu konuda bkz. Mete Tunçay, Türkiye’de Sol
Akımlar (1908-1925), Bilgi Yayınevi, Ankara,1967, s-48-190; Refia Şemin, “ Sadrettin Celal
Antel”, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, UNESCO Yayınları, 1987, s. 26. Her ne kadar
Antel’in siyasi yaşamı hareketli olsa da, dönemin sosyalist partileri Kurtuluş Savaşı’nı
destekleseler de Attilâ İlhan, Antel’in müterake yıllarında, Anadolu’ya iltihak ve intihap
etmeyip İstanbul’da kalmasını ve TİÇSF’nin o dönem amele gruplarıyla başlattığı anti
emperyalist grevlere uzak durmasını eleştirir. Bu konuda bkz. Atillâ İlhan ile Söyleşi, 20
Eylül 2000 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s.20. Aslında bu eleştiri genel olarak dönemin
sosyalistleri için yapılan bir eleştiri olarak da nitelendirilebilir. Ayrıca Berlin’de kurulan TİÇSF,
üyeleriyle Türkiye’ye dönmüş ve ilk kadrolarından olan “Spartakistler” arasında bulunan
Nafi Atuf ve bazı parti yöneticileri parti çalışmalarını bırakarak, Anadolu’ya geçmeye karar
vermişledir. O dönemde Ankara’ya geçmek üzere gelenler İnebolu’da 15 gün ile 2 ay
arasında haklarında gizli soruşturma yapıldıktan sonra Ankara’ya geçiş izni verilerek Milli
Mücadeleye katılırlardı. Nafi Atuf, Nazım Hikmet’le birlikte geçiş izni verilerek Ankara’ya
gelenler arasındadır. 1921 yılının ilk aylarında Hakimiyet-i Milliye gazetesinin yazı işleri
müdürü olur ve ilerleyen yıllarda Ankara Atatürk Lisesi ve Kayseri Lisesi Müdürlüğü, Orta
Öğretim Genel Müdürlüğü,
Maarif Vekaleti Müsteşarlığı (1924-27) görevlerinde
bulunmuştur. 1927 seçimleri Kansu, TBMM’de 22 yıl aralıksız çeşitli illerden milletvekili
olmuştur. Bkz. Cumhuriyet Eğitim Devriminin Mülkiyeli Mimarı, Nafi Atuf Kansu,
Yaşamı ve Yazıları, Haz. Metin Atuf Kansu, K. Işık Kansu, Mülkiyeliler Birliği Yayınları,
Ankara, 2011,s. 54-78..
108
Bülent Berkol, 12.02.2004 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s.14.
109
Tunçay,a.g.e., ,s.149.
40
katkılarda bulunmuştur. Cumhuriyet Dönemi öğretmen okullarında okutulan
eğitim bilimlerine ilişkin testler geliştirmiş, çeviriler yapmış ve ders kitapları
yazmıştır. Deneysel verilere dayanan pedagojiyi Türkiye’ye kazandırmış,
zekâ ve bilgi yoklamalarında test yöntemini ilk uygulayan kişidir. Ayrıca
İlkokul aritmetik kitaplarının incelenmesinde, ilk tahsil verim testi üzerinde,
ortaokul
ve
lise
imtihan
talimatnamesinin
hazırlanmasında
çalışmış,
Bakanlığa raporlar sunmuştur. 1928-1948 yılları arasında eğitim ve
sorunlarına dair en çok kitabı yayımlanan insanlardan birisidir. 110
Halil Fikret Kanad, 1910 yılında Almanya’ya Leibzig şehrine pedagoji
tahsiline gönderildi. Pedagoji doktorasını* yaparak 1917 yılında yurda
dönmüştür. Berlin ve Leipzig’de W.Wundt ve Edvard Spranger’den felsefe,
eğitim psikolojisi ve tarih dersleri almıştır.111 İstanbul’da çeşitli okullarda,
Malumat-ı Ahlakiye ve Terbiye derslerini okuttu ve 1923-1926 yılarında
Azerbaycan Bakü Üniversitesi Yüksek Pedagoji Enstitüsü’nde pedagoji ve
tarihi doçenti olarak görev yaptı.112 Talim ve Terbiye Kurulu üyeliğinin yanı
sıra Ankara Gazi Terbiye Enstitüsü Pedagoji Bölümü’nün 20 yıldan fazla bu
başkanlığını yapmıştır. Cumhuriyet Dönemi öğretmen okullarında okutulan
“Terbiye ve Tedris Tarihi”
kitabı 1980’e kadar ders kitabı olarak
okutulmuştur.113
Rüştü Uzel, Askeri Tabip Okulunda öğrenciyken 1910 yılında
Fransa’ya gönderilmiştir. Dijon’da dil eğitimi için liseye devam ettikten sonra,
Clermont-Ferrand Üniversitesi’nde Genel Kimya, Endüstri ve Tarım Kimyası
öğrenimi görerek Temmuz 1913’te yurda döndü. Kastamonu ve İstanbul’da
110
Gündüzalp, a.g.e., 1961, s.143; bkz. Fuat Gündüzalp, Öğretmen Meslek Kitapları, MEB
Yayınları, C. 1-5, 1951; Şemin, a.g.m. 1987, s. 25-36.
*
Doktora tez konusu, “Pestalozzi’nin Kamu Okulları Hakkındaki Düşünceleri”dir. Leipzig’deki
öğretmenleri arasında Edward Spranger, Johannes Volkent, Paul Barth, Paul Bergman, Max
Brahn, Karl Lamprecht, Wilhem Wundt, Max Dessoir, Benno Erdman, Max Frisheisen,
Köhler ve Alfred Vierkandt gibi üniversitenin sosyolog, filozof ve pedagogları bulunmaktadır.
Bkz. Elmar Tenorth, “Leipzig’de Eğitim Bilimi, Üniversite, Devlet ve Otonom Meslek
Arasındaki Disiplin”, Reform pedagojisi, eğitim bilimleri,okul reformu, öğretmen eğitimi
ve Dr. Halil Fikret Kanad (Modern pedagoji açısından Türk Alman ilişkiler - 1900'den
günümüze), Haz. Berka Özdoğan, Helga Schwenk, Selçuk Uygun, Ankara Üniversitesi
Basımevi, Ankara, 2002,s.20-31.
111
Widmann 1993’ten, Kemal Turan, a.g.e., s. 129.
112
Gündüzalp, a.g.e., 1961, s.339.
113
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1999, s. 45-57; Hasan Cicioğlu, “Halil Fikret Kanad”, Cumhuriyet
Dönemi Eğitimcileri, UNESCO Yayınları, 1987, s.327-335.
41
Fizik-kimya öğretmenliği görevlerinin yanı sıra Yükseköğretim Genel
Müdürlüğü, Meslekî ve Teknik Öğretim Genel Müdürlüğü, Meslekî ve Teknik
Öğretim Müsteşarlığı görevlerinde de bulunmuştur. Ayrıca Milli Talim ve
Terbiye Heyeti üyeliği de yapmıştır.114 Türkiye’de mesleki ve teknik eğitimin
gelişiminde önemli katkıları bulunmaktadır.
Avni Refik Berkman, 1910 yılında Ankara İdadisi’nden mezun
olduktan sonra Almanya’ya giderek Reichenbach Realgimnasium’undan
1912 yılında mezun oldu. Daha sonra Berlin Üniversitesi’nde umumi kimya,
fizik ve felsefe derslerini takip ederek yüksek kimyager ve felsefe doktoru
olarak 1918 yılında mezun oldu. Yurda döndükten sonra Ankara’da
öğretmenlik yaptı. Sıhhiye Vekâleti Merkez Kimyahanesi Müdürlüğü *,
müfettişlik, MTTH üyeliği, Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi’nin kuruculuğu
ve fakülte dekanlığı görevlerinden sonra 1946’da Ankara milletvekilliği
yapmıştır.115
Necmettin Sadak, 1910 yılında gittiği Fransa’da Lion Üniversitesi
Edebiyat Fakültesini 1914 yılında bitirdi. Yurda dönüşte bir süre Bakanlıkta
Telif ve Tercüme üyeliğinden sonra Darülfünun’da Sosyoloji bölümünde
çalıştı. Sosyoloji kitabı 1936’dan sonra öğretmen okulları ve liselerde ders
kitabı olarak okutuldu.116
Cevat Dursunoğlu, 1910-1914 yılları arasında, iki dönem Berlin’de dil
eğitiminden sonra Almanya Jena Üniversitesi’nde, felsefe, sosyoloji ve
pedagoji öğrenimi gördü. Orta Öğretim Umum Müdürlüğü, AlmanyaAvusturya-Macaristan Türk talebe müfettişliği**, 1935 yılında ise Maarif
114
Reşat Özalp, “Rüştü Uzel”, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, Ankara: UNESCO
Yayınları, 1987, s. 577-593.
*
Bu görevi sırasında Atatürk’e suikast yapmak üzere Ankara’ya gelen casus Mustafa
Sağır’ın özel bir mürekkeple yazdığı mektuptaki gizli yazıları meydana çıkararak, suikast
tertibini aydınlatmış ve delillerin ortaya çıkmasında önemli bir görev yapmıştır. 1938’den
sonra uzun bir süre Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye kimya dersleri de vermiştir.
115
Reşat Özalp ve Aydoğan Ataünal, Türk Milli Eğitim Sisteminde Düzenleme Teşkilatı,
Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1977, s. 773,774. Kütük defterinde Berlin Darülfünununda
felsefe tahsilinde bulunduğu ve GTE’de kimya muallimi olarak çalıştığı belirtilmektedir. Bkz.
322 nolu kütük defteri, s. 237.
116
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.103.
**
Bu görevi sırasında, Alman şair Goethe’nin ölümünün 100. Yıldönümünde Reich ve
Thuringe kentlerinde yapılan merasime Cumhuriyet Hükümetini temsilen, Berlin Türk Talebe
Müfettişi olarak katılması kararlaştırılmıştır. Bkz. Başvekâlet Muamelât Müdürlüğü’nün
22.02.1932 tarihli kararı, Fon no:030.0.010.231.554.3, BCA.
42
Vekâleti Teftiş Heyeti Reisliği’ne atandı.117 Berlin ve Jena’da Simmel’den
sosyoloji, W. Rein’den pedagoji, Berlin ve Leipzig’de W.Wundt ve Edvard
Spranger’den felsefe, eğitim psikolojisi ve tarih dersleri almıştır. 118
Cevdet
Nasuhi
Bey ,
İstanbul
Erkek
Muallim
Mektebi
öğretmenlerindendir. Cenevre Ziraat Fakültesinde öğrenimini tamamlamıştır.
Tecrübi pedagoji öğretmenliği görevinden sonra Darülfünun’da tecrübi ruhiyat
müderris muavinliği görevinde bulunmuştur.119
Mustafa Rahmi Balaban, 1913 yılında öğrenim için Cenevre’ye
gönderilmiş ve orada 7 yıl kalarak felsefe, pedagoji ve psikoloji okumuş ve
psikoloji alanın önde gelen isimlerinden Claparéde’e asistan olmuştur. Lise
ve öğretmen okullarında Felsefe ve Pedagoji öğretmenliklerinin yanı sıra
müdürlük görevinde de bulunmuş, Telif ve Tercüme Kurulu üyeliğinde
bulunmuştur. Türkiye’de eğitimle ilgili en çok kitap ve makale yazan
eğitimcilerden biridir.120
İbrahim Alâettin Gövsa, 1913-1916 yıları arasında İsviçre’de Jean
Jacques Rousseau Enstitüsü ve Cenevre Üniversitesi’nde pedagoji ve
psikoloji öğrenimi gördü. Yurda döndükten sonra İstanbul öğretmen okulunda
pedagoji ve psikoloji öğretmenliği, müdür yardımcılığı ve müdürlük yaptıktan
sonra
117
1926
yılında
MTTH
üyeliğine
atanmıştır.
Sivas
ve
Sinop
322 nolu kütük defteri, s.187; Bahir Sorguç, “Cevat Dursunoğlu”, Cumhuriyet Dönemi
Eğitimcileri, Ankara: UNESCO Yayınları, 1987, s.145-164.
118
Widmann 1993’ten Kemal Turan, a.g.e., s. 129.
Niyazi Berkes, Cevdet Beyin İsviçre’de psikiyatri öğrenimi gördüğünü ve kendisinin
DTCF’deki ilk yıllarında Cevdet Beyin Gazi Eğitim Enstitüsü’nde psikoloji öğretmenliği ile
Ziraat Bankası Yönetim Kurulu üyeliği yaptığını söylemektedir. Bu konuda bkz. Niyazi
Berkes, Unutulan Yıllar, Haz. Ruşen Sezer, İletişim Yayınları, İstanbul, 2005, s. 73; Nasuhi
Beyin 1944 yılında öldüğü Cumhuriyet gazetesinin 13 Haziran 1944 tarihli baskısında
duyurulmaktadır. 7 Eylül 1337 (1921) tarihli bir belgede ise , Darülfünun Fiziyolojiya-i Ruhiyat
Profesörü olan Doktor Cevdet Nasuhi Beyin Yüksek Muallim Mektebinde verdiği “Sosyal
Hayatımızda Delilik” başlıklı konferansında dine ağır küfürler edildiği iddiasıyla, dönemin
Şeyhülislamı Mehmet Nuri Bey tarafından Maarif Nezareti’ne gerekli incelemenin
başlatılması için bir yazı yazılmıştır. Bunun sonucunda okul müdürü Selim Sırrı, yardımcısı
İbrahim Alâeddin Gövsa ve Tatbikat Müdürü İhsan Sungu soruşturma geçirmiştir. Bu konuda
bkz. 25 Şubat 1963 tarihli Cumhuriyet Gazetesi; Ayrıca Muğlalı olan Nasuhi Beyin İsviçreye
gitmeden önce nişanlısı Hadiye Hanıma yazdığı şiir, daha sonra bestelenmiş ve
günümüzde
ise
Muğla
Zeybeği
olarak
okunmaktadır.
Bu
konuda
bkz.
http://www.ibrahimethemyagci.com/icerik.php?cid=25
119
282 nolu kütük defteri.
120
Binbaşıoğlu, a.g.e.,1995, s.150-153; Fuat Gündüzalp, Öğretmen Meslek Kitapları, MEB
Yayınları, C.V,1984, s.294.
43
milletvekilliklerinden sonra bakanlık başmüfettişliği, Türk Ansiklopedisi Genel
Sekreterliği gibi görevlerde bulunmuştur.121
Mustafa Şekip Tunç, Balıkesir Sultanisi’nde Edebiyat öğretmenliği
yaparken, 1913’te Maarif Nezaretinin açtığı sınavı kazanarak Avrupa'ya
gönderilen 15 öğretmenden birisi olmuştur. Nezaret, Mustafa Şekip Beyi,
Lozan'da Fransız Edebiyatı Tarihi öğrenimi için göndermişse de, kendisi o
zaman yeni açılmış bulunan Jean-Jacques Rousseau Pedagoji Enstitüsünü
görmek ve terbiye ilimlerini ve ruhiyatı öğrenmek için Cenevre'ye gitmeyi
istemiştir. Nezaretin bu enstitüde eğitimine izin verdiği Mustafa Şekip Bey,
enstitüyü
bitirerek
Üniversitesi'nden
de
diploma
almıştır.
Aynı
zamanda,
Psikoloji
Sertifikası
alarak
1916
Cenevre
yılında
yurda
dönmüştür. Çapa Dârül-Muallimât-ı Aliye’de Terbiye ve Ruhiyat öğretmeni
olarak görev yaptıktan sonra, Bakanlık ortaöğretim şube müdürlüğü, 1919’da
Darülfünun Edebiyat Fakültesi müderrisi olur. 1933’ten sonra da ordinaryüs
profesör olarak fakültenin Umumi Psikoloji Kürsü Başkanı olur.122
Hüviyet Bekir Örs (Bek), 1917 yılında Almanya’ya giderek Breslav’da
ilk ve orta okul öğretmeni yetiştiren bir öğretmen okulundan 1923 yılında
mezun olmuştur.123 İstanbul’da Erkek ve Kız Öğretmen Okullarında öğretim
metodu üzerine derler vermiştir.124
Nihat Adil Erkman, 1917- 1922 yılları arasında yüksek öğrenimini
Almanya’da yaptı. İstanbul Erkek Öğretmen Okulu müdür yardımcılığı ve
usulü tedris öğretmenliği görevlerinden sonra, GTE’de müdür yardımcılığı ve
meslek dersleri öğretmenliği, Konya Erkek Öğretmen Okulu Müdürlüğü,
Bakanlık Özel Kalem Müdürlüğü, Okullar Dairesi Müdürlüğü, Orta Avrupa
Öğrenci Müfettişliği, TTK üyeliği ve Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü
görevlerinde bulunmuştur.125
121
M. Feyzi Öz, “İbrahim Alâettin Gövsa”, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, UNESCO
Yayınları, Ankara, 1987, s.281-301.
122
Nezahat Arkun, “Mustafa Şekip Tunç”, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, UNESCO
Yayınları, Ankara, 1987, s.521-530; Hayrani Altıntaş, Mustafa Şekip Tunç, Kültür
Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1989, s.5.
123
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.160
124
276 nolu kütük defteri.
125
Özalp, ve Ataünal, a.g.e.,1977, s.810.
44
Ekrem Saraç, Fransa Lille Üniversitesi mezunudur.126
müfettişlik,
başmüfettişlik
ve
Teftiş
Kurulu
Başkanlığı
Bakanlıkta
görevlerinde
bulunmuştur.127
Hüseyin
Avni
Yukarıuç,
Fransa
Besançon
Öğretmen
Okulu
mezunudur. 1924 yılında Yozgat Öğretmen Okulu’nda öğretmenken,
Bakanlık müfettişi olmuş ve 1926 yılında ise Konya Mıntıkası Maarif Eminliği
görevine getirilmiştir.128
M. Fuat Gündüzalp, İstanbul Öğretmen Okulu mezunudur. 1918 yılı
mezunlarından öğrenim için Almanya’ya gönderilen 20 kişilik öğrenci
gurubunun içindedir; ancak savaş nedeniyle 1 yıl sonra yurda dönmek
zorunda kalmıştır. Çeşitli okullarda öğretmenlik ve yöneticiliğin yanı sıra
Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü ve GTE’de de öğretmenlik yapmıştır.129
Hıfzırrahman Raşit Öymen, 1918 yılında öğrenim için Almanya’ya
gönderilen 20 kişilik öğrenci grubunun içindedir. Almanya’da pedagoji
tahsiline130 devam ederken, Birinci Dünya Savaşı’nın Osmanlı ve Almanya
aleyhine sonuçlanması üzerine, 1919 yılında yurda dönüş yapmak zorunda
kaldı.* Kastamonu Dârülmuallimîn’ine İlm-i Ahval-i Ruh öğretmeni oldu ve
Fenn-i
Pedagoji
derslerini
okuttu.131
Çeşitli
okullardaki
öğretmenlik
görevlerinde bulundu ve 1924-1925 yılında tedavi amaçlı Viyana’ya gitti ve
orada Avusturya’daki okulları ve eğitim hareketlerini inceleme fırsatı buldu.
Kastamonu ve İstanbul Erkek Öğretmen Liselerinde öğretmenliğinin yanı sıra
GTE’de de çalıştı. Bakanlıkta ilköğretim şube müdürlüğü görevinde bulunmuş
126
322 nolu kütük defteri.
Cumhuriyet Devrinde Milli Eğitim Bakanlığı Teftiş Kurulu, Milli Eğitim Basımevi,
İstanbul, 1977, s.34. Buradaki bilgilerde kendisinin Fransa’daki Mobil Öğretmen Okulu
mezunu olduğu yazılıdır.
128
a.g.e., s.51.
129
Binbaşıoğlu, a.g.e, 1995, s.335; Niyazi Altunya, a.g.e.,2009, s.106.
130
Rahmi Dereköy, “Hıfzırrahman Raşit Öymen”, Eğitim Hareketleri Dergisi, Son ve Özel
Sayı, 1980,C.23, S. 286, s.132.
*
Almanya’da pedagoji öğrenimine 6 ay devam edebilmiştir. Bu konuda bkz. Sakaoğlu,
a.g.e., s. 325.
131
Yahya Akyüz, “Hıfzırrahman Raşit Öymen”, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, UNESCO
Yayınları, Ankara, 1987, s.387-400.
127
45
ve Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ve DTCF’de Din Psikolojisi, Pedagoji
ve Pedagoji tarihi derslerini okutmuştur.132
İsmail Hakkı Tonguç, 1918 yılında öğrenim için Almanya’ya
gönderilen 20 kişilik öğrenci grubunun içinde bulunmaktadır.
Eğitimini
tamamlayamadan dönmek zorunda kalan Tonguç Almanya’da resim, el işi,
beden eğitimi ve iş eğitimi konularında seminerlere ve kurslara katılmıştır.
Yurda döndükten sonra Eskişehir, Konya, Adana ve Ankara öğretmen
okullarında resim, el işleri ve beden eğitimi öğretmenlik yapmıştır. Levazım
ve Ders Araçları Genel Müdürlüğü’nün yanı sıra, İlköğretim Genel Müdürlüğü,
MTTH üyeliği görevlerinde bulunmuştur.133
Eyüp Hamdi Akman, Romanya’da doğmuş, orta ve yüksek öğrenimini
orada tamamlayıp, 1918’de Türkiye’ye gelmiştir. Birçok öğretmen okulu ve
eğitim enstitülerinde meslek dersleri öğretmeni olarak çalışmıştır.134
Hamit Zübeyir Koşay, 1918’de Macaristan’a giderek üç yıllık okullara
öğretmen yetiştiren “pedagogium”a,
daha
sonra
Felsefe
Fakültesi’nin
Lisaniyat ve Türkoloji bölümüne devam ederek, 1923’te doktorasını
tamamladı. 1924 yılında Berlin Üniversitesi’nde Prof. Bang Kaup’un derslerini
izledi ve milli kütüphane ve müzelerde incelemelerde bulundu. 1925’te yurda
döndükten sonra Kütüphaneler Genel Müdürlüğü, Bakanlık Hars, Asar, Atika
ve Kütüphaneler Genel müdürlüğü, Bakanlık Müzeler Dairesi Müdürlüğü,
TTK üyeliği ve Etnoğrafya Müzesi Müdürlüğü görevlerinde bulunmuştur.135
Mehmet Ali Sancaktar, A. Binet’in öğrencisidir ve Sorbon’da
öğrenimini
tamamlamıştır.
Çeşitli
okullarda
öğretmenlik
ve
Bakanlık
müfettişliği görevlerinde bulunmuştur.136
Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyet’ine gelişen süreçte yurt dışı
eğitiminin, “Batı ilim ve fenni”nden azami ölçüde yararlanma düşüncesinin
sonucu olarak, toplumun Batı düşünce ve anlayışıyla tanışmasında, süreli
132
İbrahim Agâh Çubukçu, “Öymen’le Bir Söyleşi”, Eğitim Hareketleri Dergisi Son ve Özel
Sayı, C.23 S. 286, 1980, s.4-6.
133
Yahya Kemal Kaya, “İsmail Hakkı Tonguç”, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, UNESCO
Yayınları, Ankara, 1987, s. 514
134
Binbaşıoğlu a.g.e., 1995, s.153,154; Akman’ın meslek dersleriyle ilgili en önemli eseri
“Usul-ü Tedris: Nazariyat ve Tatbikatı” kitabıdır.
135
Özalp, ve Ataünal, a.g.e.,1977, s. 814.
136
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.103.
46
yayın etkinliklerinin yanı sıra önemli bir etkisi olduğu söylenebilir. Özellikle
yurt dışında eğitim almış öğretmenlerin varlığı, Cumhuriyet için olumlu bir
mirastır. Her ne kadar yurt dışı eğitimiyle ilgili dönemin aydınları arasında
tartışmalar yaşansa da bu süreç kesintisiz olarak devam etmiştir. Yurt dışına
çeşitli alanlardan öğrenciler gönderilse de özellikle eğitim alanından
gönderilen öğrenciler döndüklerinde Maarif teşkilatının çeşitli birimlerinde
görev yapmışlardır. Bu öğrencilerin Cumhuriyetle birlikte, Cumhuriyet
eğitiminin
kökleşmesinde
ve
gelişmesinde,
eğitim
politikalarının
belirlenmesinde çeşitli düzeylerde Cumhuriyetin bürokrasi kadrosunda önemli
görevlerde bulundukları söylenebilir. Bu görevler arasında öğretmenlik, çeşitli
okul düzeylerinde müfettişlik, çeşitli kurumlarda müdürlük, şube müdürlüğü,
genel müdürlük, öğretim üyeliği, Talim ve Terbiye Heyeti’nde üyelik, çeşitli
birimlerde başkanlık ve müsteşarlık gibi görevler bulunmaktadır. Her ne
kadar bu dönemde gönderilenlerin bir kısmı eğitimini tamamlayamadan yurda
dönmek zorunda kalsa da, Cumhuriyetle birlikte bilgi ve görgüsünü artırmak
için yurt dışı deneyimini tekrar yaşamışlar ve Cumhuriyet bürokrasi içerisinde
önemli görevlerde bulunarak katkılarını sürdürmüşlerdir.
CUMHURİYET EĞİTİMİ VE GENEL DURUM
Cumhuriyetin Erken Dönemi’nde eğitim sistemine yüklenen anlam, bir
yandan Cumhuriyet vatandaşlarını yetiştirme, bir yandan da ekonominin
istediği niteliklere sahip bireyleri, belirli mesleklere hazırlama ve yetiştirme
işlevleriyle ilgili olmuştur.
Bu bağlamda sosyalleşmenin belirleyicileri
toplumsal ortamlarla birlikte toplumun talepleri, ihtiyaçları, beklenti ve
idealleri137 olmuştur. Ancak Cumhuriyetin değerlerini dağıtan okulların geniş
halk kitlelerine ulaştırılması ve yaygınlaştırılması ise, devlet ve toplumun aynı
düzeyde gelişmemesinin de etkisiyle, halkın talebinden daha çok yönetici
erkin konuya ilişkin bakış açısının sonucu olduğu söylenebilir.
Eğitim sistemlerinin genel özellikleri ve içeriği ülkelerin içinde
bulunduğu toplumsal, siyasal ve ekonomik koşullardan bağımsız bir biçimde
değerlendirilemez. Dolayısıyla eğitimde yapılan düzenlemeler ve reformlar
137
İsmail Doğan, Eğitim Sosyolojisi, Nobel Yayıncılık, Ankara, 2012,s.103.
47
bu yapının koşulları sonucu biçimlendirilmiştir. Cumhuriyet Dönemi eğitim
sisteminin en önemli işlevi, siyasal ve toplumsal yapıda meydana gelen
değişiklikleri, yeni değerleri, toplumun geneline aktararak ve yayarak, yeni
kurulan rejimin devamlılığını sağlamak ve ortak, ulusal bir bilinç yaratmak
olmuştur. “İdeolojiyi birleştirici unsur olarak kullanan Mustafa Kemal tümüyle
bu birleştirici işlevin bilincinde olmuş farklı sınıfları, farklı dinleri, farklı dilleri,
farklı inançları, farklı meslekleri, hatta kimi zaman birbirlerine düşman olan
insanları tek bir amaç çerçevesinde birleştirmiştir: Türk Kurtuluş Savaşı ve
sonra da Türkiye Cumhuriyeti.”138
Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Batı bilim ve kültürünü benimseme,
Türkiye’nin önderleri tarafından ulusal bir hedef olarak belirlenmiştir. 139 Türk
Devrimi, siyaseti ve toplumu dinsel anlayışın hakimiyetinden kurtarıp
lâikleştirdiği gibi, eğitim, sanat, kültür, teknik ve bilimsel bilgiyi geliştirecek,
topluma
kurumları
yaygınlaştıracak
oluşturmuş,
yeni
yaklaşımlar
ve
yöntemler geliştirmiştir.140 Bir aydınlanma devrimi olan Atatürk Devrimi Türk
halkının
aydınlatılması,
harekatıdır.
141
kafaca
ortaçağdan
son
Bu çerçevede Cumhuriyet Dönemi,
çağa
geçirilmesi
Osmanlı Devleti’nden
aldığı miras üzerine kendini inşa etme sürecinde,
felsefesini ve kültür
politikalarını halkın geneline yayma ve böylece toplumun kültür hayatına
dinamizm kazandırma süreci olarak nitelendirilebilir.
Cumhuriyetin ilanıyla birlikte 1923 yılında Maarif Vekili adına Müsteşar
Mustafa Şefik tarafından yayımlanan tebliğe göre; terbiye usullerinde yeni bir
yön vermek mecburiyetinde olunduğu; dünün kör bir itaat isteyen, çocuğu ve
genci münfail bir vaziyette bırakan mektep terbiyesinin yerine genci hür ve
mes’ul bir millet ferdi telakki eden faal bir terbiyenin olması gerektiği; mektep
tedrisatında
138
Cumhuriyet’in
esaslarına
sadık
kalmayı
telkin
etme
Emre Kongar, Devrim Tarihi ve Toplum Bilim Açısından Atatürk, Remzi Kitabevi,
Ankara, 1993.
139
Şarman, a.g.e., s. 7.
140
Recep Boztemur, Tarih Anlayışı ve Tarih Araştırmaları, Cumhuriyet Dönemi Türk
Kültürü ve Atatürk Dönemi (1920-1938), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, C. 1, 2009,
s. 60.
141
Sina Akşin. Siyasal Tarih, Yakınçağ Türkiye Tarihi I 1908-1980, Milliyet Yayınları,s.115
48
mecburiyetinde
olunduğu142
gibi
eğitim-öğretim
uygulamalarının
işe
koşulması istenmiştir. Bu dönüşümü gerçekleştirecek olan Atatürkçü ulusal
eğitim siyasetinin temel ilkeleri arasında “yabancı fikirlerden doğudan ve
batıdan gelecek etkilerden arınmış bir ulusal eğitim programı; yurt
çocuklarının bütün öğretim evrelerinde, iktisadi hayatta yararlı ve etkili bir
biçimde
olacak
şekilde
donatılması;
cehaletin
ortadan
kaldırılması,
yurttaşların tümünün okuryazar duruma getirilmesi, okulun eğitim ve
öğretimde bir “merkez” olarak ele alınmaması, bağımsızlığın korunmasında
görevler yüklenmesi; bilimin ve tekniğin, diğer bir ifadeyle akılcı dünya
görüşünün başlıca kılavuz olması; fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür kuşaklar
yetiştirilmesi; ulusları kurtaranların öğretmenler olduğu, öğretmenlerin
başarısının cumhuriyetin başarısı sayılacağı; gerçek yol göstericinin bilim ve
teknik olması” gibi ilkeler gösterilebilir.143
Osmanlı dönemi eğitim anlayışıyla Cumhuriyet dönemi eğitim
anlayışları arasındaki en belirleyici fark “Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile ortaya
konmuştur. Bu çerçevede “bütün vatandaşların aynı esasların ve zihniyetin
hakim olduğu eğitim kurumlarında milli şuur ve iradeye, asri ve dünyevi (lâik)
zihniyete sahip olarak yetişmeleri”144 amaçlanmıştır. Diğer bir ifadeyle,
Osmanlı dönemi eğitim idaresinin bir mektep nezaretinden başka bir şey
olmadığı; senelerce maarifin programının dar ve sıkışıklık içerisinde soluk bir
değişim geçirdiği söylenebilir. Bu değişimde okullarda yalnız okuyup
yazmanın, yalnız bilgisizliğin yok edilmesi, yalnız yetişecek neslin aktan
karayı seçmesinin amaçlandığı söylenebilir.145 İki dönem arasındaki bu genel
amaçlarının dışında, genel karakteristikleri şöyle sıralanabilir:146
Osmanlı dönemi eğitiminin;
1. Kapsamının boş, bölük ve gayr-ı milli,
2. Genel eğitimin dini tesirlerin etkisinde,
142
Ahmet Bekir Palazoğlu, Başöğretmen Atatürk (1919-1928), MEB Yayınları, Ankara,
1991,C.1. s. 148,149.
143
Tütengil, a.g.e. s. 60,61.
144
Akçuraoğlu Yusuf, Türk Yılı 1928, Türk Tarih Kurum Yayınları, 2009, s. 125.
145
“Terbiye Gayemiz”, Maarif Vekâleti Mecmuası,1925,S.1, s, 49.
146
Akçura, a.g.e. s. 127,128.
49
3. Eğitimin amacı
sadık tebaalar ve Saltanat hükûmetine memurlar
yetiştirdiği,
4. Okul disiplininde korkuya dayanan bir itaatın olduğu söylenebilir.
Cumhuriyet dönemi eğitiminin ise;
1. Kapsayan, millî ve dünyevî,
2. Öğretimin tamamıyla özgür, programlarda ve derslerde yalnız ilimlerin
usûllerinin hâkim olduğu
3. Eğitimin amacının millî şuur ve irâdeye sahip, devletteki hak ve
vazifesinin
farkında,
sosyal
kabiliyetlerle
donatılmış
özgür
vatandaşların yetiştirilmesi,
4. Okul disiplininde ise, öğrencinin okulun özgür bir bireyi sıfatıyla hak
ve vazifelere sahip insanlar gibi hareket etmesi ve bizzat kendi
kendilerini idare etmeye alışmaları esasına dayandığı söylenebilir.
Ayrıca eski ve yeni okullar arasındaki farklara ilişkin genelden özele bir ayrım
ise aşağıdaki tabloda olduğu haliyle görülebilir:147
Tablo 1. Eski ve Yeni Okulların Karşılaştırılması
147
Eski okullar
Yeni okullar
Sunî alakalar
Saiksiz angaryalar
Mutâvi tavır(uyum gösteren)
Gayri ictimâi hareket
Zoruna çalışma
Ezberleme
Aldığı dersi iade
Tâbi’iyyet
Tepeden inme idare
Kıymetlere vukûfsuzluk (kayıtsızlık)
Suni’i yollardan ders veriş
Muallimin gayretini istihsâle(çıkarma,
üretim) icbar
Suni cehde(çalışma, gayret)
icbar(zorlama)
Bütün malumatı aktaracak bir menba’
(kaynak)
En ziyade mevzuya karşı alaka
Mevzuya dikkat
Tabii alakalar
Tabii faaliyetler
Münekkıdâne(eleştiren) tavır
İctimâi hareket
İsteyerek cehd(çalışma, gayret)
Düşünme
Düşünceyi ifade
İstiklâl
Kendi kendini idare
Kıymetlere vukûf
Tabi’i mahiyette
Çocuğun gayretinden istifade
Tabi’i faaliyetlere rehberlik
Talebe ile birlikte tedkik edecek
bir unsur
En ziyade çocuğa karşı alaka
Mukayyid (kayıtlı) gayelere davet
, “Eski Mektep İle Yeni Mektep Arasındaki Farklar”, Terbiye, Maarif Vekâleti Yayınları, C.
2, S. 6. 1927,s.7,8.
50
Henüz Anadolu’nun işgalden kurtulmadığı bir dönemde, 2 Mayıs 1920
tarihinde kurulan on bir icra vekilliği heyetinin bakanlıklarından birisi olan
Maarif Vekâleti’nin148 icraatlarından biri de Maarif Kongresi düzenlemek
olmuştur. Kuşkusuz Cumhuriyet yetiştirmeyi istediği yurttaşları eski maarif
usül ve esasları ile inşa edemezdi. 1921 yılında Ankara’da düzenlenen maarif
kongresinde Atatürk’ün yaptığı konuşmada, eski devrin hurafelerinden ve
yaratılış özelliklerimizle hiç de ilişkisi olmayan yabancı fikirlerden, Şarktan ve
Garptan gelen tüm tesirlerden tamamen uzak, milli karakter ve tarihimizle
uyumlu bir kültürle yoğrulmuş milli bir terbiye programından söz etmiştir.149
Kongrede, halk mektepleri hakkında düzenlenen bir proje tartışılmıştır. Bu
projede, çocukları hayat içinde başarılı olacak bir kabiliyette yetiştirmek için
bir programın hazırlanmasına ihtiyaç olduğu belirtilmiş ve dört sene olan
ilköğrenimin beş seneye çıkarılması uygun görülmüştür. O zamana kadar
uygulanan ilköğretim programlarının uygulanabilir olmadığı, altı senelik iptidaî
okullarında okutulan birçok derse ihtiyaç olmadığı, halk eğitimi için yüksek
programların değil, halkın daha çok ihtiyaç duyduğu ve istediği lisan, din ve
hesap gibi derslerin okutulmasıyla yetinilmesini, halk eğitiminin ancak bu
şekilde sağlanabileceği, köylü ve kentlilerin ihtiyaçlarının farklı olması
sebebiyle ilkokul programlarının buna göre ayrı ayrı düzenlenmesi gerektiği
belirtilmiştir.
Projede yer alan meslek derslerinin ilkokullarda bütünüyle
öğretilmesinin mümkün olmadığı, ancak sanat ve bir iş için kabiliyetlerin esas
olduğu ve kız okullarının, kızların ev kadını olabilmeleri için gerekli pratik
bilgilerin konulması gerektiği belirtilmiştir.150
Kongredeki konuşmasıyla benzer biçimde Atatürk 1 Mart 1338 (1922)
tarihinde TBMM’de yaptığı konuşmada, asırlardan beri ülkeyi yönetenlerin
şarkı ve garbı taklitten kurtulamadıkları için, milletin bilgisizliğini ortadan
kaldıramadıklarını; ancak takip etmeleri gereken maarif siyasetinin temelinin,
148
Bu konuda bkz. Büyük Millet Millet Meclisi Îcra Vekillerinin sureti intihabına dair kanun,
TBMM Zabıt Ceridesi C.1, İ. I, s.4. Ayrıca Vekalet, 1923'ten 27 Aralık 1935 tarihine kadar
"Maarif Vekâleti", 28 Aralık 1935'den 21 Eylül 1941 tarihîne kadar "Kültür Bakanlığı", 22 Eylül
1941'den 9 Ekim 1946 tarihine kadar "Maarif Vekilliği", 10 Ekim 1946'dan sonra "Millî Eğitim
Bakanlığı", 1950'den sonra "Maarif Vekâleti", 27 Mayıs 1960 tarihinden sonra "Millî Eğitim
Bakanlığı" adıyla çalışmalarını sürdürmüştür. Bkz. http://www.meb.gov.tr/meb/tarihce.html
149
Cumhurbaşkanları, Başbakanlar ve Milli Eğitim Bakanlarının Milli Eğitimle İlgili
Söylev ve Demeçleri I, Milli Eğitim Basımevi, Ankara, 1946, s.4.
150
http:///secmeler/sura/heyeti_ilmiye.pdf
51
mevcut bilgisizliği ortadan kaldırmak olduğu ve milletin esas unsuru köylü
olduğu için köylüye okuma, yazma, vatanını, dinini ve dünyasını tanıtacak
kadar coğrafi, tarihi, dini ve ahlaki bilgiler ile dört işlemi öğretmenin, maarif
programının ilk hedefi olduğunu belirtmiştir.151
Kongreden sonra Heyet-i İlmiye’ler toplanmıştır. Eğitim politikalarının
belirlendiği, eğitim meselelerinin tanınmış eğitimcilerin fikir, düşünce ve
tecrübelerinden yararlanarak tartışılıp karara bağlandığı, belli bir uygulama
gücü olan bu toplantılar Cumhuriyetin ilânından bir kaç ay öncesinden
başlamak üzere 1926 yılına kadar üç defa gerçekleştirilmiştir. Ankara’da 15
Temmuz - 15 Ağustos 1923 tarihleri arasında Birinci Heyet-i İlmiye, 1924
yılında İkinci Heyet-i İlmiye, 27 Aralık 1925 tarihinde ise Üçüncü Heyet-i
İlmiye toplanmıştır.
Cumhuriyetin kabul edildiği günlerde Milli Eğitim Bakanlığı’nın
okullara gönderdiği genelgede CHF’nin parti programıyla örtüşen biçimde
ulusal eğitimin amaçları şöyle belirtilmiştir: 152
1. Ulusçu, halkçı, devrimci, laik, cumhuriyetçi yurttaşlar yetiştirmek,
2. İlköğretimi uygulamalı, eylemli olarak yaygınlaştırmak, herkese
okuma yazma öğretmek,
3. Yeni kuşakları, bütün öğretim basamaklarında genellikle bilimsel,
özellikle ekonomik yaşamda etkin ve başarılı kılacak bilgilerle
donatmak,
4. Özgürlükle düzenin uzlaşmasına dayanan gerçek ahlak ve erdemi
egemen kılmak,
5. Türk
Ulusunu
uygarlıkta
en
ileriye
götürme
ülküsünü
kazandırmak.
Yapılan yasal düzenlemelerle var olan eğitimdeki farklı uygulamalar,
ikilikler
kaldırılarak
“eğitim-öğretim
birliği”
sağlanılması
sonucunda
bütünlükçü, genel ve herkes için bir eğitim siteminden bahsedilebilmiştir.
Bütün garplaşma hamleleri boyunca Türk maarifinin bir gölge-hadise şeklinde
ortaya çıktığı, memleketin hakiki ihtiyaçları dışında, şekli bir inkişaf
151
152
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, Ankara, TBMM Matbaası , İ:1, C.1, Cilt 18, 1959,s. 7,8.
Tahsin Yücel, Atatürk ve Atatürkçülük, Gözde Dizgi, İstanbul, 2000, s. 77.
52
kaydettiği”153 eleştirileri olsa da, Cumhuriyet’in ilk beş yılının bilançosu, bir
başka deyimle Tevhid-i Tedrisat’tan (1924) Harf Devrimi’ne (1928) kadarki
dört yılın başarıları şöyle özetlenebilir:
öğretim
birliği
sağlanarak
ülkenin
154
her
Maarif örgütünün yenilenmesi,
tarafında
ortak
programların
uygulamaya konulması, ümmet eğitimi yerine milli eğitimin ve giderek laik
eğitimin yaygınlaştırılması, liselerin “kısm-ı iptidai” denen hazırlık sınıfının
kaldırılması, ilköğretimin parasız ve zorunlu olması yanında orta öğretimde
de parasız öğrenime geçilmesi, devlet parasız yatılı imkanının sağlanması,
din eğitiminin okuldan çok aileyi ilgilendirdiği görüşünden hareketle din
derslerinin okul programındaki ağırlığının asgari düzeye indirilmesi, kadın ve
erkekler için eğitim-öğretimde eşitlik ilkesinin getirilmesi ve karma eğitim
ortaokul ve liselerde yaygınlaştırılması, “karma öğretim-ortak eğitim” ilkesinin
benimsenmesi, yüksek öğretim kurumlarının kızlara da açılması, okul
programlarının sırf pedagojik bir amaca değil aynı zamanda toplumsal
amaçlara da yönelik tarzda yenilenmesi, derslerin yaşamla doğrudan ilgili
alanlara
göre
belirlenmesi,
sınıf
imtihanlarının
kaldırılıp
mezuniyet
imtihanlarının konması vs’dir.
Toplumun sosyal, kültürel, politik ve ekonomik yönden kalkınmasında
ve bireylerin kendilerini gerçekleştirmelerinde önemli bir role sahip olan
eğitim sistemi, “yeni insan”ı oluşturmaya dönük çabalar ve düzenlemeleri
işe koşmuştur. Öyle ki bu durum parti ve devletin uygulamalarının
bütünleştiği bu dönemde, partinin programlarında da görülebilir. 1931 tarihli
CHF’nin parti programında yazdığı üzere, talim ve terbiyedeki esaslar
şöyledir:155
1. Maarif siyasetimizde temel taşı, bilgisizliğin yok edilmesidir.
Maarifimizde her gün nispeten daha fazla çocuk ve vatandaş
okutacak ve yetiştirecek bir program takip olunacaktır.
2. Kuvvetli cumhuriyetçi, milliyetçi ve lâik vatandaş yetiştirmek tahsilin
her derecesi için mecburî ihtimam noktasıdır. Türk milletine,
153
Mümtaz Turhan,Garplılaşmanın Neresindeyiz?, Türkiye Basımevi, İstanbul, 1959, s.62.
Sakaoğlu, a.g.e., s. 186.
155
CHF Nizamnamesi ve Programı, Ankara, TBMM Matbaası, 1931, s. 35.
154
53
Türkiye Büyük Millet Meclisine ve Türkiye Devletine hürmet etmek
ve ettirmek hassas bir vazife olarak telkin olunur.
3. Fikrî olduğu gibi bedenî gelişime de ehemmiyet vermek ve bilhassa
milli karakteri derin tarihimizin ilham ettiği yüksek derecelere
çıkarmak büyük emeldir.
4. Terbiye ve tedriste takip edilen usul, bilgiyi vatandaş için maddî
hayatta muvaffak olmayı temin eden bir cihaz haline getirmektir.
Terbiye her türlü hurafeden ve yabancı fikirlerden uzak, üstün, millî
ve vatanperver olmaIıdır.
5. Her tahsil ve terbiye müessesesinde talebenin teşebbüs kabiliyetini
kırmamaya şefkat ve özen göstermekle beraber onları hayatta
kusurlu olmaktan korumak için ciddî bir düzen, disiplin ve samimî
ahlâk anlayışına alıştırmak,
6. Türkün derin tarihini bilmesidir.
Benzer biçimde Büyük Erkanıharbiye Reisliği’nin 1933 tarihli Maarif
Vekaletine gönderdiği yazıda çocukların yetiştirilmesinde şu esasların
gözetilmesi uygun görülmektedir:156
1. Vatan, millet, ordu ve askerlik sevgisi.
2. Milli tarihini iyi bilmek, memleket uğruna yapılmış ferdi ve içtimai
kahramanlıklar hakkında bilgisi olmak.
3. Cesur, müteşebbis, nefsine karşı itimadı olmak, Türklüğü her
milletten üstün tutmak, azim ve irade sahibi olmak.
4. Her işte intizam sever, disiplinci ve teşkilatçı olmak, işini
zamanında ve doğru yapmayı adet edinmek.
5. Büyüğüne karşı itaatli ve hürmetli olmayı adet edinmek.
6. Özü sözü doğru, vakar ve izzeti nefis sahibi olmak,
7. Arkadaşları ve yurttaşları ile iyi geçinmek, güç zamanlarda
birbirine yardım etmek.
156
Maarif işleri Hakkında Muhtelif Vekilliklerin Mütala’aları, İstanbul, Maarif Matbaası,
1939.
54
8. Oyunları emir ve kumandaya, araziden istifadeye vesile olacak
şekilde tertip etmek, kır gezintileri yaptırarak araziye alışkanlığı ve
yürüyüş kabiliyetini temin etmek.
9. Mevsimine göre spor.
Yeni kurulan Cumhuriyetin yetiştirmeyi istediği insanın “Türklük” üst
kimliği
altında
toplanması
kendisini
dönemin
ders
kitaplarında
ve
programlarında göstermiştir. “Dönemin ders kitaplarında en çok kullanılan
kavram ikilisinin devlet ve millet kavramlarıdır.” 157
Bu durum yurt dışına
gönderilen öğrencilerin tahsil planlarında tarih eğitimine verilen önemle de
kendisini göstermektedir. Örneğin, Almanya ve Fransa’ya tarih tahsili için
dokuz öğrenci gönderilmiş, bu öğrencilerin tarih şubelerinde yüksek ihtisasa
hazırlanması, eski dillerle Latince ve eski Yunancada yazılmış metinleri tetkik
ve tetebbua muktedir hale gelebilmeleri için tahsil planlarında bazı
düzenlemeler yapılmıştır. Öğrenci adları ve istenen düzenlemeler tablo 2’de
olduğu biçimiyledir.158 Ayrıca 1938 tarihli parti programının ulusal eğitim
kısmında eğitimin amacını “kuvvetli cumhuriyetçi, ulusçu, devletçi, laik ve
devrimci”159 yurttaşlar yetiştirmek olarak ifade edilmesi de bu önemin
tezahürleri
olarak
gösterilebilir.
Dolayısıyla
eğitimin
yeni
insanı
yetiştirmedeki birleştiriciliği kurgulama ve yeniden üretme işlevleriyle siyasal
ve toplumsal bir işlev yüklendiği söylenebilir.
157
İsmet Parlak, Kemalist İdeoloji'de Eğitim: Erken Cumhuriyet Dönemi Tarih ve Yurt
Bilgisi Ders Kitapları Üzerine Bir İnceleme, Turhan Yayınevi, Ankara, 2005, s. 482.
158
31.10.1932 tarihli MTTH kararı.
159
CHP Ulusal Eğitim Programı, 1939, s.4.
55
Tablo 2. Tarih Eğitimi İçin Avrupa’ya Gönderilen Öğrenciler
Öğrenci Adı
Akdes Nimet Bey
Ahmet Cevat Bey
Bekir Sıtkı Bey
Danyal İbrahim Bey
Niyazi Mehmet Bey
Halil Şaban Bey
Sadettin Yusuf Bey
Şinasi Mustafa Bey
Ahmet Akif Bey
Rafet İbrahim Bey
Eklenen istekler
Orta Asya ve İskit tarihi, yazı ve vesikalarını tedkik etmesi
Hunlar, Avarlar, Kumanlar, Peçenekler gibi Orta Asya’dan
Avrupa’ya yayılmış kavimler hakkında tedkikat yapması ve
doktora tezini bu sahada hazırlaması
Küçük Asya’da yaşamış kavimlerin tarihleri üzerinde ihtisas
yapması ve doktora tezini bu sahada hazırlaması
Türkiye ve Orta Asya coğrafyalarından mütehassıs birer
profesör yanında bu sahalarda ihtisas kazanmaları ve doktora
yapmaları
Latince ve Yunanca öğrenerek eski zamanlar tarihinde ihtisas
kazanması
Tarih sahasında bir Türkolog yetişecek biçimde tahsil planının
müfettiş Cevat Bey tarafından hazırlanması
Latince ve Yunanca yaptıktan sonra Hitit tarihinde ve Arkeoloji
sahasında ihtisas kazanması ve tahsil planının müfettiş Cevat
Bey tarafından hazırlanması
Latinceden başka Yunanca öğrenecek ve tahsil planının
müfettiş Kadri Bey tarafından hazırlanması
Eski zamanlar tarihi ile beraber özellikle Sümer, Akat, Elam ve
Asur tarihleri üzerine çalışması.
Tablo 2’de görüleceği üzere Anadolu’nun ve Türklüğün tarihinin
öğrenilmesi ve yeni kuşaklara öğretilmesi bu üst kimliğin inşasının içeriğine
ilişkin bilgiler vermekte olduğu gibi, tebadan yurttaş kimliğine geçişte
birleştirici bir unsur olmuştur. Tarih eğitimine verilen önem,
öğrenim için
devlet hesabına alınma durumlarında da belirgin bir biçimde
görülebilir.
Örneğin, Türkiye’nin İtalya Konsolosu’nun Tiryeste resmî klâsik Lisesinde
tahsile başlattığı Samim ve Suat Haşim adlı iki çocuğunun, devlet tahsiline
alınarak lise tahsillerine devam etmeleri ve bitirdikten sonra da üniversite
tahsillerine dair karar alınmıştır.160 Bu kararda, yunanca ve Latinceyi klâsik
bir surette iyi öğrenmek, Arkeoloji ve eski tarihte yüksek ihtisas tahsiline
gitmeleri şartıyla devlet hesabına alınmaları uygun görülmüştür.
Tüm bu düşünce ve uygulamalardan yola çıkarak “Cumhuriyet’in
maarif umdesinin Türkiye’de her ferdin milli ve dünyevi, modern ve
demokratik bir terbiyeye nail olmasını temin etmek”161 olduğu söylenebilir.
“Yeni insan”ı oluşturmaya dönük çabalar ve düzenlemeler sadece parti
160
161
17.03.1931 tarihli MTTH kararı.
Akçura, a.g.e., s. 109.
56
programları ve yapılan yasal düzenlemelerin amaçlarından öte, dönemin
yapılan uluslararası kongrelerinde dahi vatandaş yetiştirmek olarak ortaya
konmuştur. Örneğin; 1929 yılında Cenevre’de toplanan Beynelmilel Terbiye
Cemiyetleri Kongresi’nde alınan kararlardan birisi, öğretmenlerin ve çocuk
yetiştiricilerinin yalnız zeka üzerinde değil, asıl seciye (karakter) teşkili ve iyi
vatandaş yapmak meselesi üzerinde durulması gerektiğidir.162
Atatürk’ün üzerinde durduğu ve temel olarak aldığı en yakın amaç,
Türk ulusunu en kısa zamanda, bir an önce tümüyle tek kişi kalmamacasına
okumaz-yazmazlıktan kurtarmaktır. Bunun yanı sıra Atatürk’ün eğitim ülküleri
geniş anlamıyla üç maddede toplanabilir: 163
1. Her yurttaşı eğitimle insan hakları bilincine, insanlık ve yurttaşlık
haklarına kavuşturmak,
2. Türk ulusunu, ona “en çok yaraşan” ülküsüyle “bütün insanlıkta
gerçek dirliğin sağlanması yolunda, kendisine düşen uygar ödevi
yapmakta başarılı” kılmak,
3. “Ulusal kültürümüzü çağdaş uygarlık düzeyinin üstüne çıkarmak”.
Atatürk’ün eğitim için söyledikleri ve yaptıkları Türk eğitimcilerine ve
öğretmenlerine bir “Atatürkçü eğitim” düzeninin saptanması, bu eğitimin
tanımlanması ve kurumlaştırılması ödevini vermiştir. Atatürkçü eğitim ise
ulusçu, halkçı, devrimci, cumhuriyetçi, atılımcı, üretici, laik ve kişilikçi eğitim
olarak tanımlanabilir.164 Türk toplumunu ve devletini, ekonomik, kültürel ve
siyasi düzeylerde yenileştirme hedeflerini içeren düşünce sistemi olan
Kemalizm/Atatürkçülük
ideolojisi165,
Türk
içtimai
muhitini
skolastik
medeniyetin bütün tesirlerinden temizlemek; yeni bir medeniyete susamış
olan Türk içtimai muhitine Avrupa medeniyetinin say ve tefekkür metotlarını,
tekniklerini samimiyetle getirmek ve Avrupa medeniyetini halk eden bu metot
ve tekniğin bu temizlenmiş muhitte, işlenmeye muhtaç tabiatta orijinal bir
Türk
162
dehasını
yaratmasına
meydan
bırakmak
biçiminde
kendisini
Mustafa Rahmi, “Cenevre Terbiye Kongresi”, Terbiye, Maarif Vekaleti Yayınları, C. IV,
No: 19, 1929, s. 48,.
163
M. Rauf İnan, Atatürk’ün Evrenselliği, Önder Kişiliği, Eğitimci Kişiliği ve Amaçları,
UNESCO Türkiye Milli Komisyonu Yayınları, Tisa Matbaası, Ankara, 1983, s. 46,47.
164
İnan, a.g.e. s. 60,61.
165
Levent Köker, Kemalizm/Atatürkçülük: Modernleşme, Devlet ve Demokrasi, Modern
Türkiye’de Siyasi Düşünce Kemalizm, İletişim Yayınları, İstanbul, 2004, s.111.
57
göstermiştir.166
Dolayısıyla
gerçekleştirilen
yenilik
hareketleri
Türk
toplumunun çağdaş medeni toplum modeli istikametinde yapısal bakımdan
değişmesini sağlamak amacı gütmüştür. Bu bakımdan Atatürk inkılaplarının
temel amaçlarından başta geleni insanların zihniyetlerini, düşünce tarzlarını
değiştirmek; değişmez bir kısım “a priory” dogmatik ilkeler yerine çağdaş ilim
zihniyetinin tesisi olmuştur.
167
Bir aydınlanma devrimi olan Atatürk Devrimi
Türk halkının aydınlatılması, kafaca ortaçağdan sonçağa geçirilmesi
harekatıdır.168 Bu çerçevede Cumhuriyet, Dönemin Maarif Vekili Vasfi Çınar’a
göre ise maarif siyasetinde terbiye gayeleri, milli ve medeni esaslara istinâd
etmektedir. Milli heyecanlar ve duygular, milletin ihtiyaçları, milli terbiyemizin
esaslarını teşkil edeceği gibi,
mensup olduğumuz Batı Medeniyeti’nin
medeni şi’arları ve usulleri de terbiyenin
temellerinden biri olacaktır. 169
Bütün milletlerin malı olan enternasyonal, vatanı olmayan, milletlerden
milletlere intikal eden, dünyadaki alimlerin ilmi tecrübelerle yeni istikamet
verebildiği akli, ilmi, tecrübi vesait gibi pedagoji usulleri olan iradi, bedeni,
hissi, ahlaki, iktisadi, hukuki fikirleri geliştiren ve yayan her millet için
istifadeye uygun terbiyevi fikirler ve nazariyelerden oluşan ilmi pedagoji170
kuşkusuz Batı toplumlarında fazlasıyla mevcuttu. Her ne kadar “Avrupa
medeniyetinin yıkılan ve çöken yerleri olsa da istifade edilecek bir çok
bölümleri de olduğu”
171
için, Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi bu şi’ar ve
usullerin de temininde önemli bir yere sahiptir.
Ayrıca, Ocak 1928 tarihli
Yüksek Tedrisat Dairesi’nin bir yazısında, iş adamlarının çoğalması için de
Avrupa’ya öğrenci gönderileceği belirtilmektedir. Belediyeler ve belediyeye
bağlı Ticaret odaları ve kursların bunun için gerekli alt yapıyı hazırlamaları
istenmektedir.172 Kuşkusuz bu istekte dönemin Avrupa ülkelerinde uygulanan
sistemleri, uygulamaları ve düşünceleri kendi ülkesinde gerçekleştirebilme
ihtiyacının olduğu söylenebilir.
166
Nafi Atuf, Türkiye Maarif Tarihi, İstanbul, Milliyet Matbaası, 1932, s. 37.
Sulhi Dönmezer, “Atatürk İnkılapları ve Sosyal Değişme”, Atatürkçü Düşünce El Kitabı,
Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2004, s. 17.
168
Sina Akşin. a.g.e., s.115.
169
Maarif Vekaleti Mecmuası, Maarif Siyaseti, C.1, s.1, 1 Mart 1341 (1925), ,sayfa, 58.
170
H.Zeynettin, Milli Pedagoji ve Türk İçtimaiyatı, Necmistikbal Matbaası, İstanbul ,1933,
s. 16-18.
171
“Terbiye Gayemiz”, Maarif Vekaleti Mecmuası,1925, S.1, s, 51.
172
Fon no:180.09.38.201,BCA.
167
58
Eğitimde Genel Durum
Maarif Vekâleti istatistik yıllığı kayıtlarına göre 1927 yılında ülke
nüfusu 13.629.488* kişiden oluşmakta ve bunun 1.111.496’sı okuma yazma
bilirken 12.517.992’si ise okuma yazma bilmemektedir.173 Diğer bir ifadeyle
nüfusun
% 8,16’sı okuma yazma bilmektedir. Bu tarihlerde “okuryazar
oranları Yunanistan’da % 70, Bulgaristan’da % 75, Fransa’da % 96,8,
Almanya’da
% 99,9, Yugoslavya’da % 50, 4” 174 düzeyindedir.
Ülkenin her köşesine yeni rejimin ulaşabilmesi ancak okullar
aracılığıyla olacaktır ve tablo 3’e göre 1923-24 ders yılında 4894 ilkokulda,
okula devam eden öğrenci sayısı 273.107’si erkek, 62 954’ü kız olmak üzere
toplam 341.941’dir. Cumhuriyet Dönemi’nde ilk nüfus sayımının 1927 yılında
yapılmasına karşın, ülkedeki nüfusun yaşlara göre dağılımı 1935 yılı
istatistiklerinde gösterilmektedir. Bu istatistiklere göre 16.158.018 olan toplam
nüfusun yaklaşık 4 milyonunu 5-14 yaş gurundaki nüfus oluşturmaktadır.175
1935-36 yılı istatistiklerinde ilk ve orta okuldaki öğrenci sayısı ise yaklaşık
750 bindir. Okula başlama yaşının 7 olduğu düşünüldüğünde, okul çağında
olmasına rağmen, öğrencilerin en az 1/3’ünün okula gidemediği söylenebilir.
Ayrıca ülkenin bazı yörelerinde eski alışkanlıklarını sürdüren konar-göçer
toplulukların varlığı da okula erişimi engelleyen bir durumdur. Dolayısıyla
yerleşik yaşamı sürdürenler için okullara erişim daha kolayken, ülkenin bazı
bölgelerinde göçebe bir yaşam sürdüren insanların okullara erişimleri
zorlaşmaktadır. Bu çerçevede
“Henüz iskân işlemleri bitirilmemiş olan
göçebe aşiretlerin talim ve terbiyesi
için bazı vilayetlerde seyyar aşiret
muallim teşkilatı kurulmasına yönelik olarak” 176 da bir kanun düzenlenmiş ve
uygulamaya konulmuştur.
*
Bir başka kaynakta ülke nüfusu 13.648.000 olarak belirtilmektedir. Buna göre toplam
nüfusun % 51,9’u (7 milyon 84 bin) kadın, % 48, 1’i (6 milyon 564 bin) ise erkek nüfustan
meydana gelmektedir. Bu konuda bkz. Cumhuriyet Ansiklopedisi (1923-40), YKY
Yayınları, İstanbul,
173
Maarif Sergisi Rehberi, Devlet Matbaası, İstanbul, 1933, s. 84.
174
a.g.e., s. 84.
175
TÜİK, İstatistiki Göstergeler 1923-2011.
176
13.05.1933 tarihli MTTH kararı.
59
Tablo 3. İlkokullarda Yıllara Göre Okul, Öğretmen ve Öğrenci Sayıları(1923- 1939)
Öğretim Yılı
ve Okul Türü
İlk
1923-24 Orta
Lise
1924-25 İlk
Orta
Lise
1925-26 İlk
Orta
Lise
1926-27 İlk
Orta
Lise
1927-28 İlk
Orta
Lise
1928-29 İlk
Orta
Lise
1929-30 İlk
Orta
Lise
1930-31 İlk
Orta
Lise
1931-32 İlk
Orta
Lise
1932-33 İlk
Orta
Lise
1933-34 İlk
Orta
Lise
1934-35 İlk
Orta
Lise
1935-36 İlk
Orta
Lise
1936-37 İlk
Orta
Lise
1937-38 İlk
Orta
Lise
1938-39 İlk
Orta
Lise
Okul
4894
72
23
5987
64
19
5975
68
21
5995
135
52
6043
78
42
6600
78
49
6562
82
51
6598
83
57
6713
80
61
6778
190
66
6383
201
72
6402
192
69
6275
191
66
6202
202
68
6700
214
68
7862
228
75
Öğretmen
Öğrenci
Toplam
Toplam
Erkek Kadın
Erkek
Kadın
9021
1217
10238 273 107 62 954 341941
796
5905
513
1241
10480 3342
13822
301381 88987 390368
609
111
720
7979
2076
10052
420
135
555
1622
612
2234
10445 3864
14309
313893 92895 406788
760
8917
2705
11622
590
81
671
1923
825
2748
10864 3367
14231
348978 86585 435563
1099
293
1392
11848
3796
15644
709
148
857
2359
800
3159
10948 4246
15194
325695 133969 461985
791
15674
3763
19858
594
2748
1071
3819
11153 4565
15718
323260 154309 477569
680
135
815
16996
6229
23225
441
69
510
3111
1057
4168
10898 4410
15308
308028 161043 469071
776
206
982
18662
6736
25398
486
92
578
3574
1172
4746
11504 4814
16318
315072 174227 489299
845
223
1068
20148
6945
27093
542
95
637
4333
1366
5699
11810 5163
16973
335921 187690 523611
739
224
963
22805
7511
30316
532
105
637
5120
1820
6940
10440 4624
15064
366125 201236 567361
932
448
1380
26140
9928
36068
1404
423
1827
6027
1846
7873
10320 4803
15123
385247 205922 591169
1620
516
2136
31038
11294
42332
740
205
945
7326
2237
9563
10216 4886
15102
426798 220562 647360
1764
590
2354
33936
11876
45812
855
189
1044
7744
2103
9847
9996
4953
14949
454128 233974 688102
1759
644
2403
38497
13889
52386
841
188
1029
10691
2931
13622
9805
4972
14777
473720 240458 714178
1903
745
2648
45833
17122
62955
844
206
1050
13407
3812
17219
10483 5292
15775
509949 254742 764691
1932
911
2843
53883
20224
74107
924
240
1164
16129
4787
20916
11607 5513
17120
547180 266456 813636
2215
1187
3402
60335
23307
83642
1016
313
1329
18636
5728
24364
60
Yapılan düzenlemeler ve uygulamalar sonucunda, 1938-1939 ders
yılında ilkokullara devam edenlerin sayısı 547.180’i erkek 266.456’sı kız
olmak üzere 813.636’ya ulaşmıştır. 1923-24 yılında 4894 ilkokulda, 10238
öğretmen görev yapmaktayken, 1938-39 yıllında 7862 ilkokulda 17120
öğretmen görev yapmaktadır. 1923-1938 yılları arası ilkokul sayısı % 60,6
artarken, öğretmen sayısı % 67,2 (erkek % 28,6; kadın % 353), öğrenci
sayısı ise %
137,9 (erkek % 100,3; kız % 323) artmıştır. 1923-24 ders
yılında 72 ortaokulda, 5905 öğrenci ve 796 öğretmen bulunurken, 1938-39
ders yılında 228 okulda 83642 öğrenci ve 3402 öğretmen bulunmaktadır.
1923-38 tarihleri arasında orta okul sayısı % 216,6 artarken; öğrenci sayısı
% 1316,4; öğretmen sayısı ise % 327,4 artmıştır. 1923-24 yılında 23 lisede
1241 öğrenci ile 796 öğretmen bulunurken, 1938-39 yılında 75 lisede 24364
öğrenci ve 1329 öğretmen bulunmaktadır.
1923-38 tarihleri arasında lise
sayısı % 226 artarken; öğrenci sayısı % 1863,2; öğretmen sayısı ise % 159
artmıştır. 1923-24 yılında ortaokul ve liselerdeki öğrenci ve öğretmenlerin
cinsiyetlere göre dağılımı bilinemediği için, 1923-39 yılları arasındaki
cinsiyetlere göre artış oranları verilememiştir. Eğitimde niceliksel olarak bir
büyüme bu tabloda rahatlıkla görülebileceği gibi, özellikle kız çocuklarının
eğitimindeki ve öğretmenlik mesleğine yönelmelerindeki belirgin artış
kuşkusuz kadınlara yönelik bakışın değişmeye başladığının göstergesi
olabileceği gibi bu yönüyle de Cumhuriyetin fikirlerinin kök salmaya
başladığının
ifadesi
ve
önemli
kazanımlarından
birisi
olarak
değerlendirilebilir.
Öğrenci sayısının artışıyla birlikte öğretmen sayısının ve niteliğinin de
artması için çeşitli uygulamalar yürürlüğe konulmuştur. Bunlardan birisi de
yurt dışından uzman ve öğretici çağırmak olmuştur. Eğitimle ilgili olarak hem
Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde* hem de Cumhuriyetin erken
döneminde Türkiye’ye pek çok uzman ve öğretici gelmiştir. Örneğin, 1925
yılında Maarif Vekaleti, Galatasaray, Erenköy, Ankara, İzmir, Adana ve Bursa
* Örneğin, 1915-1918 yılları arasında Darülfünun-ı şahane için 19 Alman bilim insanı
çağrılmıştır. Bu konuda bkz. Horst Widmann, Atatürk ve Üniversite Reformu, İstanbul,
Kabalcı Yayınları, 2000, s.61; Faik Reşit Unat, ise 1913-14 yılları arasında geldiğini
belirtmektedir. Bkz. Faik Reşit Unat, Türkiye Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihi Bir
Bakış, Ankara, 1964,s. 56.
61
liseleri için Fransa’dan öğretmenler getirtmiştir.177 Üniversitenin çeşitli
fakülteleri başta olmak üzere, tüm eğitim-öğretim kademelerindeki okullarda,
hastanelerde, müzelerde, abideleri korumak için fotoğraf alanında yurt
dışından eğitmen ve uzman* davet edilmiş, çalıştırılmıştır. Üniversitede ise
özellikle Alman ve Avusturyalı bilim insanlarının sayısı belirgin sayılarda öne
çıkmaktadır.
1933-1945
yılları
arasında
bu
iki
ülkeden
İstanbul
Üniversitesi’nde 98, Ankara Üniversitesi’nde 41 kişi öğretim üyesi ve öğretim
yardımcısı statüsünde çalışmışlardır.178 1933’ten sonra yabancı uzmanların
sayısının artmasında kuşkusuz Almanya’daki Nazi kıyımından kaçarak
Türkiye’ye gelenlerin büyük katkısının olduğu söylenebilir. Yurt dışından
çağrılan öğretici ve uzmanların bazılarından istenilen verim elde edilmediği
için sözleşmesi feshedilmiş veya uzatılmamıştır. Bunun yanı sıra çalıştıkları
alanda büyük faydalar sağlayan, bilgi ve deneyimleriyle birlikte çalıştığı
öğrenci, öğretmen ve akademisyenlere örnek olacak tutum ve davranışlar
içerisinde olarak uzun yıllar Türkiye’de kalan ve hizmet eden yabancı uzman
ve öğretici sayısının da oldukça fazla olduğu söylenebilir.
Maarif Vekâleti mektep ve müesseselerinin bir kısmındaki ihtisas
hizmetlerinde veya kifayetli unsuru henüz yetişmemiş talim ve tedris
vazifelerinde veya meslek mekteplerinin teknik işlerinde yabancı devletler
tebaasından muallim, mütehassıs ve ustalar kullanmak mecburiyetinde
olduğu düşünülerek bu durum kanunlaştırılmıştır. Maarif Vekâleti’ne bağlı
mektep ve müesseselerde kullanılan veya kullanılacak olan yabancı Devlet
tebaasından muallim, mütehassıs ve ustalar hakkındaki 1 / 1097 numaralı
kanuna göre bu durumdaki insanlarla üç seneye kadar sürecek mukaveleler
yapılabilir ve bu Maarif Vekili salâhiyettardır. Zaruret halinde bu müddet İcra
Vekilleri Heyeti kararı ile beş seneye çıkarılabileceği belirtilmiştir.179
Mustafa Ergün, Atatürk Devri Eğitimi-II, http://www.egitim.aku.edu.tr/ata2.htm,
adresinden 03.07.2013 tarihinde erişilmiştir.
*
Öyle ki 1933 yılında İstanbul Üniversitesi açıldığında üniversitede 43 yabancı bilim insanı
çalışmaktaydı. Bkz. Ernst Hirsch, Dünya Üniversiteleri ve Türkiye’de Üniversitelerin
Gelişimi, Ankara, 1998,s. 460.
178
Horst Widmann, Atatürk ve Üniversite Reformu, Kabalcı Yayınları, İstanbul,s.211-269.
179
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, Devre IV, İçtima 3, C. 23, 1934,s. 67.
177
62
Devlet Memuru/Memuresi iken Yurt Dışına Çeşitli Kongrelere /
Toplantılara Gönderilenler
Cumhuriyet’in Erken Dönemi bürokrasisi birçok alandan yetişmiş
memur ve bürokratını hem bilgi, görgü artırmak hem de eğitim derecesini
yükseltmek için yurt dışına göndermiştir. Ayrıca yurt dışında yapılan tüm
sempozyum, kongre gibi uluslararası bilimsel toplantıları yakından takip
etmenin yanı sıra, sergi, kutlama gibi ülkelere özgü önemli günlerde de
katılıma önem vermiştir.
Erken Cumhuriyet Dönemi’nde yabancı uzman raporlarının yanı sıra
dönemin Türk eğitimcilerinin de incelemeleri ve hazırladıkları raporlar, eğitim
sistemin düzenlenmesinde ve alınan kararlarda etkili olmuştur. Örneğin;
İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu 1910 yılında Satı Bey’in tavsiyesi üzerine pedagoji
ve el işleri öğretimi konularında incelemelerde bulunmak üzere Avrupa’ya
gönderildi. Fransa, İngiltere, Belçika, İsviçre ve Almanya’da incelemelerde
bulunduktan sonra 1912 yılında yurda dönmüştür.180 1925-26 yıllarında
Hıfzırrahman Raşit Öymen, 1928-31 yılları arasında Fuat Baymur tarafından
incelenen Viyana Yüksek Pedagoji Enstitüsü ve eğitim uygulamaları* Türkiye
ilkokul ve öğretmen yetiştirme
programlarını etkilemiştir.
1926 yılında
bakanlık müsteşarı Nafi Atuf Kansu, yardımcısı Rıdvan Nafiz Edgüer ve
beraberindeki heyet Ukrayna ve Rusya’da181; 1930’da Hasan Ali Yücel’in
Fransa, 1931’de Ali Haydar Taner’in Bulgaristan, 1934’te Tonguç ve Reşat
Şemsettin Sirer’in Almanya, 1936’da bir heyetin Sovyet eğitim sistemi ile ilgili
incelemeleri; üretici eğitim, kimsesiz ve yoksul çocukların eğitimi ve öğretmen
180
Kemal Aytaç, “İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu”, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, UNESCO
Yayınları, 1987, s. 111-115; Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 98-102; Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995,
s.92.
*
A. Fuat Baymur’un bu incelemesi Terbiye dergisinde yayımlanmıştır. Bkz. Ahmet Fuat,
Terbiye Dergisi, C.VI, No:29, 1930, s.27. Ayrıca derginin 24,25,27 ve 33. sayılarında da
konuyla ilgili incelemeler de yer almaktadır.
181
Cumhuriyet Eğitim Devriminin Mülkiyeli Mimarı, Nafi Atuf Kansu, Yaşamı ve
Yazıları, Haz. Metin Atuf Kansu, K. Işık Kansu, Mülkiyeliler Birliği Yayınları, Ankara, 2011,s.
66. Bu incelemeleri, daha sonra “Rusya Maarifi Hakkında Rapor” başlığıyla Maarif Vekâleti
Mecmuasında yayımlanmıştır. Bkz., “Rusya Maarifi Hakkında Rapor” Maarif Vekâleti
Mecmuası, S.9, C.2, 1926, s.1-44.
63
yetiştirme; 1937’de Tonguç’un Balkan ülkeleri incelemeleri; öğretmen
yetiştirme ve eğitim örgütlerini geliştirme gibi konularda yararlı olmuştur.182
Selim Sırrı (Tarcan), 1925 yılında Prag’da düzenlenen Spor Pedagoji
Kongresi’ne katılmış, buradaki gözlemlerini
ve deneyimlerini
“Prag Spor
Pedagojisi Kongresi” başlıklı bir kitapta toplamıştır.183
18.07.1929
tarihinde
Felemenk’te
Lahey
şehrinde
toplanan
Beynelmilel orta tedrisat muallimleri kongresine, Orta Tedrisat Umum Müdürü
Cevat Bey gönderilmiştir.184
Cenevre’de 25.07.1929 tarihinde* toplanan Beynelmilel Terbiye
Kongresi’ne** İzmir Maarif mıntıkasından İzmir Kız Muallim Mektebi Usulü
Tedris muallimi Mustafa Rahmi Bey Vekâlet nam ve hesabına, beş yüz lira
harcırah verilerek gönderilmesi kararlaştırılmıştır.185
1929 yılında Maarif teşkilatının eksikliklerinin giderilmesi ile ilgili başka
memleketlerin maarif teşkilatının bütün halinde incelenmesi için ilk olarak
Bulgaristan maarifi hakkında tetkiklerde bulunmak üzere MTTH azalarından
Ali Haydar(Taner) Bey gönderilmiştir.186
182
Niyazi Altunya, Köy Enstitüsü Sistemine Toplu Bir Bakış, Kelebek Matbaası, Ankara,
2005, s. 24; Gündüzalp, a.g.e.,1984, s.306.
183
Bkz. Selim Sırrı, Prag Spor Pedagojisi Kongresi, Matbaa-i Amire, İstanbul, 1925.
184
18.06.1929 tarihli ve 81 nolu MTTH kararı.
*
Dönemin Cumhuriyet gazetesindeki bir haberde 28 Temmuzda Nis şehrinde toplanacak
olan kongreye İzmir Lisesi Felsefe muallimi Rahmi, İstanbul Maarif Müdür Muavini
Hıfzurrahman, İlk Mektep başmuallimlerinden Tarık, Yüksek Muallim Mektebi Terbiye
Müderrisi Sadrettin Celal Beylerin katılacağı duyurulmaktadır. Bu konuda bkz. 24 Temmuz
1932 tarihli Cumhuriyet Gazetesi. Ayrıca kongre dönüşünde Antel gazeteye verdiği
röportajda, Türkiye’den 8 kişi olmak üzere 50 ülkeden 1500 kişinin kongreye katıldığını;
kongrede bütün insanları birleştirecek bir hars esasının araştırıldığını, kendisinin de “Türkiye
terbiye ve tedris faaliyetini idare eden prensipler ve değişen dünya karşısında terbiye” konulu
bir konferans verdiğini söylemiştir. Bu konuda bkz. 23 Ağustos 1932 tarihli Cumhuriyet
Gazetesi.
**
Bu kongrelerin ilki, 1923’te San-Francisco’da, ikincisi 1925’te Edinburgh’da ve üçüncüsü
1927 yılında Toronto’da gerçekleşmiştir. Bu konuda bkz. Mustafa Rahmi, “Cenevre Terbiye
Kongresi”, Terbiye, Maarif Vekaleti Yayınları, C. IV, No: 19, , 1929, s. 43.
185
24.06.1929 tarihli ve 82 nolu MTTH kararı (Kongre 25 Temmuz-4 Ağustos 1929 tarihleri
arasında yapılmış ve buradaki gözlemlerini ve deneyimlerini Eylül 1929 yılında yayımlanmış
olan terbiye dergisinde paylaşmıştır. Bu konuda bkz. Mustafa Rahmi, a.g.m.).
186
21.07.1929 tarihli ve 89 nolu MTTH kararı. Bu incelemeler Ali Haydar Beyin planlanan
süreden fazla kalmasını gerektirmiştir ve kendisine bu süreler için de ek olarak iki yüz lira
gönderilmesi kararlaştırılmıştır. Bkz. 08.08.1929 tarihli MTTH kararı.
64
Danimarka’nın Elsinore şehrinde 8-21 Ağustos 1929 tarihleri arasında
gerçekleştirilen Beynelmilel kongreye MTTH azalarından Avni Bey* ve
Lahey’de Orta Tedrisat Kongresi’nde bulunan Orta Tedrisat Umum Müdürü
Cevat Beyler gönderilmiştir.187
1929 yılında Muhtelif Avrupa memleketlerinin Maarif teşkilat ve
müesseseleri
hakkında
incelemelerde
bulunmak
üzere
Vekâlet
müfettişlerinden Hasan Âli Bey Fransa’ya, Reşat Şemsettin** (Sirer) Bey
Almanya’ya*** ve Avusturya’ya, Tevfik Bey ise İsviçre’ye gönderilmişlerdir. 188
1929 yılında Maarif teşkilatı ve müesseseleri hakkında tedkikatta
bulunmak
üzere
Vekâlet
müfettişlerinden
Kadri
Bey
Avrupa’ya
gönderilmiştir.189
1929 yılında Jena Üniversitesi’nde açılacak kurslara devam etmek ve
Alman mektepler hakkında tetebbuda bulunmak isteyen Balıkesir Erkek
Muallim Mektebi Terbiye ve Usulü Tedris muallimi Fuat Bey Jena’ya
gönderilmiştir.190
Avni Bey’in kongreye katılımı Danimarka Maarif teşkilatı ve müesseleri hakkında da
incelemelerde bulunmasına olanak tanımıştır ve bu iş için kendisine iki yüz lira daha ücret
verilmesi kararlaştırılmıştır. Bkz: 29.07.1929 tarihli MTTH kararı. Bu konuda bkz. 322 nolu
kütük defteri, s. 237.
187
04.07.1929 tarihli ve 91 nolu MTTH kararı
**
5 Ağustos 1946 - 9 Haziran 1948 yılları arasında Milli Eğitim Bakanlığı görevinde bulunur.
***
Almanya ile ilgili daha önce de, 1925 yılında çeşitli raporlar dönemin Maarif Vekâleti
Mecmuası’nın farklı sayılarında 1923-1926 tarihler arasında Avrupa Talebe müfettişliği
yapmış olan Zeki Mesud Bey tarafından “Almanya'da Vatani Terbiye Meselesi” ile “Almanya
ve Fransa'da Lisan-ı Ecnebi Tedrisatı” başlıklı iki makale yayımlanır. Bu makaleler için bkz.
Maarif Vekâleti Mecmuası, Devlet Matbaası İstanbul, 1341, C.1, Sayı,2-4. 1934’te İlk
Tedrisat Umum Müdürü olan Reşat Şemsettin ile Mektep Müzesi Müdürü İsmail Hakkı
Beyler, Almanya gözlemlerini Almanya Maarifi adlı bir kitapla raporlaştırırlar. Bu konuda bkz.
Reşat Şemsettin ve İsmail Hakkı, Almanya Maarifi, Devlet Matbaası, İstanbul, 1934. Daha
sonra Kültür Bakanlığı tarafından Almanya’nın da içinde olduğu çeşitli ülkelerin maarif
teşkilatının incelenip raporlaştırıldığı bir kitap yayımlanır. Bu konuda bkz. Muhtelif
Memleketlerde Maarif Teşkilatı Hakkında Rapor, Maarif Kitabevi, İstanbul,1939.
188
05.11.1929 tarihli MTTH kararı. Ayrıca bu incelemeler için Hasan Âli Beye 1600, Tevfik ve
Reşat Şemsettin Beylere 1000’er lira verilmesi kararlaştırılmıştır. Daha sonra Tevfik ve Reşat
Beylere bu işler için tensip edilen biner liranın da yetmeyeceği anlaşılmış ve kendilerine
beşyüzer lira daha verilmesi kararlaştırılmıştır. Bkz: 28.11.1929 ve 23.12.1929 tarihli MTTH
kararları. İkisinin de görev süreleri 30 Ağustos 1930 tarihinde bitmesine karşın vazifelerini
ikmal edinceye kadar yevmiyelerinin Tevfik Beyin üç, Reşat Beyin dört misli üzerinden
verilmesi kararlaştırılmıştır. Bkz: 20.07.1930 tarihli MTTH kararı.
189
23.12.1929 tarihli MTTH kararı (Bu iş için kendisine dört yüz lira verilmesi
kararlaştırılmıştır).
190
17.06.1929 tarihli MTTH kararı ve 02.07.1930 tarihli Başvekalet Muamelât Müdürlüğü
kararı, fon no:030.0.18.01.02.12.42.013, BCA (Bu iş için kendisine üç yüz lira tetkik harcırahı
verilmesi kararlaştırılmıştır).
*
65
1930 yılının Eylül ayı ortalarında İngiltere’de Oxford şehrinde toplanan
yedinci
Felsefe
Kongresi’ne
Darülfunun
namına
Edebiyat
Fakültesi
müderrislerinden Mehmet Ali Ayni Bey katılmıştır.191
1928 yılında Almanya’ya gönderilen beş öğretmenden birisi olan
Şinasi Barutçu, 1936 yılı Berlin Olimpiyatları’nda 30 ülkenin katıldığı
‘Olimpiyat Fotoğraf Yarışması’na katılır ve yarışmada ikinci olur.192
Vedide Baha Hanım, 1931 yılında görevli olarak Fransa ve İsviçre’ye
gitmiştir.193
Avrupa memleketlerindeki muallim mekteplerinde Hıfzıssıhha tedrisatı
hakkında incelemelerde bulunmak üzere, İstanbul Kız Muallim Mektebi Tabii
İlimler muallimi Dr. Sabri Bey Avrupa’ya gönderilmiştir.194
M. Rauf İnan, 1931 yaz döneminde, Paris’te düzenlenen “Congrée
d’Enfance”’a (Çocuk Kongresi) katılmıştır.195 Bu dönemde kendisi Paris’te
bulunmaktadır.
Yurt dışında düzenlenen kongre, toplantı vb. etkinliklere katılım, bazen
gidilecek ülkedeki kurumun tüm masrafları karşılayarak davet etmesi üzerine
de gerçekleşmiştir. Örneğin, Maarif Vekâleti Talim ve Terbiye üyelerinden B.
Avni Bey, 1931 yılında Newyork’ta bulunan Colombiya Üniversitesi Terbiye
Enstitüsü tarafından, harcırah ve masrafları karşılanarak, altı ay süreyle
terbiyevî tetkikatta bulunmuştur.196
Gazi Muallim Mektebi ilk kısım Edebiyat muallimi B. O. Tahsin Bey,
1931-1932 ders senesi sonundan itibaren bir seneliğine meslekî malûmatını
tezyit
etmesi
için
Avrupa’da
tetkik
ve
tetebbuda
bulunmak
üzere
gönderilmiştir. Tahsin Beyin tetkik ve tetebbu planına göre:197
1. Almanya’da Berlin Üniversitesi’nde umumî lisaniyat ve fonetik kurlarını
takip etmesi,
191
23.08.1930 tarihli MTTH kararı (Bu iş için kendisine 600 lira verilmesi kararlaştırılmıştır).
http://sinasibarutcu.blogspot.com/2008/08/2-kimdir.html. Barutçu’nun Fotoğraf sanatının
dönemin okul programlarında yer almasında büyük katkıları olmuştur.
192
http://sinasibarutcu.blogspot.com/2008/08/2-kimdir.html
193
Gündüzalp, a.g.e., 1961, s. 108.
194
17.02.1931 tarihli MTTH kararı (Bu iş için kendisine 500 lira verilmesi kararlaştırılmıştır).
195
Gündüzalp, a.g.e., 1961, s.12.
196
21.06.1931 tarihli Başvekalet Muamelât Müdürlüğü kararı, fon no:030.0.18.01.02.21.44,
BCA.
197
14.06.1932 tarihli MTTH kararı.
192
66
2. İlgili enstitülerin umumî Türkoloji ve Türk lisaniyatı hakkındaki
mesailerini takip ve usullerini tedkik etmesi beklenmektedir.
Temmuz 1932 yılında Fransa’nın Nis şehrinde toplanan Beynelmilel
Terbiye kongresine hükümet adına dört terbiye muallimi görevlendirilmiştir:
Ankara Erkek Lisesi Müdürü Osman Bey, İzmir Erkek Lisesi Felsefe muallimi
Mustafa Rahmi Bey, Konya Erkek Muallim Mektebi Terbiye ve Ruhiyat
Muallimi Eyüp Hamdi Beylerin gönderilmesi kararlaştırılmıştır.198
Mesleki malumatını tezyit etmesi için Avrupa’da inceleme ve
araştırmalarda bulunmak üzere Erenköy Kız Lisesi Tabiiye Muallimi Zehra
Hanım bir sene müddetle Fransa’da Üniversitelerinden birinden Jeoloji
sertifikası almak üzere Jeoloji kurlarını takip etmesi kararlaştırılmıştır. 199
Antropoloji ve Etnoloji İlimleri Beynelmilel Kongresi’ni hazırlamak
üzere Nisan 1933 tarihinde İsviçre’nin Bal şehrinde toplanacak kongreye
hükümet namına Tıp Fakültesi Antropoloji Müderris Muavini Dr. Şevket Aziz
Beyin katılması kararlaştırılmıştır.200
1933 yılında Galatasaray Lisesi Felsefe ve İçtimaiyat muallimi Hilmi
Ziya Beyin ilmi tetkikatta bulunmak üzere üç ay süreliğine gönderilmesi
kararlaştırılmıştır.201
1933 yılında Vekâlet başmüfettişlerinden Ragıp Nurettin Bey, Amerika
Birleşik Devletleri’nde her türlü Maarif teşkilat ve müesseseleri ile halk
terbiyesi için yapılan teşkilat ve alınan tedbirler hakkında incelemelerde
bulunmak üzere ABD’ye gönderilmiştir.202
1933 yılında Erzurum Lisesi Felsefe muallimi Necati Bey, ilmi tetkikatta
bulunmak üzere Avrupa’ya gönderilmiştir.203
1933 yılında Güzel Sanatlar Akademisi öğretmenlerinden Celal Esat
Bey 27 Nisan - 15 Mayıs tarihleri arasında Paris’te açılan şark sanatları
198
14.07.1932 tarihli MTTH kararı. Ayrıca bu yazıda dört kişinin gönderileceğinden
bahsederken üç kişinin ismine rastlanmıştır.
199
04.08.1932 tarihli MTTH kararı.
200
15.03.1933 tarihli MTTH kararı.
201
26.06.1933 tarihli MTTH kararı. Kendisine 124.21 Fransız frangı üzerinden yevmiye
verilmiştir.
202
Bu yazı uyarınca kendisi 434.73 Fransız frangı üzerinden ücretlendirilmiştir. Bkz:
10.07.1933 tarihli MTTH kararı.
203
Bu yazı uyarınca kendisi 124.21 Fransız frangı üzerinden ücretlendirilmiştir. Bkz:
07.06.1933 tarihli MTTH kararı.
67
sergisini tetkike ve burada Türk sanatı hakkında konferans vermeye
gönderilmiştir.204
1933 yılında Manisa Maarif Müdürü Hilmi Bey, mesleki tetkikatta
bulunmak üzere Viyana’ya gönderilmiştir.205
1934 yılında Vekâlet müfettişlerinden Yahya Tevfik Bey, maaş,
yevmiye
ve
harcırah
almamak
şartıyla
Almanya’nın
ilim
ve
kültür
müesseselerinde bir seneliğine, tetkik ve tetebbuda bulunmak üzere
gönderilmiştir. Kendisinin Avrupa’da bir sene kaldığı takdirde ecnebi lisan
bilgisini artıracağı ve dönüşünde Maarif teşkilatı dahilindeki hizmetlerinden bir
kat daha istifade olunacağı düşünülmektedir.206
2-9 Eylül 1934 tarihinde Atina Üniversitesinde toplanan Balkan
Riyaziyeciler Kongresi’ne Üniversite Fen Fakültesi Doçentlerinden Ratip Bey,
gidiş geliş ikinci mevki tren ve vapur ücreti dışında başka hiçbir yevmiye
verilmemek şartıyla Atina’ya gönderilmiştir.207
1934 yılında Varşova’da toplanan Beynelmilel Coğrafya Kongresine
Üniversite Fen Fakültesi Doçentlerinden Besim Bey, gidiş geliş ikinci mevki
tren ücreti dışında başka hiçbir yevmiye verilmemek şartıyla Varşova’ya
gönderilmiştir.208
1934 yılında ilmi tetkiklerde bulunmak üzere Üniversite Fen Fakültesi
Ahlak Doçentlerinden Ziyaettin Fahri Bey, gidiş geliş ikinci mevki tren ücreti
dışında
başka
hiçbir
yevmiye
verilmemek
şartıyla
Strasburg’a
gönderilmiştir.209
Matbaa işlerindeki en son terakkiler hakkında yerinde tedkikatta
bulunmak ve gidiş geliş ikinci mevki tren ücreti dışında başka hiçbir yevmiye
verilmemek şartıyla Devlet Matbaası Fen memuru Ali Rıza Bey Viyana’ya
gönderilmiştir.210
204
26.06.1933 tarihli MTTH kararı. Bu serginin açılması geciktiği için Celal Esat Bey bir süre
daha Paris’te kalmak durumunda kalmıştır. Bu yazı uyarınca kendisi 124.21 Fransız frangı
üzerinden ücretlendirilmiştir.
205
Bu yazı uyarınca kendisi 124.21 Fransız frangı üzerinden ücretlendirilmiştir. Bkz:
30.07.1933 tarihli MTTH kararı.
206
13.02.1934 tarihli MTTH kararı.
207
19.08.1934 tarihli MTHH kararı.
208
09.09.1934 tarihli MTTH kararı.
209
29.07.1934 tarihli MTTH kararı.
210
02.08.1934 tarihli MTTH kararı.
68
Sovyet Rus Fen Akademisi tarafından 1934 yılı eylül ayında toplanan
Beynelmilel Kimya Kongresine Üniversite Kimya Doçenti ve fen doktoru
Remziye Salih Hanım, gidiş geliş ikinci mevki tren ve vapur ücreti dışında
başka hiçbir yevmiye verilmemek şartıyla Leningrad’a gönderilmiştir.211
Londra’da 1934 yılında toplanan Beynelmilel Antropoloji ve Etnoloji
İlimleri Kongresi’ne Üniversite Fen Fakültesi Antropoloji Profesörü doktor
Şevket Aziz Bey gönderilmiştir.212 Bir önceki yıl İsviçre’de düzenlenen bu
kongreye de kendisi katılmıştır.
Enver Bey, Ankara Erkek Lisesi Felsefe muallimi iken 1934 yılında
inceleme ve araştırma amacıyla Fransa’ya gönderilmiştir. Daha sonra
muallimlikten istifa ederek talebe konumuna geçmiştir. Bir yıl içinde “Moral et
sociologie” sertifikası aldığı için Bakanlık hesabına tahsiline devam etmesi
kararlaştırılmıştır.213
Necati Bey, Erzurum Lisesi Felsefe muallimi iken 1934 yılında
inceleme ve araştırma amacıyla Fransa’ya gönderilmiştir. Daha sonra
muallimlikten istifa ederek talebe konumuna geçmiştir. Bir yıl içinde “Moral et
sociologie” sertifikası aldığı için Bakanlık hesabına tahsiline devam etmesi
kararlaştırılmıştır.214
30 Haziran 1935 tarihinde Brüksel’de toplanan kongreye Beden
Terbiyesi Kongresine Selim Sırrı Tarcan ve GTE Beden Terbiyesi Direktörü
Nizamettin Rıfat Kürşan katılmıştır.215
20 Temmuz 1935 tarihinde toplanan Kültür Kongresi’ne Sadrettin Celal
Antel katılmıştır. Kongrede Türkiye Cumhuriyeti’nde kültür işleri ile ilgili bir
raporla birlikte kalabalık sınıflardaki tedris tekniği üzerine bir tebliği
sunmuştur.216
Brüksel Sergisi münasebetiyle 28 Temmuz-4 Ağustos 1935 tarihinde
toplanacak olan, “Congrés Internaional de l’Enseignement (Uluslar arası
211
08.08.1934 tarihli MTTH kararı.
08.08.1934 tarihli MTTH kararı. Bu yazı uyarınca kendisi 124.21 Fransız frangı üzerinden
yevmiyelendirilmiştir.
213
06.04.1935 tarihli MTTH kararı.
214
06.04.1935 tarihli MTTH kararı.
215
12.06.1935
tarihili
Başvekâlet
Muamelât
Müdürlüğü
kararı,
Fon
no:
030.0.18.01.02.56.49.018, BCA.
216
13 Temmuz 1935 tarihli Cumhuriyet Gazetesi.
212
69
Eğitim Kongresi)’e hükümet adına Paris Mıntıkası Talebe İspekteri Reşat
Şemsettin Tütenk katılmıştır.217
19-23 Temmuz 1936 tarihinde Atina’da toplanan yüksek tahsil
talebesinin sıhhati ile ilgili kongreye İstanbul Üniversitesi Hıfzısıhha’dan Doç.
Dr. Muhiddin Ali katılmıştır.218
19-23 Temmuz 1937 tarihinde Paris ve Cenevre’de toplanan ilk tahsil
ve halk terbiyesi kongrelerine, İstanbul Üniversitesi namına Tıp Fakültesi
Pedagoji Profesörü Sadrettin Celal Antel gitmiştir.219
Görüldüğü
üzere
Cumhuriyet
yönetimi,
çeşitli
ülkelerin
eğitim
sistemlerini incelemek üzere bürokratlarını gönderdiği gibi, yurt dışındaki
gelişmeleri de yakın takip ederek düzenlenen etkinliklere, bilimsel toplantılara
katılımı sağlamak için de gerekli titizliği ve önemi göstermiştir. Kuşkusuz bu
süreçte Cumhuriyet’in dünya gündemini ve yenilikleri takip etme, kendisi için
işlevsel olanı alma ve uyarlama, dünyayla barışık bir biçimde kendisini
yeniden düzenleme isteğinin ve felsefesinin olduğu söylenebilir.
Bu
çerçevede,
ve
ülkenin
farklı
kentlerinden
bürokrat,
öğretmen
akademisyenlerin yurt dışında yapılan çeşitli düzenlemelerde etkin olarak rol
aldığı, yurt dışında raporlar sundukları, yurt dışındaki inceleme ve
araştırmalarını raporlaştırdıkları, bilimsel toplantılara katılarak bildiriler
sundukları görülmektedir.
217
27.06.1935
tarihili
Başvekâlet
Kararlar
Müdürlüğü
kararı,
Fon
no:
030.0.18.01.02.56.55.020, BCA.
218
Kendisine siyasi pasaportun yanı sıra, 4018 lirayı geçmemek üzere dövizle ödenmek
üzere lüzumu kadar kambiyo izni verilmiştir. 03.08.1936 tarihli Başvekâlet Kararlar
Müdürlüğü Kararları, Fon no:030.0.18.01.02.67.66.010, BCA.
219
Kendisine siyasi pasaportun yanı sıra, 600 lira maktu harcırah ve 600 liralık da döviz
verilmiştir. Bkz. 12.07.1937 tarihli Başvekâlet Umum Müdürlüğü Kararları, Fon no:
030.0.18.01.02.77.62.003; 030.0.18.01.02.77.61.015, BCA.
BÖLÜM IV
BULGULAR ve YORUMLAR
Araştırmanın bu bölümünde toplanan verilerin analizi sonucu ortaya
çıkan durumlardan, yurt dışına öğrenci gönderilmesi sürecinde uygulanan
politikalar ile yurt dışına gönderilen öğrencilerden Sadrettin Celal Antel ve
Halil Fikret Kanad’ın eğitime ilişkin düşünce ve uygulamaları kategorik
biçimde betimlenmeye ve değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede ilk
olarak yurt dışına öğrenci gönderilmesindeki yasal dayanaklar, gönderilme
sürecinde yapılan sınavlar, öğrencilerin gönderildikleri ülkeler, teftişlerin nasıl
yapıldığı, gönderildikleri alanlar, kimlerin gönderildiği ve
karşılaşılan
sorunlara ilişkin betimlemeler ve değerlendirilmeler yer almıştır. Daha sonra
yurt dışında eğitim almış öğrencilerden Fransa ve Almanya’ya gönderilen
Sadrettin Celal Antel ve Halil Fikret Kanad’ın eğitime ilişkin görüş ve
uygulamaları; eğitimin amacı ve pedagoji, okullar ve sorunları, öğretmen
yetiştirilmesi ve nitelikleri, öğretim programı, yöntemi ve ilkeleri, çocuğa
yönelik davranış ve disiplin, eğitimde sorunlar ve çözüm önerileri açılarından
betimlenmeye ve değerlendirilmeye çalışılmıştır.
CUMHURİYETİN ERKEN DÖNEMİNDE YURT DIŞINA
ÖĞRENCİ GÖNDERİLMESİ VE YASAL DÜZENLEMELER
(1923-1940)
09.05.1336 (1920) tarihinde TBMM görüşmelerinde Heyeti İcraiye’nin
Maarif Vekili Dr. Rıza Nur tarafından okunan
programa göre maarif
işlerindeki gayenin çocuklara verilecek eğitimin her manasıyla dini ve milli bir
hale konulması; onları hayat mücadelesinde başarılı kılacak dayanaklarını
kendi nefislerinde bulduracak teşebbüs kudreti ve nefis itimadı gibi seciyeler
vermek; elde edilmiş bir fikir ve şuur uyandıracak bir yüksek dereceyi
sürdürmek; resmî öğretimi bütün okullara en ilmi en asri olan bu esaslarla,
sağlıklı kurallar çerçevesinde yeniden tanzim ve programlarını ıslah etmek;
71
Batının ve Doğunun yazılmış ilim ve
fen eserlerini tercüme ettirmek; bir
milletin hayatını koruması ve devam ettirmesi için en mühim hedef olan
maarif
işlerine
dikkat
ve
kendine
özgü
biçimde
çalışmak
olduğu
belirtilmiştir.220 Bu gayeye ulaşılmada “en ilmi ve en asri” olanı kuşkusuz
Avrupa eğitim sistemleridir ve bu yolda gerekli adımlar atılır: 1922 yılında yurt
dışına öğrenci
gönderilmesiyle ilgili olarak bir kanun projesi (taslağı)
hazırlanır. Ecnebi memleketlere tahsil için gönderilecek talebeye mahsus
yirmi altı maddeden oluşan bu kanun taslağına göre:221
Yurt dışı eğitiminin amacı: Vekâletler, Genel Müdürlükler, kendi zümre
faaliyetlerini ilgilendiren hususlar için uzman yetiştirmek üzere ecnebi
memleketlere talebe ve meselelerini görgülerini artırmak amacıyla inceleme,
araştırma ve uygulamalarda bulunmak üzere memurlar gönderirler (md.1).
Kimlerin gönderileceği hususu hangi birimin sorumluluğunda olduğu hususu:
Vekaletle genel müdürlükler, vilayetler ve belediyeler ancak ecnebi
memleketler ihtisasına lüzum görülen halen mevcut veya ileride gerekli
olacağı şimdiden tahakkuk eden bir vazifeye uzman yetiştirmek üzere ecnebi
memleketlere talebeyi gönderebilirler. Gönderilen talebe dönüşünde sadece
ihtisasları dahilindeki bu vazifesini yerine getirirler (md.4). Belediyeler
gelirlerinden, özel idareler ise bütçelerinden harcamaları çıktıktan sonra
geriye kalan miktarı ve her 300 bin lirası için ecnebi memleketlerde bir talebe
tahsil ettirirler (md.3). Şirketlerden sermaye mevzuları bir milyon Türk lirası
veya daha fazla olanların imtiyazname veya mukavelenamelerine şirketin
kendi ihtiyacı için olmadığı taktirde Maarif Vekâleti’nin kendilerine göstereceği
herhangi bir ihtisas şubesi için memalik-i ecnebiyeye talebe göndermeye
mecburdur. Tahsilini bitiren öğrenci döndüğünde kendisini gönderen şirket
nezdinde istihdam edilir. Şirketler vazife bulamadıkları takdirde bu öğrenci
hükümet
tarafından uzmanlığı dahilinde gösterilecek bir vazifede çalışır
(md.6,7).
Öğrenci gönderilmesinde aranan şartlar Memalik-i ecnebiyeye tahsil
imtihanında kazanan ve ecnebi memleketlere gönderilmesi ilan edilen,
220
221
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, TBMM Matbaası, Ankara İ:13, C. 1, 1959, s.241,242.
180.09.32.171, BCA. Belgenin orijinali için bkz. Ek:2.
72
döndüğünde
uzmanlığı
dahilinde
kendisine
devletçe
gösterilecek
hizmetlerden birisinde çalışacağına dair, talimatname süresine eklenmiş bir
taahhütname verir (md.10).
Sınavların duyurulması ve zamanı: Ecnebi memleketlerine gönderilecek bütün
talebe Maarif Vekâleti tarafından
yapılacak bu müsabaka ile
belirlenirler. Bu madde kendi hesabına gidecek
seçim
ve
olan talebeyi kapsamaz
(md.9).
Öğrenciye verilecek ücretler: Bütçeler düzenlenirken her Vekâlet kendi
ihtiyacı
için,
ecnebi
memleketlere
göndermek
istediği
talebe
ve
mukadderatını masarıfat bütçesine va’si edebilmek üzere Maarif Vekâleti’ne
bildirirler.
Maarif Vekâleti her talebenin tahsilatını 6 aylık olarak bankaya
tevdi eder. Her ay sonunda banka talebeye düzenli olarak ödemede bulunur.
Yalnız vekalet kendilerine ödemede bulunulması
icap etmeyen talebenin
isimlerini bankaya bildirir. Talebe leyli müesseselerinde bulunduğu zaman
parası mektep idaresine gönderilir. Mamafih icap ettiği takdirde paranın
doğrudan doğruya gönderilmesi de mümkündür. Vilayetler ve belediyeler
kendi hesaplarına tahsil ettirecekleri talebenin tahsisatını altı aylık olmak
üzere, Maarif Vekâleti emrine ve Vekâletin göstereceği bir bankaya tevdi’
ederler. Şirketler ve kurumlar ise, kendi hesaplarına okuyacak talebenin
tahsil masraflarını defaten Vekâletin idare edeceği bir bankaya Vekâletin
emrine va’si ederler. Öğrenciye bankalar vasıtasıyla para ödenmesi sadece
Maarif Vekâleti’nin emriyle bildirilir (md.13-16). Memalik-i ecnebiyedeyken,
talebe müfettişliği, kendi namına açılan krediden ani bir hastalık gibi
fevkalade bir hal olduğunda talebe için lüzumu olan tedavi veya ameliyat
parasını ve vefat durumunda icab eden masrafları tediye eder. Memlekete
iadesi icab eden talebenin harcırahını verir (md.18).
Ücretlerin kesilmesi durumu: Talebenin ikmali tahsil etmesi tahsil planında
gösterilen tahsil merhalelerini ikmal etmesi demektir. Hastalık veya fevkalade
bir hal meydana gelmedikçe talebenin tahsil planında gösterilen sürede
tahsilini bitirememesi, talebenin geriye çağrılmasını gerektirir. Bu takdirde
talebe taahhütnamesini belirtildiği biçimde tahsil masraflarını maalesef iadeye
mecbur tutulurlar. Tahsil planına uymayan, değiştiren veya bulunduğu şehri
73
veya tahsil müessesesini Vekâletin onayını almadan değiştiren talebe geriye
çağrılır. Ve taahhütnamesi uyarınca o vakte kadar yapmış olduğu masrafları
öder (md.19,20).
Tahsil Planları ve Süreleri: Talebeler ecnebi memleketlere hareket ederken
kendilerine bir tahsil planı verilir. Bu tahsil planı imtihan suallerini tertip eden
mütehassıs komisyon tarafından hazırlanır ve MTTH tarafından incelendikten
sonra Maarif Vekaleti’nin tasvibiyle işleme konulur. Talebe tahsil planını
değiştiremez. Bu plan talebenin bulunduğu müessesenin göstereceği lüzum
ve daire-i idaresinin teklifiyle, MTTH tarafından değiştirilebilir (md.11,12).
Talebe tahsil süresince ihtisasından başka bir ile meşgul olmaları uygun
değildir (md.5). Talebe tahsil planında gösterilen derslerden muvaffak
olduğunu bulunduğu müessesenin bu dersler için verdiği resmi sertifika veya
diploma ile ispat etmeğe mecburdur (md.21).
Yurda Dönüşlerindeki Durumları ve Hizmet mecburiyeti: Maarif Vekaleti
tarafından ecnebi memleketler gönderilmiş talebe memlekete döndüğünden
itibaren
altı
ay
zarfında
behemehal
görevlendirilirler.
görevlendirmelerine öncelik kendilerine her ay
Bu
Avrupa’daki
suretle
aldıklarının
yarısı kadar tahsisat verilir (md.22).
05.09.1923 tarihli V. İcra Vekilleri Heyeti’nin programında maarifin
terbiyevi vazifelerinden birincisi çocukların terbiye ve talimi, ikincisi halkın
terbiye ve talimi, üçüncüsü ise milli güzidelerin yetişmesidir. Milli güzidelerin
yetiştirilmesinin
ise
Avrupa’daki
gerçekleştirileceği belirtilmiştir.
irfan
mekteplerine
gönderilerek222
Bu çerçevede Maarif Vekâleti yurt dışına
gönderilecek öğrencileri seçmek amacıyla 1924 Ekim’inde Cumhuriyet’in
birinci yıldönümü kutlama programı çerçevesinde ilk sınav açmıştır.
Muhtemelen bu öğrenciler sınav yılın son iki ayında yapıldığı için 1925
yılında yurt dışına gidebilmişlerdir.* Cumhuriyetin bu ilk öğrenci kafilesinin
222
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, Ankara TBMM Matbaası, C. 1-2, 1961, s. 423.
1923 yılında İstanbul Üniversitesi öğrencilerinden olan Sadi Irmak, gazetede Avrupa’ya
talebe gönderilecektir” diye bir ilân gördüğünü; daha Lozan Antlaşmasının yapıldığını ama,
tasdik olunmadığını; Memleketin her köşesinin, bucağından kan aktığı, harabe içinde olduğu
bir sırada lüks gibi gelmesi düşünülebilen bir şey olan Avrupa’ya öğrenci gönderilmesini
şaşkınlıkla ve heyecanla paylaşır. Sınava başvuran 150 kişiden 11 kişinin seçildiğini,
nereye gideceği sorulduğunda “Hükümet nereyi isterse! Bilhassa Atatürk acaba birşey ister
mi? düşüncesi içerinde olduklarını ve kendisinin, adının kenarına, Atatürk’ün “Berlin
*
74
yurt dışı süreçleri için her ne kadar 1922 yılında bir kanun taslağı hazırlanmış
olsa da, bu konuda ancak 1320 (1924) yılında bir düzenleme yürürlüğe
konulmuştur: Maarif Vekâleti tarafından 27 maddelik “Maarif Vekâleti
hesabına memalik-i ecnebiyeye gönderilecek talebeye ait talimatname”
223
yayımlanır. Bu talimatnameye göre:
Yurt dışı eğitiminin amacı:, Maarif Vekaleti kendi kurumları için muhtaç
olduğu öğretmen ve uzmanları yetiştirmek üzere her sene müsabaka ile
memalik-i ecnebiyeye talebe gönderir (md.1).
Hangi alanlardan kaç kişi gönderileceği ve hangi birimin sorumluluğunda
olduğu hususu: Talebenin izam edilecekleri mahalleri Vekâlet tayin ve
komisyona tebliğ eder (md.11).
Mezuniyet düzeyi ve gönderileceği okul: Sanayi-i Nefise'den tahsil için
gönderileceklerin orta mekteblerden, el işleri veya terbiye-i bedeniye muallim
mekteblerine girecek olanların orta muallim mekteblerinden mezun olmaları
kafi görülür, mimari tahsil edeceklerin lise mezunu olmaları şartdır (md.4).
Öğrenci gönderilmesinde aranan şartlar (md.3):
a. Türk tabiyetinde olmak,
b. Darulfünun şubelerinin mekatib -i aliyyenin birinden veya liselerinden
mezun olmak,
c. On sekizden aşağı ve otuzdan yukarısında bulunmamak,
d. Küçük suçlarla (cünha) veya cinayetle mahkum edilmiş olmamak,
e. Bulaşıcı hastalıklardan veya gireceği mesleğe aid vazifeleri yerine
getirmesine engel olacak kusurlara sahip olmamak,
f. Bu talimatnamedeki özel maddeler ile belirlenen taahhûdnameyi*
vermek,
g. Ecnebi lisanlarından birine tedrisatı takip edecek derece vakıf olmak
gerekmektedir.
Ayrıca,
müsabaka
imtihanlarına
girecekler talib
oldukları ilim şubelerini ve ihtisasını açık bir dilekçe ile Vekâlet’e
Üniversitesi’ne gitsin” diye yazmış olduğunu belirtir. Ayrıca trene binmek üzere Sirkeci’ye
gittiğinde kendisine Atatürk’ten “Sizi birer kıvılcım olarak gönderiyorum; alevler olarak geri
dönmelisiniz!” diye bir telgraf geldiğini belirtmektedir. Bkz. Sadi Irmak, “Atatürk’ü Anarken”,
Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C.1, S.1,1984, s.164-66.
223
Faik Reşit, Maarif Düsturu, Milli Matbaa, İstanbul, 1927. Belgenin orijinali için bkz. Ek:3.
*
Taahhütname örneği için bkz. Ek:4
75
müracaat ederler ve buna üçüncü maddede belirtilen özelliklere sahip
olduklarını gösteren evrakları eklerler (md.5).
Sınavların duyurulması ve zamanı: Muhtelif ilim ve ihtisas şubeleri için
seçilecek talebe adedi haziran nihayetinde tespit ve seçim şartlarıyla her
şube için kaç talebe izam edileceği muhtelif imzalarla her tarafta ilan
olunur (md.2). Müsabaka imtihanları ağustos başında yazılı olarak icra
edilip on beş gün zarfında neticelendirilir. Müsabaka imtihanları
Darülfünunda icra edilir. İmtihan komisyonu Darülfünun Emini’nin
başkanlığı altında edebiyat ve fen müderrisleri reisleri ile Orta Tedrisat
Müdürü ve Teftiş Heyeti reisinden oluşur. Bu komisyon her dersin
mütehassısı olan darülfünun müderris veya muallimleri ile birlikte içtima
ederek sualleri tertip, imtihan günlerini tayin ve ilan eder. İmtihan
günlerinde komisyon azası mütehassıs müderris ve muallimlerle birlikte
darülfünunda hazır bulunarak imtihanları icra, sınav evrakını incelemek ve
numaralarını tespit ettikten sonra tanzim olunacak numara ve cetvellerini
tasdik ve Vekâlet’e gönderirler (md. 6-10).
Öğrenciye verilecek ücretler: Memalik-i ecnebiyeye gönderilecek talebenin
yıllık tahsisat miktarı gönderilecekleri memleketlere nazaran Vekâlet
tarafından tayin olunur. Talebenin gidecekleri mahallerin mesafesine göre
azimet ve avdet harcırahları hükümet tarafından verilir. Her ne sebebe mebni
olursa olsun ikmal-i tahsil edemeyenlere avdet harcırahı verilmez. Talebeye
müdavimi bulundukları müessesat icraatları ve laboratuvar masraflarıyla
tezlerin basımı için lazım olan miktar Vekâlet tarafından ödenir (md.15-17).
Ücretlerin kesilmesi durumu: Öğrenciye verilen tahsisat aşağıdaki hallerde
kesilir (md.18):
a. Mahal-i tahsile muvasalat tarihinden İtibaren en fazla iki ay zarfında
devam edeceği mekteb veya müesseseye kayd ve kabul için sebepsiz
ve mazeretsiz müracaat etmemek,
b. Öğrenim gördüğü alanı değiştirmek,
c. Zevk ve eğlence alışkanlığı içinde olmak,
d. Vekâlet ve müfettişlerin mükerrer tebligat ve uyarılarına riayet
etmemek,
76
e. Bulunduğu mekteb veya müessese ile talebe müfettişliğince kabul
edilebilir, geçerli bir dayanak olmaksızın bir sene sınıf geçememek,
f. Ek
süre
zarfında,
sebepsiz
ve
mazeretsiz
öğrenimini
tamamlayamamak.
Tahsil Planları ve Süreleri: Öğrenim süresi öğrencinin devam edecekleri okul
ve kurumların ek öğretim süresinden ibarettir. Eğitimlerini bitirenlerin
sürelerine Vekâletçe lüzum görüldüğü takdirde uygulama ve inceleme için bir
sene ilave olunur. Darülfünun şubelerine
devam edecek olan talebe
mezuniyet şehadetnamesi veya icazet rüûsu almakla mükelleftir. Mezuniyet
şehadetnamesi alanlardan mesai ve gayreti talebe müfettişlerince tahkik
olunub, Vekâlete yazı ile bildirilenlerin doktora yapmalarını temin için öğrenim
süreleri bir sene daha uzatılabilir (md.13,14).
Kendi hesabına gidenler: Kendi hesaplarına tahsil için memalik-i ecnebiyeye
gönderileceklere veya
gönderilmiş olanlara hükümet tarafından yardım
suretiyle ödenek ödenmesi
usulü kaldırılmıştır. Şu kadar ki, kendi
hesaplarına tahsil etmekte iken gelirleri olağanüstü sebeplerden dolayı
tahsillerine devamlarını temin edemeyecek bir dereceye indiği gerçekten
sabit olan ve devam ceditleri çalışma ve başarıları müfettişler ve müdavimi
bulundukları eğitim kurumlarının idarelerince tasdik edilen talebeye, bütçede
karşılık bulunduğu takdirde asıl öğrenci aylık ödeneğinin yarısını geçmemek
şartıyla nakit yardımında bulunulabilir. Şu anda yardım görmekte olan
öğrenciye tahsillerinin sonuna kadar eskisi gibi eskisi yardım edilecektir.
Yirmi dört ve yirmi beşinci maddelere göre tevfikan mazhar muavenet
olacak talebe teftiş ve tahsil hususunda işbu talimatnamenin talebe-i asliyeye
aid olan ahkamına tabi olacaklardır. Bu suretle muavenet görecek olanlar, on
ikinci maddedeki taahhütnameyi vermeğe mecburdur, yalnız bunlar kaç sene
muavenet
gördülerse
o
kadar
müddet
hizmet
mükellefiyetine
tabi
tutulacaklardır (md.24-27).
Öğrencilerin Teftişleri: Vekâlet müfettişleri vasıtasıyla talebenin genel
durumlarını düzenli olarak takip ve onlara ait davranışların hüsnü ceryanını
temin eder. Vekâlet talebenin devam, gelişme, tavır, hareket, tarz ve
ödeneklerini incelemek üzere her sene gayrı muîn zamanlarda teftişat icra
77
ettirecekdir. Talebe, müfettişler tarafından taleb vukuunda vezâif ve hayat-ı
tahsiliyelerine ilişkin her türlü evrağı hazırlama ve ibraz etmekle mükelleftir
(md. 21-23).
Yurda Dönüşlerindeki Durumları: Memalik-i ecnebiyeye izam olunan
talebenin ikmal-i tahsillerini müteakib mezuniyet veya icazet diplomalarını
hamilen Türkiye'ye avdet etmeleri mecburidir. Usulü ve cihetle mezun veya
mecaz olanlara mezuniyetleri tarihinden bir hizmete tayinleri tarihine kadar
şehri 5000 kuruş icraat maktua verilir. Bu suretle avdet edenlere altı ay
zarfında bir iş gösterilemediği takdirde bunlar hizmet mükellefiyetinden azade
kalıp, taahhütnameleri de hükümetten sakat olur. Altı ay zarfında mazeretsiz
dönmeyenler bu müddete aid tahsisatı alamazlar (md.19,20).
Hizmet mecburiyeti: Müsabaka imtihanlarını kazandıkları cihetle memalik-i
ecnebiyeye i’zam edilmeleri kararlaştırılan talebe ikmal-i tahsil tarihinden
itibaren zaman-ı tahsillerinin iki misli müddetle hükümet tarafından herhangi
bir mahalde İhtisasları dairesinde olmak şartıyla teklif olunacak vazifeyi kabul
ve ifa etmedikleri ve işbu talimatnamede yazılmış sebeplerden dolayı terkin -i
kayd muamelesine duçar oldukları takdirde kendileri için hükümetçe seçilen,
üstün tutulan, tahsil masrafının iki mislini tazmin edeceklerine dair muteber
bir kefil gösterir ve onaylanmış bir taahhütname verirler (md.12).
Her Vekâlet birbirinden bağımsız olarak yurt dışına öğrenci gönderdiği
için, bu talimatnamenin dışında 1925 yılında Ticaret Vekaleti224, 1926 yılında
ise Türk Tayyare Cemiyeti tarafından Avrupa’ya gönderilen öğrenciler için bir
talimatname
hazırlanmıştır.
Bu
Cemiyetin
hazırladığı
on
maddelik
talimatnameye göre; 225 Tayyare mühendisliği tahsil etmek üzere Avrupa’ya
gönderilecek talebelerin seçimi ve kabul şartları ayrıca ilan ve icra edilir.
Avrupa’ya gönderilen öğrenciler, tahsillerini bitirme tarihinden itibaren beş
sene müddetle Türk Tayyare Cemiyeti’nin emrinde ve cemiyetin göstereceği
mahallerde ihtisasları derecesine göre verilecek
maaşla çalışmayı kabul
etmedikleri veya bu talimatnamenin altıncı maddesinde belirtilen sebeplerden
dolayı
224
225
sözleşmeye uymadıkları takdirde kendileri için Cemiyet tarafından
Fon no: 30.18.1.1.142.8.15.57.5, BCA.
Fon no: 030.10.60.403.21, BCA.
78
ihtiyad olunan bilimum masrafı ödeme ve ödeyeceklerine dair mu’teber bir
kefaletnameyi hareketlerinden evvel Tayyâre Cemiyeti’ne bırakacaklardır.
Her ne kadar bir kanun projesi hazırlanmış, çeşitli kurumların
birbirinden bağımsız talimatnameleri olsa da, Cumhuriyet Dönemi’nde yurt
dışına öğrenci gönderilmesi 1929 yılında çıkarılan 1416 Sayılı
düzenlenmiştir.
Ancak
bu
kanundan
önce
bir
Kanun ile
talimatname
daha
hazırlanmıştır. Kuşkusuz bu talimatnamenin düzenlenmesinde ve kısa
sürede yürürlüğe girmesinde Maarif Vekili Mustafa Necati Beyin Avrupa
gezisinin* ayrı bir önemi vardır. Mustafa Necati Bey, Batı kültür kurumlarını ve
maarif teşkilatını ülkede yeni yapılacak maarif teşkilat ve düzenlemesiyle
irfan hareketlerinde örnek alınacak teşkilat ve müessesatı tanımak üzere,
belli başlı gelişmiş Avrupa memleketlerinde Çekoslovakya, Almanya, Fransa,
İngiltere ve İtalya'da tüm kurumları ve maarif teşkilatını tetkik etmiştir. İki ay
süren bu seyahati sonucunda Mustafa Necati Bey, Türkiye’den ayrılırken
düşündüğünden daha fazla esaslar ve yeniliklerle döndüğünü belirtmektedir.
“Gelen raporları okumak veya arkadaşların müşahedatına vakıf olmakla
görmek arasında büyük bir fark” olduğunu belirtmesi onun düşüncesinde
bilgiyi yerinde görme fikrini, diğer bir ifadeyle Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi
düşüncesinden azami ölçüde yararlanılmasını öne çıkarmaktadır.
öğretmenlerin bilmesi
“Bütün
gereken gerçeğin, Türkiye maarifinin, Cumhuriyet
idaresinden beri en doğru, en ilmi, en müspet yolu tutmuş olduğunu” belirtir.
“Başlaması lazım gelen esaslar hangileri ise onlara, milletlerin kabul ettiği
ilmi usuller ile başlanmış ve onların vasıl oldukları hedefe varabilmek için
mesafeyi ne kadar takdir etmek kabilse onun için de iktiza eden tedbir
alınmış bulunmaktadır”226 demektedir.
Dolayısıyla
Cumhuriyet
idaresi,
bir
taraftan
Türk
yüksek
kültür
müesseselerinin inkişafına çalışırken, bir taraftan da Batı ülkelerine
tahsillerini ilerletmek için öğrenci gönderilmesine büyük önem vermiştir.
*
227
Bu seyahatte yanında Milli Talim ve Terbiye Heyeti Reis'i, Darülfünun Felsefe Tarihi
Müderrisi Mehmet Emin ve Sanayi-i Nefise Şubesi Müdürü ve Sanayi-i Nefise Encümeni
Kâtib-i Umumisi, Maarif Müfettişi Umumilerinden Namık İsmail Beyefendiler de
bulunmaktadır. Bkz. Maarif Vekâleti Mecmuası 1927 C. 3, S.11, s.120-122.
226
Maarif Vekâleti Mecmuası 1927 C. 3, S.11, s.120-122.
227
CHP Ulusal Eğitim Programı, Fon Kodu:490.01.1199.202.1, BCA.
79
Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi meselesi ile ilgili bu seyahatin dönüşünde
söyledikleri bunun göstergesidir: Avrupa’ya talebe göndermek meselesinin
başlı başına bir mesele olduğunu, oradaki incelemelerinde ayrıntılı bilgiler
aldığını, Avrupa’ya talebe göndermek meselesini daha düzenli bir halde
düzenleme mecburiyetinde olunduğunu belirtmektedir. Ayrıca özel idarelerin
ve belediyelerin, maarif ve diğer vekâletlerin gönderdiği öğrencilerin oldukça
çok sayıda olduğunu; öğrencilerin daha fazla istifadesini temin için, yardımcı,
bir usul dairesinde inzibat ile vazifelerine devamını temin etmek tabii daha
faydalı olacağını; Avrupa’daki talebeleri bizzat görmesinin bu konuda süratle
tedbir almak için gerekli olduğunu belirtmektedir.228
Maarif Vekili Mustafa Necati Bey 09.04.1927 tarihinde TBMM bütçe
görüşmelerinde Maarif Vekâleti bütçesini açıklarken belirttiği gibi “her sahada
mütehassıs ve malumatlı gençlere ihtiyaç vardır ve mekteplerimize kıymetli
muallim bulmak için gençlerimizi kabil olduğu kadar fazla sayıda Avrupa’da
tahsil ettirmek ihtiyacında olduğumuza şüphe yoktur.”229 Böylece “her millet
için istifadeye şayan olan terbiyevi fikirler ve nazariyelerden oluşan ilmi
pedagoji”230genç dimağlarla buluşturulacak ve oradan azami ölçüde istifade
edilecektir. Eğitim öğretim işleriyle ilgili tüm düzenlemeler ve uygulamalar 22
Mart 1926 tarihli kanun uyarınca kurulan Milli Ta’lim ve Terbiye Dairesi’nin
sorumluluğundadır. “Türk talebesinin ecnebi memleketlerde tahsil meselesi
ve Maarif Vekâletinin ecnebi memleketlerinden getireceği mütehassıslar
hakkında görüşünü bildirmek”231 bu dairenin görevleri arasındadır. Ayrıca
öğrenimlerini kendi imkanlarıyla Avrupa’da, Avrupa dışında çeşitli ülkelerde
lise ve dengi düzeyde okullar ile yükseköğretim düzeyindeki okullarda
tamamlamış kişilerin de durumları, verdikleri şahadetname (mezuniyet
belgesi, diploma) belgelerine göre MTTH’de görüşülerek, hangi okula muadil
228
Maarif Vekâleti Mecmuası C. 3, S.11, 1927 s. 125-129.
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, C.31, TBMM Matbaası, Ankara, 1959, s.88.
230
H. Zeynettin, Milli Pedagoji ve Türk İçtimaiyatı, İstanbul , Necmistikbal Matbaası, 1933
16-18.
231
Maarif Vekaleti Mecmuası, C.2, S.7, 1926,,s.48,49.
229
80
(eş değer, denk) olduğu kararlaştırılmış ve çeşitli branşlardan mezun olan bu
durumdaki kişilerden de faydalanılmıştır.
232
12.04.1927 tarihinde TBMM bütçe görüşmelerinde konuşan Maarif
Vekili
Mustafa
Necati
Bey,
Avrupa’daki
Türk
talebe
meselesinin
düzenlenmesini önemli bir görev olarak kabul ettiklerini, daha bilinçli ve milli
açıdan konunun görüşülmesi ve incelenmesi gerektiğini ve bu konuda bir
kanun teklifinde bulunacaklarını beyan etmektedir. Bu kanun çıkmadan önce
9 Haziran 1927 tarihinde, Güzel Sanatlar tahsili görmek için on maddelik bir
talimatname çıkarılır233. Çok kısa bir süre sonra 17.8.1927 tarihinde ise
Maarif Vekâleti tarafından yirmi bir maddeden oluşan “Ecnebi Memleketlere
Gönderilecek Talebe Talimatnamesi” hazırlanır. Bu talimatnameye göre;234
Yurt dışı eğitiminin amacı: Maarif Vekâletinin, kendi kurumları için ihtiyaç
duyduğu öğretmen ve uzmanları yetiştirmek ve böylece memleketin ilmi
seviyesini yükseltmek amacıyla ecnebi mektep ve müesseselerinde tahsil
etmek üzere gençler göndermektir (m.1).
Kimlerin gönderileceği hususu: Yüksek veya orta derecede tahsilini
tamamlamış olanlar ile araştırma ve inceleme amacıyla yurt dışına insanlar
gönderilir. Ayrıca Avrupa meslek mekteplerine, Türkiye'de orta mektep
tahsilini ikmal etmiş olanların gönderilmesi uygundur. Avrupa muallim
mekteplerine ise Türkiye'de lise veya ilk muallim mektebi tahsilini ikmal etmiş
gençler gönderilir (m.2).
Hangi alanlardan kaç kişi gönderileceği** ve hangi birimin sorumluluğunda
olduğu hususu: Maarif Vekâleti, her sene bütçesinde mevcut olan veyahut
kendi emrine tahsis edilmiş bulunan para ile gönderilecek öğrencinin
miktarını ve hangi meslekler için gönderilmesi gerektiğini Talim ve Terbiye
Dairesinin görüşünü alarak belirler. Vekâlet öğrenci gönderirken öncelikle
232
Bu konuda çalışma kapsamındaki tarih aralığına ilişkin onlarca karar bulunmaktadır.
Ayrıntılı bilgiler için bkz. MTTH kararları.
233
Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası, C.2, S. 18, 1927, s.132,133.
Bu talimatname daha önce Dr. Niyazi Altunya tarafından günümüz Türkçesine çevrilmiştir.
Bu konuda bkz. Altunya a.g.e.,2009, s. 106-108.
234
Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası. C.2, S. 20, 15 Eylül 1927, s.74-80.
Talimatnamenin örneği için bkz. Ek:5.
**
Yüksek Muallim Mektebi talebesinden her sene biri fen, diğeri edebiyat şubelerine ait
olmak üzere iki talebe Avrupa'ya gönderilir. Bunların hangi zümreye mensup olacağını
Maarif Vekâleti tayin eder. Ancak, her sene münâvebe ile (sırayla) bir zümreden gönderilir.
81
kendi okullarının ihtiyacını; daha sonra memlekette inkişafı arzu edilen ilim
zümreleri uzmanlarını dikkate alır.
Bu ilim zümrelerinin belirlenmesi
doğrudan doğruya Milli Talim ve Terbiye Dairesi'ne aittir (m.3).
Mezuniyet düzeyi ve gönderileceği okul:* Avrupa meslek mekteplerine,
Türkiye'de orta mektep tahsilini bitirmiş olanların gönderilmesi uygundur.
Avrupa muallim mekteplerine Türkiye'de lise veya ilk muallim mektebi
tahsilini bitirmiş olan gençler gönderilir. Her sene Yüksek Muallim
Mektebi'nden gönderilecek olan talebe haricinde, darülfünun veya yüksek
tahsil müesseselerine gönderilecek talebeden ne miktarının lise ve ne
miktarının
darülfünun
mezunları
arasından
belirlenmesi
Vekâletçe
kararlaştırılır (m.6,7).
Liselerden öğrenci gönderilmesi hususu: Her lisenin öğretmenler kurulu,
kendi mezunları arasından Avrupa'ya gönderilecek öğrenci adaylarını belirler.
Bu adayların sayısı, o seneki mezunların sayısına göre, her beş ve küsur için
birden fazla olamaz. Mezun adedi her ne olursa olsun, bir lisenin göstereceği
adayların
sayısı azami on olabilir. Liselere denk oldukları Milli Talim ve
Terbiye Heyetince onaylanmış bulunan ecnebi liselerinden mezun Türk
gençleri de müsabaka imtihanlarına dahil olabilirler. Ancak, bu gibilerden
diğer malumatla beraber liselerimizden mezun olanlar derecesinde anadili ve
milli tarih hakkında malumat aranılır (m.7).
Darülfünunlardan
öğrenci
gönderilmesi
hususu:
Maarif
Vekâleti,
darülfünundan gönderilecek talebenin adediyle bağlı olacakları şube-i tahsili
gazetelerde ilan eder. Genel duruma uygun olup da aday olmak isteyen
talebeler, alakadar bulundukları fakülte riyasetlerine (dekanlıklara) müracaat
ederler. Bu suretle müracaat edenlerin fakültedeki mesai ve seciyesi ve lisan
malumatını nazara alarak fakültesi meclisi gönderilecek talebe miktarının üç
mislini namzet olarak ayırır. Bu namzetler arasında yapılacak müsabakada,
muayyen adet dahilinde olmak üzere muvaffak olanlar Avrupa'ya gönderilir.
Müsabaka imtihanı, talebe hangi ilim tahsiline gönderilecekse o ilme ait
zümre medreselerinden (yüksek okul, fakülte) Vekâletçe seçilecek zevatla
Meslek mektepleriyle muallim mekteplerine gönderilecek talebe için ayrıca talimatname
hazırlanacağı belirtilmektedir (md. 21).
*
82
Maarif Vekâleti'nce doğrudan doğruya tayin edilecek mümessilden terekküp
eden (oluşan) bir heyet marifeti ile yapılır. Bilahare lisan imtihanı icra olunur.
Lisan (İngilizce, Fransızca, Almanca) imtihanı iki kısmı ihtiva eder.
Müsabakaya girenlere, intihab etmek (seçmek) istedikleri ilme ait takriben iki
sayfalık bir mevzu (konu) verilir. Namzetler bu mevzuu üç saat zarfında
Türkçeye tercüme ederlerse (lügata bakmak caizdir) bunda muvaffak olmuş
addedilir. Bundan sonra kendilerine intihap edecekleri ilme ait bir eser
verilerek bunun şifahen (sözlü olarak) tercüme ve nakli talep olunur. Bilhassa
terimleri kavramış olmalarına dikkat olunur (m.7).
Öğrenci gönderilmesinde aranan şartlar: Yüksek Muallim Mektebi'nden
gönderilecek öğrenci haricindeki adaylarda;
1. Mezun bulunduğu mektepten en az iyi derecede mezun olmuş ve
karakterinin kusursuzluğunu mektep idaresinin tasdik ve itirafında
bulunmuş olmak,
2. Evli olmamak,
3. Azami yirmi beş yaşında olmak,
4. Hastalıklardan veya seçeceği mesleğe ait vazifeleri iyi yapmasına
mani olacak kusurlardan azade olmak gibi şartlar aranmıştır (m.8).
Sınavların duyurulması ve
zamanı: Maarif
Vekâleti
her
sene
tahsil
zümrelerinden ihtisas peyda eylemek üzere müsabaka ile kabul edeceği
talebe miktarını Temmuz zarfında tespit ve müsabaka şeraitini münasip
vasıtalarla her tarafta ilan eder (m.9). Avrupa'ya gönderilecek adayların
imtihan tarzları ve suallerin tayini için Maarif Vekâleti'nce bir komisyon teşkil
edilir. Komisyon, imtihana ait soru belgelerini tanzim ve mahallerine gönderir.
Bu soru belgeleri memleketin her tarafında aynı gün ve saatte mahallin en
büyük maarif memurunun riyaseti altında, bir lise ve bir muallim mektebinden
ikişer muallimden müteşekkil bir heyet huzurunda açılarak namzetlere
verilecek ve namzetler bu heyet huzurunda soruların cevaplarını yazarak
heyete takdim edeceklerdir. Heyet imtihanı müteakip evrakı mühürlü bir zarfla
Vekâlete gönderilmek üzere derhal postaya teslim eder. Vekâlet komisyonu
bu evrakı tetkik ve o sene için düzenlenmiş olan adedi seçerek ilan eder.
İmtihanlarda adayların birinci derecede bilgi birikimi ve ikinci derecede lisan
83
bilgisi dikkate alınır. Adayların kesin olarak belirlenmesinden sonra Maarif
Vekâleti icabında belirli bir merkezde adayları ayrıca şifahi (sözlü) imtihana
da tabi tutabilir (m.7).
Öğrenciye verilecek ücretler: Maarif Vekâleti'nin vereceği tahsisat, 17
Teşrinisani (Kasım) 1926 tarihli Heyet-i Vekile kararıyla belirlenmiştir. Her
memlekette perakende eşya, yani vasati maişet (ortalama geçim) pahalılık
cetvellerine nazaran sefaretler veya talebe müfettişlikleri tarafından, maişetin
pahalandığı bildirilecek olursa, mezkûr cetvellerdeki nisbet dairesinde
tahsisata zam edilir. Talebenin gidecekleri mahallerin mesafesine göre gidiş
ve dönüş harcırahları talebe tahsisatından verilir. Talebeye, müdavimi
bulundukları müessesat ücretleri ve laboratuvar masrafları ile tezlerin tâbi
(basılması) için lazım olan para Vekâletçe temin olunur (m.10-12).
Kendiliklerinden tahsil için ecnebi memleketlere gitmiş veya gidecek olanlara
Hükümet
tarafından
yardım
suretiyle
tahsisat
gönderilmesi
usulü
kaldırılmıştır. Ancak, şu anda yardım görmekte olan talebeye tahsillerinin
bitimine kadar eskisi gibi
yardım olunacaktır. Bu suretle yardım görecek
talebe de asıl talebe gibi hizmetle mükelleftirler. Bundan başka Vekâlet
tarafından Avrupa'ya gönderilecek stajyerlere talebe-i asliye (asıl öğrenci)
tahsisatının yarısını geçmemek ve bir seneye özgü kalmak üzere yardım
olarak tahsisat verilebilir (m.16).
Ücretlerin kesilmesi durumu: Talebeye verilen tahsisat aşağıda belirtilen
durumlarda kesilir (m.14):
a. Öğrenim yerine varış tarihinden itibaren azami on beş gün zarfında,
devam edeceği mektep veya müesseseye kayıt ve kabul için ispat
edilmiş özrü olmaksızın müracaat etmemek,
b. Öğrenim yerini ve branşını kendi kendine değiştirmek,
c. Aşırı eğlence düşkünü olmak veya makul bir sebebi olmaksızın
borçlanmak.
d. Müfettişlerin ve âtide zikredilecek muhabir müderrislerin tebligat ve
ihtarlarına riayet etmemek,
e. Bir
mazereti
göstermemek,
olmaksızın
sınıf
terfi
etmemek
veya
terakki
84
f. Belirli zaman zarfında mazeretsiz tahsilini bitirememek.
Tahsil Planları ve Süreleri: Her Avrupa'ya gönderilecek talebenin devam
edeceği müessese ile orada takip edeceği mesai tarzını Maarif Vekâleti, o
şube-i ilmin müderrisinin ve Avrupa talebe müfettişinin mütalaasını alarak
tespit eder ve keyfiyeti hem talebeye hem de müfettişe bildirir. Şu anda
ecnebi memlekette tahsilde bulunan ve bilahare tahsile gönderilecek olan
her talebenin mesaisini yakından takip etmek üzere Maarif Vekâleti,
darülfünun veya mekâtib-i âliye müderrislerinden, talebenin çalışmakta
olduğu şubede uzmanlığa sahip olan ve mümkün olduğu takdirde aynı
müessesede evvelce tahsil etmiş bulunan bir müderris tayin eder. Talebe, en
az altı ayda bir, yani tahsil senesi zarfında en az iki defa talebe müfettişi
vasıtasıyla göndereceği muntazam bir rapor ile bu muhabir müderrise takip
eyleyeceği dersler, yaptığı ödevler, iştirak eylediği tatbikat mesaisi hakkında
en ayrıntılı noktalara kadar malumat vermeye mecburdur. Aynı zamanda
mesaisini muhabir müderrisin uygun bulacağı istikamete yön vermekle de
mükelleftir. Muhabir müderris, icap ederse talebenin derslerini takip eylediği
ecnebi meslektaşlarına doğrudan doğruya müracaat ederek lazım gelen
malumatı da talep edecek, aynı
zamanda gerek talebeden gerek
muallimlerinden elde edeceği malumata nazaran kanaat ve intibalarını talebe
müfettişine kısaca bildirecektir. Bir ders yarıyılı esnasında mesaisi hakkında
inandırıcı malumat veremeyen talebeye birinci defasında ihtar, ikinci
defasında on dördüncü maddenin a fıkrasına göre muamele olunur. Tahsilde
bulunan talebe, büyük tatil esnasındaki mesaisi için muhabir müderris
tarafından kendisine verilen tavsiyeleri dikkate almaya mecburdur. Bilhassa
ecnebi memleketinde ilk tahsil senesinin sonunda tatili yine Avrupa'da, lâkin
mümkün mertebe diğer Türk talebenin mevcut olmadığı bir münasip yazlık
mahalde, muhabir müderrisin vereceği programı tatbik ederek geçirmeye
mecburdur. Gideceği mahallin, müfettişinin kabul ve tasdikine alması şarttır.
Tahsil müddeti, talebenin devam edecekleri okul ve krumların belirlenen
öğretim sürelerinden nihayet bir sene fazla olabilir. Bu sürenin uzatılması,
ancak talebenin devam ettiği dersler müderrislerinin teklifi ve müfettişin ve
muhabir müderrisin onayına bağlıdır.
Her talebe devam ettiği darülfünun
85
veya yüksek mektepten lisans veya ona muadil bir şahadetname elde
etmekle mükelleftir. Doktora yapmasında fayda görülen talebeye müfettiş
veya muhabir müderrisin tasvibiyle doktora imtihanını geçirmek üzere
münasip bir müddet tahsis olunur (m.17-20).
Yurda Dönüşlerindeki Durumları: Memalik-i ecnebiyede tahsilde bulundukları
mekteplerden usulüne uygun mezun olup belge almış olanların, mezuniyetleri
tarihinden
bir
hizmete
tayinleri
tarihine
kadar
talebe
müfettişliği
nizamnamesine tevfikan ücret verilir. Diplomasını aldıktan sonra üç ay
zarfında Türkiye'ye mazeretsiz dönmeyenler bu müddete ait belirlenen ücreti
alamazlar (m.15).
Hizmet mecburiyeti: Vekâlet hesabına ecnebi memleketlere gönderilecek
talebe, öğrenimini tamamlanmasından itibaren sekiz sene müddetle Vekâlet
tarafından herhangi bir mahalde ihtisasları dahilinde olmak şartıyla teklif
olunacak vazifeyi kabul ve yerine getirmeyi ve işbu talimatnamede yazılı
sebeplerden dolayı tahsisatları kesildiği takdirde, kendileri için hükümetçe
yapılmış olan masrafı yüzde elli fazlasıyla ve aslının faiziyle birlikte
ödeyeceklerine dair muteber bir kefil gösterme ve adli katiplikten onaylı bir
taahhütname verirler (m.13).
Mustafa Necati Bey, 22 Nisan 1928 günü TBMM'de yaptığı bütçe
konuşmasında Avrupa’ya gönderilen öğrencilerle ilgili olarak her sahada
mütehassıs muallimlere ihtiyaç olunduğunu; Avrupa'ya geniş nispette talebe
göndermek ve gelenlerden azami nispette istifade etmenin hayati bir zaruret
olduğunu; gönderilen talebenin hakkıyla istifade etmesi için en kati tedbirlerin
alındığını; gittikleri müesseseleri idare edenlerle daimi muhabere ve
münasebette
bulunarak
talebenin
oradaki
mesaisini
yakından
takip
ettiklerini235 söyleyerek bu konuda verdikleri önemi ve beklentilerini
paylaşmıştır. İcra Vekilleri Heyeti’nin 19.12.1928 tarihinde görüştüğü “ecnebi
memleketlerde talebenin sureti tahsili” ile ilgili hazırladığı kanun layihası,
12.01.1929, 17.03.1929 ve 21.03.1929 tarihlerinde TBMM’de görüşülmüştür.
Bu kanun layihasının 18. maddesinde yaşanan itirazlar sonucu 01.04.1929
tarihinde konu tekrar görüşülmüştür. Yurt dışında öğrenimde bulunan
235
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, Ankara,TBMM Matbaası , 1959, C. 1, s.208.
86
öğrencilerin düzenli ve belirli bir tahsil görmelerini sağlamak için hazırlanan
bu layiha öğrencilerin tek elden idaresi, öğrencilerin iyi seçilmesi, tam bir
tahsil görmeleri için gereken şartların oluşturulması ve öğrenimini bitirip yurda
dönenlerin genel hizmetleri kazanma yollarının elde edilmesi esasları
çerçevesinde hazırlanmıştır.236
08.04.1929 tarihinde ise “Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebe
Hakkında Kanun” adıyla kabul edilmiştir.* Bu kanuna göre237;
Kurumların öğrenci göndermesi: Umumî ve mülhak bütçe ile idare olunan
Devlet daireleri ve tekel idarelerinin, vilâyetlerin, şehremanetleri ile
belediyelerin, ticaret odalarının ve mukavelenameleri mucibince talebe
göndermeye mecbur olan şirketlerin tahsil için ecnebi memleketlere
gönderecekleri talebe bu kanun ahkâmına tabidir. Bu makamlar tarafından
tahsil için ecnebi memleketlere ayrıca memur gönderilmesi caiz değildir.
Memurlardan tahsil için gitmek isteyenler bu kanunun ahkâmına tevfikan
talebe sıfatını iktisaba ve gitmezden evvel memuriyetlerinden istifaya
mecburdurlar.
Dairelerince
staj
maksadı
ile
ecnebi
memleketlere
gönderilecek memurlara bu kanunun şümulü yoktur (m.1).
Kimlerin gönderileceği hususu: Sene sonu imtihanları müteakip tedris
müesseselerinin muallim veya müderris meclisleri toplanarak o senedeki
mezunlarla başkaca daha yüksek bir müesseseden mezun olmamış evvelki
seneler mezunlarından gerek malumat gerek zekâ ve seciye itibarıyla aranan
evsafı haiz olanları müsabakaya girebilmek üzere namzet olarak ayırırlar.
Yalnız askerî fabrikalar umum müdürlüğünden tahsile gönderilmek istenen
talebe için namzetler, imtihanları diğer talebe usul ve şartları dahilinde Maarif
vekâletince yapılmak üzere, mezkûr Müdürlük tarafından seçilir (m.3).
Hangi alanlardan kaç kişi gönderileceği ve hangi birimin sorumluluğunda
olduğu hususu: Bu makamlar göndermek istedikleri talebenin adedini, ihtisas
zümresini
ve
bu
talebede
aradıkları
evsafı
ve
okutmak
istedikleri
TBMM Bütçe Encümeni, Mazbata no. 26, s.2.
Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebe Hakkında Kanun, 1416 sayılı Kanun olarak da
adlandırılır ve bu konuda ayrıntılı bir düzenlemeyi içeren bu kanunun birkaç maddesi
değiştirilerek ve geçici maddeler eklenerek kanun günümüzde de devam etmektedir. Bkz.
Ek:6.
237
T.B.M.M. Kanunlar Mecmuası, Ankara,TBMM Matbaası, Devre:3, İçtima:2, C.7, 1929,
s. 331-333.
236
*
87
memleketleri ve takip etmesini arzu eyledikleri tahsil puanının esaslı
cihetlerini her sene nisan nihayetine kadar Maarif Vekâletine bildirirler (m.2).
Öğrenci gönderilmesinde aranan şartlar: İmtihan merkezlerinde teşkil
edilecek sıhhiye heyetleri namzetlerin muayenelerini yaparak ecnebi
memleketlerinde
tahsillerine
mani
olacak
arızalardan
salim
bulup
bulunmadıklarını tayin ederler. Namzetler bu heyetin vereceği sıhhat
raporlarını almadan müsabaka imtihanlarına giremezler (m.4).
Sınavların duyurulması ve
zamanı: Maarif Vekâleti de o sene ecnebi
memleketlere gönderilecek talebenin evsafını, tahsil şartlarım alâkadar tedris
müesseselerine tebliğ ve gazetelerle ilân eder. İmtihanların yapılacağı tarih,
müessese ve merkez her sene Maarif Vekâleti tarafından tayin ve en az on
beş gün evvel ilân olunur (m.2,6).
Sınavların
Yapılması:
Bu
makamlar
tarafından
ecnebi
memleketlere
gönderilecek talebe Maarif vekâletince müsabaka ile seçilir. İmtihan sualleri
Maarif Vekâletince tayin edilecek mütehassıslardan mürekkep bir komisyon
tarafından tertip olunur. Bu komisyon lüzum gördüğü takdirde sual tanzimini
hariçteki mütehassıslara da havale edebilir. Ancak başka dairelerden
gönderilecek talebenin sualleri tertip edilirken alakadar Vekâletlerden memur
edilecek mütehassıslar dahi âza sıfatıyla komisyona iştirak ederler. İmtihanlar
Maarif Vekâleti tarafından her merkez de teşkil edilecek heyetler huzurunda
yapılır. Bu heyetlerin teşekkül ve çalışma usulleri bir talimatname ile tespit
olunur. İmtihan evrakı, sualleri tertip eden komisyon tarafından tetkik edilir.
Her derse ait imtihan evrakı biri alakadar Vekâlet’ten memur edilmek üzere
en az iki zat tarafından tetkik olunur. Ecnebi lisanı notu diğer derslerden
müsavi derecede not alanlar arasında tercih sebebi olarak nazarı itibara
alınır. Sualleri tertip eden komisyon icabında ders zümrelerine emsal kabul
edebilir (m.2,8).
Sınavları Kazananların Durumu: Müsabakada kazanan ve gönderilmeleri
kararlaştırılan talebeden bu kanun ile kendilerine tahmil edilen mecburiyetleri
ifa edeceklerine dair Maarif Vekâletince birer taahhütname alınır ve bu
taahhütnamelerin tasdikli birer sureti alakadar makamlara verilir (m.10).
88
Öğrenciye verilecek ücretler: Umumî ve mülhak bütçe ile idare olunan
dairelerin tahsilde bulunan veya yeniden gönderecekleri talebe için her sene
bütçeleri ile kabul olunacak tahsisat her daire namına ayrı ayrı maddeleri
ihtiva etmek üzere Maarif Vekâleti bütçesinde açılacak bir fasılda cem olunur.
Diğer
makamlar
kendi
hesaplarına
tahsilde
bulunan
veya
yeniden
gönderilecek olan talebenin Maarif Vekâleti’nden alacakları miktara göre
senelik tahsisatının tediyesini her sene nisan nihayetine kadar Maliye
Vekâletine tahriren taahhüt ederler. Bu taahhüt yekûnu bir taraftan varidat
bütçesine ithal diğer taraftan da Maarif Vekâleti bütçesindeki talebe tahsisatı
faslına bir madde olarak vazolunur. Talebe tahsisatı, bütün talebeye şamil
olmak üzere, her sene Maarif Vekâletinin teklifi ile İcra Vekilleri Heyetince
tespit olunacak aylık miktar ve Maarif Vekâletince tahakkuk ettirilecek zarurî
masraflar mecmuundan ibarettir (m.12,13).
Ücretlerin kesilmesi durumu ve geriye çağrılma: Bir talebenin tahsilini ikmal
etmesi o talebenin tahsil plânında gösterilen merhaleleri geçirmesi demektir.
Hastalık veya her hangi meşru ve fevkalâde bir hal vaki olmadıkça talebenin
tahsil plânında gösterilen müddette tahsilini bitirmemesi o talebenin geriye
çağrılmasını icap ettirir (m.11).
Tahsil Planları ve Süreleri: Şu anda tahsilde bulunan ve bundan böyle
gönderilecek olan her talebeye Maarif vekâletince tahsil şartlarını gösteren
etraflı birer plân verilir. Lüzum ve zaruret takdirinde bu plânlar ikinci madde
hükmü nazarı dikkate alınarak Maarif vekâleti tarafından ta’dil edilebilir (m.9).
Kendi Hesabına Gidenler: Evvelce kendi hesaplarına tahsile gitmiş olan
talebeden
tahsillerine
devam
edemeyecek
vaziyete
düşmüş
olanlar
bulundukları resmi müesseselerde imtihan geçirmiş ve bu imtihanlarda
başarılı oldukları takdirde müfettişliğin mütalaası alındıktan sonra zümresine
ait tahsisat mevcut olmak ve dairesince muvafakat olunmak şartıyla bu kanun
ahkamına tabi talebe arasına alınabilirler. Ecnebi memleketlerde resmi hiç bir
imtihan geçirmemiş olanların bu kanun ahkâmına tabi talebe arasına
alınabilmesi için Maarif Vekâleti’nce açılacak müsabaka imtihanlarına iştirak
etmeleri şarttır (m.20).
89
Öğrencilerin Teftişleri: Maarif Vekâleti ecnebi mekteplerde tahsilde bulunan
talebenin daimî ve muntazam bir surette teftiş ve murakabesi vazifesile
mükellef olmak üzere azamî dört Maarif müfettişinden ve askerî fabrikaları
umum müdürlüğüne mensup bir müfettişten mürekkep bir teftiş heyeti
bulundurur. Her müfettişe müteferrik ve müstacel masraflar için İcra Vekilleri
kararı ile üç bin liraya kadar avans vermeğe Maarif Vekâleti salâhiyettardır.
Müfettişler mühim ve müstacel sebepler dolayısyla bir talebenin bulunduğu
şehir veya müesseseyi tebdil edebilirler. Askeri fabrikalara mensup talebeler
sınıfını muhafaza etmek suretiyle bu ahkâma tabidir. Bu takdirde azamî bir
hafta zarfında Vekâleti, keyfiyetten haberdar ederler.
Müfettişler kendi
hesaplarına tahsilde bulunan Türk talebenin vaziyetini ve çalışmalarını aileleri
tarafından vuku bulacak müracaat üzerine teftiş ederler ve neticeden
kendilerine malumat verirler. Bu talebeden millî şeref ve haysiyeti kıracak
surette hareket ettikleri müfettişler tarafından tespit edilenler, velilerde
talebenin tahsilde bulunduğu memleket elçiliğine ve Maarif Vekâletine bildirilir
(m.14-16).
Yurda Dönüşlerindeki Durumları: Maarif Vekâleti her talebenin tahsilini ikmal
etmesinden altı ay evvel keyfiyeti ait olduğu makama bildirir. Tahsilini ikmal
ile avdet eden talebe üç ay zarfında taahhütname ile merbut olduğu makama
müracaata mecburdur. Müracaatından itibaren mensup olduğu makamca bu
talebeye,
bir
vazifeye
tayin
edilmedikçe,
üç
ay
müddetle,
ecnebi
memleketlerde tahsilde bulunan talebe için itası mukarrer asgarî aylığının
yarısı, aylık tahsisat olarak verilir (m.17).
Hizmet mecburiyeti: Avdet ve müracaat etmiş olan bir talebe ihtisası
dahilinde kendisine teklif olunacak hizmeti kabule mecburdur. Ancak bu
mecburiyet müracaatından itibaren üç ay nihayetine kadar bir hizmete tayin
edilmeyenler için düşer. Birinci maddede sayılı makamlardan belediyeler,
ticaret odaları ve şirketler tarafından tahsile gönderilen talebe müstesna
olmak şartı ile diğer makamlara ait talebe için onuncu maddeye tevfikan bu
talebenin taahhütnameleri ahkâmının tatbiki ile vazifedar olanlar, avdet
edecek talebeyi açıkta bırakmamak üzere zamanında bütçeleri ile tahsisat
teklif etmemek veya münhal bir vazifeyi hazır bulundurmamak gibi ön
90
tedbirleri almada, seçim ve tayin ile mükellef olanlar tahsilden avdet ve
müracaat eden talebeyi ihtisasları dahilinde münhal bir hizmete kanunî
sebepler olmaksızın tayin için gereken muameleleri ifada ihmal ve
gayretsizlik gösterdikleri takdirde o talebenin ecnebi memleketlerde tahsili
uğrunda ihtiyar edilmiş masrafını ödemeye mecburdurlar. Taahhütname ile
merbut olduğu makam tarafından kendisine, müracaatından itibaren iki ay
zarfında iş gösterilmeyen talebeyi üçüncü ay hitamına kadar devletin her
hangi
bir
dairesi
hizmete
tayin
edebilir
ve
bu
takdirde
talebenin
taahhütnamesindeki mecburiyeti kendisini hizmete tayin eden daireye intikal
eder. Geriye çağrılan talebe ile tahsillerini bitirerek üç ay zarfında avdet
eylemeyen ve on yedi ve on sekizinci maddeler uyarınca müracaat ve teklif
olunan hizmetleri kabul etmeyen talebe ile bunlardan mecburî hizmet
müddeti içinde istifa eden veyahut memuriyetten ihraç cezasına uğrayanlar
memurin kanununun altmış dördüncü maddesine tevfikan tahsil masraflarını
faizlerle beraber ödemeye mecburdurlar (m.18,19).
1416 Sayılı Kanun ile Avrupa ülkelerine lise ve yüksek okul mezunları
arasından sınav ile öğrenci gönderilmesi yasal güvenceye kavuşturulmuş ve
öğrencilerin seçilme ve gönderilme işlemleri, sınavların yapılış biçimleri,
öğrencinin gittiği ülkedeki yapacağı faaliyetler ve yasal yükümlülükleri
belirlenmiştir.
Avrupa’ya Öğrencİ Gönderilmesi İçİn Yapılan Sınavlar
1416 sayılı Kanun yürürlüğe girene kadar orta okul, lise ve
yükseköğretim
mezunlarından
gönderilmişlerdir.
Yurt
dışına
öğrenciler sınavla
gönderilen
yurt dışına
öğrenciler
bir
eğitime
talimatname
çerçevesinde sınavla seçilmişler ve öğrenim süreçleri bu talimatnamelere
göre düzenlemiştir. Maarif Vekaleti yurt dışına gönderilecek öğrencileri
seçmek amacıyla Avrupa Konuru adı verilen sınavları düzenleme kararı
almış, 1924 Ekim’inde Cumhuriyet’in birinci yıldönümü kutlama programı
çerçevesinde ilk sınavı açmıştır. Sınav sonuçlarına göre 22 kişiden oluşan ilk
91
grup Almanya ve Fransa’da öğrenim görme şansı yakalamıştır. 238 Bu sınav
için başvuran 28 kişi arasında liselerden yeni mezun olanlar ile orta okul ve
liselerde öğretmenlik yapanlar ve müfettişler de bulunmaktadır. 239 Her yıl
düzenli olarak çeşitli Avrupa ülkelerine farklı alanlardan öğrenci ve
öğretmenler sınavla yurt dışı eğitimine gönderilmişlerdir. Maarif Vekâleti
dışında diğer Vekâletlerde yurt dışına öğrenci göndermişlerdir.
Bu kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren çeşitli Vekâletler, kurumlar
ve kuruluşlar göndermek istedikleri öğrenci sayılarını, tahsil zümresini,
öğrencide aradıkları özellikleri, okutmak istedikleri ülkeleri ve takip etmelerini
istedikleri tahsil planlarını her yıl Maarif Vekilliği’ne bildirmektedirler; ancak
bunun karar vericisi ve hangi okula gönderileceği MTT Heyeti tarafından
belirlenmektedir. Sınavlara ilişkin duyurular dönemin gazete ve dergilerinde
belirli aralıklarla ilan edilmiştir. Örneğin Cumhuriyet gazetesinde farklı
tarihlerde sık sık duyurular verilir.240 Maliye Vekaleti, İstatistik Genel
Direktörlüğü, Posta Genel Direktörlüğü, Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim
Şirketi, Denizyolları idaresi, Maden Tedkik ve Arama Enstîtüsü gibi çeşitli
kamu kurum ve kuruluşlarının yapacağı sınavlar ve duyuruları da bunlar
arasındadır. Örneğin Denizbank, makine ve inşaiye mühendisi yetiştirmek
üzere Avrupa’ya talebe göndermeye karar ermiştir. İlana göre;241 gidecek
talebenin Avrupa’da esaslı bir tahsil ve staja tabi tutulabilmesi için ortamektep
mezunları dahi alınacaktır. Başvuru koşulları arasında nüfus hüviyet cüzdanı,
orta veya daha yüksek mekteb şahadetname sureti ve tam teşekküllü resmî
hastaneden alınmış sıhhat raporu yer almaktadır. Türkiye Şeker Fabrikaları
Anonim Şirketi de Avrupa’ya öğrenci gönderen kuruluşlar arasındadır. Buna
göre, burada bir yıl staj yaparak iş, yabancı dil ve bilgi bakımından gereği gibi
hazırlandıktan sonra sıhhat ve kudretleri en iyi birkaç lise mezunu kimya
238
Şarman, a.g.e., s. 9. Her ne kadar Şarman’ın paylaştığı bilgilere göre 22 kişinin
gönderildiği belirtilse de kendisi de bu tarihte yurt dışına gönderilen Sadi Irmak, 150 kişinin
sınava başvurduğunu ve 11 kişinin yurt dışına gönderildiğini belirtmektedir. Ancak bu farklılık
tek seferde öğrenci gönderilmediğini, aynı yıl içerisinde bir başka grubun da gönderildiğini
gösteriyor olabilir. Bkz. Sadi Irmak, “Atatürk’ü Anarken”, Atatürk Araştırma Merkezi
Dergisi, C.1, S.1,1984, s.164-66.
239
Fon no: 180.09.0.0.33.178, BCA.
240
Bkz. 1,5,18,27 Aralık 1930 tarihli Cumhuriyet Gazeteleri. Ayrıca farklı tarihlerde de bu tür
ilanlara rastlanmaktadır.
241
22 Eylül 1938 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s.2.
92
sanayi, elektrik ve makine yüksek mühendisi alanlarında yetiştirilmek üzere
Almanya’ya gönderilecektir. Staja kabulde bilhassa fen derslerinde not
vaziyetleri, Almanya’ya gönderilmede ise staj neticeleri esastır. Başvuru
koşulları arasında hal tercümesi, sıhhat raporu, mezuniyet olgunluk notlarının
tasdikli suretleri, 9x12’lik üç tane boy fotoğrafı yer almaktadır.242
İktisat Vekâleti’nin yapacağı sınavlar da gazete sayfalarında yer
bulur.243 Denizyolları idaresi
de Avrupa’ya
talebe gönderecektir. Son
senelerde, gemi inşaiyeciliği ve makine tekniği yeni yeni tekemmüllere
mazhar olmuştur. Denizyolları idaresinin Avrupa’ya ısmarladığı vapurlarda
makine kısımları itibarıyla en müterakki tekniğe göre hazırlanmaktadır. Bu
keyfiyet nazarı itibara alınarak gemi makinistlik ve çarkçılığında mütehassıs
gençler yetiştirilmesi kararlaştırılmıştır. Denizyolları idaresi yakında Avrupa’ya
birkaç genç gönderecektir. Yüksek Deniz Ticaret mektebi mezunları
arasından müsabaka ile seçilecek olan bu gençler gemi inşaiyeciliğinde ileri
memleketlerin şantiyelerinde staj göreceklerdir.244
Hatta dönemin tanınmış ve zengin isimleri de her sene masrafları
kendileri tarafından karşılanmak üzere Avrupa’ya öğrenci göndermişler ve
taahhütte bulunmuşlardır ve bu duyurular da gazetelerde yer bulmaktadır. *
Öğrenciler Darüşşafaka gibi bazı okulların yapılan bağışlar sonucunda
kendilerinin karşıladığı burslarla da öğrenim için Avrupa’ya gönderilmişlerdir.
Örneğin bu yolla 1932 senesi mezunlarından İsmail Âli Efendi mühendislik
tahsili için Paris'e gönderilmiştir.245
Sınav başvuru süresinin uzatıldığı duyurusu da gazetelerde yer bulur.
Örneğin; Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü Genel Direktörlüğünden: 20
Maden mühendisi ve 10 Jeolog yetiştirmek üzere müsabaka ile Avrupa’ya 30
242
Bu konuda bkz. 25- 30 Haziran, 5, 9 ve 11 Temmuz 1938 tarihli Cumhuriyet Gazeteleri,
s.4.
243
Duyuruda, İktisat Vekâleti’nin bu sene liselerden mezun olan talebeden bir kaçını
bankacılık tahsili için Avrupa’ya göndermek üzere ağustos nihayetinde bir müsabaka
açacağı duyurulur, Bkz. 1 Ağustos 1930 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s.2.
244
24 Temmuz 1937 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s.2.
*
Örneğin, dönemin iktisatçı ve zengin doktorlarından Celal Muhtar Bey, bu konuda bir
taahhütte bulunur, ancak bu sözünü yerine getirmediğinde konu gazetede gündeme gelir. Bu
konuda bkz. 11 Haziran 1931 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s.3
245
030.10.00.00.117.817.3 nolu belge, Baş Vekâleti Riyasetinde Cemiyeti Tedrisiye
İslamiye.
93
talebe tahsile gönderilecektir. İsteklilerin şu şartlara haiz olması lâzımdır.
Türk olmak, Maden ocaklarında çalışabilecek kabiliyette ve sıhhati tam
olmak, lise mezunu olup Fransızca, İngilizce ve Almanca dillerinden birisini
okuyup yazabilmek, yaşı 18’den aşağı ve 25’ten yukarı olmamak. Maden
mühendisliği için yapılacak olan sınavda, hendese, cebir, hayvanat, mihanik,
fizik, kimya ve bu dillerden birinden; jeologluk için ise, riyaziye “hendese ve
cebir”, hayvanat, nebatat, jeoloji, kimya ve bu dillerden birinden246 sorular
sorulacaktır. Ayrıca adaylar, ileride tahsilde bulundukları süre kadar mecburî
hizmete tâbi olduklarından bir taahhütname verecekler ve bir de kefil
göstereceklerdir.
Bazı mesleklerde yetişmiş insan gücü ise sadece Avrupa’ya öğrenci
gönderilerek oluşturulmaya çalışılmıştır. Bu ihtiyacın ortadan kısmen kalktığı
ve artık kendi ihtiyacı olan elemanı kendisi yetiştirmeye başladığında
kurumun bu gelişimi bir müjde olarak gazetelerde yer bulmuştur. Örneğin;
İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi’nden 7 kimya mühendisinin mezun olduğu
1938 yılında, gazetede bu mezuniyet yer bulmuş ve “çok lüzumlu olan bu
ihtiyacın
şimdiye
kadar
Avrupa’ya
talebe yollamakla
temin
edildiği”
247
duyurulmuştur.
Yapılan sınavlarda başvuran adaylardan ne kadarının kazanacağı
belirli değildir ve kontenjan veya başvuranlar kadar değil, başarılı bulunanlar
kadar öğrenci gönderilmiştir.
Başvuru az olduğunda sınavların yeniden
yapılması durumlarıyla da karşılaşılmıştır. Örneğin, 1931 yılında Harita
Umum Müdürlüğü tarafından Avrupa’ya mesaha (ölçüm) mühendisliği için
gönderilen öğrenciler için açılan sınava az sayıda ve ehliyetsiz öğrenci
katılması nedeniyle yeniden bir sınav yapılması kararlaştırılmıştır. 248
Kontenjandan öte başarılı bulunan öğrencilerin gönderilmesi konusuna
1934 yılında Adliye Vekaleti hesabına Hukuk tahsil etmek üzere İsviçre’ye
dokuz öğrenci gönderilmesi kararı alınmasının sonucunda, sınava giren
246
12 Şubat 1937 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s.9.
12 Ekim 1937 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s.8.
248
12.02.1931 tarihli MTTH kararı.
247
94
öğrencilerden altısının sınav kağıtları başarılı bulunması ve diğer üç öğrenci
için de yeniden sınav yapılması durumu örnek olarak verilebilir. 249
Bazen de ne kontenjan ne de başarılı olmanın ölçüt olarak
değerlendirilemediği özel durumlar da ortaya çıkmıştır. Örneğin,
1936
yılında İstatistik Genel Direktörlüğü hesabına İstatistik tahsil etmek üzere
yabancı memlekete gitmek için yapılan sınava başvuran dört öğrenciden biri
başarılı bulunmuştur. Buna göre İstanbul Yüksek İktisat ve Ticaret Okulundan
Orhan Kubat başarılı olmuştur.250 Ancak Kubat, Ziraat Bankası’na taahhüt
nedeniyle gitmekten vazgeçmiş ve bunun üzerine sınavda üçüncü derecede
başarılı bulunan Mahmut Feyyaz’ın gönderilmesi kararlaştırılmıştır. 251 Daha
önceden İstatistik tahsili için Amerika’ya gönderilen ve tahsilini bitirmeden
yurda dönen Mustafa Hasan’ın yerine de sınavı ikinci derecede kazanan
Ankara Hukuk Fakültesi mezunlarından Sami gönderilmiştir. 252 Benzer bir
duruma İstatistik Umum Müdürlüğü hesabına 1934 yılında yabancı
memleketlere üç öğrenci gönderilmesi örnek olarak verilebilir. Sınava giren
ve başarılı bulunan üç öğrenciden biri olan Mehmet Şahab, mecburi hizmeti
olması
nedeniyle,
yerine
sınavda
dördüncü
olan
Şevket
Kayan
253
gönderilmiştir.
Bazen de öğrenci başarılı bulunup, gönderilemediği durumlar
olmuştur.
Örneğin,
Güzel
San’atlar
Akademisinin
yetiştirdiği
güzide
insanlardan birisi olan Melâhat Hanım, Maarif Vekaletinin açtığı ressamlar
arasında yapılan sınavda birinci olmasına karşın, tahsisat olmadığı için
gönderilememiştir.254
Sınavların Yapılışı ve İçeriği
Sınav sorularının belirlenmesi ve sınav evraklarını incelemek MTTH
azalarından birisinin başkanlığında oluşturulan komisyon üyeleri tarafından
yapılmıştır. Bu üyeler bakanlığın merkez teşkilatındaki umum müdürlerden,
249
15.11.1934 tarihli MTTH kararı.
20.10.1936 tarihli MTTH kararı.
251
19.11.1936 tarihli MTTH kararı.
252
20.10.1936 tarihli MTTH kararı.
253
29.12.1934 tarihli MTTH kararı.
254
20 Kasım 1934 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s.2.
250
95
şube müdürlerinden, müfettişlerden ve çeşitli kademedeki okul müdürü ve
alan öğretmenlerinden oluşmaktadır. 255 Sınavlar farklı kurumlardan alanında
yetkin insanlar tarafından yapılmıştır. Öyle ki sınav evrakları incelenirken,
fizik sınavından kopya çektikleri anlaşılan ülkenin farklı kentlerinden 17
öğrenci sınavdan çıkarılmıştır.256
Avrupa’ya öğrenim için gönderilen öğrencilerin sınav kağıtlarını
inceleyen öğretmenlere, çalışma saatlerinin dışındaki bu hizmetlerine karşılık
olarak belirli bir ücret verilmiştir. Örneğin, 1937 yılında görev alan
öğretmenlere 25’er lira ücret verilmiştir.257
Sınav soruları aynı içerikte olup, mühürlü bir zarf içerisinde Erzurum,
Diyarbakır, Edirne, İzmir, Adana, Ankara, İstanbul, Trabzon, Bursa gibi
merkez Maarif Eminlikleri’ne gönderilmiş ve sınavlar buralarda yapılmıştır.
Öğrenim için gönderilecek öğrencilerin gönderildikleri alana yönelik
sorular sorulmuştur. Öyle ki, Kız ve erkek meslek okullarından mezun olanlar
için de gönderilecekleri alanlara yönelik erkek ve kız öğrenciler için farklı
sorular sorulmuştur. Ecnebi Lisanından sınava giren adaylara Fransızca,
Almanca ve İngilizceden oluşan çeviri metinleri, bu dillerde Maarif Vekaletine
bir durumu anlatacakları yazı ile Türkçe ve Edebiyat soruları sorulmuştur.258
Lise mezunlarından sınava girecek olan adaylar ise Türkçe, Tarih, Coğrafya,
Riyaziye, Fizik-Kimya, Tabiye ve Yabancı Dil derslerinden sınava girmek
zorundadırlar.
259
Bu sorular her adayın umumî malûmat seviyesini ve talip
oldukları gruptan iktidarlarını yoklamaya yönelik sorulardan oluşacaktır. 260
Sınavlarla
ilgili
özel
talimatnameler
hazırlanmıştır.
Bu
talimatnamelerden bir kısmı sınavlara yönelikken bir kısmı da sınava girecek
öğrencilerin seçilmesine yönelik konuları içermektedir. Sınavlara yönelik
talimatnamelerde sınavların nerede yapılacağı, kimlerin katılacağı, nasıl
255
10.08.1932 tarihli MTTH kararı.
08.11.1933 tarihli MTTH kararı.
257
Başvekâlet Umum Müdürlüğü 01.04.1937 tarihli kararı, Fon no:030.0.18.01.02.73.26.007,
BCA. Bu ücret aynı tarihte yurt dışında bulunan bir öğrenciye ödenen aylığın yaklaşık
% 22’sine denk gelmektedir. Dolayısıyla sınav komisyonunun aldığı ücretin dolgun olduğu
söylenebilir.
258
Bu konularda bkz. Fon no: 180.09.39.209, BCA.
259
13.7.2.1933 tarihli MTTH kararı.
260
Ayrıntılı bilgi için bkz. 30.07.1932 tarihli MTTH kararı.
256
96
yapılacağı, yapılacaklar sınavlar, sınav süreleri, sınav süresince yapılacak
işler, sınavlarda nelere dikkat edileceği, bu sınavların nasıl değerlendirileceği
gibi konular yer almaktadır. Ayrıca okul türlerine göre, yapılacak sınavın
farklılaşması gibi durumlara karşın da farklı talimatnameler hazırlanmıştır. Bu
duruma, erkek ve kız sanat okulları mezunları için yapılan sınavlara yönelik
hazırlanan talimatnameler örnek olarak gösterilebilir.
Liselerde yapılacak sınavlar için hazırlanan talimatnameye göre: 261
1. Müsabaka imtihanına Maarif Vekaletince gönderilen listelerde
isimleri yazılı olanlar girecekler.
2. Sınav merkezleri İstanbul için İstanbul Erkek Lisesi ve vilayetler
için de mahallî erkek liseleridir.
3. Adaylar bulundukları mahalle en yakın sınav merkezinde sınava
gireceklerdir.
İmtihan
merkezlerinde
oluşturulan
sıhhiye
heyetince muayene edileceklerdir. Bu heyetin vereceği sıhhat
raporlarını almadan Müsabaka imtihanına giremezler.
4. Avrupa’ya tahsile gitmek isteyen lise mezunları şu derslerden
imtihan olacaklardır: Türk Edebiyatı, Ecnebi Lisanı, Riyaziyat,
Tabiiyat, Fizik-Kimya, Tarih-Coğrafya, Arkeoloji.
Bütün adaylar, Türk Edebiyatı ve Ecnebi Lisanı imtihanında
sorulan tüm sorulara cevap vermeleri gerekmektedir. Bu
sınavlarda sorular iki kısma ayrılır: Genel ve ortak sorular ile
zümrenin (tahsile gidilmek istenilen alan) özel sorularıdır.
5. İmtihan heyeti imtihan icra olunacağı mektebin müdürü veya
müdür muavininin riyaseti altında beş azadan oluşacaktır.
Sınava girecek öğrencilerin seçilmesine yönelik talimatname ise
ayrıntılı biçimde altı maddeden oluşmaktadır. Bu talimatnameye göre sınava
girecek adayları okulların öğretmen meclisleri seçecektir. Seçimde; talebenin
çok sıhhatli olması, bünyesinin sağlam ve ruhî muvazenesinin tam olması
(tıbbî muayene ve talebenin tahsili esnasında gösterdiği ruhî tezahürlere
nazaran belirlenecektir), tahsil edeceği ders zümresinde malûmat, alâka ve
261
13. 08. 1932 tarihli MTTH kararları. On bir maddeden oluşan bu talimatnamede, sınavın
nasıl yapılacağı ve sınav bitiminde nasıl bir süreç izleneceği gibi konular da ayrıntılı olarak
verilmiştir.
97
zekâ itibariyle arkadaşları arasında temeyyüz etmiş bulunması, milî seciyesi
kuvvetli ve ahlâkı mazbut olması durumlarına dikkat edilecektir.
262
Bu
duruma örnek olarak, Harita Umum Müdürlüğü hesabına “Géodesie” tahsili
için yapılan sınavda ikinci olan iki öğrenciden Ekrem Efendi’nin Avrupa’ya
gönderilmesi durumu verilebilir.
Galatasaray Lisesinden Hüseyin Cemil
Efendi’nin lisan ve umum derslerinden aldığı notlar, Ekrem Efendi’nin aldığı
notlardan bir fazla ise de Riyaziye ve Coğrafya bilgisinin bu tahsilde daha
önemli olduğu düşünülerek, lisan hariç olmak üzere yapılan değerlendirme
sonucunda Ekrem Efendi’nin gönderilmesi kararlaştırılmıştır.263
Yurt Dışına Gönderilen Öğrenciler ve Gönderildikleri Ülkeler
Ulus devletlerin tarih sahnesine çıktığı 19. yüzyıl, eski dini motivasyon
yerine politik bir amacın geçtiği ve cahilliğe karşı savaşın yeni bir ideal olarak
benimsendiği bir düşüncenin de hakim olduğu bir dönemdir. Bu düşünceye
sahip olan
beş milletin*
eğitim reformları da dünyanın her tarafında ilgi
görerek örnek alınmaya başlamıştır. Eğitim reformları arasında
Kıta
Avrupa’sının eğitimi merkezileştirerek bakanlığa bağlama fikri, okulların
devlet kontrolüyle gelişmesi ve dini okulların durumu, nesnel eğitim, bilim
eğitimi gibi öğeler örnek gösterilebilir.
264
Avrupa’daki gelişmeleri yakından
takip eden Osmanlı Devleti, eğitim alanında da siyasi ilişkilerinin sonucu
olarak başlangıçta Fransa sonraları ise Almanya’daki eğitim modellerini
örnek almaya başlamıştır. Özellikle II. Meşrutiyet dönemi ve Cumhuriyetin
erken döneminde Almanya’nın etkisi belirgin biçimde gözükmektedir.
Kuşkusuz bunda Almanya ile artan siyasi ilişkilerin önemi büyük olsa da,
özellikle Heidelberg, Zürih, Berlin, Münih, Leipzig gibi üniversitelerinin 20.
yüzyılın bilim merkezi olmasının da büyük katkısı olduğu söylenebilir. Elbette
bilim merkezi olmasının bilim alanlarında yapılan çalışmalar ve yeniliklerle
ilişkili olduğu söylenebilir. Bu dönemde Almanya’da dünyanın başka bir
yerinde bilinmeyen akademik özgürlük ilkelerine ve araştırmaya adanmış
262
14. 07.1932 tarihli MTTH kararı.
09.11.1931 tarihli MTTH kararı.
*
Bunlar, Almanya, İngiltere, Fransa, İtalya ve Birleşik Devletleri’dir.
264
Ellwood P. Cubberly, Eğitim Tarihi, C. II, Yeryüzü Yayınları, Ankara, 2004.
263
98
yeni bir üniversite türü gelişmişti. Hem akademik özgürlük hem de araştırma
imkanları profesörlere sağlandığı gibi öğrencilere de sağlanmaktaydı.
Dolayısıyla
265
bu ülkeye diğer ülkelerden daha fazla sayıda öğrenci
gönderilmesinde bu etkenlerin etkili olduğu söylenebilir. Ayrıca yoğun olarak
Fransa ve Almanya’ya öğrenci gönderilmesinde kuşkusuz bu iki ülkenin
dönemin çağdaş eğitim akımlarının kaynağı olmasının sonucu olduğu
söylenebilir. Bu akımlar arasında, Ovide Decroly’nin Ermitage Okulu,
J.J.Rousseau’nun Emile’i, George Kerschensteiner’in İş Okulu, Frobel’in
Oyun ve Oyuncakları, Albert Malche’nin Yeni Terbiyesi gibi çağdaş akımlar
gösterilebilir.266
Öğrenci Gönderilen Ülkeler ve Gönderilen Öğrenci Sayıları
Öğrenci gönderilen ülkeler ve öğrenci sayılarına ilişkin bilgiler ulaşılan
belgelerle sınırlıdır. Bu sınırlılık içerisinde, dönemin Maarif Vekilliği’nin,
Başvekâlet Umum Müdürlüğü’nün ve CHF’nin tuttuğu kayıtlardan ulaşılabilen
belgeler ve istatistiklere göre, çalışma kapsamındaki tarih aralığında, 1923
yılından
itibaren
öğrenci
bulunan
ülkeler
ve
öğrenci
sayıları
gösterilebilmesine karşın, kaç kişinin gönderildiği bilgisi kesin olarak, 1933-34
yıllarından itibaren verilebildiği söylenebilir. Diğer bir ifadeyle, yıllara göre
kaç kişinin gönderildiği bilgisi 1933 yılından itibaren verilebilmektedir. Ayrıca
1924-27 yılları arasında Avrupa’da çeşitli Vekâletler ve kendi hesabına
öğrenim
görenlerin
cinsiyetlere
göre
dağılımı
yerine
sadece
sayısı
verilebilmektedir. 1923-24 ders senesi zarfında 31 öğrenci öğrenim
görmektedir. Bu öğrencilerin ne zaman gönderildiğine ilişkin bir bilgi
olmamakla
beraber,
Cumhuriyet
idaresi
tarafından
gönderilmedikleri
söylenebilir. Yurt dışına ilk öğrenci grubu “Cumhuriyet’in birinci yıldönümü
kutlama programı çerçevesinde açılan ilk sınavla”267 gönderilmiştir. 31
265
Duane P. Schultz, Sydney Ellen Schultz, Modern Psikoloji Tarihi, Kaknüs Yayıncılık,
İstanbul, 2002,s.99.
266
Ersoy Taşdemirci, “Yüzyılımızın Balından Günümüze Kadar Türkiye’de Öğretmen
Yetiştirme Sisteminde Çağdaş Pedagoji Akımları”, Reform pedagojisi, eğitim bilimleri,okul
reformu, öğretmen eğitimi ve Dr. Halil Fikret Kanad (Modern pedagoji açısından Türk
Alman ilişkiler - 1900'den günümüze), Haz. Berka Özdoğan, Helga Schwenk, Selçuk
Uygun, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 2002,s.63-95.
267
Şarman, a.g.e., s. 9.
99
öğrenciden 14’ü kendi hesaplarına yurt dışına öğrenime gidip daha sonra
Vekâletin yardımına ihtiyaç duymuşlardır. Maarif Vekâleti bu öğrencileri
talebe-i muavine statüsünde kabul etmiş ve öğrencilere talebe-i asliyeye
mahsus tahsisatın yarısı kadar tahsisat vermiştir.268 1924-25 ders senesi
zarfında çeşitli alanlardan toplam 50 kişi öğrenim görmektedir. Bunlardan
36’sı Maarif Vekâleti adına, 14’ü ise kendi hesaplarına yurt dışına öğrenime
gidip daha sonra, talebe-i muavine statüsüne kabul edilen öğrencilerdir.269
Dolayısıyla bu 14 öğrenci de tablo 4’te gösterilmiştir. 1925-26 ders senesi
zarfında ise 47 öğrenci öğrenim görmektedir. Bunlardan 3 öğrenci çeşitli
Vekâletlerden Avrupa’ya gönderilen öğrencidir. 1925 yılında Avrupa’da
bulunan öğrenci sayıları şöyledir:270 Maarif Vekâleti 55; Ticaret Vekâleti 25;
Ziraat Vekâleti 11; Nafia Vekâleti 8; İdareler 15; kendi hesabına öğrenim
gören öğrenci sayısı 151’dir. Dolayısıyla Maarif Vekâleti adına öğrenim
görenlerin sayısının 55 olması, aşağıdaki tablo 4 ve 5’teki sayılarla
karşılaştırıldığında,
tabloda
diğer
Vekâletlerin
gönderdiği
öğrencilerin
gösterilmediği söylenebilir.
19.07.1927 tarihinde Maarif Vekilliğinin yayımladığı bir yazıda, elçilik
ve müfettiş raporlarından da anlaşılan,
bazı vilayetlerin çeşitli alanlardan
öğrenci gönderdikleri ve gerekli olan şartlardan ve irşaddan mahrum oldukları
için gittikleri yerlerde kendilerinden beklenen tahsili temin edemeyecek bir
halde oldukları belirtilmektedir. Bu yazıda halkın verdiği para ile Avrupa’ya
giden öğrenciden azami biçimde istifade edebilmek için Vekâletin yakında bir
talimatname
yayımlayacağı
bildirilse
de
1927
yılında
düzenlenen
talimatnamede, diğer Vekâletlerin öğrenci gönderimine ilişkin bir bilgiye
rastlanmamaktadır. İlave olarak bu yazıda vilayetlerin göndermek istedikleri
mesleklerin önceden bildirilmesi ve vilayetin bildireceği tarzda sınav
yapılacağı ve vekaletin belirleyeceği okullara gönderilmesi için bunun şart
olduğu;
vilayetlerin vekalete haber verilmeksizin öğrenci göndermemesi
isteğinde bulunulur.271 Ayrıca, 1929 yılında çıkarılan 1416 sayılı Kanun’unun
Bkz. Maarif Vekâleti İhsaiyat Mecmuası,1339-40,s.36,37.
Bkz. Maarif Vekâleti İhsaiyat Mecmuası, S.2, C.2, 1927, s.6.
270
Fon no: 180.09.34.181, BCA.
271
Fon no:180.09.38.201,BCA.
268
269
100
birinci maddesinde belirtilen “umumî ve mülhak bütçe ile idare olunan kurum
ve kuruluşların öğrenim için yabancı memleketlere gönderecekleri öğrencinin
bu kanuna tabi olması ve bunun dışında gönderilmesinin uygun olmaması”
ifadelerinin yer alması tablo 4’teki bu tarihten itibaren ortaya çıkan belirgin
artışta diğer Vekaletlerden gönderilenlerin de gösterildiği anlamına gelebilir.
Ancak
Avrupa’da
bulunan
öğrencilere
gönderilen
“Ulus”
gazetesinin
gönderilen öğrenci adres ve kayıtları incelendiğinde tablodaki istatistiklerden
farklı sayılar olduğu belirlenmiştir. Örneğin, 16.06.1937 tarihli bir yazıda,
sadece Kültür Bakanlığı hesabına tahsil görenlerin sayısı Fransa’da 58, diğer
Vekaletler adına tahsil görenlerin sayısı bu ülkede 29’dur.272 Diğer bir
ifadeyle, sadece Fransa’da tahsil görenlerin sayısı tüm Vekaletler için toplam
87’dir.
Tablo 5’te ise bu ülkede 1936-37’de 44,
1937-38’de 35 öğrenci
olduğu gözükmektedir. Dolayısıyla oluşturulan bu tablolarda yurt dışında
bulunan öğrenci sayılarından öte, sadece Maarif Vekâleti hesabına
Avrupa’ya gönderilen öğrenci sayılarının gösterildiği sonucuna ulaşılabilir.
Ancak kendisine Ulus gazetesi gönderilen Kültür Bakanlığı adına öğrenim
gören öğrenci sayısı ile (58) tablo 5’teki 1936-37 yılındaki öğrenci sayısının
(44) birbirinden farklı olması, bu istatistiklerin iki farklı durumu, yıl ve eğitim
öğretim dönemlerini göstermesinden kaynaklanan bir farklılık olduğu
düşünülebilir. Kuşkusuz bu durumun gelen öğrenci ve yeni gönderilen
öğrencilerin hareketliliğinin sonucu olduğu söylenebilir.
Tablo 4’teki 1928-1929 yılından itibaren öğrenci sayılarındaki artışın
ise diğer Vekâletlerden gönderilenlerin dahil edilmesinden değil,
sadece
öğrenci gönderilmeye verilen önemin sonucunda gerçekleştiği düşünülebilir.
Diğer bir husus ise bu sayılarda kendi hesaplarına öğrenim görenlerin
gösterilip gösterilmediğidir. Benzer biçimde 1925 yılında çeşitli Vekâletler
adına Avrupa’da bulunan öğrenci sayılarına bakıldığında tablo 4’te bu
durumda olan öğrencilerin gösterilmediği, ancak 1416 Sayılı Kanun’unun
yirminci maddesi uyarınca öğrencilerin, bu kanuna tabi öğrenci arasına
alındığında gösterilmiş olabileceği söylenebilir.
272
Fon no: 490.01.1246.152.1.109, BCA.
101
Avrupa’ya gönderilen / Avrupa’da bulunan öğrenci sayılarına ilişkin
olarak ulaşılan bilgi ve belgelerden oluşturulmuş olan tablo 4 ve 5’teki
istatistiklerden, 1924-25 yılındaki öğrencilerden 14’ü, 1925-26 yılındaki
öğrencilerden 3’ü, 1926-27 yılındaki öğrencilerden 2’si kendi hesaplarına
gidip daha sonra çeşitli nedenlerle talebe-i muavine statüsüne alınan, talebe-i
asliyeye mahsus tahsisatın nısfı (yarısı) kadar tahsisat verilen öğrencilerdir.
Dolayısıyla bu öğrenciler de tablo 4 içerisinde gösterilmiştir.
Sonuç olarak, Tablo 4’te görüleceği üzere, Avrupa’ya öğrenim için
gönderilen ülkeler 1923-24 yılında Fransa, Almanya, Macaristan, İsviçre ve
Amerika’dan oluşan 5 ülkeyle sınırlıdır. Cumhuriyetle birlikte öğrenci
gönderilen ülkeler 1924-25 yılında Fransa, Almanya, Macaristan, Avusturya,
İsveç ve İsviçre’den oluşan 6 ülke ile sınırlıyken273; 1925-26 yılında İtalya’nın
eklenmesiyle ülke sayısı 7 ülkeye çıkmıştır.274
Avrupa’ya öğrenim için
gönderilen ülke sayısı 1929-30 yılından itibaren Rusya hariç on bir ülkedir.
Bu ülkeye öğrenci gönderilmesi 1935 yılından itibaren başlamıştır. Diğer
ülkeler Almanya, Fransa, Belçika, İsviçre, İngiltere, Avusturya, İtalya,
Çekoslovakya, Macaristan, İsveç ve Amerika’dır. 1939-40 yılına gelindiğinde
ise öğrenci gönderilen ülkeler Almanya, İsviçre, İngiltere, Amerika, Fransa ve
Macaristan olmak üzere 6 ülkedir.
Öğrenci gönderilen ülkeler tablosunda
yer almayan Çin veya Japonya’ya* da öğrenci gönderildiği söylenebilir.
Örneğin 1930 yılında, Eski Türk tarihi tetkikatı için Çin lisan bilgisini artırmak
isteyen Raif Efendi’nin Çince bilgisi Çin’in Paris Konsolosu ve Sefaret Erkanı
ve Paris Elsinei Şarkiye Mektebi ile Japon üniversitesinde
muhabere
derslerini takip ettiği Ankara Japon Sefarethanesi tarafından kaydedilmesi
sonucunda, Çin veya Japonya üniversitelerinden birine gönderilmesine karar
Bkz. Maarif Vekâleti İhsaiyat Mecmuası, S.2, C.2,1927,s.6. Mecmuanın adı Dersaadet
ve Vilayate Kain Mekatib-i Resmiye ve Hususiyeye ve Dersaadette Bulunan Medaris-i
İslamiye ile Kütüphanelere Dair İstatistik Mecmuası olarak da geçmektedir.
274
Fon no: 180.09.35.207, BCA; İhsaiyat Mecmuası, S.3, C.3,1928,s.4-6.
*
Aslında Japonya’ya öğrenci gönderilmesi Meşrutiyet döneminde de olmuştur. Dönemin
dergilerinden birisi olan Sebilürreşad (Sırat-ı Müstakim) dergisinde “Japonya’ya talebe
i’zâmı” başlıklı bir yazıda dönemin isminin açıklanmasını istemeyen yardımseverlerinden
birisinin üç öğrenciyi şarkın müterakki ve en ciddi bir kazası olan Japonya’ya tahsil için
gönderdiğini yazmaktadır. Bu konuda bkz. Sebilürreşad, 11 Teşrinisani 1326, İstanbul, s.
208. Ayrıca, dönenim Muallim dergisinde Japonya eğitim sistemiyle ilgili Tabiat Ve Terbiye Japonya Mektepleri başlıklı Nafi Atuf Bey tarafından bir makale yayımlanmıştır. Bkz.
Muallim, S. 18, C.2, 1332, s. 632-635.
273
102
verilmiştir.275 Ayrıca 1938’den itibaren Danimarka,
Polonya, Romanya,
Yugoslavya, Hollanda, Kahire ve Gazze’ye de ihtisas için asker ve devlet
memurları da gönderilmiştir.276
275
25.10.1930 tarihli MTTH kararı.
28.11.1938; 03.12.1938 ve 09.04.1939 tarihli belgeler, Fon no: 030.18.1.2.85.99.6,BCA;
030.18.1.2.85.101.18, BCA; 030.18.1.2.86.31.3,BCA.
276
103
Tablo 4. 1923-1932 yılları arası yurt dışında bulunan öğrenci sayıları ve gönderildikleri ülkeler277
1923-24
1924-25**
1925-26
1926-27
1927-28
1928-29
Ülkeler *
E
K
T
E
K
T
E
K
T
E
K
Almanya
16
2
18
-
-
20
-
-
15
-
-
9
6
-
6
32
Avusturya
-
-
-
-
-
1
-
-
2
-
-
3
2
-
2
Çekoslovakya
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
İsveç
-
-
-
-
-
2
-
-
2
-
-
3
3
Fransa
9
-
9
-
-
22
-
-
23
-
-
34
Belçika
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
İsviçre
1
-
1
-
-
3
-
-
2
-
İtalya
-
-
-
-
-
-
-
-
1
İngiltere
-
-
-
-
-
-
-
-
Macaristan
2
-
2
-
-
2
-
Amerika
-
1
1
-
-
-
Rusya
-
-
-
-
-
Toplam
28
3
31
-
-
277
T
E
K
T
E
K
1929-30
T
E
K
1931-32
T
E
6
38
100
6
106 106 4
110 96
4
100
5
-
5
5
-
5
7
-
7
1
-
1
-
4
-
4
4
-
4
4
-
4
4
-
4
-
3
-
-
-
-
2
2
-
2
2
-
2
2
22
2
24
74
15
89
84
15
99
79
15
94
70
10
80
-
3
-
3
14
11
25
21
10
31
20
10
30
9
14
23
-
-
-
-
-
1
-
1
20
2
22
19
2
21
17
-
17
-
-
1
2
-
2
-
-
-
2
-
2
3
-
3
4
-
4
-
-
-
-
-
1
1
3
4
7
4
3
7
4
2
6
4
2
6
-
2
-
-
2
1
-
1
1
-
1
3
-
3
1
-
1
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
5
2
7
4
-
4
2
-
2
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
50
-
-
47
-
-
52
39
3
42
134 36
40
288 247 35
170 248
K
1930-31
T
E
282 207 32
CHP, a.g.e.; Maarif İstatistikleri (1923-1940); Maarif Vekâleti İhsaiyat Mecmuası, S.1-3, C.2-4.
MTTH kararlarında bu ülkeler dışında Çin ve Japonya’ya da öğrenci gönderilmiştir. Bu konuda bkz: 25.10.1930 tarihli MTTH kararı.
**
1924-25, 1925-26 ve 1926-27 yıllarında gönderilenlerin istatistikleri cinsiyetlere göre ayrı tutulmadığı için cinsiyetlere göre bir dağılım gösterilememiştir.
*
K
T
239
104
Tablo 4’e göre 1923-24 yılında tüm ülkelerde bulunan Maarif Vekâleti
adına öğrenim gören öğrenci sayısı 31’den 1931-32 yılında 239’a yükselmiştir.
Buna göre 1923-24 yılında Fransa’da bulunan öğrenci sayısı 9’dan, 1931-32
yılında 80’e; Almanya’da bulunan öğrenci sayısı 18’den; 1931-32 yılında 100’e*;
İsviçre’de bulunan öğrenci sayısı 1’den 17’ye; Amerika’da bulunan öğrenci sayısı
ise 1’den 2’ye yükselmiştir. Macaristan’da ise 1923-24 yılında 2 öğrenci
bulunurken 1931-32 yılından 1936-37 yılına kadar hiç öğrenci bulunmamaktadır.
1923-24 yılında Avusturya, Çekoslovakya, İsveç, Belçika, İtalya, İngiltere ve
Rusya’da hiç öğrenci bulunmamaktadır. 1931-32 yılına gelindiğinde ise
Avusturya’da 1; Çekoslovakya’da 4; İsveç’te 2; Belçika’da 23; İtalya’da 4;
İngiltere’de 6’ya yükselmiştir. Rusya’ya öğrenci gönderimi ise 1935 yılından
itibaren başlamıştır.
Tablo 4’teki verilerden anlaşılacağı üzere,1923-24 ve 1931-32 yılları
arasında en çok öğrenci gönderilen ve bulunan ülke sırasıyla Fransa, Almanya,
Belçika, İsviçre ve İngiltere olmuştur. 1928-29 yılından itibaren belirgin biçimde
Almanya’ya gönderilen öğrenci sayısında artış olmasına karşın Fransa’ya öğrenci
gönderilmesinde bu artış aynı oranda olmasa da devam etmiştir. Bu iki ülke
1923-24 ile 1931-32 yılları arasında öğrenci gönderilen ve bulunan öğrenci
sayılarında ve oranlarında belirgin bir biçimde öne çıkmaktadır. Kuşkusuz
özellikle Almanya’nın öne çıkmasında Almanya ile olan siyasi ilişkiler ön planda
gibi gözükse de eğitimde bir Alman modelinin ve ekolünün daha baskın olarak
değerlendirildiği söylenebilir. Elbette bunda Almanya’dan gelen bilim adamlarının
ve çağrılan uzmanların önemli katkılarının bulunduğu söylenebilir.
Tablo 4’e göre Maarif Vekaleti hesabına Avrupa’da öğrenim gören öğrenci
sayısı, 1924-25’te 50; 1925-26’da 47; 1926-27 yılında 52’dir. 1927-28 yılında ise
bu sayı 42’ye düşmüştür.278 1926-27 yılı maarif istatistiklerinde ise Kolombiya
Darülfünun’unda, Darülfünun bursuyla okuyan 2 öğrenciyle birlikte bu sayı 55
*
Berlin Türk Talebe Cemiyeti, 1933 yılında Almanya’da 200 Türk öğrencinin olduğunu ve
bunlardan 80’inin kendi hesabına öğrenim gördüğünü belirtmektedir. Bu konuda bkz. Cemil
Koçak, Türk- Alman İlişkileri (1923-1939) İki Dünya Savaşı Arasındaki Dönemde Siyasal,
Kültürel, Askeri ve Ekonomik İlişkiler, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih
Kurumu Yayınları, Ankara, 1991,s. 43.
278
Maarif Vekâleti 1926-27 İstatistik Yıllığı, Devlet Matbaası, C.4, 1929.
105
olarak gösterilmektedir.279 1933-34’e kadar gönderilen ve gelen öğrenci sayıları
hakkında net bir rakam vermek zor gözükmektedir. Ayrıca tablo 4’e göre 1927-28
yılındaki bu düşüşte gönderilen öğrenci sayısının az olduğu söylenemeyeceği
gibi yurda dönen öğrenci sayısının da çok olduğu söylenemez. Ancak 1928-29
yılından itibaren Avrupa’da bulunan öğrenci sayısındaki belirgin artış, öğrenci
gönderilmesi çalışmalarındaki yoğunluğun sonucu olarak, gönderilen öğrenci
sayısındaki artışı da göstermektedir.
Kuşkusuz bu yoğunluğun miladı olarak
dönemin Maarif Vekili Mustafa Necati Beyin Avrupa gezisi dönüşü gösterilebilir.
Akçura’nın verdiği bilgilere göre 1928 yılı için Avrupa’ya 80 kadar öğrenci
gönderilmiştir.280
18
Mayıs
1930
tarihinde
TBMM
Bakanlık
Bütçesi
görüşülürken
Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal’in verdiği bilgilere göre, 1929 yılında 60
öğrenci
gönderilmiştir
ve
1930
yılı
itibariyle
263
öğrenci
Avrupa’da
bulunmaktadır.281 1927-1928 yılında 42 olan öğrenci sayısının, 1928-29 yılında
170’e çıkması en az aradaki fark kadar sayıda öğrencinin gönderildiği anlamına
geldiği gibi benzer biçimde 1928-29 yılında en az 128; 1929-30 yılında ise en az
118 öğrencinin Avrupa’ya gönderildiği söylenebilir. Atatürk’ün verdiği bilgilerle
burada çıkarılan aradaki fark kadar sayıda öğrenci gönderildiği sonucu birbiriyle
çelişmez. Bu bilgilerde yıl esas alınmışken, tablodan çıkarılan sonuçlarda eğitim
öğretim yılı esas alınmıştır. Diğer bir ifadeyle, 1929 yılına ait 60 öğrencinin
gönderildiği bilgisi, bu tablodan çıkarılan, 1928-29’da en az 128 ve 1929-30
yılında en az 118 öğrencinin gönderildiği sonucuyla çelişmemektedir.
1929
yılında gönderilen 60 öğrenci 1928-29 ve 1929-30 öğretim dönemlerinde
gönderilen öğrenci sayıları içerisinde yer almaktadır.
279
1928 tarihli Maarif İstatistikleri, fon no: 180.09.35.207, BCA. Aslında 1926-27 yılı öğrenci
istatistiklerine ait Osmanlı Türkçesi ve günümüz Türkçesi alfabesiyle yazılmış iki farklı kaynakta
basit bir toplama hatasından dolayı bu rakam 6 ülkede 52 öğrenci olarak gözükmektedir. Ancak
bu rakam, Akçura’nın verdiği bilgilerde olduğu gibi 53’tür. Ayrıca gönderilen ülke ve öğrenci
sayılarındaki farklılıkların bir anlamı da, bu istatistiklerin oluşturulduğu tarihlerinin birbirinden farklı
olması olabilir. Örneğin Akçura’nın ve Osmanlı Türkçesi ile verilmiş istatistiklerde Almanya’da 19,
Fransa’da 25 öğrenci bulunurken, günümüz Türkçesi ile verilmiş maarif istatistiklerinde bu
rakamlar 9 ve 34 biçimindedir. Ülke sayıları da birbirlerinden farklıdır. Bu konuda bkz. Tablo 4 ve
6.
280
Akçura, a.g.e., s. 128.
281
Cumhurbaşkanları, Başbakanlar ve Milli Eğitim Bakanlarının Milli Eğitimle İlgili Söylev
ve Demeçleri I, Milli Eğitim Basımevi, Ankara, 1946, s.19.
106
1930 tarihli Maarif Vekâleti Mecmuası’na göre Maarif Vekâleti’nin Paris
teftiş mıntıkasında Paris’te 82, İsviçre’de17, İngiltere’de 6, Belçika’da ise 26
talebe bulunduğu; Berlin mıntıkasında 62 talebenin olduğu282 bildirilmektedir.
Burada Avrupa’da bulunan öğrenci sayısının 193 olması tablodaki 1928-29
yılındaki 170 sayısına yakın bir sayı olduğu için, bu sayıların 1928-29 yılı sayıları
olduğu ve bir sonraki yıl gidenlerin bir kısmını da içerdiği düşünülebilir. Ayrıca
tabloya göre 1929-30 yılındaki Avrupa’da bulunan öğrenci sayısı 288’dir. Maarif
Vekâleti Mecmuası’ndaki bu farklılık, Maarif Vekaleti için gönderilen öğrencilerin
sayılarının verilmiş olmasından kaynaklanabileceği gibi, bu raporun verildiği
tarihten itibaren gönderilen öğrencilerin olmuş olmasından ve kendi hesabına
giden
öğrencilerin
devlet
hesabına
alınarak
bu
istatistiklere
eklenip
eklenmemesinden de kaynaklanıyor olabilir.
Tablo 4’e göre 1930-31 yılında Avrupa’da bulunan öğrenci sayısı 282,
1931-32’de 239’dur. Bu tarihte Avrupa’da bulunan 239 öğrencinin 207’si erkek,
32’si kız öğrencidir. Öğrenci sayısındaki bu düşüş ise, gönderilen ve gelen
öğrencilerin sayıları hakkında bize net bilgi vermez. Her ne kadar 1931 malî
senesi için bütçede yapılan tasarruf dolayısıyla yurt dışına öğrenci gönderimi ve
tahsilde bulunanlarla ilgili 1931-1932 ders senesinde ecnebi memleketlere yeni
talebe gönderilmeyeceği ve kendi hesaplarına tahsilde bulunan talebelerden
hükümet hesabına talebe alınmayacağı283 gibi bazı kısıtlamalar getirilmiş olsa da,
tablodaki sayılar ve belirtilen yıllar ve sonrasındaki MTTH kararları incelendiğinde
bu iki kararın uygulanmadığı görülmektedir.
282
283
Maarif Vekâleti Mecmuası, Devlet Matbaası, S.19, 1930, s.27.
22.06.1931 tarihli MTTH kararı.
107
Tablo 5. 1932-1940 yılları arası yurt dışında bulunan öğrenci sayıları ve gönderildikleri ülkeler
1932-33
1933-34
1934-35
1935-36
1936-37
Ülkeler *
E
Almanya
92
Avusturya
T
E
K
T
E
K
T
E
K
T
E
K
T
5
97
85
14
99
98
5
103
77
9
86
89
8
97
1
-
1
2
1
3
4
1
5
3
-
3
1
-
1
-
-
Çekoslovakya 5
-
5
5
-
5
1
-
1
1
-
1
-
-
-
-
İsveç
-
2
2
-
2
2
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Fransa
87
12
99
73
9
82
60
24
84
41
14
55
38
6
Belçika
6
23
29
12
34
46
14
29
43
13
15
28
16
İsviçre
16
-
16
9
1
10
6
1
7
10
1
11
İtalya
5
-
5
6
-
6
6
-
6
6
-
İngiltere
7
2
9
7
2
9
15
-
15
9
Macaristan
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Amerika
4
-
4
18
-
18
20
3
Rusya
-
-
-
-
-
-
-
Toplam
223 44
*
K
1937-38
267 217
63
280 224
K
T
1939-40
E
K
T
E
K
T
100
4
104
61
4
65
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
44
35
-
35
34
-
34
2
-
2
5
21
11
-
11
4
-
4
-
-
-
13
-
13
17
-
17
17
-
17
14
-
14
6
5
-
5
15
-
15
15
-
15
-
-
-
-
9
6
-
6
13
-
13
10
-
10
11
-
11
-
-
-
1
-
1
1
-
1
1
-
1
1
-
1
23
21
2
23
13
2
15
9
-
9
8
-
8
7
-
7
-
-
2
-
2
1
-
1
-
-
-
-
-
-
-
-
-
63
287
183
41
224
228
6
234
189
4
193
96
4
100
183 21 204
E
1938-39
127 6 133
CHF’nin yayımlamış olduğu 1939 tarihli raporda yer alan istatistikler 1927 yılından 1938 yılına kadar olup, bu sayılar 1936 yılından itibaren tablo
5’ten farklılık göstermektedir. Diğer bir ifadeyle, tablodaki sayılar, Maarif istatistiklerinde belirtilen sayılardan farklıdır. Bu fark o yıl eğitimin
tamamlayıp yurda dönenlerin eklenmemesinden kaynaklanmakta olduğu için, CHF’nin ve Devlet İstatistik Enstitüsü’nün istatistiklerinde bu rakamlar
daha yüksektir. Benzer biçimde Ek 5’teki gönderilen alanlardaki toplam sayı ile gönderilen ülkelerdeki toplam sayının birbirini tutmaması, tablodaki
ilgili yılda, o yılın sonunda öğrenimini tamamlayıp yurda dönüş yapanların dahil edilmemiş olmasından kaynaklanmaktadır. Örneğin Ek 5’teki
gönderilen alanlarda 1936-37 yıllarındaki toplam sayı 274 iken, gönderilen ülkelerdeki toplam sayının 204 olması bu durumun sonucudur.
108
1932-33 yılında Avrupa’da bulunan 267 öğrencinin 64’ü yurda
dönmüştür. 1933-34 yılında 77 öğrenci yeniden gönderilmiş ve Avrupa’da
bulunan öğrenci sayısı 280’e (63 kız, 217 erkek öğrenci) ulaşmıştır. 1933-34
yılında Avrupa’da bulunan 280
öğrencinin % 35,3’ü Almanya; % 29,3’ü
Fransa’da bulunurken; %16,4’ü Belçika’da; kalan % 19’u ise diğer ülkelerde
bulunmaktadır. Bu tarihte 26’sı erkek, 3’ü kız öğrenci olmak üzere 29 kişi
yurda dönmüştür. 1934-35 yılında giden öğrenci sayısı ise, 33’ü erkek, 3’ü
kız, 36 öğrenci olmuş ve Avrupa’da bulunan öğrenci sayısı 287’ye (63 kız,
224 erkek öğrenci) ulaşmıştır. 1935-36 yılında öğrenimine devam eden 226
öğrenciden 47’si yurda dönüş yaparken, 45’i de öğrenim için gönderilerek,
Avrupa’da bulunan öğrenci sayısı 224 (41 kız, 183 erkek öğrenci) olmuştur.
1936-37 yılında 223 öğrenciden 70’i yurda dönüş yapmış, 51’ise öğrenim
için gönderilerek sayı 204 (21 kız, 183 erkek öğrenci) olmuştur. 1937-38
yılında
öğrenimine
devam
eden
204
öğrenciden
58’i
öğrenimlerini
tamamlayıp dönerken, 88 yeni öğrenci gönderilerek Avrupa’da bulunan
öğrenci sayısı 234’e (6 kız, 228 erkek öğrenci) çıkmıştır. 1938-39 yılında
öğrenimine devam eden 234 öğrenciden 65’i öğrenimlerini tamamlayıp
dönerken, 24 yeni öğrenci gönderilerek Avrupa’da bulunan öğrenci sayısı
193 (4 kız, 189 erkek öğrenci) olmuştur. 1939-40 yılında öğrenimine devam
eden 193 öğrenciden 98’i öğrenimlerini tamamlayıp dönerken, 5 yeni öğrenci
gönderilerek Avrupa’da bulunan öğrenci sayısı 100’e (4 kız, 96 erkek
öğrenci) düşmüştür.284 Şüphesiz bu tarihte Avrupa’da bulunan ve Avrupa’ya
gönderilen öğrenci sayısındaki bu düşüşte, başlayan İkinci Dünya Savaşı’nın
büyük payı olduğu düşünülebilir.
1932-33 ve 1939-40 yılları arasında en çok öğrenci gönderilen ve
bulunan ülke sırasıyla Almanya, Fransa, Belçika,
Amerika ve İsviçre
olmuştur.
1932-33 yılında Avrupa’da bulunan 267 öğrencinin
% 37,1’i Fransa,
% 36,3’ü Almanya, % 10,8’i Belçika ve % 6’sı İsviçre’de bulunurken, % 9,8’i
de diğer ülkelerde bulunmaktadır.
1939-40 yılında ise Avrupa’da bulunan
100 öğrencinin % 65’i Almanya’da; % 14’ü İsviçre’de; % 11’i ise İngiltere’de
284
Bkz. Maarif İstatistikleri 1933-40, Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü, İstanbul.
109
bulunmaktadır. Öğrencilerin %10’u ise Amerika, Fransa ve Macaristan’da
bulunmaktadır.
Tablo 4 ve tablo 5’teki bilgiler yıllara göre ülkelerde bulunan öğrenci
sayılarını gösterse de, bu tablolardan her ne kadar hangi tarihlerde, kaç
öğrencinin, hangi ülkeye gönderildiği bilgisi net olmasa da, her yıl için
ülkelerde bulunan öğrenci sayıları karşılaştırıldığında en az aradaki fark
kadar öğrenci gönderildiği sonucuna ulaşılabilir. Buna göre; Maarif Vekâleti
adına öğrenim görmek için 1923-1940 tarihleri arasında en çok öğrenci
Almanya’ya (en az 177 öğrenci) gönderilmiştir.* Fransa’ya gönderilen öğrenci
sayısı ise en az 130’dur. Öğrenim görmek için Belçika’ya en az 51 öğrenci,
İsviçre’ye 36, İngiltere’ye 24, İtalya’ya 16, Avusturya’ya 12, Çekoslovakya’ya
5, Macaristan’a 5, İsveç’e 3 ve Rusya’ya 2 öğrenci gönderilmiştir.
1929
öğrenci gönderilmeye başlanan Amerika’ya** ise en az 28 öğrenci
yılında
gönderilmiştir.
Yukarıdaki değerlendirme ölçütü olan yıllara göre gönderilen öğrenci
sayıları
arasındaki
fark
ölçütüne
göre
gönderilen
öğrenci
sayıları
değerlendirdiğinde, Maarif Vekâleti adına öğrenim görmek için 1923-1940
yılları arasında on iki ülkeye en az 379 öğrencinin gönderildiği sonucuna
ulaşılabilir. Bu değerlendirme ülkeler üzerinden yapıldığında ise en az 486
öğrencinin yurt dışına gönderildiğini göstermektedir. Ancak her iki durumda
*
1940-50 yıllarında yurt dışına öğrenci gönderilen ülke sıralaması İsviçre, Almanya ve
Amerika; 1950-60 yıllarında Amerika, Almanya ve İngiltere; 1960-70 yıllarında ise Amerika,
İngiltere ve Almanya biçiminde olmuştur. Diğer bir ifadeyle 1940-1970 yıllarında Amerika,
Almanya ve İngiltere en çok öğrenci gönderilen üç ülke olmuştur. Bu konuda bkz. Seyfi
Yıldırım, “Eğitim Amacıyla Yurt Dışına Gönderilen Öğrenciler (1940-1970): Prosopografik Bir
Çalışma Örneği”, Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü,
Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 2005, s. 355-357.
**
1907-1911 istatistiklerinde 1327 (1911) yılında Amerika’da 5 öğrencinin öğrenim gördüğü
bilgisi mevcuttur. Bu konuda bkz. Dersaadet ve Vilayate Kain Mekatib-i Resmiye ve
Hususiyeye ve Dersaadette Bulunan Medaris-i İslamiye ile Kütüphanelere Dair İstatistik
Mecmuası, S.1,C.1, 1327 s.46; Kuran ise 1911’de beş, 1920’de iki öğrencinin Amerika’da
öğrenim gördüğünü belirtmektedir. Bu konuda bkz. Ercüment Kuran Türk Çağdaşlaşması,
Akçağ Yayınları, Ankara,1997,s. 230. Ayrıca 1928 istatistiklerinde Kolombiya
Darülfünununda, Darülfünun bursuyla okuyan 2 öğrenciden söz edilmesi bu tarihten önce
Cumhuriyetin erken döneminde Amerika’ya öğrenci gönderildiğinin göstergesidir. Kaldı ki,
tablo 4’te görüleceği üzere 1923-24 yılında Amerika’da bulunan 1 öğrenci Kuran’ın sözünü
ettiği 1920’de Amerika’da bulunan 2 öğrenciden 1’i olabilir. Sonuç olarak Amerika’ya öğrenci
gönderilmesinin Cumhuriyet öncesi başladığı, Cumhuriyetle birlikte ise 1929 yılında bu
ülkeye öğrenci gönderilmeye başlandığı söylenebilir.
110
da yıllar arası düşüşlerin hiç öğrenci gönderilmediği anlamına gelmesi ve
yıllar arası küçük artışların da benzer biçimde gerçekliğe uzak oluşu
sonucunda bu değerlendirmelerin sağlıklı sonuçlar vermediği söylenebilir.
Diğer bir değerlendirme ölçütü olarak ise gönderilen ve dönen öğrenci
sayıları verilebilir. 1933-1934 yılları ile 1939-1940 yılları arasında
326
öğrenci (35 kız, 291 erkek öğrenci) Avrupa’ya gönderilirken, 1932-1940 yılları
arasında yurda dönen öğrenci sayısı ise 431 (66 kız, 365 erkek öğrenci)
olmuştur. İkisinin toplanması ise Avrupa’da bulunan öğrencilerin hem
bulunan hem de dönen öğrenciler arasında sayılıyor olması da yıllara göre
gönderilen öğrencilere ilişkin sağlıklı bir sonuç vermez.
Son olarak karma bir yöntemle
yurt dışına gönderilen öğrenci
sayılarının belirlenmesi denemesi yapılabilir: 1923-24 yılında yurt dışında 31
öğrenci
bulunurken,
1924-25
yılında
bulunan
50
öğrenciden
12’si
öğrenimlerini bitirerek yurda dönmüştür.* 1926-27 yılında yurt dışında
bulunan 47 öğrencinin olması en az 9 öğrencinin daha gönderildiği anlamına
gelmektedir.
Dolayısıyla 1925-26 yılına kadar en az 59 öğrencinin
gönderildiği söylenebilir. Bu tarihten itibaren 1932-33 yıllarına kadar
Avrupa’da bulunan öğrenci sayıları arasındaki farklar toplandığında ise 279
sayısına ulaşılır. Diğer bir ifadeyle bu iki sonuç (59+279) toplandığında,
1932-33 yılına kadar en az 338 öğrencinin Avrupa’ya gönderildiği
söylenebilir. Bu sonuç 1933-1934 yılları ile 1939-1940 yılları arasında
Avrupa’ya 326 öğrencinin gönderildiği bilgisiyle birleştirildiğinde, 1923-24 ile
1939-40 yılları arasında Avrupa’ya gönderilen öğrenci sayısının (338+326)
en az 664 olduğu sonucuna ulaşılabilir.** Tüm bu değerlendirme ölçütlerinden
doğruya yakın olanının bu son değerlendirme olduğu söylenebilir: Başlangıç
1924-25 ders yılı süresinde öğrenimlerini tamamlayarak dönen 12 öğrenciden 6’sı
öğretmenlik mesleğine, 2’si sıhhıye, 2’si ticaret Vekâletinde çalışmaya başlamışlardır. Diğer
2 kişi hakkında bir bilgiye ulaşılamadığı belirtilmektedir. Bkz. Maarif Vekâleti İhsaiyat
Mecmuası, S.2, C.2,1927,s.6.
**
1940 yılında Ülkü Dergisi’nde çeşitli Avrupa ülkelerinde öğrenim gören 1000 kadar
öğrencinin Türkiye’ye döndüğü; bu öğrencilerden 462’sinin Vekâletler ve devlete bağlı
müesseseler hesabına, geri kalanların ise kendi hesaplarına öğrenim gördükleri; bu rakamın
312’sinin Almanya’da 150’sinin ise diğer ülkelerde öğrenim gördüğü belirtilmektedir. Bu
konuda bkz. Ziyaeddin Fahri, “Avrupa Talebesi Meselesi”, Ülkü Dergisi S.85, C.XV, Ulusal
Matbaa, Ankara, 1940, s.33-40. Ancak böylesi bir bilgiyi doğrulayacak herhangi bir belgeye
rastlanılmadığı gibi, Ziyaeddin Bey bu bilginin o günlerde gazetelerde söz edilen bir bilgi
olduğunu belirtmektedir.
*
111
noktası 1923-24 yılı olan tablo 4’te sadece üç sütunda öğrenci sayılarında
düşüş bulunmasına karşın, giden öğrenci ve dönen öğrenci sayılarının ilk iki
yıl için bilinmesi ve diğer yıllarda ise belirgin bir artışın olması doğruya yakın
sayılara ulaşmada bir anahtardır. Tablo 5 ise giden öğrenci sayılarını
vermese bile,
1932-40 yılları arası Maarif İstatistiklerindeki yıllara göre
gönderilen öğrenci bilgilerinin verilmesi ise ortaya çıkan 664 sayısının
doğruya yakınlığını güçlendirmektedir.
Sonuç olarak bu rakamlar, Maarif Vekâleti adına öğrenim gören
öğrencileri kapsamaktadır. Bu çerçevede, kendi veya başka Vekâletler adına
öğrenim görmek için gidip, daha sonra çeşitli nedenlerden dolayı Maarif
Vekâleti hesabına aktarılmış öğrencilerin de bu
tabloda yer almış olma
ihtimalinden, ortaya çıkan bu rakamın da Maarif Vekâleti adına yurt dışına
gönderilen öğrenci sayılarını yansıtmayacağı düşünülebilir. Ancak; bu
durumda olan öğrenci sayısının sınırlı olması ve tablodaki yıllara göre artış
ve azalmalardan elde edilen aradaki fark ölçütündeki sonuçlarda, her yıl
düzenli olarak belirgin bir artış olmadığı için, bazı yıllardaki azalmaların o
yıllarda hiç öğrenci gönderilmemiş gibi değerlendirilmesinin sonucunda,
Avrupa’ya gönderilen öğrenci sayılarının doğruya yakın bir yerde olduğu
söylenebilir. Ancak her üç
değerlendirme ölçütü de çalışma kapsamı
aralığında kaç öğrencinin gönderildiği bilgisini net olarak vermese de, ortaya
çıkan bu farklı sayılar, yeni kurulan Cumhuriyetin sınırlı olanaklarıyla yurt
dışına öğrenci gönderilmesine verdiği önemin bir göstergesi olarak
değerlendirilebilir.*
Öğrencilerin Teftişleri ve Teftiş Bölgeleri
Cumhuriyet kurulduğunda, ülkedeki müfettiş sayısı 6’dır. 1924 yılında
bu sayı 15’e çıkarılmıştır.285 Ülkedeki sınırlı sayıdaki müfettişlerle yurt
dışındaki öğrencilerin denetlenmesi işlerinde de sıkıntılar yaşanmasının
*
Bu çalışma kapsamındaki tarih aralığında (1923-1940), yurt dışına kaç öğrencinin
gönderildiği söylenemese de, Şarman’ın çalışmasında Milli Eğitim İstatistiklerine dayalı
olarak verilen istatistiklerde 1925-29 yıllarında 500, 1929-1945 yıllarında ise 2800 öğrencinin
gönderildiği belirtilmektedir. Ancak Şarman’ın verdiği bu sayılar, yurt dışında bulunan
öğrenci sayılarını gösterdiği için, kaç öğrencinin gönderildiği bilgisini vermez. Bkz.
Şarman,a.g.e.,s.32.
285
Bkz. Maarif Vekâleti İhsaiyat Mecmuası, S.2, C.2,1927,s.6.
112
kaçınılmaz olduğu söylenebilir. 1925 yılında müfettiş Zeki Mesud Bey’in*
raporunda, Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde bulunan öğrencilerin tek bir müfettiş
tarafından
sağlıklı
bir
şekilde
teftiş
ve
kontrol
edilemeyeceğinden
bahsedilmektedir.286 Benzer biçimde Berlin Büyükelçiliği’nin 29 Aralık 1926
tarihli raporuna** göre de, hiçbir öğrencinin okula devam edip etmediği,
derslerine çalışıp çalışmadığı teftiş edilmemektedir. Bir talebe müfettişliği
umumiliği ihdas edilmesi gerekir. Ve umumiliğinde Almanca ve Fransızca
bilen bir yazıcı verilmelidir.287
Bu sorunun uzun yıllar devam ettiği
söylenebilir.
1929 yılında ülkede bulunan toplam 19 müfettişin 2’si Avrupa
müfettişliği görevini yapmaktadır.288 Maarif Vekilliği’nin 12.11.1929 tarihli
yazısına göre öğrenciler Avrupa ülkelerinde bulundukları süre içerisinde
talebe müfettişlikleri ile irtibat kuracaklar ve her türlü konuda bu makamlarla
yardımlaşacaklardır. Talebe müfettişlikleri ise Paris ve Berlin mıntıkaları
olarak ikiye ayrılmasıyla teftiş işi iki müfettiş tarafından yürütülmüştür.***
Almanya ve Fransa’da bulunan iki talebe müfettişinin
yapmakta olduğu
işlerin çokluğu ve aradaki mesafenin uzaklığı itibari ile Amerika’daki talebenin
teftiş ve murakabesi işleri ile aynı zamanda iştigal olamamaları ve 1933
tarihinden ibaren köy maarifi ve halk terbiyesi sahalarında
tahsil için
gönderilecek talebelerle sayısı artacak olan Amerika’da da bir talebe müfettişi
görevlendirmesi zorunlu görülmüştür.289 Ancak 1933 yılında 26 müfettişin
2’si yabancı ülkelerde öğrenci müfettişliği yapmaktadır.290 İlerleyen yıllarda
Zeki Mesud Bey, 1923-1926 tarihler arasında Avrupa Talebe müfettişliği görevinde
bulunmuş ve 1926 yılında MTTH üyeliğine, 1927 Mülkiye Mektebinin Müdürü ve 1943
yılında ise Hukuk Fakültesi Dekanlığı görevlerinde bulunmuştur. Bkz.
http://www.politics.ankara.edu.tr/?bil=bil_icerik&id=226&e=1
286
Fon no:180.09.34.181, BCA.
**
Elçilik daha önce de 27.1.1925 tarihli bir rapor göndermiştir. Berlin Büyükelçiliği’nin
raporuyla ilgili Başvekillik tarafından, Mutafa Necati Beye bilgi verilmiş ve Mustafa Necati
Bey Avrupa gezisine çıktığında kendisiyle görüşeceği bilgisi de bildirilmiştir. Bu konuda bkz.
30.10.141.9.14,BCA.
287
Fon no:30.10.141.9.14,BCA.
288
Cumhuriyet Devrinde Milli Eğitim Bakanlığı Teftiş Kurulu, Milli Eğitim Basımevi,
İstanbul, 1977, s.5.
***
Bu tarihte Almanya’da öğrenci müfettişi olarak Cevat Dursunoğlu ve yardımcısı Reşat
Şemsettin (Sirer) bulunmaktadır. Bkz. Tonguç, a.g.e.,s. 115.
289
22.08.1933 tarihli MTTH kararı.
290
Cumhuriyet Devrinde Milli Eğitim Bakanlığı Teftiş Kurulu, Milli Eğitim Basımevi,
İstanbul, 1977, s.5.
*
113
Garp memleketlerine gönderilen talebenin tahsilini muntazam bir surette takip
ve teftiş etmek üzere 3 mıntıkaya ayrı ayrı 3 ispekter tayin edilmiştir.291
Bu
tablo, Elçiliğin ve müfettişlerin raporlarında belirttikleri teftiş sorununun devam
ettiğine örnek olarak gösterilebilir.
Elçiliklerin belirli aralıklarda kontrolünün ve hazırladıkları raporların
dışında, üç ayda bir öğrencilerle ilgili olarak öğrenim gördükleri üniversitelerin
Profesörlerinden raporlar istenilmekte ve sık sık öğrenci müfettişleri
öğrencileri teftiş etmektedirler.292 Müfettişler bunun sonucunu raporlaştırarak
hem elçiliklere hem de Maarif Vekaleti’ne göndermektedirler.
Avrupa’daki ülkelerin, bağlı olduğu mıntıkalara göre dağılımları ise
şöyledir: Paris mıntıkasının sorumluluk sahasında olan ülkeler, Fransa,
İngiltere, Belçika, İtalya ve İsviçre iken; Berlin mıntıkasının ise Almanya,
Avusturya, Macaristan, Çekoslovakya, İsveç’tir.293 1934 yılından sonra
Amerika başlı başına bir mıntıka olmuştur. 1935 yılından itibaren öğrenci
gönderilmeye başlanan Rusya’nın ise hangi mıntıka’ya dahil olduğu ulaşılan
belgelerden elde edilemese de, coğrafi ve siyasi konumları nedeniyle Berlin
mıntıkasında olduğu söylenebilir.
Yurt Dışına Gönderilen Öğrenciler ve Gönderildikleri Alanlar
Dönemin Maarif Vekilliği’nin, diğer Vekâletlerin, Başvekâlet Umum
Müdürlüğü’nün ve CHF’nin tuttuğu kayıtlardan ulaşılabilen belgeler ve
istatistiklere göre, çalışma kapsamındaki tarih aralığında, 1923 yılından
itibaren yurt dışında bulunan öğrenci sayıları ve öğrenim gördükleri alanları
gösterilebilmesine karşın, hangi alanlardan kaç kişi gönderildiği bilgisi, 193334 yıllarından itibaren verilebilmektedir. Diğer bir ifadeyle yıllara göre hangi
alandan kaç kişinin gönderildiği bilgisi 1933 yılından itibaren verilebilmektedir.
Bunun yanı sıra yıllara göre yurt dışında bulunan öğrencilerin sayıları ve
alanları bilgisi ise çalışmanın tarih aralığı kapsamında verilebilmektedir. Her
ne kadar 1933 yılındaki bir yazıda “Cumhuriyet maarifi 10 sene içinde garp
291
CHP, a.g.e., Bu sayı aslında 1939 yılına aittir.
Fon no: 030.10.000.000.142.14.8, BCA. Bu rapor her ne kadar Eylül 1940 tarihli olsa da
genel durumu ortaya koyması açısından önemli olduğu için çalışma kapsamında
değerlendirilmiştir.
293
Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, Fon No:180.09, Yer No: 43.222.
292
114
memleketlerine yüksek tahsil görmek ve muallim olmak üzere bine yakın
talebe yollamıştır”294 denilse de net bir rakam vermek zordur. Ancak bu
rakamın diğer vekâletlerin, belediyelerin ve özel kuruluşların gönderdiği
öğrenci sayıları için kullanılmış olabileceği düşünülebilir.
1923-24 yılında Fransa, Almanya, Macaristan, İsviçre ve Amerika’dan
oluşan 5 ülkede 17 alandan 31 öğrenci öğrenim görürken; 1924 yılında
yapılan sınavla birlikte öğrenci gönderilen ülkeler 1924-25 yılında Fransa,
Almanya, Macaristan, Avusturya, İsveç ve İsviçre’den oluşan 6 ülkeye 295;
1925-26 yılında bu ülkelere İtalya’nın eklenmesiyle 7 ülkeye çıkmıştır.296
1924-25 öğretim döneminde bu 6 ülkede, 15 farklı branştan toplam 50
öğrenci öğrenim için bulunmaktadır. Çalışma kapsamındaki eğitim bilim
disiplinlerinden gönderilenlerin hangi ülkelere gönderildiği bilgisi 1923
yılından 1926-27 yılına kadar bulunabilmiştir. 1927-28 yılından itibaren
istatistiklerde öğrencilerin gönderildikleri alanların ülkelere göre dağılımına
yer verilmediği ve başka kaynaklarda da ulaşılamadığı için bu dağılım
gösterilememektedir. Eğitim bilimlerinin pedagoji disiplininden 1923-24
yılında Macaristan’da 1 kişi; 1924-25 yılında terbiye ve ruhiyat disiplininden
Fransa’da 3, İsviçre’de 2 kişi olmak üzere toplam 6 kişi bulunmaktadır. 192526 yılında ise sadece
1 kişi terbiye ve ruhiyat pedagoji olarak belirtilen
disiplinden öğrenim için Fransa’da bulunmaktadır. 1926-27 yılında Fransa’da
terbiye ve ruhiyat disiplininden 1 kişi, pedagojiden 2 kişi bulunmaktadır.
294
Maarif Sergisi Rehberi, Devlet Matbaası, İstanbul,1933, s. 56
Bkz. Maarif Vekâleti İhsaiyat Mecmuası, S.2, C.2,1927,s.6. Mecmuanın adı Dersaadet ve
Vilayate Kain Mekatib-i Resmiye ve Hususiyeye ve Dersaadette Bulunan Medaris-i İslamiye
ile Kütüphanelere Dair İstatistik Mecmuası olarak da geçmektedir.
296
Fon no: 180.09.35.207, BCA; İhsaiyat Mecmuası, S.3, C.3,1928,s.4-6.
295
115
Almanya
1
2
8
1
1
4
4
2
1
İsveç
1
5
1
25
1
19
2
İsviçre
2
2
2
Avusturya
1
Macaristan
1
1
1
İtalya
1
Kaynak: Türk Yılı, 1928.
Tablo 6’daki istatistikler 1926-27 yılına aittir. Buna göre 1926-27 yılında
Pedagoji alanından dört kişi Fransa ve İsviçre’de bulunmakta, Terbiye ve
Ruhiyattan hiç kimse gözükmemektedir. Tablo 4’teki aynı tarihte olan bu
farklılık, bu iki ülkede bulunan öğrencilerin pedagoji adı altında gösterilmiş
olmasından kaynaklanıyor olabilir. 1928 yılı için ise Avrupa’ya 80 kadar
gönderildiği
belirtilmektedir.
Başvekâlet
İstatistik
Umum
Müdürlüğü’nün (şimdiki adı TÜİK) 1923-32 İstatistik yıllığında, hem de CHP
Ulusal Eğitim Programı’nın 1939 tarihli döneme ilişkin verileri 1928 yılı için
belirtilen rakamdan farklıdır. Bu farklılık, Türk Yılı’nda verilen bilgilerde
Avrupa ülkeleri 7 ülkeyken, diğer kurumların verdiği bilgilerde, 1926-1927 yılı
için 6 ülke olmasından kaynaklanıyor olabilir.
2
2
1
öğrenci
Toplam
Çinkograf.
ya
Hukuk
Tıp
1
Mühen.
1
Ter.bed.
Arkeoloji
1
Musiki
Lisan
2
Mimari
Kimya
1
San. Nef.
Tabiiyyât
1
Res.el iş.
Fizik
3
T.Tar.Tet.
Riyaziyât
2
Coğrafya
Felsefe
Fransa
Pedagoji
Tablo 6. Maarif Vekâleti hesabına
Avrupa’da tahsilde bulunan Türk talebesi sayıları
116
Tablo 7. 1923-1940 yılları arası yurt dışına öğrenci gönderilen alanlar
Alanlar
Ana muallimi
Antropoloji
Arkeoloji
Arşiv ve kitap saraycılığı
Bağcılık /meyvacılık
Balıkçılık ve ticaret
Bankacılık ve ticaret
Basın İşleri
Baytarlık
Beden terbiyesi
Betonculuk-yapıcılık
Biyoloji
Çamaşır ve nakış
Çayır ve çayırcılık
Çilingirlik
Çinicilik
Çinkografya
Çocuk bakımı
Debagat
Deniz haritacılığı
Deniz inşaatı ve müh.
Deniz makine müh.
Demircilik
Dişçilik
Dökümcülük
*
Ecnebi lisanı
E
1
1
1923-24
K
T
1
1
1924-25
E K T
- 2
- 1
1925-26
E K T
1
2
1
1
1926-27
E K T
1
1
3
1
1
E
1
3
1
1
1927-28
K
T
2
2
1
3
1
1
1928-29
E
K
T
2
2
1
1
2
2
3
3
3
3
2
2
2
2
15
9
24
1929-30
E
K
T
2
2
1
1
1
1
6
6
4
4
2
2
2
2
3
3
2
2
1
1
4
4
2
2
14
8
22
E
1
1
1
1
5
2
2
1
1
5
2
14
1930-31
K
T
1
1
1
1
1
1
5
1
1
2
3
3
2
1
1
5
2
7
21
1931-32
E
K
T
1
1
1
1
1
1
5
5
1
1
2
2
3
3
3
3
1
1
1
1
2
2
13
7 20
İstatistiklerde 1923-24’te lisan, 1924-25 yılı için lisaniye, 1925-26’da ise lisan olarak geçmektedir; sadece 1926-27 yılı için Ecnebi Lisanı ve Usulü Tedrisi
olarak geçmektedir. Ayrıca yabancı dil olarak da 1935- 36 yılı ve sonraki istatistiklerde geçmektedir.
*
117
Alanlar
Ekmekçilik,pastacılık
Elektrikçilik ve müh.
Erkek ve kadın
terziliği
Ev idaresi
El işleri ve pedagojisi
Eski ön Asya dilleri
Etnoloji
Felsefe
Fen memurluğu
*
Fizik, kimya
Fiziki Coğrafya
Fıçıcılık
Filoloji
Fotogrametri
Heykeltraşlık
Hidrografi
**
Hukuk
İktisat /maliye
İnşaat ve müh.
İplikçilik/dokumacılık
İstatistik
Jeodezi
Jeoloji
Kadın tezyinatı
Kaynakçılık
Keten ve kenevir
E
3
3
1
-
1923-24
K
T
-
3
3
1
-
1924-25
E K T
-
1925-26
E K T
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
2
4
3
-
2
6
1
2
-
E
-
1926-27
K T
-
-
-
3
7
-
-
-
2
1
-
E
2
5
1
-
1927-28
K T
1
-
1
2
5
1
-
E
1
4
2
4
13
6
1
2
3
1
-
1928-29
K T
1
4
6
8
4
1
3
1
-
4
4
14
9
12
3
1
1
-
E
1
7
2
4
12
10
1
2
12
3
5
3
1
-
1929-30
K T
1
7
6
8
3
1
2
1
-
3
4
13
12
1
2
12
3
5
3
1
1
-
E
6
2
4
9
13
2
11
4
3
5
1
-
1930-31
K
T
6
6
8
3
1
3
1
-
3
4
10
16
2
11
4
3
5
1
1
-
E
4
2
1931-32
K
6
4
8
14
1
10
4
2
7
1
-
1
1
3
1
-
1923-24’te kimyadan 1, fizikten 2;; 1924-25’te kimyadan 4;1925-26’da kimyadan 5, fizikten 1; 1926-27’de kimyadan 5, fizikten 2 öğrenci bulunmaktadır.192728 yılından itibaren istatistiklerde birlikte ifade edilmektedir.
**
İstatistiklerde 1923-24’te Hukuk ve Ulum-u Siyasiye olarak ayrı ayrı geçerken; 1924-25 ve 1925-26 yıllarında hukuk ve ulumu siyasiye ve içtimaiye olarak
geçmiş, sonraki yıllarda ayı ayrı kullanılmıştır. 1923-24’te Hukuktan 1, Ulum-u Siyasiyeden 1 kişi öğrenim görmektedir.
*
T
4
8
1
4
9
17
1
10
4
2
7
1
1
-
118
Alanlar
Kağıtçılık / boyacılık
Kimya mühendisliği
Konservecilik
Köycülük ve halkçılık
Kürkçülük
Kütüphanecilik
Linguistik
Lise tahsili
Litografi
Maden ve sanayi müh.
Marangozluk / mobilyacılık
*
Makine müh.
Mimarlık
Mimar-mühendis
Muhasiplik
Moda-çiçek
Modelcilik
**
Musikî / sanâyii-i nefise
Meslekî resim
Müzecilik
Nesçî / kimyevî sanayi
Ormancılık
Orta tahsil
Otomobil tamirciliği
Pedagoji
Prepatörlük
PTT Mühendisliği
***
Resim ve pedagojisi
E
4
2
2
1
1
1
1923-24
K
T
4
2
1
3
1
1
1
2
1924-25
E K T
- - - - - - - - - - - - 1
- 2
- - - - - 16
- - - - - 1
- - - - - -
1925-26
E K T
- - - - - - - - - - - - 1
- 2
- - - - 12
- - - - - - - - - - 3
1926-27
E K T
- - - - - - - - - - - - 1
- 1
- - - - - 6
- - - - - - - 2
- - - - 12
1927-28
E
K
T
1
1
13
13
1
1
-
1928-29
E
K
T
2
2
1
1
3
3
1
1
3
3
3
3
2
2
8
8
1
1
10
10
1929-30
E
K
T
1
1
2
2
1
1
1
1
8
8
3
3
19
19
5
5
1
1
3
3
1
1
6
6
5
5
8
8
1930-31
E
K
T
1
1
2
2
1
1
1
1
2
2
2
7
7
2
2
19
19
3
3
1
1
3
3
1
1
4
4
2
2
2
2
7
7
1931-32
E
K
T
2
2
1
1
2
1
3
2
2
5
5
2
2
14
14
2
2
3
3
1
1
3
3
1
1
1
1
3
3
1923’24’te ayrı ayrı, 1926-27 yılına kadar mühendislik olarak geçmiştir; bu tarihten itibaren makine mühendisliği olarak belirtilmektedir.
İstatistiklerde 1923-24 ve 1925-26 yılı için musiki ve sanayi-i nefise olarak ayrı ayrı; 1924-25’te sanayi-i nefise olarak; 1927-28’den itibaren ise musiki ve
sanayi-i nefise olarak birlikte geçmektedir.
***
1923-24’te ressamlık; 1925-26’da resim ve el işleri ile sanayi-i tezyiniye olarak ayrı ayrı;1926-27’de resim ve sanayi-i tezyiniye olarak ayrı ayrı; 1927-28’den
itibaren resim, pedagoji ve sanayi-i tezyiniye olarak birlikte geçmektedir. Dolayısıyla ayrı olan tarihler de birlikte gösterilmiştir.
*
**
119 Alanlar
Riyaziye*
Ruhiyat**
Sanayi atelye şefliği
Sıhhî tesisat
Siyaset Bilimleri
Su mühendisliği
Soğuk /sıcak
demircilik
Sütçülük / peynircilik
Şan
Şapkacılık
Tabiiye
Tarih-Coğrafya***
Tayyarecilik
Tedris Usulu
Tesviyecilik / motor
Tıp
Ticaret
Türkiyat
Türk ve İslam Sanatı
Ulûm-u İçt. ve İkt.
Yol ve köprü müh.
Ziraat ve müh.
TOPLAM
E
-
1923-24
K T
-
7
28
1
3
8
31
1924-25
E K T
- 1
- 5
- - - - - -
1925-26
E K T
- 1
- 3
- - - - - -
1926-27
E K T
- 1
- 1
- - - -
-
-
E
2
1
-
-
-
-
-
2
3
1
1
1
52
2
3
1
1
39
-
2
3
7
50
-
3
2
4
47
1927-28
K
T
2
1
3
2
3
1
1
42
E
7
1
2
1928-29
K
2
-
T
9
1
2
E
11
1
1
1
2
1929-30
K
2
1
-
T
13
2
1
1
2
E
13
1
1
1
4
2
2
3
15
5
4
2
134
1
1
36
2
4
16
5
4
2
170
1
5
20
3
5
4
5
22
4
3
248
2
1
2
40
1
7
21
3
5
4
5
24
4
3
288
5
24
6
4
4
23
4
4
247
1930-31
K
T
2
15
1
1
1
4
2
1
2
35
6
24
6
4
4
25
4
4
282
E
12
1
4
2
1931-32
K
2
-
T
14
1
4
2
3
19
3
4
3
23
4
4
207
2
32
5
19
3
4
3
23
4
4
239
1925-26 yılında riyaziyat olarak ifade edilmiştir.
1924-25 istatistiklerinde terbiye ve ruhiyat olarak kullanılırken, 1925-26’da terbiye ve ruhiyat pedagoji olarak ifade edilmiştir. 1926-27 istatistiklerinde hem
terbiye ve ruhiyat olarak hem de pedagoji kelimesi olarak ayrı ayrı bulunmaktadır. Sonraki yıllarda ise ruhiyat kelimesi tek başına kullanılmıştır.1936-40
istatistiklerinde ise terbiye kelimesi tek başına kullanılırken, pedagoji kelimesi kullanılmamıştır.1927-36 istatistiklerinde hem ruhiyat hem de pedagoji kelimesi
tek başına kullanılmıştır. Bu tabloda terbiye kelimesi, döneminde kullanıldığı gibi 1936-37’den itibaren pedagoji kelimesi içerisinde gösterilmiştir.
***
1924-25, 1925-26 ve 1926-27 yıllarında coğrafya ve tarih olarak ayrı ayrı ifade edilmesine karşın, 1927-28 yılından itibaren istatistiklerde birlikte ifade
edildiği için bu tabloda birlikte tamamıyla birlikte gösterilmiştir.
*
**
120
Alanlar
Ana muallimi
Antropoloji
Arkeoloji
Arşiv ve kitap
saraycılığı
Bağcılık/meyvacılık
Balıkçılık ve ticaret
Bankacılık ve ticaret
Basın işleri
Baytarlık
Beden terbiyesi
Betonculuk-yapıcılık
Biyoloji
Çamaşır ve nakış
Çayır ve çayırcılık
Çilingirlik
Çinicilik
Çinkografya
Çocuk bakımı
Debagat
Deniz haritacılığı
Deniz inşaatı ve müh.
Deniz makine müh.
Demircilik
Dişçilik
Dökümcülük
*
Ecnebi lisanı
E
1
-
1932-33
K
-
T
1
-
E
1
2
-
1933-34
K
-
T
1
2
-
E
1
2
-
1934-35
K
-
T
1
2
-
E
1
4
2
1935-36
K
2
-
T
3
4
2
E
1
4
2
1
1
5
-
1
5
1
1
5
1
5
3
1
1
1
1
17
7
3
1
1
1
1
24
1
1
1
5
3
8
-
1
1
1
5
8
3
1
1
2
12
3
6
3
1
1
2
18
1
1
5
3
1
1
2
3
11
8
3
6
1
1
5
8
3
3
1
1
2
3
17
1
5
1
1
5
3
9
1
8
4
1
1
5
1
8
4
1
1
5
3
10
1
3
5
1
1
2
1
5
1
3
6
1936-37
K
1
1
1
5
4
1
T
2
5
2
E
1
4
2
1937-38
K
1
1
-
T
2
5
2
E
1
4
2
1
3
5
1
5
1
4
1
2
1
5
1
3
7
3
2
1
1
4
4
4
1
3
3
1
2
-
-3
2
1
2
1
1
4
4
4
1
3
3
3
1
1
3
3
4
1
1
2
1938-39
K
T
1
2
1
5
2
-
3
2
1
3
3
4
1
1
2
E
1
4
-
1939-40
K
T
1
2
1
5
-
3
1
3
3
1
1
İstatistiklerde sadece 1926 yılı için Ecnebi Lisanı ve Usulü Tedrisi olarak geçmektedir. Ayrıca yabancı dil olarak da 1935- 36 yılı ve sonraki istatistiklerde
geçmektedir.
*
-
3
1
3
3
1
1
121
Alanlar
Ekmekçilik,pastacılık
Elektrikçilik ve müh.
Erkek ve kadın
terziliği
*
Ev idaresi
El işleri ve pedagojisi
Eski ön Asya dilleri
Etnoloji
Felsefe
Fen memurluğu
Fizik, kimya
Fiziki Coğrafya
Fıçıcılık
Filoloji
Fotogrametri
Heykeltraşlık
Hidrografi
Hukuk
İktisat / maliye
İnşaat ve mühendisliği
İplikçilik ve
dokumacılık
İstatistik
Jeodezi
Jeoloji
Kadın tezyinatı
Kaynakçılık
Keten ve kenevir
*
E
4
1
1932-33
K
9
T
4
10
E
1933-34
K
T
4
4
10
10
E
5
-
1934-35
K
T
5
10
10
4
7
20
12
4
1
-
2
1
3
-
2
4
8
23
12
4
1
-
1
4
22
9
4
1
-
5
1
3
-
5
2
4
25
9
4
1
-
2
4
22
14
4
2
2
5
1
2
-
5
3
4
24
14
4
2
2
3
3
4
25
1
2
16
4
1
2
3
1
3
-
7
1
-
1
-
7
1
1
-
2
1
7
1
-
1
-
2
1
7
1
1
-
5
1
7
-
1
-
5
1
7
1
-
8
2
1
-
E
5
-
1935-36
K
T
5
10
10
E
9
-
1936-37
K
4
T
9
4
E
16
-
1937-38
K
T
16
2
2
3
4
3
4
28
1
2
16
4
1
2
3
3
4
21
1
2
17
9
5
2
3
1
2
-
3
4
3
4
23
1
2
17
9
5
2
3
1
2
4
14
2
2
2
19
31
7
2
1
-
4
1
2
4
14
2
2
2
19
31
7
2
3
1
2
1
5
2
2
2
24
44
7
1
1
-
4
1
2
1
5
2
2
2
24
44
7
1
1
4
1
2
2
2
13
44
7
3
-
1
4
1
2
2
2
13
44
7
3
8
2
1
8
1
1
-
8
1
1
9
1
-
9
1
8
1
-
8
1
8
-
-
8
-
E
16
-
1938-39
K
T
16
-
1939-40
E
K
T
16
16
-
Ev idaresinden 1934-35 senesinde 5 kişi bulunurken, 1935-36 senesinde 3 kişinin olması, 2 kişinin döndüğü anlamına gelse de kayıtlarda böylesi bir bilgiye
rastlanmamıştır.
122
Alanlar
Kağıtçılık / boyacılık
Kimya müh.
Konservecilik
Köycülük ve halkçılık
Kürkçülük
Kütüphanecilik
Linguistik
Lise tahsili
Litografi
Maden ve sanayi
müh.
Marangozluk,
mobilyacılık
Makine müh.
Mimarlık
Mimar-mühendis
Muhasiplik
Moda-çiçek
Modelcilik
Musikî ve sanayi-i
nefise
Meslekî resim
Müzecilik
Nesçî ve kimyevî san.
Ormancılık
Orta tahsil
Otomobil tamirciliği
Pedagoji
Prepatörlük
PTT Mühendisliği
Resim ve pedagojisi
ve sanayi tezyiniye
E
2
4
3
1932-33
K
-
T
2
4
3
E
2
10
2
1
6
1933-34
K
T
2
10
1
3
1
6
E
2
10
2
1
6
1934-35
K
T
1
1
2
10
2
1
6
E
2
11
2
1
-
1935-36
K
T
1
1
2
11
2
1
-
E
2
10
1
-
7
-
7
7
-
7
7
-
7
7
-
7
7
9
1
1
5
-
9
1
5
1
8
-
7
-
8
7
-
10
1
-
7
-
10
1
7
-
8
1
1
7
-
8
1
7
1
12
2
-
1
1
2
1
-
1
1
2
1
1
1
2
1
1
3
-
3
1
1
2
1
1
2
1
2
1
1
3
1
-
3
2
1
2
1
1
2
2
1
2
1
-
3
-
3
2
2
1
2
1
-
2
1
2
12
-
1936-37
K
T
2
10
1
-
E
2
2
4
1
1
-
1937-38
K
-
T
2
2
4
1
1
-
E
2
2
1
1
1
-
1938-39
K
T
2
2
1
1
1
-
E
2
1
1
-
1939-40
K
T
2
1
1
-
-
7
5
-
5
4
-
4
-
-
-
7
-
12
2
7
-
21
6
1
-
2
-
21
6
1
2
-
19
6
1
-
-
19
6
1
-
19
6
1
-
1
-
19
7
1
-
3
2
1
2
1
12
-
2
2
21
-
2
1
-
2
2
1
2
21
-
2
2
21
-
-
2
2
21
-
21
-
-
21
-
3
1
-
123
Alanlar
Riyaziye
Ruhiyat
Sanayi atelye şefliği
Sıhhî tesisat
Siyaset Bilimleri
Su mühendisliği
Soğuk ve sıcak
demircilik
Sütçülük ve peynircilik
Şan
Şapkacılık
Tabiiye
Tarih-Coğrafya
Tayyarecilik
Tedris Usulu
Tesviyecilik ve motor
Tıp
Ticaret
Türkiyat
Türk ve İslam Sanatı
Ulûm-u İçtimaiye ve
İktisadiye
Yol ve köprü müh.
Ziraat ve müh.
TOPLAM
E
19
1
1
4
3
1932-33
K
3
-
T
22
1
1
4
3
E
19
1
1
3
4
1933-34
K
T
10
29
1
1
3
4
7
24
3
6
3
16
-
4
-
11
24
3
6
3
16
-
12
23
5
6
6
-
5
-
17
23
5
6
6
-
10
20
5
4
-
1
5
-
1
15
20
5
4
-
10
14
2
3
1
-
1
4
-
1
14
14
2
3
1
-
1
10
11
2
3
2
-
1
1
4
-
2
1
14
11
2
3
2
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
5
5
223
44
5
5
267
5
5
217
63
5
5
280
2
5
224
63
2
5
287
2
3
212
59
2
3
271
2
5
231
43
E
23
1
1
4
4
1934-35
K
T
10
33
1
1
4
4
E
23
1
3
-
1935-36
K
T
10
33
1
3
-
E
19
1
2
-
1936-37
K
T
19
1
2
-
E
14
1
1
1
-
1937-38
K
T
3
17
1
1
1
-
E
10
1
1
4
-
1938-39
K
T
1
11
1
1
4
-
E
2
4
-
1939-40
K
T
1
3
4
-
-
1
8
10
1
3
4
2
-
1
1
3
-
2
1
11
10
1
3
4
2
-
2
8
6
4
2
-
1
1
-
3
9
6
4
2
-
2
4
4
4
-
1
-
3
4
4
4
-
2
5
274
2
7
271
21
2
7
292
1
6
252
6
1
6
258
2
193
-
-
5
198
124
Öğrenci gönderilen disiplinlerin gösterildiği tablo 7’ye göre 1923-24 ile
1939-40 yılları arasında eğitim bilimleri disiplinlerinden pedagoji disiplininden
4*; ruhiyat disiplininden 8; tedris usulünden 8; köycülük ve halkçılık
disiplinlerinden en az 11 öğrenci öğrenim için Avrupa’nın çeşitli ülkelerine
gönderilmiştir. Dolayısıyla Cumhuriyetin Erken Dönemi’nde, eğitim bilim
alanından en az 31 kişinin öğrenim için Avrupa’ya gönderildiği söylenebilir
Yurt dışına öğrenim için gönderilen öğrenci ve öğretmenlerin
gönderildikleri alanlar oldukça zengin ve çeşitlidir. 1923-1924 ile 1939-1940
tarihleri arasında A’dan Z’ye 102 alandan on iki ülkeye öğrenci gönderilmiştir.
Öğretmenlik mesleği açısından bakıldığında alan öğretmenliğinin yanı sıra
mesleki ve teknik öğretmenliklerden çeşitli branşlarda yurt dışına öğrencinin
gönderildiği görülebilir. Bu çerçevede ana muallimliği, beden terbiyesi, biyoloji
çamaşır ve nakış, çocuk bakımı, ecnebi lisanı, erkek ve kadın terziliği, ev
idaresi, el işleri ve pedagojisi, felsefe, fizik, kimya, köycülük ve halkçılık, lise
tahsili, marangozluk, moda ve çiçekçilik, modelcilik, musikÎ ve sanayi nefise,
mesleki resim, otomobil tamirciliği, pedagoji, resim ve pedagojisi, riyaziye,
ruhiyat, şan, tabiiye, tarih-coğrafya, tedris usulü, tesviyecilik ve motor, ticaret,
ulûm-u içtimaiye ve iktisadiye gibi bir çok öğretmenlik alanından öğrenci yurt
dışına öğrenim için gönderilmiştir. Ayrıca devletin çeşitli kurum ve kuruluşları
için duyduğu uzman ve öğretici ihtiyacı için de yurt dışı eğitimine bir çok
öğrenci gönderilmiştir. Bu branşlar arasında, bağcılık/meyvacılık, balıkçılık,
bankacılık ve ticaret, betonculuk/yapıcılık, çinkografya, deniz haritacılığı,
deniz inşaatı ve mühendislik, demircilik, dişçilik, ekmekçilik/pastacılık, fen
memurluğu, fıçıcılık, fotogrametri, heykeltıraşlık, istatistik, kütüphanecilik,
konservecilik, kağıtçılık/boyacılık, maden ve sanayi mühendisliği,ormancılık,
nesçi ve kimyevi sanayi, PTT mühendisliği, sıhhı tesisat, su mühendisliği,
sütçülük/peynircilik, yol ve köprü mühendisliği, ziraat ve mühendisliği
gösterilebilir.
1923-24 yılında Avrupa’da bulunan öğrenciler, Cumhuriyetin ilanından önce gönderildiği
için, eğitim bilim disiplinlerinden sadece pedagoji alanından 1 öğrenci Avrupa’da
bulunmaktadır ve tabloda gösterilmesine karşın orta çıkan toplam sayı olan 31 sayısına dahil
edilmemiştir.
*
125
Sonuç olarak, Cumhuriyetin Erken Dönemi’nde fen bilimlerinin temel
disiplinlerinden yurt dışına öğrenci gönderildiği gibi, sosyal bilimlerin çeşitli
disiplinlerinden, öğretmenlik mesleğinin farklı branşlarından; tüm sanayi
işletmeleri, kurum ve kuruluşlar için de ihtiyaç duyulan uzman ve öğreticilerin
de, yurt dışına öğrenim için gönderildiği söylenebilir. Ancak tablo 7’de de
görüleceği üzere öğrencilerin daha çok mesleki ve teknik alanlardan
gönderildiği söylenebilir. Bu durum “Cumhuriyet Türkiye’sinin felsefî ve
müsbet bilimleri ihmal ediyor” 297 eleştirilerine neden olmuştur.
Yurt Dışına Gönderilen Öğrenciler
Cumhuriyet’in
Erken
Dönemi’nde
yurt
dışına
kaç
öğrencinin
gönderildiği bilgisini verebilmek, ulaşılan belge ve bilgiler çerçevesinde
mümkün değildir. Ancak hangi alanlardan kaç kişinin gönderildiği bilgisi,
1933-34 yıllarından itibaren verilebilmektedir. Her ne kadar kaç öğrencinin
yurt dışına gönderildiği bilgisi verilemese de yurt dışına gönderilen
öğrencilere ilişkin çeşitli bilgiler verilebilmektedir. Bu çerçevede çalışmanın
tarih aralığı kapsamında yurt dışına gönderilen eğitimciler arasında Hasip
Ahmet Aytuna, Mehmet Saffet (Engin), Ziya Dalat, İsmail Zeki Efendi, Cemil
Sena (Ongun), Ragıp Nurettin Bey, Ragıp Nurettin Bey, Fuat Bey, Suut
Yetkin, Fuat Bey, Recep Niyazi Bey, Mehmet Ali Bey, Hayrullah Örs, Hamdi
Ragıp Atademir, Vedide Baha Pars, Ahmet Fuat Baymur, M. Rauf İnan, Fevzi
Selen, Muvaffak Uyanık, Sebahattin Eyüboğlu, Mümtaz Turhan, Ferit Saner,
Sabri Esat Siyavuşgil, Kemal Kaya, Münir Raşit Öymen, Refia Mehmet
Hanım, Sabahattin Efendi, Zekeriya Mahmut Bey, Fevzi Yahya Ertem,
İbrahim Nasuh Özgür, Ömer Hilmi Mart, İbrahim Yasa, H. Hüsnü Cırıtlı,
Muhittin Akdik, Enver Bey, Refia Uğurel Şemin, Muzaffer Şerif Bey, Mithat
Enç, Remzi Öncül, Halis Özgü, Nusret Kemal Köymen, Bedi Ziya Egemen,
Peyami Erman, Muhammed Baha Tevfik Arıkan ve Hamide Topçuoğlu yer
almaktadır. Kuşkusuz bu isimler ulaşılabilen belge ve bilgiler çerçevesinde
belirlenmiştir. Bu öğrencilere ait bilgiler aşağıda yer almaktadır:
297
Ziyaeddin Fahri, a.g.m., s.36.
126
Hasip Ahmet Aytuna (1895-1980), Vidin Maarif Encümeni ve İslam
Cemaati İdaresinin 4 yıllık bursu ile, 1922-1926 yılları arasında Sofya
Üniversitesi Pedagoji bölümüne devam etti. 1931’de Bulgaristan’daki baskılar
sonucu yurda döndü. Çeşitli okullarda müdürlük ve Gazi Eğitim Enstitüsü’nde
öğretmenlik, müfettişlik yaptı ve 1939’da Tokat milletvekili seçildi. 1943’ten
itibaren ise tekrar öğretmenlik görevine dönmüştür.298
Mehmet Saffet (Engin), 1922-27 arası öğrenim için Amerika’da
Colombia Üniversitesi’ne gönderilmiştir. 1926’da lisans, 1927 yılında yüksek
lisans diplomasını alarak Türkiye’ye dönmüştür. Prof. J. Dewey’in öğrencisi
oldu. GTE’de İngilizce ve içtimaiyat muallimliğinin yanı sıra Talim ve Terbiye
Kurul Üyeliği de yapmıştır.299
Ziya
Dalat
(1901-1974),
Mülkiye’den
mezun
olduktan
sonra,
İstanbul’da Yüksek Ticaret Okulunda öğretmenlik yaptı. 1923’te öğrenim için
Almanya’ya gitti ve Halle Üniversitesi Felsefe ve Ekonomi Fakültesini bitirdi.
1928’de doktorasını yaparak yurda dönen Dalat, Ankara Atatürk Lisesi’de
felsefe öğretmenliği yaptıktan sonra Gazi Eğitim Enstitüsü psikoloji öğretmeni
olarak görev yapmış300 ve Pedagoji bölümünde Deneysel Psikoloji derslerini
okutmuş, Almanya’dan getirtilen Psikoloji araç ve gereçlerini, özellikle duyu
öğretiminde kullanmıştır.301
İsmail
Zeki
Efendi,
İstanbul
Erkek
Muallim
mektebi
muallimlerindendir. 1924 yılında pedagoji öğrenimi için Genéve Üniversitesi
J.J. Rousseau Enstitüsü’ne gitmiştir. Orada “Psychologie expériment”,
“Psychologie de l’art”, Sciences de l’education”, “Pédagogie expérimentale”,
“Organisation scolaire” ve “Education morale” sertifikalarını almış ve 1927
yılında tahsili yeterli görülerek geri çağrılmıştır. Aynı yıl MTTH reisinin Yüksek
298
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 102; Cavit Binbaşıoğlu, “Hasip Ahmet Aytuna”, Cumhuriyet
Dönemi Eğitimcileri, Ankara: UNESCO Yayınları, 1987, s. 87-109.
299
322 nolu kütük defteri, s. 204; Seher Kaşker, “Mehmet Saffet Engin Arın Yaşamı,
Eserleri, Düşünceleri ve Türk Sosyolojisine Katkıları”, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2002.
300
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 81,82; Ali Mücellitoğlu Çankaya, Mülkiye Tarihi ve
Mülkiyeliler (1859-1949), Ankara, 1954, s. 877.
301
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.163.
127
Tedrisat Umum Müdürlüğü’ne yazdığı bir yazıya göre memleketin İlk tedrisat
müfettişliğine acil ihtiyacı nedeniyle bu göreve tayin edilmiştir.302
Cemil Sena (Ongun), 1917’de Felsefe şubesinden mezun olduktan
sonra, Niğde Öğretmen Okulu’nda psikoloji ve pedagoji öğretmeni olarak
görev yapmıştır.303 1925 yılında gittiği304 Fransa’dan 1927 yılında Paris'te
Sorbonne
Üniversitesi
felsefe
bölümlerini
bitirerek
dönmüştür.305
Darülfünunda okul ve eğitim müzesi müdür yardımcılığı görevlerinden sonra
Ankara, Sivas, İstanbul, Samsun’da çeşitli liselerde felsefe, edebiyat, psikoloji
ve pedagoji öğretmenliklerinde bulunmuştur.306
Ragıp Nurettin Bey, Lozan Üniversitesi’nde tahsilini tamamlamış ve
1929’da başladığı Adana Maarif Eminliği görevinden sonra İlk Tedrisat
dairesinde göreve başlamıştır.307
Fuat Bey, Sorbon Üniversitesi’nde tahsilini tamamlamış ve İzmir
Maarif Eminliği’nden sonra bakanlık orta tedrisat dairesinde görev almıştır. 308
Suut Yetkin, Renne Üniversitesi Felsefe Fakültesinde tahsilini
tamamlamış ve Ankara Kız Lisesi müdürlük ve felsefe öğretmenliği
görevlerinde bulunmuştur. 309
Fuat Bey, Viyana Pedagoji Enstitüsünü bitirmiştir ve 1933 yılında
İstanbul Erkek Lisesi’nde tedris usulü muallimliğine atanmıştır. Daha sonra
bakanlıkta Şube Müdürü görevinde bulunmuştur.310
Recep Niyazi Bey, Freiburg Üniversitesi’nden mezun olduktan sonra,
İstanbul Erkek Muallim Mektebi’nde usulü tedris muallimi ve 1931 yılında
Yüksek Tedrisat Mümeyyizi olarak görev yapmıştır.311
302
Öğrenci dosyası, Fon no:180.09.44.227, BCA.
Fuat Gündüzalp, Öğretmen Meslek Kitapları Kılavuzu, Çağdaş Eğitim Yayınları, C.VI
(1840-1928), 2010, s.308.
304
Şarman,a.g.e., 2005,s.37.
305
Osman Nebioğlu, Türkiye’de Kim Kimdir Yaşayan Tanınmış Kimseler Ansiklopedisi,
Nebioğlu Yayınları, İstanbul, 1961, s. 248; http://www.yasamoykusu.com/biyografi-549Cemil_Sena_Ongun
306
Gündüzalp, a.g.e., 2010, s.309.
307
322 nolu kütük defteri, s.85.
308
322 nolu kütük defteri, s.51.
309
322 nolu kütük defteri, s.51.
310
322 nolu kütük defteri, s. 87.
311
282 nolu kütük defteri.
303
128
Mehmet Ali Bey, Almanya Bonn şehrinde pedagoji öğrenimi
görmüştür. İstanbul Erkek Muallim Mektebinde öğretmenlik yaptıktan sonra,
1932 yılında İzmir Buca’da ilk mektep muavinliğine atanmıştır. 312
Hayrullah Örs, 1928 yılında ilkokul öğretmenleri arasında yapılan
sınavı kazanan beş öğretmenden* birisidir. 1928-1931 yılları arasında,
Almanya’da Kolonya İş Eğitimi seminerlerine katılmış
Bonn Pedagoji
Akademisi’nde öğrenim görmüş ve İsveç’te “Noas August Abrahamson” El
İşleri seminerleri eğitimlerini görmüştür. Yurda döndükten sonra GTE’de
Resim-İş öğretmenliği, bakanlık müfettişliği, şube müdürlüğü, Eski Eserler ve
Müzeler Genel Müdürlüğü, TTK üyeliği, İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü,
İEE’de öğretmenlik ve Topkapı Sarayı Müzesi Müdürlüğü gibi görevlerde
bulunmuştur.313
Hamdi Ragıp Atademir, 1928 yılında Fransa’ya gitti ve Besançon ve
Nancy Üniversitelerinde
eğitim
gördü.314
Aix-
en-provenee'de
Lycee
Mığnet'de son sınıf'ta 8 aylık stajdan sonra Besançon ve Nancy
Üniversitelerinde Felsefe Tarihi, Umumi Felsefe ve Mantık, Sosyoloji ve
Ahlak, Psikoloji, Pedagojik psikoloji tahsil etti. Rougier ve Cuvilier gibi
tanınmış kimselerin talebesi oldu. 1932 yılı sonunda yurda döndü. Çeşitli
liselerde Felsefe ve Sosyoloji hocalığı yaptı. Daha sonra Ankara Üniversitesi
D.T.C. Fakültesi Felsefe asistanı oldu (1939). 1942 de "Aristo'nun Mantık ve
İlim Anlayışı" adlı doçentlik tezi ile "Doçent", 1949 da ise "Profesör" ünvanını
aldı.315
Vedide Baha Pars (1907-1958), 1928 yılında İstanbul Amerikan
Koleji’nden mezun olduktan sonra
Amerika’ya gidip 1930 yılında Şikago
Üniversitesi’nden master derecesi almıştır. Çeşitli okullarda meslek dersleri
ve felsefe öğretmenliği ve müdürlük görevlerinin yanı sıra İstanbul Eğitim
312
322 nolu kütük defteri.
Diğer dört öğretmen ise, Şinasi Barutçu, Malik Aksel, İsmail Hakkı Uludağ ve Mehmet Ali
Atademir’dir. Yurda dönüşlerinde beş öğretmen de Gazi Eğitim Enstitüsünde resim-iş
bölümünün ilk öğretmenlerinden olurlar. Bkz. Nevide Gökaydın ve Hidayet Telli, “Hayrullah
Örs”, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, UNESCO Yayınları, Ankara,1987, s.377.
313
Gökaydın ve Telli, a.g.m.,s.373-385; Özalp, ve Ataünal, a.g.e.,1977, s. 826.
314
Nebioğlu,a.g.e. s. 85.
315
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C.21, S.1, 1973.
*
129
Enstitüsü’nde meslek dersleri öğretmeni ve müdür yardımcılığı yapmıştır. 316
1952 yılında GTE’de de meslek dersleri öğretmenliği
ve müdürlük
görevlerinde bulunmuştur.317
Ahmet Fuat Baymur (1901-1974), 1928 yılında Viyana’ya gönderilen
dört öğretmenden biridir*.
GTE’de Pedagoji bölümünde Özel Öğretim
Yöntemi ve Uygulama dersi öğretmeni olmuştur. İlköğretim Genel Müdürlüğü
ve Talim ve Terbiye Kurulu üyeliği yaptı.318 Bakanlık merkez teşkilatında
İlköğretim Şube müdürlüğü ve GTE’de müdürlük görevlerinde bulunmuştur.
Daha sonra 1956’da Avrupa ülkelerine (6 ay) ve Amerika’ya (2 yıl) gitmiş ve
ortaöğretimle ilgili incelemelerde bulunmuştur.319
M. Rauf İnan, 1928 yılında Viyana’ya gönderilen dört öğretmenden
biridir. Orada Pedagoji ve Bühler Psikolojisi Enstitülerinde öğrenim gördü.
1931 yılında üç yıllık öğrenimden sonra yurda dönüşünde, ilköğretim ve
bakanlık müfettişliği, Milli Eğitim Müdürlüğü, Köy Enstitüleri Müdürlüğü ve
meslek dersleri öğretmenliği görevlerinde bulunmuştur. Köy Enstitülerindeki
çalışmaları ile İş Eğitimi’nin uygulayıcı önderlerindendir.320
Fevzi Selen, 1928 yılında Viyana’ya gönderilen dört öğretmenden
biridir. Viyana Pedagoji Enstitüsü’ne gönderildi. 1931’de yurda döndükten
sonra İlköğretim müfettişliği ve öğretmen okullarında meslek dersleri
öğretmeni olarak çalıştı. Adler Psikolojisi’ni Türkiye’ye tanıtmıştır. 321 Çeşitli
okullarda müdür yardımcılığı yapmıştır ve öğretim metodu derslerini
vermiştir.322
Muvaffak Uyanık (1905-1975), 1928 yılında Viyana’ya gönderilen dört
öğretmenden biridir.
316
1931 yılında yurda döndükten sonra Ankara’da İlk
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 107,108. Ayrıca bkz. M. Feyzi Öz, “Vedide Baha Pars”,
Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, UNESCO Yayınları, Ankara, 1987, s. 411-431.
317
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.328.
*
Bu dört öğretmen “Viyanacılar” grubu olarak bilinirler. “Toplu Öğretim” ve Hayat Bilgisi
dersleriyle ilgili ilk eserler onlar tarafından verilmiştir. 1936 ve 1948 tarihili İlkokul
programının oluşturulmasında rol almışlar ve öğretmen okullarında meslek dersleri
öğretmenliği görevlerinde bulunmuşlardır. Bkz. Altunya, a.g.e.,2006.
318
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.164.
319
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 48.
320
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 10-12; Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.166; Altunya, a.g.e.,2006.
321
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.267.
322
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 40.
130
Tedrisat Müfettişliği’ne atandı.323 İstanbul İl Milli Eğitim Müdür Yardımcılığı,
Kayseri ve Ankara İl Milli Eğitim Müdürlüğü görevlerinden sonra GTE ve
İPE’de öğretmenlik yapmıştır. GTE’de çalıştığı 1950’li yıllarda Ankara
Üniversitesi DTCF’de de öğretim görevlisi olarak çalışmıştır.324
Sebahattin Eyüboğlu, eğitim bilimleri alanından gönderilmeyip
edebiyat, folklor ve kültür üzerine önemli çalışmaları bulunan bir eğitimcidir.
1928-1932 yılları arasında Fransa’nın Dijon, Lyon ve Paris Üniversitelerinde
yaptı. 1933-1939 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde
Fransız filolojisi doçenti olarak görev yaptıktan sonra, bakanlık müfettişliği,
TTK üyeliği görevlerinin yanı sıra Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü’nde
kültür tarihi dersi vermiştir.325
Mümtaz Turhan, 1928-35 yılları arasında toplam yedi yıl Almanya’da
kaldı. Heidelberg, Berlin ve Frankfurt Üniversiteleri’nde öğrenim gördü. Max
Wertheimer’le Frankfurt Üniversitesi’nde doktorasını hazırladı, Metzger ile
tamamladı ve 1935 yılında yurda döndü. 1936 yılında asistan olarak İstanbul
Üniversitesi Felsefe bölümünde Wilhelm Peters ile birlikte Tecrübi (deneysel)
Psikoloji laboratuarını kurmuştur. Pedagoji Enstitüsü’nün kuruluşunda ve
gelişiminde önemli katkıları olmuştur.1944’te British Council bursuyla İngiltere
Cambridge Üniversitesi’nde sosyal psikoloji alanında ikinci doktorasını
vermiştir.326
Ferit Saner, eğitim bilimleri alanından gönderilmeyip, Milli Eğitim
Bakanlığı’nda çeşitli görevlerde bulanarak teknik öğretimin gelişiminde
katkıları olan eğitimcilerdendir. Belçika Charleroi Üniversitesi’nde yüksek
makine mühendisliği* öğrenimi görerek 1931 yılında yurda dönünce Edirne
sanat okulunda öğretmen olarak çalıştıktan sonra bu okulun müdür
yardımcılığı ve müdürlüğünü yapmıştır. Daha sonra Mesleki Öğretim Genel
323
10.11.1931 tarihli MTTH kararı. Bu belgede, yedi adet tahsil vesikası aldığı
belirtilmektedir. Kimi kaynaklarda dönüş tarihi 1932 yazmaktadır, ancak atanması yurda
dönüş yapmadan gerçekleşemeyeceği için, 1931 tarihi doğru bir tarih olarak nitelendirilebilir.
Ayrıca birlikte gittikleri diğer üç müfettiş de 1931 yılında dönmüşlerdir.
324
Yahya Özsoy, “Muvaffak Uyanık”, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, UNESCO Yayınları,
Ankara, 1987, s.547-555; Altunya, a.g.e.,2006.
325
Özalp ve Ataünal, a.g.e., 1977, s. 792.
326
Aramızdan Ayrılışının 40. Yılında Prof.Dr. Mümtaz Turhan Sempozyumu, Gazi
Üniversitesi Yayınları, Ankara, 02-03 Kasım 2009, s. 10.
*
322 nolu kütük defterinde, s.40’ta tayyare makinisti olarak tahsil gördüğü yazmaktadır.
131
Müdür yardımcılığı, bakanlık müfettişliği, şube müdürlüğü, Mesleki ve Teknik
Öğretim Genel Müdürlüğü, TTK üyeliği görevlerinde bulunmuştur.327
Sabri Esat Siyavuşgil, Hukuk Fakültesi son sınıfındayken yapılan
sınavı kazanarak 1928 yılında Fransa’ya Dijon ve Lyon Üniversitelerinde
felsefe eğitimi almak için gönderilmiştir. 1932'de Türkiye'ye dönüşünde Gazi
Terbiye Enstitüsü'nde felsefe öğretmeni olarak göreve başlamıştır. İstanbul
Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde 1933'te Genel Psikoloji-Pedagoji doçenti
olarak atanmış ve Enstitünün kuruluşunda ve gelişiminde önemli katkıları
olmuştur.328
Feriha Baymur, Amerika’da Psikoloji alanında doktora yapmıştır.329
1929 yılında özellikle “usûl-i tedris” alanında ihtiyaç duyulduğu ve
geçmiş yıllarda Felsefe ve Terbiye tahsili için Avrupa’ya gönderilmiş olanların
tahsil planlarına kendilerini bu amaca hazırlayacak tedrisatı da takip edecek
biçimde düzenlemeleri istenmiştir.330
Tablo 8. Çeşitli alanlardan Avrupa’ya gönderilen öğrenciler (1930)
Adı
Alanı
Gideceği Ülke Şehir
Hayri Efendi
Tarih-Coğrafya*
Fransa
Grenoble
Feruzat Efendi
“
“
“
Halil Efendi
“
Almanya
Jena
Sadettin Efendi
“
“
“
Fethi Efendi
Riyaziye
Fransa
Lyon
Nazım Efendi
“
Almanya
Eısleben
Suphi Efendi
Fizik-Kimya
Fransa
Nancy
Sadrettin Efendi
“
Almanya
Plön
Kemal Kaya Efendi
Tedris Usûlü
Avusturya
Viyana
Münir Raşit Efendi
“
“
“
1930 yılında 10 öğrenci tarih-coğrafya, riyaziye, fizik-kimya ve tedris
usulü alanlarından çeşitli ülkelere gönderilmişlerdir.331 1930-1931 ders yılı
327
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 259; Özalp ve Ataünal, a.g.e., 1977, s. 817.
Şemin, a.g.e.,1973, s. 313, 366.; http://tr.wikipedia.org/wiki/Sabri_Esat_Siyavu%C5%9Fgil
329
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 49.
330
28.07.1929 tarihli MTTH kararı.
*
Bu belgede, Tarih-Coğrafya için Fransa’ya gönderilen Feruzat Efendi ile Almanya’ya
gönderilen Galatasaray Lisesi mezunlarından Halil Efendilerin öncelikli olarak lisanlarını
Darülfünun tahsilini takip edebilecek bir hale gelmeleri mektep idaresince tasdik olunana
kadar lisede tahsil etmeleri istenmektedir.
331
20.12.1930 tarihi MTTH kararı.
328
132
başında Avrupa’ya gönderilecek öğrenciler arasından 2 kişi Viyana’ya Usulü
Tedris muallimi olarak gönderilecektir ve bunlar en az iki sene öğretmenlik
yapmış olan, son dört sene zarfında muallim mektebi mezunları arasından
seçilecektir.332 Bu iki öğrenci tablo 8’de görüldüğü üzere Kemal Kaya ve
Münir Raşit Öymen’dir.
Kemal Kaya, Gazi Eğitim Enstitüsü’nün ilk mezunlarındandır. 1934
yılında yurda döndükten sonra çeşitli okullarda öğretmenlik, müdürlük,
ilköğretim müfettişliği, Milli Eğitim Müdürlüğü görevlerinin yanı sıra Aksu Köy
Enstitüsü ve Necati Bey Eğitim Enstitüsü Müdürlüğü ile İstanbul Yüksek
Öğretmen Okulu Müdürlüğü görevlerinde bulunmuştur.333
Münir Raşit Öymen, 1934 yılında İstanbul Erkek Muallim Mektebi
usûl-i tedris öğretmeni ve müdür muavini olarak görev yapmıştır.334
1931 malî senesi için bütçede yapılan tasarruf dolayısıyla yurt dışına
öğrenci gönderilmesi ve tahsilde bulunanlarla ilgili bazı kısıtlamalar getirilmek
zorunda kalınmıştır. Buna göre:335
1. Talebenin aylık ücretlerinden beşer dolar kesilecek.
2. 1931-1932 ders senesinde ecnebi memleketlere yeni talebe
gönderilmeyecektir.
3. Kendi hesaplarına tahsilde bulunan talebelerden hükümet hesabına
talebe alınmayacaktır.
4. Talebeye aylık tahsisatından ve devam ettikleri müessese
idaresince tevsik edilen (belgelenen) tahsil masraflarından başka ders
ve tetebbu kitapları vs. için ayrıca para verilmeyecektir.
332
20.07.1930 tarihli MTTH kararı.
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.355; Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 333; Ayrıca bkz. 274 nolu
kütük defteri. Kemal Kaya Avusturya’ya gönderilenler arasında gözükse de biyografilerde
kendisinin Almanya’da Frankfurt Yüksek Öğretmen Okulunu bitirdiği belirtilmektedir.
334
282 nolu kütük defteri.
335
22.06.1931 tarihli MTTH kararı.
Öğrenci gönderilmeme kararına rağmen, 1931-32 yılında yurt dışında 239 öğrenci
bulunurken, 1932-33 yılında bu rakam 267’ye yükselmiştir. Dolayısıyla aradaki fark öğrenci
gönderilmeye devam edildiğinin göstergesi olabileceği gibi, bu tarihte Maarif Vekâleti
hesabına alınların sayısının artmış olmasından da kaynaklanıyor olabilir. Ancak tasarruf
tedbirlerinin uygulanmaya çalışıldığı bir dönemde bu kadar çok sayıda öğrencinin devlet
hesabına alındığını söylemek gerçeklikten uzak gözükmektedir. Kaldı ki, bu kararın üçüncü
maddesinde böylesi bir durumun olamayacağı ifade edilmektedir. Bu konuda bkz. tablo 4,5.
333
133
5. Tedavi ücreti olarak yalnız mühim ve hastanede yatmayı gerektiren
hastalıklar ve ameliyat ücretleri verilecektir.
6. Müzmin ve tedavisi uzun sürecek hastalıkların tedavisi memlekette
yapılmak üzere talebe geçici olarak geri çağrılacak ve talebeye
hastalık muayenesi, tedavisi, ilaç bedeli ve diş tedavisi için hiçbir
surette para verilmeyecektir.
7. Ciddi ve mühim bir istifade durumu olmadıkça staj ve tedkik
seyahatlerin için masraf verilmeyecektir. Ayrıca tahsil planlarına ve
müfettişliklerin gösterdikleri lüzum üzerine tedkik seyahatine çıkacak
talebe için de yalnız zorunlu masraflar (tren, vapur gibi araç ücretleri
ve müze, galeri gibi yerleri giriş ücretleri) verilecek, otel ve yemek
masrafları gibi şahsî masraflar verilmeyecektir.
Refia Mehmet Hanım* tahsil planının ötesinde çabaları olan çok
başarılı bir öğrencidir. Cenevre Üniversitesi, J.J. Rousseau Enstitüsüne ana
mektepleri pedagojisinde ihtisas yapmak üzere gönderilmiştir. Aynı zamanda
bu üniversiteye devam ederek Pedagoji sertifikası almış ve tahsil süresi bir yıl
daha uzatılırsa doktorasını da yapacağını beyan etmiştir. Tam bir yüksek
tahsil yapmak üzere gönderilmeyen Refia Mehmet Hanım’ın bu gayretleri
sonucu isteği gerçekleşmiş ve doktora yapmak için bir sene daha kalmasına
karar verilmiştir.336J.J Rousseau Enstitüsü hocalarından ünlü psikoloji
kuramcısı Jean Piaget nezaretinde doktorasını yapmıştır. 337
Sabahattin Efendi, Bruxelles’teki Université Libre’e merbut, “Ecole de
Pédagogie’de kendi hesabına tahsil etmektedir. Bu okulun birinci sınıf
imtihanlarını başarıyla vermiş daha sonra Vekalet hesabına alınması
kararlaştırılmıştır.338
Zekeriya Mahmut Bey, Cenevre Üniversitesi’nde kendi hesabına
Pedagoji tahsil etmekteyken Paris mıntıkası Talebe Müfettişliğine müracaat
Refia Mehmet Hanım, muhtemelen 1936 yılında kurulan İstanbul Üniversitesi Pedagoji
Enstitüsü’ne asistan olarak giren Refia Şemin ile aynı kişidir; ancak doktora mezuniyetleri
kendisinin 1932, Şemin’in de 1936 olması, tarihlerdeki farklılık nedeniyle farklı kişiler olarak
ele alınmıştır. Ancak öğrenim gördükleri alanlar ve birlikte çalıştıkları insanlardaki ortaklık
dikkati çekmektedir.
336
31.12.1930 tarihli MTTH kararı.
337
18.02.1932 tarihli MTTH kararı.
338
18.02.1932 tarihli MTTH kararı.
*
134
ederek Vekalet hesabına alınmasını istemiştir. Bu üniversiteden pedagoji
sertifikasını almış olması itibariyle durumu, 1416 numaralı kanuna uygun
bulunduğundan, kendisi vekalet hesabına alınmıştır.339
1933 yılında Tedris Usulünden iki öğrencinin Amerika’ya iki öğrencinin
Almanya’ya,halk ve köy terbiyesi için de muallim mektebi mezunlarından 10
öğrencinin
Amerika’ya
gönderilmesi
kararlaştırılmıştır.
Bu
alanda
gönderilecek talebenin genç ve lüzumlu ruh , zekâ ve seciye şartlarını haiz
ilk tedrisat muallimleri arasından seçilmesi, talebenin ilk yılı lisan,meslek ve
maksat hazırlığına tahsis etmeleri, ikinci yıl için tahsil planı hazırlanması ve
tatil devresinde talebenin tecrübe ve görgüyü artıracak sahalarda geçirmesi
istenmiştir.340 Ayrıca bu öğrencilerin daha çok küçük köyler ve kasabalardaki
kurslara katılacakları düşüncesiyle aylık maaşları 60 altın dolar üzerinden
verilmesi kararlaştırılmıştır341 ve öğrenciler 1933-1934 eğitim öğretim yılı
başında Amerika’ya gitmişlerdir.
1933 yılında, başka bir belgede lise veya muallim mektebi mezunu
olup Gazi Terbiye Enstitüsü pedagoji şubesinden çıkmış olan iki talebenin
muallim mekteplerinde Tedris Usulü ve Ders Tatbikatı muallimi olmak için
Umumî Tedris usulünde ihtisas kazanmak üzere Amerika’ya gönderilmesi
kararlaştırılmıştır. Ayrıca yüksek mektepten iki talebinin de istatistik öğrenimi
için Avrupa’ya gönderilmesi kararlaştırılmıştır.342
18.10.1933 tarihli belgeye göre yapılan bir sınav sonucunda 10
öğrenci, başarılı bulunmuş ve öğrencilerin Köycülük ve Halkçılık tahsil etmek
üzere Amerika’ya gönderilmesi kararlaştırılmıştır. 343
Bu öğrenciler 1934 yılında gönderilebilmiştir, bunlardan 6’sı Gazi
Terbiye Enstitüsü pedagoji şubesi mezunlarındandır. Bu öğrenciler 1935339
04.12.1933 tarihli MTTH kararı. Bu tarih Zekeriya Mahmut Beyin devlet hesabına
alınması için MTTH’de alınan kararın tarihidir. Kendisi, Hakimiyeti Milliye Müdürlüğüne
yazdığı dilekçede 12 Şubat 1934 tarihinden itibaren devlet hesabına alındığı için yurt dışında
okuyan öğrencilere gönderilen Hakimiyeti Milliye gazetesinin kendisine de gönderilmesini
rica etmiştir. Fon no:490.1.0.0-1245.150.1.146, BCA.
340
13.07.1933 tarihli MTTH kararı.
341
Başvekalet Muamelat Müdürlüğü, 04.09.1933 tarih ve 14885 sayılı kararı, fon no: 030 .
18. 1. 2. 39. 61.004, BCA.
342
17.08.1933 tarihli MTTH kararı.
343
08.11.1933 tarihli MTTH kararı. Buna göre, Vekâlet müfettişlerinden Hikmet, Gazi Terbiye
Enstitüsü Pedagoji muallimi Halil Fikret, İlk tedrisat Şube Müdürlerinden Osman ve Ankara
Erkek Lisesi Felsefe muallimi İrfan Beylerden oluşan bir heyet sınavı gerçekleştirmiştir.
135
1936 ders yılından başlayarak 3 yıl içerisinde tahsillerini bitirmek ve bu
tahsillerinin sonunda “Master of Education” derecesini almak üzere tahsil
planlarında şu dersleri almak zorundadırlar:344 Principle Of Education, History
Of Education, Seminary İn Education, Psychology For Students Of
Education,
Mental
Measurements,
Psychology
Of
Childhood
And
Adolescense, The Teaching Of Nature Study And Elementary School
Science, The Supervision Of The Elementary School Subjects. Ayrıca bu
derslerden
başka
Amerika
Mıntıkası
Talebe
Müfettişi
ile
üniversite
profesörlerinin, talebenin önceki malumat ve hazırlıkları dikkate alınarak
Köycülük ve Halkçılıkla alâkalı mevzuların da verilmesi kararlaştırılmıştır.
Öğrencilere ilişkin bilgiler aşağıda yer almaktadır:
Tablo 9. Köycülük ve Halkçılık öğrenimi İçin Gönderilen Öğrenciler
Adı
Fevzi B.
Şazi B.(Serdaroğlu)
Avni B.
Naşit B.(Sarıca)
Mehmet Ali B.
İbrahim Yasa B.
İbrahim B.
Bilâl Rıza B.(Kutluğ)
Ömer B.
Turgut B.
Vilayeti
Sivas
Denizli
Ankara
Elâziz
Eskişehir
İzmir
Çorum
Isparta
Erzurum
Ankara
Memuriyet mahalli
Erkek muallim mektebi tedris usulü muallimi
Köy Muallim Mektebi Tedris Usulü muallimi
İlktedrisat müfettişi
Ortamektep Müdürü
İlktedrisat müfettişi
Erkek Muallim Mektebi Tatbikat muallimi
Merkez Albayrak Mektebi muallimi
Merkez İstiklâl Mektebi başmuallimi
Merkez Gazi Mektebi muallimi
Balâ Merkez Mektebi muallimi
Fevzi Yahya Ertem, bu on öğrenciden birisidir. ABD Cornell
Üniversitesi’nden “Bachelor of Science” ve Master of Arts” diplomalarını
almıştır. 1937’de
yurda
dönünce Balıkesir Öğretmen Okulunda meslek
dersleri öğretmeni, Sivas İl Milli Eğitim Müdürlüğü, Hasanoğlan Köy Enstitüsü
Müdürlüğü, bakanlık müfettişliği, Talim ve Terbiye Kurulu Üyeliği ve
Öğretmen Okulları Genel Müdürlüğü görevlerinde bulunmuştur. 345
İbrahim Nasuh Özgür, Amerika’da pedagoji, psikoloji ve sosyoloji
öğrenimi gördükten sonra 1938’de yurda dönmüş ve çeşitli okullarda
öğretmenliğin yanı sıra Balıkesir Necatibey Eğitim Enstitüsü’nde de
344
20.02.1935 tarihli MTTH kararı.
Özalp ve Ataünal, a.g.e., 1977, s. 824; Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.169; Gündüzalp,
a.g.e.,1961, s. 171.
345
136
öğretmenlik yapmıştır.346 Ancak bakanlık personel kütük defteri bilgilerine
göre öğrenciyken 1938 yılında geri çağrıldığı belirtilmektedir.347
Ömer Hilmi Mart, 1938’de yurda dönmüş ve çeşitli okullarda
öğretmenlik yapmıştır.348 İstanbul Eğitim Enstitüsünde Eğitim Psikolojisi
dersini vermiştir.349 1949’da Bakanlık müfettişi 1950’de dee Çanakkale
milletvekili olmuştur.350
İbrahim Yasa, Amerika Missouri Üniversitesi’nden 1937’de mezun
olduktan sonra Cornell Üniversitesi’nde doktora yapmıştır. Doktora sonrası 2
yıl Kolombiya Üniversitesi’ne bağlı Körler Yüksek Enstitüsü’nde Sosyoloji
dersleri vermiştir. 1942’de yurda dönüşünde askerlik hizmetini yaparken özel
izinle, Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü’nde sosyoloji derslerini verir, terhis
olduktan sonra da bu okula atanır. Enstitü’nün 1947’de kapatılmasından
sonra Ankara Gazi Lisesi’nde çalışır. 1957’de Doçent, 1963’te ise SBF’de
Profesör olur.351
H. Hüsnü Cırıtlı, İlköğretim müfettişliği görevindeyken, 1934’te genel
öğretim metodu öğrenimi yapmak üzere Amerika’ya gönderildi. Iowa
Üniversitesinden “Master of Arts” derecesiyle mezun olduktan sonra 19361938 yılları arasında ve Chicago Üniversitesinde doktora öğrenimini gördü.
1938-1939 öğretim yılında Almanya Münih Üniversitesi’nde pedagoji ve
psikoloji derslerine devam ederek 1939-59 tarihlerinde GTE’de meslek
dersleri öğretmeni ve bir yıl da enstitü müdürlüğü yaptı. DTCF’de öğretim
üyeliğinin(1947-69) yanı sıra Talim ve Terbiye Kurulu Üyeliği ve başkanlığı
(1961-69) ve Kültür Müsteşarlığı yaptı.352
Muhittin Akdik, 1934-1938 yılları arası
ABD Missouri Üniversitesi
pedagoji bölümünden” master of education” diploması almıştır. Çeşitli
346
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 171.
Bkz. 274 nolu kütük defteri
348
Bkz. 274 nolu kütük defteri.
349
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.262
350
Cumhuriyet Devrinde Milli Eğitim Bakanlığı Teftiş Kurulu, Milli Eğitim Basımevi,
İstanbul, 1977, s.93.
351
Fehmi Yavuz, “Profesör Yasa”, Prof.Dr. İbrahim Yasa’ya Armağan, Ankara Üniversitesi
SBF Yayınları, No:519,1983, s. 2,3.
352
Özalp ve Ataünal, a.g.e., s. 765; Öğretmenimiz Hüseyin Hüsnü Cırıtlı’nın Eğitim
Görüşleri ve Anılarımız, Haz. H. Hüsnü Tekışık, Ankara, 2011,s.2,3; Binbaşıoğlu, a.g.e.,
1995, s362,363.
347
137
okullarda öğretmenlik, Samsun ve İstanbul’da İl Milli Eğitim Müdürlüğü,
bakanlık müfettişliği, ve TTK üyeliği yapmıştır. Ayrıca 1961’de Bakanlık
başmüfettişliği, Amerika Bölgesi Öğrenci Müfettişliği ve Kültür Ateşeliği
görevlerinde de bulunmuştur.353
Enver Bey, Kültür Bakanlığı hesabına 1934 yılında Paris’te Felsefe
tahsil etmek üzere gönderilmiştir. Kendisi için Paris Bölgesi Talebe
müfettişliğince bir okuma planı belirlenmiştir. Buna göre:354
1934-1935 ders yılında, Sorbonne Üniversitesi Felsefe şubesinin
genel felsefe, ruhiyat ve estetik kurlarına devam edecek, ders yılı
sonunda ruhiyat ve estetik gruplarının sınavlarına girerek bu derslerin
sertifikalarını alacak;
1935-1936 ders yılında, genel felsefe grubunun sınavlarına girecek ve
bu grubun sertifikasını alacak; lisansını tamamlayınca bu ders yılı
içinde üniversitenin Institut d’Arts et d’Archéologie kurumuna yazılacak
ve burada eski, orta ve yeni çağların sanat tarihi sertifikalarını alacak;
1936-1937 ders yılında da Institut d’Arts diplomasını alabilmek
gereken üçüncü sertifikayı, yeni çağ sanat tarihi sertifikasını, almak
üzere bu dersin kurları takip edilecek ve bu sertifikayı da aldıktan
sonra yurda dönecektir.
Refia Uğurel Şemin, 1936 yılında Cenevre Üniversitesi Eğitim
Bilimleri Enstitüsü’nde tahsilini bitirerek dönmüş ve aynı yıl kurulan İstanbul
Pedagoji Enstitüsü’nde* göreve başlamıştır. Enstitünün kuruluşunda ve
gelişiminde önemli katkıları olmuştur. TecrübÎ Psikoloji Laboratuarında Prof.
Peters’le birlikte çalışmış, lise ve üniversitelerde zeka testlerini uygulamıştır.
Cenevre’de bulunduğu süreçte, Piérre Bovet, Ed. Claparéde ve Jean
Piaget’in yanında yetişmiştir.355
Muzaffer Şerif Bey, 1929 yılında, İzmir Erkek Muallim Mektebi felsefe
muallimi stajyeri olduğu bir dönemde Felsefe öğrenimi için Amerika’ya
353
Özalp ve Ataünal, a.g.e., 1977, s. 806; Nebioğlu,a.g.e. s. 28.
06.11.1935 tarihli Kültür Bakanlığı Kültür Kurulu kararı.
*
1936 yılında kurulan Pedagoji Enstitüsü, Edebiyat ve Fen Fakültesi öğrencilerinden lise
öğretmeni olmak isteyenlere kendi dallarında aldıkları bilgilerin yanında pedagojik bir
formasyon vermek üzere kurulmuştu. Enstitünün direktörlüğüne, Jena Üniversitesi
Ordinaryus Profesörlerinden Dr. Wilhelm Peters getirilir.
355
Şemin, a.g.m.,1973, s. 313,366.
354
138
gönderilmiştir. Harvard Üniversitesi’nde psikoloji lisansı alır. 1932-33 öğretim
yılında Gazi Terbiye Enstitüsü Tecrübî Ruhiyat muallimi olduğu süreçte,
Amerika’da lisansını tamamladığı için, Colombia Üniversitesi’nde doktorasını
yapmak üzere 1 seneliğine gönderilmesi kararlaştırılmıştır. 356 1935’te
tamamladığı
Doktora
tezi,
G.
Murphy’nin
de
yardımıyla
1936
*
yılında Toplumsal Kuralların Psikolojisi adıyla yayımlanmıştır. 1936-39 yılları
arasında GTE’de psikoloji öğretmenliği görevinde bulunur. 1939’da ise
Psikoloji doçenti olarak DTCF’ye atanmış ve 1944’te de profesörlüğe
yükseltilmiştir.357
Mithat Enç, 1933 yılında gözünden ameliyat için gittiği Viyana’da
körler okuluna giderek
Almanca ile kabartma yazısını öğrendikten sonra
Pedagoji Enstitüsü’ne girmiştir. 1935’te burayı bitirip yurda döner ve İzmir
körler okulunda çalışır. 1936 yılında Amerika’ya Harvard Üniversitesi’nin
Perkins Körler Okulu’ndaki körlerin eğitimine ait kursları 1 yıl takip ettikten
sonra, New York’ta Colombia Üniversitesi’nin özel eğitim şubesine geçer.
1938’de Bachelors of Science ve 1939’da Master of art diploması alarak
yurda dönüş yapar.358 GTE’de öğretmenliğinin yanı sıra GTE Özel Eğitim
Bölümünü Kurdu. Talim Terbiye Kurulu üyeliği de yapmıştır. 359
Remzi Öncül, 1934 yılında GTE Pedagoji bölümünden mezun
olduktan sonra Ankara’da ilköğretim müfettişliği görevi sırasındayken
Almanya’ya giderek 1937’de
356
Bonn Yüksek Öğretmen Okulunu (Bonn
01.07.1933 tarihli MTTH kararı.
Bu kitap günümüzde de bir sosyal psikoloji klasiği sayılır ve Şerif’e uluslararası bir ün
kazandırmıştır.
357
273 nolu kütük defteri; Mete Çetik, “Muzaffer Şerif Karanlık Odada: Türkiye Yılları”,
Muzaffer Şerif’e Armağan, Muzaffer Şerif’ten Muzaffer Sherif’e, Der: Sertan Batur ve
Ersin Aslıtürk, İletişim Yayınları, İstanbul, 2007,s.29-32. Muzaffer Şerif, lise yıllarında Ziya
Gökalp’in düşüncelerini benimsemiş, üniversite yıllarında Mustafa Şekip Tunç’la etkileşim
içerisindedir. Bu konuda bkz. Berkes, a.g.e., s. 97.; 6 Mart 1944’te ise TKP’ye yönelik
tahkikatta tutuklanır ve 12 Nisan 1944’te serbest kalır. 1945 yılında gittiği ABD’den bir daha
geri dönmez: Princeton Üniversitesi’nde çalışmak üzere burs almıştır ve 1 yıllığına
görevlendirilir. 1946 yılında izin süresinin bitmesi üzerine DTCF Dekanı Enver Ziya Karal’ın
kendisine yazdığı mektuba her yönden bağlı olduğu vazifesine, ilk cildini bitirdiği kitabının
ikinci cildinin biteceği Ağustos ayında döneceği yanıtını verir. Ancak yurt dışında evlendiği
haberleri üzerine açılan soruşturma ve yazışmaların sonucunda Fakülte yönetim kurulu,
kendisini Memurin Kanununun 4. Maddesinde belirtildiği üzere yabancı birisiyle evlendiği
gerekçesiyle Haziran 1947’de müstafi kabul etmiştir. Bu konuda bkz. Mete Çetik, a.g.m.,
s.32-50.
358
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 110.
359
Binbaşıoğlu, a.g.e.,1995, s.266; Nebioğlu, a.g.e., s.248.
*
139
Hochschule fur Lehrerbildung) bitirmiş ve 1938 yılında Ankara’da Türkçe
öğretmenliği yapmıştır. 1948 yılında Colombia Üniversitesi’nde Uygulamalı
Ruhbilim dalında M.A. derecesi almıştır. Öğretmenlik ve müfettişlik
görevlerinin yanı sıra Talim ve Terbiye Kurulu Üyeliği, bakanlık müfettişliği
görevlerinde de bulunmuştur.360
Halis Özgü, 1935 yılında öğretmenlikten istifa ederek kendi hesabına
okumak üzere Belçika’ya Brüksel Üniversitesi’ne gitti ve pedagoji öğreniminin
üçüncü yılında İkinci Dünya Savaşı’nın başlaması üzerine öğrenimini
tamamlayamadan yurda döndü. Sonra GTE’yi bitirdi. 1956’da Paris’ te
Sorbon Üniversitesi’nde Çocuk Psikolojisi ve Pedagojisi doktorasını yaptı.
361
Okul müdürlüğünün yanı sıra 1958’de Bursa Eğitim Enstitüsünü kurdu.362
Nusret
Kemal
Köymen
(1903-1964),
1936-37’de
Amerika’da
Wisconsin Üniversitesi’nde köy sosyolojisi öğrenimi gördü. “Cemiyet
Teşkilatlanmasının Birimi Olarak Köy” teziyle master derecesi aldı. Çeşitli
okullarda İngilizce, iktisat derslerine girmiştir. Tarım Bakanlığı neşriyat
müdürlüğü görevinin yanı sıra GTE’de eğitim sosyolojisi derslerine girmiş ve
Talim ve Terbiye Kurulu Üyeliği yapmıştır.363
Bedi Ziya Egemen, Almanya Frankfurt Üniversitesi’nde doktorasını
yapmıştır. Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde almanca öğretmenliği ve DTCF’de
pedagoji doçenti olarak görev yapmıştır.364
Peyami Erman, Paris Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde öğrenimini
gördü. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi tecrübi ruhiyat asistanlığından
1939
yılında
Siyasal
Bilgiler
Fakültesi’ne
sosyoloji
asistanı
olarak
atanmıştır.365
Muhammed Baha Tevfik Arıkan,
1938’de Cenevre Üniversitesi
Edebiyat Fakültesi’nde iki sömestr devam ederek pedagoji sertifikası almış
360
Binbaşıoğlu, a.g.e., 1995, s.340; Özalp ve Ataünal, a.g.e., 1977, s. 822; Nebioğlu, a.g.e.
s. 248.
361
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 93.
362
Binbaşıoğlu, a.g.e.,1995, s.266
363
Gündüzalp, a.g.e.,1961, s. 182.; Binbaşıoğlu, a.g.e.,1995, s.331; Turhan Oğuzkan,
“Nusret Köymen”, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, Ankara: UNESCO Yayınları, 1987, s.
344.350.
364
273 ve 279 nolu kütük defterleri
365
321 nolu kütük defteri
140
ve 1939’da döndükten sonra çeşitli okullarda öğretmenlik yapmış ve 1956’da
Cenevre Üniversitesi’nde psikoloji alanında doktora unvanı almıştır.366
Hamide
Topçuoğlu,
gönderilmemiştir;
yurt
dışına
eğitim
bilim
alanından
ancak 1964’te Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri
Fakültesi’nin kurucu dekanı olmuştur. 1938’de Ankara Üniversitesi Hukuk
Fakültesi’nden mezun olduktan sonra, 1939’da Fransa’ya gönderilmiştir. II.
Dünya Savaşı’nın başlaması üzerine öğrenimini yarıda bırakarak yurda
dönmüştür. İsmet Paşa Kız Enstitüsü’nde bir süre öğretmenlikten sonra,
1946’da Hukuk Fakültesi’nde asistan olmuştur.367
YURT DIŞI EĞİTİMİNDE KARŞILAŞILAN SORUNLAR
Yurt dışı eğitimi, 1929 yılında çıkarılan 1416 sayılı kanundan önce
belirli talimatnamelerle uygulanmıştır. Bu talimatnameler, daha çok öğrenci
gönderilmesi süreci, teftişlerinin nasıl olacağı ve öğrencilerin gittikleri
ülkelerde ve döndüklerinde sorumluluklarının neler olduğuna dair bilgilerden
oluşmaktaydı.
Yurt dışı eğitimi gibi karmaşık, çok yönlü bir olgunun
işlemesinin zorluğunun yanı sıra, karşılaşılan sorunların belirlenmesi olgunun
kendi özelliğinin sonucu olarak zorlaşmaktadır. Kaldı ki memurken bilgi,
görgü
artırmak
ve
eğitim
amaçlı gönderilenler
ile
kendi hesabına
gönderilenlerin de olduğu bir sürecin sorunları da birbirinin aynı değildir.
Dolayısıyla ulaşılan bilgi ve belgeler çerçevesinde daha çok öğrencilerin
genel olarak yaşadıkları sorunlar ele alınmıştır. Yurt dışına gönderilen
öğrencilerin sorunları iç ve dış faktörler olarak sınıflandırılabilir. Öğrenim için
gönderilen ülkenin sosyal, siyasal, ekonomik koşulları (ekonomik kriz ve
savaş), üniversite / okuldaki işleyiş, tahsil planları ve süreleri, paralarını
zamanında alamamalarının sonucu karşılaşılan maddi sorunlar gibi faktörler
dış faktörleri oluştururken; yaş ve cinsiyet farklılıkları, dil problemleri, okula
ve çevreye yönelik tutumlar, derslerden başarısızlık, sağlık sorunları, evlilik
ve ailevi sorunlar gibi sebepler ise iç faktörleri oluşturmaktadır.
366
Gündüzalp, a.g.e., 1961, s. 214.
Prof.Dr. Hamide Topçuoğlu’na Armağan, Ankara Üniversitesi SBF Yayınları,
No:498,1995.
367
141
Yurt dışında bulunan öğrencilerin her türlü sorunlarıyla ilgilenen ve
bunları düzenli olarak rapor eden müfettişlerin karşılaştıkları durumlar
dönemin Maarif Vekâleti Mecmuası’nda yer bulmuştur. Bu mecmuada aynı
zamanda dönemin aydınlarının da eğitim işlerine dair düşünceleri geniş yer
bulmuştur.
Örneğin;
Sadrettin
Celal,
1926
yılında
Maarif
Vekâleti
*
Mecmuası’nda yayımladığı, Maarif Teşkilatı Hakkında Bir Layiha adlı uzun
yazısında, eğitimle ilgili neredeyse tüm konularda sorunları ve çözüm
önerilerini ortaya koymuştur. Yurt dışı eğitimi ile ilgili, öncelikli olarak
ihtiyaçları belirlemek** gerektiğini, daha sonra öğrenim için gidilecek yerlerin
iyi belirlenmesi, gönderilecek gençlerin yalnız malumatlarının değil, aynı
zamanda kabiliyet ve zekası, hürriyet ve şahsiyeti seciyesi ciddi biçimde
incelenmesi gerektiğini belirtmiştir.
Ayrıca gönderilen öğrencilere kâfi
derecede tahsisat temin etmek gerektiğini de vurgulamıştır.368 Yurt dışı
eğitiminin ise, maarif programını çizecek mütehassısların araştırma, inceleme
ve uygulama seyahatları ile doğrudan doğruya maarifin muhtelif sahalarında
mütehassıslar yetiştirmek biçiminde iki türlü olarak yapılmasını istemiştir.369
Dönemin eğitimcilerinden, yurt dışında öğrenim görmüş olan Cevat
Dursunoğlu, Cumhuriyetten sonra bir çok gencin kayırma yoluyla öğrenim
için Batı’ya gönderildiğini, bunların çoğunun başarılı olamadıkları halde
dönüşlerinde üniversiteye alındıklarını belirtmiştir.370 Dönemin İstanbul
meb’usu Alâettin Cemil, Avrupa’ya öğrenci gönderme meselesini, kurtuluş
inkılâbının bir aracı olarak görmekte ve Avrupa’daki ilerlemelerin bilgisine
sahip olmak için, Avrupa’ya öğrenci göndermenin en kestirme ve en makul
bir çözüm olduğunu söylemektedir. Böylelikle hem yabancı öğretmen
meselesini, hem de üniversitelerin uzun bir sürede veremeyeceği ilim ve
irfanın verilebileceğini düşünmektedir.371 Bu tür tartışmaların dışında, 1930
*
Bu layiha, Dr. Niyazi Altunya tarafından günümüz Türkçesine çevrilmiş ve 2013 yılında dizgi
baskı olarak yayımlanmıştır.
**
Bu ihtiyaçlarla ilgili olarak, 10 senelik bir devre içinde, Maarif Vekâleti’nin ne kadar ve ne
cinsten muallim ve mütehassısa ihtiyaç olduğunu belirlemesi gerektiğini belirtmiştir. Bütçe
tahsisatı azlığı dolayısıyla bunların hepsini aynı senede göndermek mümkün değilse de bir
sıra dahilinde takip eden senelere bölünebileceğini söylemiştir.
368
Sadrettin Celal, a.g.m 1926, s.236.
369
Sadrettin Celal, a.g.m.,1926,, s.237.
370
Akt. Yahya Akyüz, a.g.e. ,s.360.
371
02 Ekim 1933 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s. 5.
142
yılında yapılan müfettişler toplantısındaki önerilere bakıldığında
öğrenci
gönderilmesinde, her sene görülen ihtiyaca göre öğrenci gönderildiği, bunun
yerine gelecekteki ihtiyaca göre öğrenci gönderilmesi gerektiği belirtilmiştir.372
Ziyaeddin Fahri ise Avrupa’ya gönderilen
öğrencilerin çoğunlukla orta
tahsilini bitirenlerden oluştuğunu, müsbet ilim kurumlarına güvensizlik
yüzünden gönderildiklerini savunmaktadır. Ayrıca Avrupa’yı hocası ve lisanı
ile ayağımıza getirttiğimiz halde neden hala Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi
kaygısıyla boş yere uğraşıldığı eleştirilerinde bulunmaktadır. Ancak bunun
Avrupa’ya radikal bir yüz çevirme olmadığını, teknik ve fikir terbiyesi alma
noktasında yüz çevrilemeyeceğini belirtmektedir.373
Öğrencilerin
raporlarının
karşılaştıkları
sonucunda
zaman
sorunlara
zaman
yönelik
yeni
olarak
uygulamalar
müfettiş
yürürlüğe
konulmuştur. Bu çerçevede belirli aralıklarla talimatnameler, kararnameler
yayımlanmıştır. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün imzasıyla yayımlanan
05.05.1938 tarihli
bir kararnameye göre, öğrencilerin kontrolü için bazı
tedbirler alınmıştır. Buna göre;374
a. Kendi hesabına yabancı memleketlere gidecek olan talebeden, gittiği
yerde tahsil için kalacağı müddetçe, varsa talebe ispekteri yoksa elçi
veya konsolos tarafından kontrolü kabul ettiğine dair emniyet
makamlarınca bir taahhütnâme alınması,
b. Yabancı bir memlekette tahsil edecek olan bir talebenin memleketten
çıktığının, emniyet makamlarınca ve Kültür Bakanlığı yolu ile gideceği
bölge talebe ispekterlerine veya gideceği memleket konsolosluğuna
bildirilmesi,
c. Yabancı memleketlerde kendi hesaplarına okuyan talebelere döviz
müsaadesinin, ancak bu talebelerin tahsil vaziyetlerinin normal
olduğunun ilgili talebe ispekteri veya konsolosu tarafından tasdik
edildiği takdirde verilmesi,
d. Kendi hesaplarına okuyan talebelerin tahsil müddetleri esas itibariyle
mümasil devlet talebesinin tahsil müddeti gibidir. Ancak hususî
372
Maarif Vekâleti Mecmuası, 1930, Devlet Matbaası, s. 27.
Ziyaeddin Fahri, a.g.m., s.39.
374
Fon no: 030.0.018.001.002.83.38.3, BCA.
373
143
mazeret halinde ve talebe ispekterinin takdir ve tasdiki ile bu müddet
4 sömestr daha uzatılabilir. Bu müddetin sonunda döviz izni kesilir.
e. Yabancı memleketlerde okuyan talebeleri, toplu olarak bulundukları
yerlerdeki elçi
veya konsoslosların bilhassa millî günlerimizde
toplayarak kendilerine gereken serbest telkinleri yapmaları ve
gençlerimizle bu suretle de yakından ilgilendiklerini göstermeleri ve
konsolosluklarda talebe işlerinin azamî şekilde kolaylaştırılması,
f. İyi çalışmayan veya imtihanlarda muvaffak olamayan huhusî talebe
vaziyeti hakkında ilgili ispekter veya elçi ve konsoloslar tarafından
ayrıca velisine de malumat verilmesi gibi tedbirlerin uygulanması
istenmektedir.
Günümüzde de birkaç maddesi değiştirilerek uygulanan 1416 sayılı
Kanun’a rağmen, ortaya çıkan aksaklıkları gidermek ve daha iyi sonuç almak
için yapılan bu tür düzenlemelerin ve uygulamaların, kuşkusuz müfettiş ve
elçiliklerin raporlarının sonucunda yapıldığı söylenebilir. Her ne kadar
öğrencilerden yurt dışına gitmeden birer taahhütname alınsa da, öğrencilerin
yurt dışına çıktıkları günün bildirilmesi, öğrencilerin gittiklerinde kendilerini
teftiş için sorumlu kişileri kabul ettiğini beyan eden bir taahhütname alınması,
yurt dışı eğitim sürecinin daha başlangıcında karşılaşılan sorunların boyutuna
ilişkin önemli ipuçları vermektedir.
Dış Faktörler
a. Gönderildiği ülkenin sosyal, siyasal, ekonomik koşulları
Hariciye Vekaleti’nin 27.1.1925 tarihli Maarif Vekâleti’ne gönderdiği
Berlin Büyükelçiliği’nden gelen raporuna göre İtalya’da hayat son derece
pahalıdır ve öğrenciye verilen para ancak maişetlerini tayine yeterlidir.375
Öyledir ki, Elçiliğin 29 Aralık 1926 tarihli bir başka raporuna göre, Almanya’da
sayısı, cinsi, yaşadığı yeri, tahsili bilinmeyen bazı öğrencilerin olduğu
belirtilmektedir. Almanya’daki öğrencilerin 350 markla yaşayabileceği, okula
kayıt için 100, her sömestrde okul ücreti olarak 100 (sömestr döneminin
375
Fon no: 180.09.34.181,BCA.
144
ikiden üçe çıkarılması maddi açıdan da önemlidir) ve diploma almak için 350
mark verildiği belirtilmektedir. 376
1927 yılında Ali Şakir ve İzzet Hakkı Efendiler, Demiryolları ve köprü
mühendisliği tahsil etmek üzere Prag’a gönderilmiştir. Başarılı öğrenci
oldukları
için
Çekoslovakya
hükümeti
tarafından
tahsil
masraflarını
karşılanmıştır. Ancak ülkede meydana gelen ekonomik buhran nedeniyle,
1932’den itibaren
masrafları karşılanamamıştır. Bu durum sonucunda
öğrencilerin Nafia Vekâleti hesabına alınmaları kararlaştırılmıştır.377
Maarif Vekili Hasan Âli Yücel imzalı Başvekalet Yüksek Makamına
yazılan yazıda belirtildiği üzere, II. Dünya Savaşı’nın başlaması üzerine 1939
yılında Fransa ve Almanya’da bulunan öğrenciler geri çağrılarak tamamı
yurda dönüş yapmıştır.* İsviçre, İtalya, İngiltere ve Belçika’da devlet
öğrencilerinden fen ve teknik sahada öğrenim görenlerin öğrenimlerine
devam etmelerine, bu alanların dışındakilerin yurda dönmesine; Amerika’da
öğrenimde bulanların hangi alandan olursa olsun öğrenimlerine devam
etmeleri istenmiştir. Maarif Vekâleti’nin bu istek yazısında
Almanya’dan
başka
ülkelerde
kendi
hesaplarına
öğrenim
Fransa ve
görenlerin
ailelerinin, yoksa kendilerinin istekleriyle bu ülkelerde öğrenimlerine devam
376
Fon no: 30.10.141.9.14,BCA.
04.07.1932 tarihli MTTH kararı. Durumları 1416 sayılı kanunun 20.maddesine göre
değerlendirilmiştir.
*
22.09.1939 tarihli bu yazıda her ne kadar bu iki ülkedeki öğrencinin tamamı yurda dönüş
yapmış denilse de Eylül 1940 tarihli Berlin Büyükelçiliği’nin yaklaşık bir sene gibi
–dolayısıyla 22.09.1939 tarihli yazıda belirtilen durumdan, öğrencilerin tamamının yurda
dönüş yapmasından söz etmek zor gözükmektedir- bir süre öğrencilerle yakından
ilgilenmesinin sonucunda hazırlamış olduğu raporunda Savaş nedeniyle askeri öğrenci
kalmadığı belirtilmiştir. Bu raporda öğrencilerin tamamının gönderildiğine dair bir ifadeye
rastlanmamıştır. Ayrıca, bu yazıdan iki ay sonra yayımlanan 07.11.1939 tarihli üstteki yazıda
da belirtildiği üzere öğrencilerin iadesi kararlaştırılmış olsa da, bu konuda kimlerin geldiği ve
geri gönderildiği konusunda kesin bir şey söylenemese de Elçiliğin raporundan yola çıkarak
Almanya’da bulunan askeri öğrencileri kapsadığı söylenebilir. Bu konuda bkz. Fon no:
030.0.010.000.000.142.14.8, BCA. Şarman’a göre ise,1940 yılında Maarif Vekaleti
Avrupa’daki öğrencilerin tamamını geri çağırdı ve 1000 kadar öğrenci yurda dönüş yaptıysa
da, Savaşın ilk yıllarında, Almanya’nın öğrenciler konusunda verdiği garanti ve öğrencilerin
bulunduğu şehirlerin askeri harekat bölgelerinden uzak olması nedenleriyle öğrencilerin
büyük bir kısmı Almanya’ya dönüş yaptı. Bkz. Şarman,a.g.e., 2005, s.42. Ancak 1939-1940
yılı maarif istatistiklerinde Almanya’da öğrenim gören öğrenci sayısının 65, Fransa’dakilerin
ise 2 olduğu gözükmektedir. Ayrıca 1938-39’da Avrupa’da bulunan öğrenci sayısı 193,
1939-40 yılında ise 100’dür. Dolayısıyla Şarman’ın verdiği sayı kadar öğrencinin dönüş
yaptığını söylemek zor gözükse de, Şarman’ın verdiği bu sayı içerisinde kendi hesabına
öğrenim görenler olabileceği ihtimali göz önünde bulundurulmalıdır. Bkz. 1939-1940 Maarif
İstatistikleri ve Tablo 5.
377
145
edebilecekleri belirtilmiştir.378 Bu karardan yaklaşık iki ay sonra, Üniversite
rektörünün başkanlığı altında toplanan komisyon raporu sonucunda,
07.11.1939 tarihinde İcra Vekilleri Heyeti’nce alınan kara göre
devlet ve
devlete merbut müesseseler hesabına Avrupa’nın muhtelif yerlerinde teknik
ve fen tahsil eden talebenin oradaki tahsil süresine bakılmayarak umumunun;
bu alanlar dışındakilerin tahsillerinin bitimine azamî bir sene kalanlarının
okudukları yerlere iadeleri kararlaştırılmıştır. Kendi nam ve hesaplarına
tahsilde bulunanların ise hiçbir kayda tabi olmadığı belirtilmiştir.379 Bu
karardan bir yıl sonra alınan bir kararda ise Belçika ve Fransa’da, Sümerbank
ve Maden Tedkik ve Arama Enstitüsü hesabına öğrenim görürken, Savaş
nedeniyle geri çağrılan, yirmi bir öğrencinin aynı branşlarda öğrenimlerini
tamamlamak üzere Amerika’ya gönderilmesi kararlaştırılmıştır.380
Almanya’daki siyasi durum öğrencilerin tüm yaşamlarını etkilediği gibi,
kaldıkları konutları değiştirmelerine de neden olmuştur. Müfettiş raporlarına
göre İngiliz uçaklarının Berlin ve diğer şehirlere saldırıları sonucu bazı
öğrenciler,
kaldıkları konutların zarar görmesiyle evlerini değiştirmek
durumunda kalmışlardır. Öyle ki, gece yapılan saldırılar sonucunda
sığınaklara inme mecburiyeti karşısında, 3-4 saat uykusuz kalmak yüzünden
öğrencilerin erken kalkıp okula gitmesi güçleştiği için, bütün okulların,
saldırının
yapıldığı
gecelerin
sabahında
iki
saat
geç
açıldığı
bildirilmektedir.381
Öğrencilerden bazıları ülkenin siyasi vaziyeti sonucu tevkif edilmişler,
üç tanesi hastalıkları yüzünden serbest bırakılmış, ancak
Elçiliğin yazılı
protestosuna ve müfettişliğin şifahi başvurusuna rağmen, kendi hesabına
öğrenim gören bir öğrenci (Fethi Ülgen) serbest bırakılmamıştır.382
378
22.09.1939 tarihli belge, Fon no: 0.30.10.00.00.142.13.20.3, BCA.
Fon no: 030.18.01.02.89.107.4, BCA.
380
15.11.1940 tarihli Başvekalet Yazı İşleri Dairesi Müdürlüğü yazısı, Fon no:
030.10.00.00.142.14.11.1, BCA.
381
16.10.1940 ve 30.10.1940 tarihli Müfettiş N. Berkman’ın raporları, Fon no:
030.10.142.14.12, BCA.
382
16.10.1940 tarihli Müfettiş N. Erkman’ın raporu, fon no: 030.10.142.14.12, BCA
379
146
b.Üniversite / okuldaki işleyiş
Vekâlet hesabına Burhanettin Kamil Efendi, yabancı dil öğrenimi için
1928 yılında doktora eğitimine gönderilmiştir. 1933’te doktorasını bitirmesi
gerekirken doktora tez danışmanının değişmesi üzerine 1935 sonuna kadar
tahsil süresi uzatılmıştır.383
Vekâlet hesabına Ahmed Akif Bey, Tarih-Coğrafya tahsil etmek üzere
1928* Eylül ayında Fransa’ya gönderilmiştir ve kendisine dört sertifika alarak
lisansını tamamlaması için 1935 sonuna kadar izin verilmiştir. Ancak 1935
yılında kayıt yenileme zamanını geçirmesinden dolayı bu müsaadenin 1936
kış sömestresine değiştirilmesi karar verilmiştir.384
1933-1934 yılında çocuk bakımı tahsili için Belçika’ya gönderilen ve
tahsil planlarına göre birinci yılını yabancı dil için hazırlanmak ve sonra iki yıl
bu ülkede tahsilini tamamladıktan sonra Paris’te bulunan “Ecole de
Puériculture” e yerleşmeleri gereken Zekiye Ali ve Hatice Kamber Hanımlar,
Belçika’daki okulun tadilatta olması ve tahsil planlarına göre bu ülkede başka
bir okul olmaması nedeniyle Paris’e nakledilmişlerdir.385
1933-1934 ders yılı başında Ev idaresi tahsil etmek üzere Viyana’ya
gönderilen Mücedded Akif’in okulun bulunduğu yerin havası ile uyuşmaması,
mektep hakkındaki şikayetlerinin doğruluğuna kanaat edilmesi ve bu
mektebin bina, vesait ve talim unsurları itibariyle iyi bir vaziyette olmaması
dolayısıyla, 1935 yılından sonra Berlin’de Letteveren mektebine leylî olarak
nakline, Berlin Talebe Müfettişliğince lüzum gösterilerek, MTT Dairesince de
bu yönde karar verilmiştir.386
Gönderilen
ülkenin
eğitim
sisteminde
yaptığı
düzenlemeler,
öğrencilerin tahsil sürelerini doğrudan etkilemiş ve bu durum talebe
müfettişlerinin düzenli kontrolleri sonucunda rapor edilmiş ve yapılan
değişikliklere göre yeni stratejiler, tahsil planları devreye sokulmuştur. Hatta
383
09.09.1934 tarihli MTTH kararı.
23.02.1935 tarihli yazıdan 1928 yılında gittiği ve beş yıllık tahsil planı içerisinde alması
gereken dört sertifikadan üçünü (Histoire Modern et Contemporaine, Histoire du moyen âge
ve Historie Ancienne) aldığı ve sonuncusunu (Geopraphie Générale ve Sosiologie) almak
üzere izin verildiği anlaşılmaktadır.
384
14.04.1935 tarihli MTTH kararı.
385
12.03.1935 tarihli MTTH kararı.
386
14.05.1935 tarihli MTTH kararı.
*
147
gelişmeleri yakından takip etmelerinin sonucu, bulunulan ülkenin ileride
yapacağı düzenlemelere dönük olarak da eylem planları belirlenmiştir.
Örneğin, Berlin’de bulunan Talebe Müfettişi Nihat Adil Erkman’ın 30.10.1940
tarihli raporuna göre, Almanya’da senede iki sömestr tahsil süresi varken, üç
sömestre çıkmasının tahsil süresini uzatacağı belirtilmiş ve bu durumdan
etkilenen öğrencilerin listesi düzenlenmiştir. Ancak ilkbaharda, trimester
usulünden, sömestr usulüne geçiş yapılacağını günün gazetelerinden resmi
bir açıklama yapıldığı ve öğrencilerin yine eski tahsil planlarındaki sürelerine
göre bitireceği belirtilmiştir.387 Ayrıca trimestr uygulamasıyla öğrencilerin tatil
süreleri kısa olacağından ve polisten vize almanın uzun sürmesinin sonucu,
yaz döneminde ailelerinin yanına giden öğrenciler için durum zorlaştığı ve
ancak 6 öğrenci Türkiye’ye gidebildiği388 belirtilmiştir.
Yukarıdaki durumlarda olduğu gibi, Elçiler ve Talebe Müfettişlerinden
gelen raporlarda ve yazışmalarda, gönderilen ülkelerdeki eğitim sisteminde
ve okullardaki her türlü değişiklik yakından takip edilmiş ve gerekli tedbirler
alınmaya
çalışılmıştır.
Talebe
müfettişleri
sadece
öğrencilerin
şahsi
sorunlarını yakından takip etmedikleri gibi, tahsil planı ve okul işleyişini de
düzenli olarak takip etmişlerdir.
c.Tahsil planları ve süreleri
1924/5 Yılında Namık Bey Hükümet hesabına Budapeşte’ye Türkoloji
tahsil etmeye gönderilmiştir; ancak 1928 yılında tahsil planına göre tahsil
süresi
içerisinde
tahsilini
tamamlayamadığı
için
memlekete
celbi
kararlaştırılmış ve kendi hesabına tahsiline devam etmesi durumunda bir
sene daha izin verilmiştir.
Daha sonra öğrenim gördüğü müessese
tarafından tahsiline altı ay daha ihtiyaç duyulduğu bildirilmesi sonucunda
tahsisatı Vekaletçe karşılanmak üzere bu izin verilmiştir. 389
1925/26 yıllında, Remziye Salih Hanım, Vekalet hesabına Sorbonne
Üniversitesi’ne Fizik- Kimya tahsiline gönderilmiş ve 1930 yılında dönmüştür.
387
30.10.1940 tarihli yazı, fon no: 030.10.142.14.12, BCA.
16.10.1940 tarihli Müfettiş N. Berkman’ın raporu, fon no: 030.10.142.14.12, BCA.
389
16.09.1929 tarihli MTTH kararı.
388
148
Daha sonra doktorasının yapmak üzere aynı yere gönderilmiş ve aldığı iki
senelik eğitim yeterli görülerek geri çağrılmıştır.390
1928 yılında Nurettin Ahmet Bey, Vekâlet hesabına felsefe tahsil
etmek üzere Fransa’ya gönderilmiş ve “Sociologisme et Individualisme”
konulu doktora tezini hazırlamak için kendisine 1933-1934 ders yılında da
Paris’te kalmasına izin verilmiştir.391
1928 yılında Vekâlet hesabına Riyaziye tahsil etmek üzere Lütfi İsmail
Bey Fransa’ya gönderilmiştir. Hastalığından dolayı kendisine bir yıl
mezuniyet verilmiş ve tahsil süresinin sonu olan 1934 yılı ikinciteşrin sonuna
kadar alması gereken üç sertifikadan ikisini alabilmiş ve
lisansını
bitirememiştir. Paris mıntıkası talebe müfettişliği tarafından tahsil süresinin
uzatılması veya geri çağrılarak Yüksek Muallim Mektebine alınması ve son
sertifikasını Türkiye’de alması bildirilmiştir. Ancak Vekâlet tarafından Lütfi
İsmail Bey’in son sertifikasını alarak lisansını bitirmek üzere kendi hesabına
okumak istediği takdirde bir yıl daha Fransa’da kalmasına izin verilmiş ve bu
süre içinde de lisansını alamadığı takdirde geri çağrılması ve hakkında
takibat yapılması kararlaştırılmıştır.392
Hüseyin Nail Bey, 1929 yılında Paris’e Amme alanında doktora
yapmak üzere Paris’e gönderilmiştir. Kendisinden dört yıl içinde doktora
diploması alması istenmesine karşın, sadece Amme Hukuku ve Hukuku
Hususiye diplomalarını alması sonucunda daha sonra doktorasını yapmak
üzere geri çağrılmıştır. Kendisi doktora yapmak üzere yeniden tahsile
390
17.11.1932 tarihli MTTH kararı.
11.1.1934 tarihli MTTH kararı. Birinci sene hazırlıkta geçirdikten sonra tahsil planındaki
gibi ikinci sene Darülfünuna girmiş, üç sene içinde dört sertifikasını almıştır. Plandaki
sertifikalardan “Psychologie”, Philosophie Générale” ve “Morale et Sociologie” sertifikalarını
ve tahsil planı dışında da “Histoire de L’art Moderne” ve “Arts et Archeologisme”
sertifikalarını da almıştır.
392
28.01.1935 tarihli MTTH kararı. Yüksek Tedrisat Umum Müdürlüğü, Vekalet makamına
karar için sunmuş olduğu tezkerede, tahsil süreleri bittiği halde sıhhi veya başka sebeplerden
tahsillerini tamamlayamayanların geri çağrılmasının doğru olduğunu; ancak talebeye
muvaffakiyeti için son bir imkan vermek üzere kendi hesabına bir müddet daha Fransa’da
tahsiline devam etmesi veya belirlenecek süre içinde İstanbul Üniversitesi’nde son
sertifikasını alarak lisansını tamamlamasına müsaade edilmesinin uygun olacağını
bildirmiştir.
391
149
gönderilmesini
istemiş
1935
yılında
tekrar
gönderilmesi
uygun
görülmüştür.393
1929-30 ders yılında vekalet hesabına hukuk tahsil etmek üzere Rüştü
Nuri Bey, Fransa’ya gönderilmiştir. Fransa’da Siyasi İlimler Akademisini
bitirmesi ve iktisat diploması alması üzerine tahsili yeterli görülerek geri
çağrılmış; ancak tahsil planına göre amme hukuku diplomasını alması ve
hukuk doktorasını yapması gerektiğinden 1935 ikinciteşrin (kasım) ayı
sonuna kadar Fransa’ya tekrar gönderilmiştir.394
1930 yılında Kütahya Vilayeti hesabına Ömer Necati Efendi
Budapeşte Yojef Üniversitesi’ne Su Mühendisliği tahsiline üç seneliğine
gönderilmiştir; ancak öğrenim süresi dört yıl olduğu için daha üçüncü sınıfta
süresi bitmiş ve Vilayet Umumi Meclisi’nin süre uzatılmasını kabul etmemesi
üzerine öğrenci, Nafia Vekaleti hesabına alınmıştır.395
1930’lu yılların başında Daniş Fuat ile birlikte Almanya’ya Münih
Yüksek Teknik Okulu’na su mühendisliği tahsili için gönderilen Feridun Nigar,
lise mezunu dahi olmadıkları için, bir yıllık kursa tabi tutulmuşlar ve aslî
öğrenci olarak kayıt yaptırabilmişlerdir. Feridun Nigar, başarısız olmuş ve
yurda dönüş yapmamıştır. Devlet Nigar’dan alacağını 30 yıl uğraşmasına
karşın alamamıştır.396
İktisat Vekaleti hesabına Budapeşte’de doktora öğrenimi gören
Mehmet Naci Bey, tahsil planı çerçevesinde öğrenimini tamamlayamadığı
için tahsisatı 1930 Haziranında kesilmesine karşın, müfettişliğe başvurusu
sonucunda Haziran ve Temmuz aylıkları harcırah ve imtihan masrafları
olarak kendisine verilmiştir. Doktora tezini bastırmak ve doktora masrafları
için 1280 pengö ile 150 lira daha talep etmiş ve isteği başmüfettiş Cevat Bey
tarafından Vekâlete bildirilmesine karşın, Maarif Vekilliği 27.07.1931 tarihli
yazısında, tasarruf nedeniyle bütçe imkansızlığı yüzünden bu isteğin
393
18.12.1934 tarihli MTTH kararı.
28.01.1935 tarihli MTTH kararı. Rüştü Nuri Bey doktorasını yapmak için bir yabancı dil
daha öğrenmesi gerektiği için kendisi İngilizceyi seçmesi ve bunun üzerine İngiltere’ye
gönderilmesi gerekmiştir. Ancak bu belgede sadece tahsil süresinin 1935 kasım ayından
itibaren altı ay daha uzatılması istenmiştir.
395
29.08.1933 tarihli MTTH kararı. Durumu 1416 sayılı kanunun 20.maddesine göre
değerlendirilmiştir.
396
Yıldırım, a.g.e.,s. 63.
394
150
karşılayamayacağını ve mümkün olan fedakarlık yapılarak kendisine ikinci
defa dönüş harcırahı gönderildiğini bildirmiştir.397
Celâlettin Vasık Efendi, Vekalet hesabına Dijon Üniversitesi’nde FizikKimya tahsiline gönderilmiştir. 1931 yılında tahsil süresi bitmesine karşın,
üniversiteden ve Paris talebe müfettişliğinden gelen raporlar doğrultusunda
bir sene daha uzatılmıştır. 398
Vekâlet hesabına Halil Bedi Bey, Prag’da musiki tahsilini 1931-32 ders
senesinde tahsilini bitirmesi gerekirken, Prag Konservatuarı Rektörü
tarafından elçiliğe yazılan tezkere uyarınca, Bestekar Gloise Habyuy’nin
derslerini takip için bir sene daha tahsili uzatılmıştır. 399
Doktora yapmak üzere Fransa Lyon’da Zoologie tahsiline gönderilen
Suat Nigar Bey’in öğrenim süresi, Lyon Üniversitesi Fen Fakültesi Zoologie
Profesörü M.C.Vaney’in mektubu ile Paris talebe müfettişliğinin mektupları
sonucu bir yıl daha uzatılmıştır.400
Vekâlet bir tahsil planı ile öğrencileri yurt dışına göndermesine karşın,
tahsil palanlarındaki ders/dersleri almayıp bir üst kura, üniversiteye
geçmelerine de sıcak bakmıştır. Örneğin; 1932-1933 ders yılında Vekâlet
hesabına, Riyaziye ve Fizik tahsil etmek üzere Fransa’ya gönderilen ve tahsil
planlarına göre üç sene içinde sırası ile “Mathématiques Elémentaires”,
“Mathématiques spéciales A” ve “Mathématiques spéciales B” sınıflarını takip
ettikten sonra üniversiteye girmeleri gerekenler bulunmaktadır. Vekâlet, bu
durumda olanlardan isteyenlerin Mathématiques spéciales B” sınıfında bir
sene bırakılmadan, muallimlerinin üniversiteye girebileceğine dair bir rapor
vermesi sonucunda bu taleplerinin karşılanabileceğini belirtmiştir.401
d.Paralarını zamanında alamamalarının sonucu karşılaşılan
sorunlar
Öğrencilerin, tahsil için gönderilen paralarını zamanında alamamaları
başlı başına büyük bir sorundur. Bu sorun Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi
397
Öğrenci Dosyası, Fon no: 180.09.44.226,BCA.
05.01.1931 tarihli MTTH kararı.
399
18.02.1932 tarihli MTTH kararı.
400
24.10.1931 tarihli MTTH kararı.
401
24.12.1934 tarihli MTTH kararı.
398
151
sürecinde kaçınılmaz olarak yaşanan bir sorundur. Örneğin 1877 yılında
Paris’te Tıp öğrenimi gören Cemil Efendi, 3,5 ay aydır maaş alamadıklarını,
ceplerindeki son parayla sefarete gitmek üzere tramvaya bindiklerini, Paris
Sefiri Esat Paşanın yanına gittiklerini ve paşanın “ağızlarına bal çalıp
sepetlediğini” ve borç buldukları parayla Sultan Abdulhamit’e “Üç buçuk
aydan beri maaş alamıyoruz! Fevkalâde zaruretteyiz. Saye-i şahanenizde
açız!” telgrafı çekmelerinden 24 saat sonra bir aylık maaşlarını aldıklarını 402
belirtmektedir. Bu sorunun Cumhuriyetin erken döneminde de yaşandığı
söylenebilir. Örneğin, Hariciye Vekaleti’nin 27.1.1925 tarihli Maarif Vekaletine
gönderdiği Berlin Büyükelçiliğinin
raporuna göre İtalya’ya gönderilmiş
talebenin
yüzünden
tahsisatının
devretmesi
zor
durumda
oldukları,
öğrencilerin derslerini ciddi bir surette takip edemeyeceği ve bu şartlarda
yetişen öğrenciden ise hükümet ve milletçe ihtiyaç
olunan faydanın
gerçekleşemeyeceği ve öğrencinin parasızlık yüzünden, türlü sefalet ve
zaruret içinde ezilip kaldığı belirtilmektedir. 403
Bu sorunun yanı sıra aynı ülkeye gönderilmiş öğrencilerin birbirinden
farklı tahsil ücreti alıyor olmaları da başka bir sorun olarak ortaya
çıkmaktadır. Örneğin, müfettiş raporunda Ticaret Vekaleti talebesi 80 lira
alırken, mektebi-i icraata da ücret verilmektedir. Nafia Vekaletinden 60-80 lira
arası ücret alanlar bulunmaktadır. Aynı durumda olan öğrencilerin ücret
farklılığının kaldırılması önerisinde bulunur. 404
Vekâlet dışındaki kurumlardan, vilayetler ve belediyelerin tahsil için
yeteri kadar bütçe ayırmaması sonucunda, öğrenciler zor duruma düşmüşler
ve öğrencilerin durumuna göre Vekalet/ler hesabına alınmışlardır. Örneğin,
1928 yılında Mehmet Arslan Efendi, Galatasaray Lisesi’nden mezun olup,
Kars Vilayeti nam ve hesabına Paris’te “Ecole des Travaux Puplics”’te tahsile
gönderilmiştir. Çok çalışkan ve kıymetli bir genç olarak tanımlanması ve Kars
Vilayetinden yeterli derecede tahsisat gönderilmeyeceği düşüncesiyle
Vekâlet hesabına alınmıştır.405
402
Topuzlu, a.g.e.,1982, s. 24.
Fon no: 180.09.34.181,BCA.
404
Fon no: 180.09.34.181,BCA.
405
01.07.1930 tarihli MTTH kararı.
403
152
1930/31 tarihinde Bolu Vilayeti hesabına Ömer Necmettin Efendi
Macaristan’da Maden Mühendisliği tahsil etmek üzere gönderilmiştir. 1934
yılında bütçede karşılığı olmadığı için tahsisatı Bolu Vilayetince kesilmiş ve
tahsilinin son kademesindeyken İktisat Vekâleti hesabına alınmıştır.406
Yukarıdaki sorunlar çerçevesinde ortaya çıkan durumlara yönelik
olarak ise, Berlin Büyükelçiliği raporunda her ne kadar “ talebenin
adreslerindeki tahakkuk dolayısıyla ekseriyetle paralarını almadığı ve paranın
iade olduğu” tespiti yapılır. Bu tür sorunlara çözüm olarak Elçilik “her daire
talebesine ait tahsilatı, talebe müfettişliğinin adresine göndermelidir”
biçiminde bir öneri geliştirse de, Elçiliğin bu önerisi gerçekleşememiştir.
İç Faktörler
a.Yaş ve cinsiyet farklılığı
Gerek meşrutiyet dönemi gazete ve dergilerinde gerekse Cumhuriyetin
erken döneminde müfettiş raporlarına yansıyan öğrenci seçimi meselesinde
asıl konu seçilen öğrencilerin belirli bir olgunlukta olup olmamalarıdır. 1916
tarihli Muallim Dergisi’nde bir yazıda, Almanya ve İsviçre’ye giderek yaklaşık
üç aylık bir zaman diliminde oralarda gözlemlerde bulunan bir arkadaşından
aldığı bilgilere göre, Avrupa’da tahsil meselesini iyi halledebilmek için önemli
görülen noktalardan birisi, öğrenci seçimi konusudur. Bu konuda Avrupa’ya
gönderilecek talebenin âlî bir tahsil görüp bitirmiş, biraz da hayatı anlamış ve
öğrenmiş olması yani mu’âşeret usullerine vakıf bulunması daha uygun olur
denilmektedir.407
Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarında yine bu dergide yayımlanan bir
yazıda, Avrupa’daki talebenin tahsilinin iyi bir teftiş ve irşad ile daha bir
düzene gireceği belirtilirken, aslında temel sorunun öğrencilerin yaşlarının
küçüklüğünün sonucu gittikleri ülkelerdeki yaşadıkları hayat tarzları olduğu
söylenilmektedir. “Eğer Avrupa talebesi yalnız darülfünunlara devam eden
406
13.10.1934 tarihli MTTH kararı.
“Avrupa’da Türk Talebesi”, Muallim İstanbul, C.1, 1332 (1916), s.112. Bu konuda diğer
noktalar ise tahsil mıntıkaları ve talebiyi murâkabe -takip etme, denetleme-dir. Talebenin
mu’âşeret usullerine vakıf olması tahsil vazifesine ilaveten bulundukları mahallerde Türkleri
temsil etmeleri ve Avrupalıların Türkler hakkındaki fikirlerini düzeltme görevleri de bulunduğu
için önemli görülmektedir.
407
153
gençlerden
ibaret
olsaydı,
belki
bu
teftiş
zaruretini
o
kadar
çok
hissettirmeyecekti. Fakat giden çocuklar içinde ‘ali mekteplerden başka, tali
mekteplere ve daha küçük müesseselere devam eden yüzlerce çocuk var”
denilerek, onların memleketlerinden götürdükleri milliyet, din, hatıra ve
hislerinin nasıl muhafaza ettikleri meselesinin ciddi biçimde düşünülmeye
değer olduğuna dikkat çekilmektedir.408 Bu soruna çözüm olarak çeşitli
alanlardan gönderilecek öğrencilerin, vazife başında olan ve ilk muallim
mektepleri muallimleri, müfettişler, lise ve darülfünun muallimlerinden
seçilmesi gerektiği409 de bir başka öneri olarak belirtilmektedir. Elçiliklerden
ve müfettişlerden gelen raporlar da bu yöndedir. Örneğin, küçük yaşta
öğrenci gönderilmesinin doğru olmadığını, milli terbiyesini almış öğrencilerin
gönderilmesinin doğru olduğu Berlin Büyükelçiliğinin 1925 tarihli raporunda
belirtilmiştir. Ayrıca raporda yurt dışına öğrenci gönderilmeden önce İstanbul
da 6 ay veya 1 sene süreyle hazırlık kursları almasının gerektiği, burada
Fransızca ve İngilizce dillerinin takviyesi ve Avrupa adab-ı muaşaretine dair
derslerin verilmesini, özellikle Anadolu’dan gelen öğrencilerin İstanbul’da
büyük şehir hayatına adapte olarak Avrupa’ya gönderilmesinin onların
başarılarını arttırmada önemli olduğunu söylemektedir.410
1926 yılında Fransa’da bulunan müfettiş Kemal Za’im Bey’in
öğrencilerle ilgili raporunda ise gerek fünun gerek edebiyat fakültelerine
devam eden öğrencilerden en sıkıntılı vaziyette
mezunlarıyla,
muallimlikte
bulunduğu
halde
bulunanları darülfünun
tahsile
gelmiş
olanların
oluşturduğu belirtilmektedir. Raporda Fransa’da muntazam bir tahsilde
bulunabilmek için esaslıca hazırlık devresine ihtiyaç olduğu ve bunun için de
tahsile liseye belirli bir olgunluktan sonra gelip buradaki liselere devam
etmeleri gerektiğini bu öğrencilerin de kabul ettiği belirtilmektedir. Böyle
yapıldığı taktirde tahsile gönderilmiş bir gencin bağlı olduğu şubeden hiç
olmazsa lisansiye olarak döneceği belirtilir.411
408
“Avrupa’daki Osmanlı Talebesi”, Muallim, İstanbul, 15 Nisan 1334 (1918), C.2, S. 21,
s.733.
409
Sadrettin Celal, a.g.m.,1926, s.239.
410
Fon no: 180.09.34.181,BCA.
411
Maarif Vekaleti Mecmuası, C.2, S. 7, 1926, s.55-57.
154
1927 yılında yayınlanan talimatname uyarınca bu konuda yaşanan
sorunlar göz önüne alınarak Avrupa meslek mekteplerine orta mektep
tahsilini bitirmiş olanların ve Avrupa muallim mekteplerine ise lise veya ilk
muallim mektebi tahsilini bitirmiş olan gençler gönderilmesi kuralı konulsa da,
öğrencinin olgunluğu konusu sorun olmaya devam etmiştir. Aynı tarihte
yayımlanan bir başka yazıda, mesleki tedrisat muallimi yetiştirmek üzere
Avrupa’ya gönderilecek öğrencilerden erkeklerin lise mezunu, kızlardan biçki
ve dikiş için gideceklerin ortaokul mezunu ve yaşı on altıyı geçmemesi
şartı412 bulunması kararı bu talimatnamenin somut göstergesidir. Ancak,
Kemal Za’im Bey’in ortaya koyduğu belirli bir olgunluktaki öğrencilerin,
öncelikle gittikleri ülkenin liselerine devam etmeleri gerektiği sorunu, 1416
sayılı kanunla, lise ve üzeri okul mezunlarının gönderilmesiyle
giderilmiş olsa da,
“öğrencilerin
kısmen
1930 tarihinde düzenlenen müfettişler toplantısında
gidecekleri ülkelerdeki liselerde
iki yıl
kaldıktan
sonra
darülfünunlara geçmeleri”413 gerektiği talepleriyle devam ettiği söylenebilir.*
Bu öneri olgunluk sorununa bir çözüm adımı olarak değerlendirilebilir. Ancak
1938 yılında gazetede verilen bir ilana göre, her ne kadar 1416 sayılı
Kanunla lise ve üzeri öğrenime sahip öğrencilerin gideceği kararlaştırılsa da,
ortaokul
mezunlarının
da
öğrenim
için
yurt
dışına
gönderilebildiği
görülmektedir. Örneğin, Denizbank makine ve inşaiye mühendisi yetiştirmek
üzere Avrupa’ya göndereceği öğrencilerin esaslı bir tahsil ve staja tabi
tutulabilmesi
duyurmuştur.
için
orta
mektep
mezunlarının
dahi
başvurabileceğini
414
Öğrencilerin yaşı ve olgunluğu sorunu Berlin Büyük Elçiliği’nin 1940
tarihli raporunda da görülmektedir: Raporda gelen talebenin 30 yaşından
aşağı olmaması gerektiği bildirilmektedir. Hatta çok genç gelen, senelerce
Almanya’da oturan ve büsbütün Avrupa’da yetişmiş olanlardan memleketin
412
Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası. C.2, S. 20,15 Eylül 1927: s.81.
Maarif Vekaleti Mecmuası, S. 19, 1930, s.27.
*
1962-1963 yılı istatistikleri incelendiğinde, yurt dışına eğitim için gönderilen öğrencilerden
414’ü 15-19, 1586’sı 20-14, 986’sı 25-29, 236’sı 30-34 yaş grubunda bulunmaktadır. Bu
konuda bkz. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Dış Memleketlerde Öğrenim Yapan
Öğrenciler, 1962-1963, Ankara, DİE Matbaası, 1964,s.11
414
22 Eylül 1938 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s.2.
413
155
şimdiye kadar, müstesnalar hariç, fayda görmediği belirtilmektedir.415 Her ne
kadar
“garp memleketlerine lise ve yüksek okullar mezunları arasından
seçim yapılmıştır”416 denilse de böyle bir uygulamanın, bazı özel şirket ve
kuruluşların yurt dışına öğrenci gönderilmesi sınavlarında orta okul
mezunlarından da öğrenci alması nedeniyle kısmen uygulandığı söylenebilir.
b.Dil problemleri
1929-1930 yılı teftiş işlerinin sonucunda gerçekleştirilen müfettişler
toplantısında Avrupa’daki öğrencilerin ekseriyetle vazifelerine itina ettikleri,
öğrencilerden en çok başarılı olanların riyaziyat ve fen tahsil edenleri, en
müşkülât çekenlerin ise tahsil gördükleri alanın çok kuvvetli bir lisana ihtiyaç
duyması nedeniyle tarih ve edebiyat öğrencileri olduğu belirtilmektedir. Ayrıca
özellikle lisan tahsiline gönderileceklerin tahsil edeceği lisanı bilmesi ve bu
surette
o
lisanı
öğrenmeye
olan
istidadının
görülmesi
gerektiği
vurgulanmaktadır.417 Bu raporlarda belirtilen durumların gerçekliği ve
güvenirliği geçmiş dönem uygulamalarında karşılaşılan sorunlarda daha net
ve somut olarak görülebilir. Örneğin, 1929 yılında, Almanya’da üniversitelerin
öğrenci kabul şartlarının değiştiği ve lisan öğrenmeye ayrılan iki sömestr
müddetin kafi gelmediği belirtilmektedir.
Alman talebelerin bile asgarî
doktora müddeti zarfında vermediği imtihanları, giden öğrencilerin en kısa
müddet zarfında vermekle mükellef tutulmasının imkansızlığı anlaşılarak,
yeni bir tahsil planı oluşturulmuştur. Buna göre;418
1. Almanya’ya tahsile gönderilen talebeye Almanca bildiği takdirde on ay
lisanını takviye için, bilmediği takdirde on altı ay lisan öğrenmek için
zaman bırakılacaktır.
2. Bu sürenin sonunda yüksek tahsil yapacak olan talebe, intihap
edeceği üniversiteye “Sâmi” sıfatı ile kaydolacaktır. İki sömestr sonra
aslî talebe olmak için icap eden imtihanı vermeye mecburdur.
Bu
imtihanla talebenin tahsil hayatında muvaffak olup olmayacağı kolayca
415
Eylül.1940 tarihli Berlin Elçiliği raporu, Fon no: 030.0.010.000.000.142.14.8, BCA.
CHP, a.g.e.
417
Maarif Vekaleti Mecmuası, S. 19, 1930, s.27.
418
03.12.1929 tarihli MTTH kararı.
416
156
anlaşılabilecek
ve
hakkında
bu
vaziyetine
nazaran
karar
alınabilecektir.
Bir taraftan yapılan teftişler sonucunda sorunlar ve çözümleri ortaya
konulmaya çalışılsa da dil sorunu öğrencilerin karşılaştıkları ve başarısız
oldukları önemli bir konudur. Örneğin, Nazım Sami Efendi Fransa’ya Ticaret
tahsil etmek üzere gönderilmiştir. Bulunduğu mektep müdürlüğünün Paris
Mıntıka Müfettişliğine gönderdiği mektupta
malûmatının yetersiz ve
Fransızcasının da zayıf olduğunun bildirilmesi sonucu müfettişliğin bu
doğrultudaki tahriratı doğrultusunda geri çağrılmasına karar verilmiştir.419
1932
yılında
Bina
doğramacılığı
ve
sınaî
Prague(Prag)’a üç öğrenci gönderilmiştir. MTTH’de
resim
elçilikten
tahsili
için
ve Berlin
Talebe Müfettişliğinden gelen yazılar uyarınca bu üç öğrencinin de Çekçe
öğrenmek zorunda oldukları, Çekçeyi öğrenmenin zor olduğu, bu dilde
yeterince meslekî neşriyat olmadığı ve öğrencilerin bu sahada bilgilerini
artırmak için Almanya’ya nakil edilmeleri görüşülen sorunlardan birisidir.
MTTH’den iki üyenin (A.Haydar Bey ve M. Reşat Bey) Prag’da kalma
isteklerine karşın çoğunluk kararla öğrencilerin Almanya’ya nakillerine karar
vermiştir.420
c.Okula ve çevreye yönelik tutumlar
Öğrencilerin
gittikleri
ülkelerin
sosyo-kültürel
yaşamına
uyum
sağlamalarında ve başarılı olmalarında kuşkusuz tutumları önemli bir rol
oynamaktadır.
Bazı öğrencilerin tutumları gidilen ülkeye yönelik olumsuz
biçimdeyken bazı öğrencilerde ise okula ve çevreye yönelik olarak olumsuz
biçimde gelişmektedir. Her ne kadar kökeninde maddi sorunlar varmış gibi
gözükse de öğrencinin çevreye yönelik tutum ve davranışlarının sonucu bazı
olumsuz olaylar gerçekleşmiştir. Örneğin, öğrencilerin bir kısmı ev sahiplerine
ay sonunda kira ödemeleri gerekirken, ay sonunda geceleyin evi boşaltarak
419
420
15.10.1932 tarihli MTTH kararı.
30.01.1933 tarihli MTTH kararı.
157
başka bir eve taşınır ve her ay bunu yapan öğrenciler bulunmaktadır. Bu
durumda olan öğrencilerin çoğu mahkemelik olmuştur. 421
Gidilen ülkeye yönelik tutuma, 1930 yılında yapılan müfettişler
toplantısında belirtilen, öğrencilerin küçük milletlerin lisanını lâyıkıyla
öğrenmeye alâka ve heves duymadıkları için Macaristan ve Çekoslovakya’ya
Tarih ve filoloji müstesna olmak üzere gönderilmemesi isteği örnek olarak
verilebilir.422
Bazı öğrenciler ise okula yönelik olarak olumsuz bir tutum geliştirmişler
ve sorumluluklarını yerine getirmemişlerdir. Örneğin, Bahattin Efendi,
Bruxelles’e makine tahsili için gönderilmiştir. Müfettiş Salih Zeki Bey’in
kendisine yaptığı ikaz ve irşatlara rağmen hayatını düzenleme ve mektebe
devam konusunda sorumluluklarını yerine getirmediğinden, kendisinden bir
fayda beklenmediği düşüncesiyle geri çağrılmasına karar verilmiştir. 423
Benzer biçimde askerî fabrikalar umum müdürlüğü hesabına Almanya’da
tahsilde bulunan Suavi Naili Efendinin, okula yönelik olumsuz tutumu
sonucunda 152 saatlik devamsızlığı olmuştur ve Almanya’da daha fazla
kalmasında bir fayda görülmeyerek geri çağrılması kararlaştırılmıştır. 424
d.Derslerden başarısızlık
1925 tarihli Berlin Büyükelçiliği’nin raporuna göre İtalya’da bulunan
öğrencinin ve müfettişinin kontrolünde tabi tutulmasının
belirtmiştir. Ayrıca
önemli olduğu
derslerine devam etmeyerek, başarılı olamayan
öğrencinin derhal geri çağrılmasını ve bu hususta ittihaz olunan kati bir
kararın öğrenci üzerinde etkisini göstereceğini, bir iki öğrencinin memlekete
iadesinin tüm öğrenciler için bir ders olacağını savunmaktadır.
Bunların
memuriyete alınabilmesi için her dairenin kendi öğrencisine her üç ayda bir
421
Fon no: 30.10.141.9.14,BCA.
Maarif Vekaleti Mecmuası, S. 19, 1930, s.28. Ancak 436 nolu dipnotta, dil problemleri
başlığı altında belirtilen durumda ise öğrencilerin Çekoslovakya’da bulunmama nedenleri
Çekçeyi öğrenmenin zor olduğu ve bu dilde yeterince meslekî neşriyat olmadığı içindir.
Dolayısıyla bu ve benzeri nedenlerle de olsa öğrencilerin bu ülkeye gitmeleri, gitmişse de
orada öğrenimlerine devam etmeleri konusunda bir problem yaşandığı söylenebilir.
423 08.01.1930 tarihli MTTH kararı.
424
08.11.1931 tarihli MTTH kararı
422
158
imtihan belgelerini öğrenci müfettişliğine ibraza mecbur tutulması gerektiğini
önemini belirtmektedir. 425
1925 yılında Nihat Ali Bey, İktisat Vekâleti hesabına Fransa’ya Ulûmu
Siyasiye tahsiline gönderilmiştir; ancak 1931 yılı itibariyle diploma sınavında
başarısız olmuş ve tahsilini tamamlayamadan geri çağrılmıştır. 426 Benzer
biçimde 1925/6 kendi hesabına Belçika’da Anvers’te ticaret mekebi âlisinde
bulunan Süleyman Faik Efendi, hakkındaki mektep idaresinin mutalaası ve
Yüksek Tahsil Umum Müdürlüğü’nün tezkeresi sonucunda tahsile devamında
bir fayda olmadığı anlaşıldığından geri çağrılmıştır. 427
1927 yılında Server Hanım, Vekâlet hesabına tarih tahsil etmek için
Fransa’ya gönderilmiştir. Darülfünun mezunu olmasına karşın, Fransa’da Aix
Lisesi’ne ve sonra Üniversite’sine girmiştir. Ancak
1930 yılı itibariyle bir
sertifika bile alamadığı için, geri çağrılıp bir muallimlik vazifesi verilmesi
kararlaştırılmıştır.428
1928 yılında Sadiye Abdurrahman Hanım, Vekalet hesabına felsefe
lisansı yapmak üzere Bordeaux Üniversitesi’ne gönderilmiştir. Kendisi
üçüncü sertifikasını almak üzere girdiği umumî felsefe ve mantık imtihanında
üç defa üst üste başarılı olamamıştır. Üçüncü sertifikasını aldığı takdirde
dördüncü sertifika için 1933 temmuzuna kadar müsaade edilmesine, başarılı
olamadığı takdirde geri çağrılmasına karar verilmiştir.429
1928 yılında Hamdi Ragıp* (Atademir) ve Nurettin Sıtkı Efendiler,
Felsefe ve Edebiyat tahsili için Fransa’ya gönderilmişlerdir; ancak 1931 yılına
kadar hiçbir sertifika alamadıkları için ve o yıl yapılacak sınavlarda da bir
başarı elde edemezlerse geri çağrılmalarına karar verilmiştir. 430
425
180.09.34.181,BCA.
11.11.1931 tarihli MTTH kararı (Daha öncede başarısızlığı nedeniyle tahsisatı kesilmiş;
ancak tahsilini ikmal edeceğine dair verdiği teminat sonucunda tahsili bir sene daha
uzatılmasına karşın tekrar başarısızlığı sonucunda geri çağrılma durumundan
kurtulamamıştır).
427
24.11.1928 tarihli MTTH kararı.
428
25.10.1930 tarihli MTTH kararı.
429
17.11.1932 tarihli MTTH kararı.
*
Hamdi Ragıp Bey, 1932 yılı sonunda yurda dönmüş ve DTCF’de profesörlüğe kadar
yükselmiştir. Bkz. 227 ve 228 nolu dipnotlar
430
09.11.1931 tarihli MTTH kararı.
426
159
1928 yılında Fuat Cahit, Hüseyin Sadi, Enver Ziya ve Derviş İbrahim
Efendiler, Tarih-Coğrafya tahsili için Fransa’ya gönderilmişlerdir. 1931 yılına
kadar hiçbir sertifika alamadıkları için ve o yıl yapılacak sınavlarda da bir
başarı elde edemezlerse geri çağrılmalarına karar verilmiştir. 431
1929 yılında Hüseyin Remzi Bey Vekalet hesabına Riyaziye tahsil
etmek için gönderilmiştir. Remzi Bey hem lise hem de üniversite eğitimine
gönderilmiştir. İlk yıl lisede lisan öğrenmekle geçirmiştir. Lise ve üniversite
tahsillerinde alması gereken sertifikaların hiç birisini alamadığından ve 1934
yılında tahsil süresi sona ereceğinden tahsile devamında bir fayda
beklenmediği için geri çağrılmıştır.432
1929 yılında İktisat Vekâleti namına Nancy şehrinde “Ecole Nationale
des Eaux et des Forest’de Ormancılık tahsil etmek üzere gönderilmiştir.
Ancak birinci sınıfta kalması ve Müfettiş S. Zeki Bey’in riyaziye malûmatının
noksan olduğu, okulu bitiremeyeceğine dair raporu sonucunda, Fransa’da
tahsile devamında bir fayda olmayacağı düşünülerek geri çağrılmıştır. 433
Fuat Efendi 1930/31 yılında Marsilya’da Ticaret tahsil ederken birinci
sınıfında kalmış ve bu nedenle tahsisatı kesilmiştir; ancak bir sene kendi
hesabına tahsiline devam ederek sınıfını geçtiğinde tekrar Vekâlet hesabına
alınması kararlaştırılmıştır.434
Derslerinde başarısız olmamasına karşın, mezuniyet sınavında
başarılı olamayıp geri çağrılanlar da bulunmaktadır. Nihat Ali Bey 1925
yılında, İktisat Vekâleti hesabına Fransa’ya Ulûmu Siyasiye tahsiline
gönderilmiştir; ancak 1931 yılı itibariyle diploma sınavında başarısız olmuş ve
geri çağrılmıştır.435
Yüksek öğrenimini ve Doktora çalışmasını devlet bursuyla Fransa'da (Lyon
Üniversitesi’nde) yaptıktan sonra 1933 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde
Tarih Doçenti olarak göreve başlamış ve TTK üyeliği de yapmıştır. 1942 yılında Profesör
olarak geldiği Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih, Coğrafya Fakültesi'nde Türk Devrim Tarihi
Enstitüsü müdürlüğü, DTCF dekanlığı ve Ankara Üniversitesi Rektörlüğü görevlerinde de
bulunmuştur. Bu konuda bkz. Özalp, ve Ataünal, a.g.e.,1977, s. 793.
431
02.11.1931 tarihli MTTH kararı.
432
19.08.1934 tarihli MTTH kararı.
433
11.03.1931 tarihli MTTH kararı (Bu belgede Hayri Aziz Bey Türkiye’de Orman mektebi
tahsil ettiği için, İktisat Vekaletince uygun bir işte istifade olunması istenmiştir.
434
02.11.1931 tarihli MTTH kararı.
435
11.11.1931 tarihli MTTH kararı (Daha öncede başarısızlığı nedeniyle tahsisatı kesilmiş;
ancak tahsilini ikmal edeceğine dair verdiği teminat sonucunda tahsili bir sene daha
160
İktisat Vekâleti hesabına Mehmet Rasih Efendi, Sopron’da maden
tahsili görmüştür. 1932 yılında yurda dönmesi gerekirken beş dersin ikisinden
başarısız olması sonucu dönememiş 1932 sonuna kadar sınavları vermek
koşuluyla tahsil süresinin temdidine (uzatılması) karar verilmiştir. 436
Mons’ta “Institut Superieur de Commerce’ın hazırlık kısmında tahsilde
bulunan Naim Mehmet, Nazım Sami, Sabri Nuri Beyler ile Birinci sınıfta
bulunan Kâni Kâmil ve Aziz Tahsin Beyler sınıf geçemedikleri için, Paris
Talebe Müfettişliğince talebelerden Kâni Kâmil Bey Strasburg, Aziz Tahsin
Bey Nancy, Naim Mehmet Bey Marsilya, Nazım Sami Bey Toulouse ve Sabri
Nuri Bey ise Havre Ticaret Mekteplerine tevzi edilmişlerdir.437
Vekâlet, belirtilen tarihlerde sertifika alamayanları geri çağırdığı gibi
bazılarının da kendi hesaplarına tahsillerine devam etmelerine izin vermiş ve
hatta tekrar Vekâlet hesabına alınmak isteyenlerin bu isteklerini kabul
etmiştir. Örneğin; Hüseyin Sadi Bey, 1928 yılında Vekalet hesabına Tarih ve
Coğrafya tahsil etmek üzere Fransa’ya gönderilmiştir. 1931 Teşrinievveline
(ekim ayı) sertifika alamaması sonucunda tahsisatı kesilmiş ve 1934 yılına
kadar kendi hesabına tahsiline devam ederek “Esthétique” ve “Géographie”
sertifikalarını almıştır. 1935 Teşrinisanisine (kasım ayı) kadar tahsisat
verildiği takdirde lisansını tamamlayacağını beyan etmesi üzerine Vekalet,
kendisinin aldığı bu iki sertifikadan başka “Géographie Physique” ve “Histoire
Modern et Contemporaine” sertifikalarını alarak lisansını tamamlaması
yönünde karar almıştır.438
e.Sağlık sorunları
Her ne kadar öğrencilerin gönderilme koşulları ararında sağlık raporu
olsa da öğrenciler hastalandıklarında, maddi koşulları sonucunda zor günler
yaşamışlardır. Berlin Büyükelçiliği’nin 29 Aralık 1926 tarihli raporunda, dişi
ağrıyan bir öğrencinin yeteri kadar parası olmadığı için (parasızlıktan)
doktora gidemediği, rahatsızlığı ölme noktasına gelmiştir. Elçilik tarafından
uzatılmasına karşın tekrar başarısızlığı
kurtulamamıştır).
436
18.02.1932 tarihli MTTH kararı.
437
05.01.1932 tarihli MTTH kararı.
438
25.09.1934 tarihli MTTH kararı.
sonucunda
geri
çağrılma
durumundan
161
öğrenci 400 mark gibi bir bedel ödenerek ameliyat edilmek durumunda
kalınmıştır. Ayrıca birçok öğrencinin ağır rahatsızlıklarını kendi ikamet ettiği
evlerinde geçirdiği belirtilmektedir.
439
Dolayısıyla öğrencilerin ciddi sağlık
sorunlarının sonucunda derslerinde sıkıntılar yaşadığı söylenebilir.
Bu
sıkıntıları daha şiddetli biçimde yaşayarak, tahsil süresini planlanan sürede
sağlık nedenlerinden dolayı bitiremeyenler de bulunmaktadır ve bu durumda
olanların başarı durumlarına göre öğrenimlerine devam edip etmeyeceklerine
dair kararlar alınmıştır. Örneğin Maarif Vekâleti hesabına Paris’te felsefe
tahsil etmek üzere 1928 yılında gönderilen Tevfik Efendi, 1932 yılında
geçirdiği apandisit ameliyatı sonucu sertifika imtihanına girememiş ve tahsil
süresi 1933 teşrinisanisinin sonuna kadar uzatılmıştır.440
Sağlık sorunları nedeniyle Avrupa’ya öğrenim için gitmek üzere açılan
sınavlarda başarılı olsalar bile gidemeyeler, gitmeleri ertelenenler de
bulunmaktadır. 1931 yılında Askerî Fabrikalar Umum Müdürlüğü hesabına
Avrupa’ya gönderilecek öğrenci sınavında başarılı olan Salâhattin Efendi,
rahatsızlığı nedeniyle
Cerrahpaşa hastanesinin vermiş olduğu rapor
sonucunda, “vücudunu kuvvetlendirinceye kadar” Avrupa’ya gönderilmesi
ertelenmiştir.441
Yurt dışında eğitimini sürdüren öğrencilerin bir kısmı rahatsızlığı
nedeniyle öğrenimini yarıda kesme durumunda kalmış ya da bu karar Vekâlet
tarafından kişinin aldığı eğitim yeterli görülerek geri çağrılmıştır. Örneğin,
Maarif Vekaleti hesabına Lyon’da riyaziye tahsil eden
Gülfeza Mehmet
Hanım, çeşitli sertifikalar alarak lisansını yapmış ve ilave olarak da “Physique
Générale sertifikası için öğrenimine devam etmiş ve
heyet tahsiline
başlayacağı sırada, yaz tatilinde geçirdiği boğaz ameliyatının kendisini zayıf
düşürmesi sonucunda sertifika imtihana girememiş ve tahsili yeterli görülerek
geri çağrılmıştır.442
Lûtfü Efendi, Vekâlet hesabına Fransa’da Montpeiller Lisesi’nde
tahsile gönderilmiştir; ancak ciğerlerinden rahatsızlanması sonucu İstanbul
439
Fon no: 30.10.141.9.14,BCA.
06.02.1933 tarihli MTTH kararı.
441
22.02.1931 tarihli MTTH kararı.
442
16.10.1933 tarihli MTTH kararı.
440
162
Cerrahpaşa hastanesinde tedavi görmüş ve altı ay daha istirahate ihtiyacı
olması sonucunda şöyle bir karar alınmıştır: Kendisi, bir sene zarfında
iyileştiği takdirde müktesap hakkı mahfuz kalmak şartı ile mezun(izinli)
addedilmesi ve bu süre zarfında kendisine herhangi bir tahsisat verilmemesi
kararlaştırılmıştır.443
Vekâlet
hesabına
riyaziye
tahsil
etmek
için
1929
senesinde
Almanya’ya gönderilen Mehmet Şükrü Efendi, tahsil planına göre 1934 yaz
sömestresinde
tahsilini
bitirmesi
gerekirken
hastalanarak
uzun
süre
hastanede yatmış, bu esnada Yahudi olan profesörü Alman hükümeti
tarafından işten çıkarılmış ve bu sebeple eski profesörünün yanına
gönderilmiş olmasından dolayı imtihanından geciktiği için, tahsil süresi 1935
yaz dönemine kadar uzatılmıştır.444
1928 yılında Tarih Coğrafya öğrenimi için Almanya’ya gönderilen
Edirne Lisesi mezunlarından Süleyman Sami Beyin, sağlık durumu
kötüleşmeye başlayınca, hem doktor kontrolleri hem de Vekâlet’in emri
üzerine orada bir heyet tarafından yapılan muayene sonucunda öğrenime
devam edemeyeceği anlaşılarak, Türkiye’ye dönmüştür. Ancak maaşı düzenli
olarak Disconto-Gesellschaft bankasına gönderilmiş ve öğrenime devam
edemeyecekse, boş yere maaş tahakkuk ettirilmemesi yönünde Müfettiş
İzzet Bey, Vekâlete 02.11.1929 tarihli bir yazı göndermiştir.445
Öyle ki yurt dışına öğrenimine gidip, yaşamını kaybeden öğrenciler de
bulunmaktadır. Örneğin, 1924 yılında İstanbul Sanayi Nefise Mektebi
mezunu Belkıs Hanım, Resim öğrenimi için Almanya, Berlin’e gönderilmiştir,
ancak 1925’te vefat etmesi sonucu tahsilini tamamlayamamıştır.446
f.Evlilik
Nasıh Bey, Darülfünun Tıp Fakültesi namına Belçika’ya tıp tahsiline
gönderilmiştir. Ancak Belçika’da yabancı bir kadınla evlenmesi sonucu
Memurin kanununun 4. maddesi uyarınca devlet hizmetinde istihdamına
443
30.03.1931 tarihli MTTH kararı.
09.10.1934 tarihli MTTH kararı.
445
Öğrenci dosyası, Fon no:180.09.43.222, BCA.
446
Öğrenci dosyası, Fon no: 180.09.34.181,BCA.
444
163
imkan kalmadığı için tahsisatının hemen kesilmesi ve kendisinden tazminat
alınmak üzere takibatın başlatılması istenilmiştir.447
g.Ailevi nedenler
Kendi hesabına giden öğrencilerden bir kısmı maddi sıkıntılar
sonucunda öğrenimlerine devam etme sorunu karşısında vekaletlere
başvurarak,
kendilerinin 1416 sayılı kanun kapsamına alınma isteklerini
bildirmişlerdir. Dolayısıyla öğrencilerin ailevi nedenlerden dolayı içine
düştükleri durum bu başlık dahilinde değerlendirilebilir. Örneğin, 1925
yazında kendi hesabına Alman’ya Köntgen şehrine, makine mühendisliği
öğrenimine giden Ziya Saffet Bey, 1925-1926 kış döneminde İktisat Vekaleti
hesabına alınmıştır. 1930 yılında tahsilini bitiremediği için tahsisatı kesilerek
geri çağrılmışsına karşın, annesinin yardımıyla tahsiline devam etmiş ve
1931 yılında inşaat mühendisliğini bitirerek yurda dönmüştür. 448
Kendi hesaplarına yurt dışına tahsile gidip mali vaziyetlerinin uygun
olmaması nedeniyle üç öğrenci hükümet hesabına alınmışlardır ve bu
öğrencilerden Vedide Baha Hanım daha sonra İstanbul pedagoji kürsüsünün
gelişiminde önemli katkılarda bulunacaktır. MTTH’nin bu kararına göre; 449
1. Cenan Zihni Hanımın* Fransa’da lise tahsilini bitirmesine üç yıl vardır.
Başarılı bir öğrencidir ve dönüşünde lisan muallimi olarak çalışması
beklenmektedir.
2. Vedide
Baha
Hanım
Amerika’da
Pedagogie(pedagoji)
tahsil
etmektedir. Tahsilinin yarısını tamamlamıştır. Başarılı bir öğrencidir ve
dönüşünde muallim olarak çalışması beklenmektedir.
3. Güzin İhsan Hanım Beden terbiyesi alanında tahsil etmektedir ve bu
alanda fayalı olması beklenmektedir.
447
08.12.1931 tarihli MTTH kararı. Brüksel Maslahatgüzarlığının resmi yazısı ve belgesi ile
Avrupa talebe müfettişi Tevfik Bey’in bu konudaki yazısıyla evlendiği anlaşılmıştır. Bunun
üzerine Vekalet yukarıdaki kararı uygulamaya koymuştur.
448
Öğrenci dosyası, 180.09.44.228, BCA.
449
27.07.1929 tarihli MTTH kararı.
*
Kendisi, Fransa’da Orleans’ta Jeanne d’Arc Lisesinde lisan muallimliği tahsil etmiştir. 1932
yılında mezuniyet imtihanın verdikten sonra memlekete dönmesi ve liselerde bir sene Türkçe
öğrendikten sonra mekteplerde Fransızca muallimi olarak istihdamına karar verilmiştir. Öyle
ki, kendisinin bir ecnebi kadar bile Türkçe bilmediği için yukarıdaki kararın yanı sıra
kendisinden her yaz tatilinde Türkiye’ye gelerek leylî bir kız lisesinde Türkçe öğrenmesi
istenmiştir. Bu konuda bkz. 29.09.1932 tarihli MTTH kararı.
164
Maarif Vekâletine başvurarak kendilerinin 1416 sayılı yasa kapsamına
alınması isteyenlerin bir kısmı kabul edilirken bir kısmı da kabul
edilememiştir. Örneğin CHF Kâtibi umumisi Recep Bey (Peker)’e, Paris’te
mühendislik tahsili gören Şeref Bey’in tahsilinin son zamanlarında babasının
düştüğü ekonomik kriz üzerine devlet hesabına alınması için yazdığı
mektuba Nafia Vekilliği, yeniden öğrenci alınması için Maarif Vekâleti
bütçesinin uygun olmadığı ve ecnebî memleketlerde bulunan 12 öğrenciye
bile kifayet etmeyeceği gerekçeleriyle olumsuz yanıt vermiştir. 450
Fransa’da Robaix şehrinde kendi hesabına yüksek dokumacılık sanat
mektebinde tahsilde bulunan Vahit Tevfik Bey, mali sıkıntı içinde olması ve
tahsil belgelerine göre çalışkan ve başarılı bir öğrenci olması gibi nedenler
ve tahsil vaziyetinin de 1416 sayılı kanunun 20. Maddesine uygun olması
nedeniyle İktisat Vekaleti hesabına alınmıştır. 451
Yurt Dışındaki Öğrencilerin Yaşam Koşulları
Yurt dışı eğitimi için Maarif Vekilliği bütçesinden her sene belirli
miktarlarda kaynak ayırmıştır. Öğrencilere her ay düzenli olarak aylık maaş
verilmektedir. Öğrencilerin talebeyi asliye veya talebeyi muavine statüsünde
olmalarına göre aldıkları ücretler farklılaşmaktadır. Kendi hesaplarına
Avrupa’ya giderek daha sonra Maarif Vekâletinden destek alan öğrencilere
asıl öğrencilerin yarısı kadar aylık verilmektedir. Bu tür durumda olan
öğrenciler
1924
talimatnamesine
göre
bir
taahhütname
vermeğe
mecburdurlar ve kaç sene muavenet gördülerse o kadar süre hizmet
mükellefiyetine
tabi
tutulacaktır.
Daha
sonra
yayımlanan
1927
talimatnamesinde ise muavenet suretiyle tahsisat izamı usulü kaldırılarak,
muavenet görmekte olan talebeye tahsillerinin sonuna kadar eskisi gibi
yardım edileceği hükmü getirilmiştir. Bu suretle muavenet görecek talebe de
asıl talebe gibi hizmetle mükelleftirler.
450
31.01.1934 tarihli Nafia Vekâleti’nin CHF Kâtibi Umimiliği’ne gönderdiği yazı;
490.01.1190.170.2 kodlu BCA belgesi.
451
18.05.1935 tarihli MTTH kararı. İktisat Vekaletine, Yüksek Tedrisat Umum Müdürlüğü
tarafından bu alandan talebe ihtiyaçları olup olmadığı sorularak alınan yanıt dahilinde Vekillik
makamına, İktisat Vekâleti hesabına alınması teklifi sunulmuştur.
165
Tablo 10. 1923-24 yılında Avrupa’da bulunan öğrencilerin aylık maaşları
Aylık (lira)
Yıllık (lira)
Tablo
Almanya
80
960
10’da
Fransa
60
720
görüleceği
İsviçre
80
960
üzere
Amerika Macaristan
80
80
960
960
öğrenci
gönderilen
ülkelerin
sosyo-ekonomik yapılarındaki farklılıklar, öğrencilerin de farklı maaş
almalarına neden olmaktadır. 1923-24 yılında
bir
öğrenci aylık 80 lira,
Fransa’da 60 lira alırken; talebe-i muavine statüsünde olan öğrenciler ise bu
ücretlerin yarısı kadar ücret almaktadırlar. Öğrenciler 1926-27 yılında
Almanya’da 140 lira Fransa’da ise 120 lira aylık almaya başlamıştır. Bu
durum Cumhuriyet idaresinin yurt dışı eğitimine verdiği maddi desteğin somut
göstergesi olarak kabul edilebilir. Aynı tarihte İtalya’da 120 lira, Avusturya
ve Macaristan’da 130 lira, İsveç’te ise 220 lira tutarındadır.
Dolayısıyla
öğrencilerin 1926-27 öğrencilere ödenen yıllık ödenekler, 1440 lira ile 2640
lira arasında değişmektedir.452 1928 yılında İsveç’e öğrenci gönderilmediği
için “Avrupa’ya gönderilen öğrencinin masrafı senelik 1500-2000 lira
arasında” bulunmaktadır.453 1928 yılından itibaren tüm yurt dışında öğrenim
gören öğrenciler için ayrılan tahsisata 5’er dolar zam yapıldığı gibi, Fransa,
Belçika ve İtalya’da bulunanlara birer, diğer ülkelerde bulunanlara ise ikişer
maaş nisbetinde toplamda yardım yapılmıştır.454 1929 yılı maarif bütçesine
göre ise Maarif için harcanan toplam 8.100.009 lira paranın 432.234 lirası (%
5,33) ecnebi memleketlerde bulunan talebe masrafıdır. Bu paranın 250.000
lirası Maarif, 25.000 lirası Nafıa ve 67.000 lirası İktisad Vekâleti’nin kalan
tutar ise bazı müdürlükler ve İstanbul Darülfünunu için yurt dışı eğitimine
yapılan masraflardır. Ayrıca 16.000 lira da yurt dışındaki talebe müfettişliği
için yapılan masraflardır.455
Bazen verilen para gidilen ülkenin koşuluna bağlı olarak arttırılıyor ya
da azaltılıyordu. 1935 yılında Rusya’da öğrenim gören öğrencilere ise 60
452
Maarif Vekâleti 1926-27 İstatistik Yıllığı, Devlet Matbaası, C. IV, 1929, s.4,5.
Fon no:180.09.38.201,BCA.
454
05.12.1928
tarihli
Başvekâlet
Muamelât
Müdürlüğü
kararı,
Fon
030.0.18.01.02.1.6.005, BCA.
455
Maarif Vekaleti Mecmuası, Devlet Matbaası, sayı: 17, 1929, s. 158,59.
453
no:
166
altın dolar karşılığı olan 126 lira456 verilmiştir. 1935 yılında İtalya’da öğrenim
gören öğrencilere ise İtalya-Habeşistan arasındaki savaş nedeniyle hayatın
% 50-100 düzeyinde pahalılaşmasının sonucunda, 50 altın doların karşılığı
olan 105 Türk lirası alırlarken, 1935 yılının son 5 ayında 75 altın doların
karşılığı olan 157 liraya yükseltilmiştir.457 1936 yılında yapılan incelemeler
sonucunda 55 altın dolar karşılığı olan 115 lira 50 kuruşa indirilmiştir. 458
İngiltere’dekilerin ise 60 dolar mukabili olan 126 liranın yetmemesi üzerine,
İngiltere'deki hayat şartlarına göre 70 dolar karşılığı olan 147 liraya
çıkarılmıştır.459 Bu maaş MTTH tarafından yurt dışında görev yapan
müfettişlerin raporlarına dayalı olarak da verilmektedir. Öyle ki her ay verilen
maaşın, yapılan incelemeler sonrasında daha düşük miktarında da
geçinilebileceği tespitine dayalı olarak maaşlar azaltılmıştır. Almanya’da 53
altın dolar üzerinden maaş verilirken 48 altın dolarla da geçinilebileceği
kararlaştırılarak 100 lira 80 kuruşa düşürülmüştür.460 Öğrenciler arasında evli
ve bekar olanlar da olduğundan bu ayrıntı da düşünülerek aynı ülkede de
olsa evli ve bekar olma durumuna göre de verilen miktarlar değişmektedir.
Örneğin 1937 yılında göz, ağız, kulak, burun, röntgen ve elektrik tedavisi,
parazitoloji, cildiye ve zührevi hastalıklar ile tecrubî pataloji ve yüksek ihtisas
yapmak amacıyla 1 seneliğine Amerika ve Paris’e gönderilen doktorlardan
bekar olanlarına 150, evli olanlarına 175; Viyana’da öğrenim görenlerden
bekar olanlarına 140, evli olanlarına 160; Berlin’de ise bekar olanlarına 125,
evli olanlarına 150 liralık kambiyo müsadesi verilmiştir. 461 Her ne kadar 1927
yılında düzenlenen talimatnamede öğrenci gönderilmesi şartlarında evli
olmamak koşulu olsa da bu koşulun yurt dışına bilgi, görgü arttırmak
456
07.11.1935 tarihli Başvekâlet Kararlar Müdürlüğü Kararnamesi, fon no: 030.18.1.2.
59.84.004,BCA.
19.11.1936 tarihli başka bir kararnamede 70 doların karşılığı olarak 147 lira aylık tahsisat
verildiği belirtilmektedir.
457
05.12.1935 tarihli Başvekâlet Kararlar Müdürlüğü Kararnamesi, fon no:
030.0.18.01.02.60.92.010, BCA.
458
19.11.1936 tarihli Başvekâlet Kararlar Müdürlüğü Kararnamesi, fon no:
030.0.18.01.02.69.89.010, BCA.
459
05.11.1936 tarihli Başvekâlet Kararlar Müdürlüğü Kararnamesi, fon no:
030.0.18.01.02.69.85.020, BCA.
460
Başvekâlet Kararlar Müdürlüğü, 15.11.1935 tarihli ve 2/3516 sayılı kararı, fon no: 030.
18. 1. 2. 59.86.12, BCA
461
27.12.1937 tarihli Başvekâlet Kararlar Dairesi Müdürlüğü kararrnamesi, Fon no:
030.18.01.02.81.107.19, BCA.
167
amacıyla gönderilen memurları kapsamadığı söylenebilir. Ayrıca 1929 yılında
yürürlüğe giren 1416 Sayılı Kanun’da böylesi bir düzenleme de yer
almamaktadır.
Öğrencilere verilen aylık ödemeler, kimi Elçiliklerce fazla bulunarak
eleştirilmiştir. Örneğin, Berlin Elçiliği’nin Eylül 1940 tarihli raporuna göre
1930’lu yılların sonunda öğrencilere “Yugoslavya 200, Romanya ve Japonya
200-300, Bulgaristan 150, Japonya öğrencilere 200-300 doçentlerine 500
mark” vermekteyken, Türk öğrenciler gönderilen paranın fazlalığından
“Alman öğrenciler gibi yaşamakta, ayrı bir ev tutmakta ve lüks bir hayat
geçirmektedir” diye eleştirilmektedirler. 462
Öğrencilerin sosyal ve akademik yaşamları düzenli olarak rapor
edilmekte ve buna yönelik önemler alınmaktadır. 1932 yılın Mayıs ayından
itibaren “garbın terakki örneklerinden alacakları derslerle milli enerjilerini
müsbet ve ileri istikametlere sevk kudretini beslemek için yabancı ellere
giden memleket çocuklarını hiç unutmadıklarını” söylemek463 ve “memleket
haberlerinden mahrum bırakmamak için”464
CHP ve İş Bankası’nın
işbirliğiyle yabancı memleketlerde bulunan Türk gençlerine Hakimiyeti Milliye
gazetesi gönderilmiştir. Öyle ki oturdukları adresleri değiştirenlerin, yeni
adreslerini bildirmeleri durumunda gazete yeni adreslere gönderilmiştir.
Başlangıçta para sıkıntısı nedeniyle abonelik 6 aylık yapılmıştır. Ayrıca
kendilerine düzenli olarak gazete gelen öğrenciler de yurda dönmelerine
yakın bir tarihte CHF Reisliği’ne veya Hakimiyet-i Milliye Müessesesi
Müdürlüğü’’ne dilekçe göndererek gazetenin,
belirttikleri tarihten itibaren
gönderilmemesini istemişlerdir.465 İlerleyen yıllarda hem hükümet hesabına
462
Fon no: 030.10.000.000.142.14.8, BCA.
24.01.1933 tarihli belge, Fon no:490. 01. 284, BCA.
464
27.04.1932 tarihli belge ; Fon no:490. 01. 284, BCA
465
Fon no: 490.01.1245.150.1.158 ve 490.01.1245.150.1.103, BCA
463
168
hem
de
kendi
hesabına
okuyan
tüm
öğrencilere
“Ulus” *
gazetesi
gönderilmeye başlanmıştır.466
Öğrenciler öğrenim gördükleri ülkelerde çeşitli adlarla dernekler
kurmuşlardır. Örneğin Başispekter Avni Başman’ın raporuna göre, 1934
yılında Cenevre’de öğrenciler, Bozkurt Cenevre Türk Okurlar Birliği’ni **
kurmuşlardır ve 1936 yılı itibariyle Birliğin 22 aktif ve 3 pasif üyesi
bulunmaktadır. Paris ve Belçika Charleroi’de de bu tür birlikler yer
almaktadır.467
Müfettiş raporlarının yanı sıra elçiliklerden de raporlar gelmiştir.
Örneğin Berlin Büyükelçiliği, bir sene gibi bir süre öğrencilerle yakından
ilgilenmesinin sonucunda bir rapor hazırlayarak genel durumu ortaya koymuş
ve ilerleyen yıllarda öğrenci gönderilmesinde dikkat edilmesi gereken
noktaları belirlemiştir. Buna göre:468 Öğrenciler toplu olarak Berlin ve
Dresden gibi şehirlerde bulunmaktadır. Üç ayda bir öğrencilerle ilgili olarak
Profesörlerden raporlar istenilmekte, sık sık öğrenci müfettişleri öğrencileri
teftiş etmektedirler. Fabrikalarda çalışacak ve teknisyen olacakların teftişi ile
ilgilenmek için bu işlerden anlayan muavinlerin de görevlendirilmesinin uygun
olacağı belirtilmektedir. Ayrıca Berlin’de bir Talebe Cemiyeti kurdurulmuş,
kulüp binasında öğrencilere oturacak yer, radyo, mutalâa salonu, gazete ve
ekonomik olarak zor şartlara rağmen çay içme olanağı dahi sağlanmıştır.
Elçilik, öğrenciler için tesis etmiş olduğu bu sosyal mekana rağmen
öğrencilerin şehrin seçkin kahvelerinde genç kızlarla oturanlarının, sinema ve
barlarda dolaşanlarının epeyce olduğunu belirtmektedir. Bunların başlıca
*
Aslında Hakimiyet-i Milliye gazetesi 1934 yılında Ulus gazetesi adıyla yayımlanmaya
başlamıştır. Dolayısıyla bu tarihten itibaren yurt dışındaki öğrencilere Ulus gazetesi
gönderilmeye başlanmıştır. Ulus gazetesi ile ilgili bkz. Kadri Unat, Ulus, Yeni Ulus ve
Halkçı Gazeteleri Işığında Nihat Erim'in Siyasi Kişiliği ve Gazeteciliği (19451955), Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi,
Ankara, 2008,s.19.
466
Fon no: 490.01.1246.152.1.109,BCA.
**
Bu tür birlikler, üniversite senatosunun kabul ettiği nizamnameye göre faaliyet
göstermektedirler. Bu birliğin üç tür üyesi bulunmaktadır: Cenevre Üniversitesi’nde öğrenci
olan her Türkün olduğu aktif üyeler, Cenevre şehrinde bulunan her Türk pasif üyeler ve
Türkiye’ye hizmeti geçen yabancılar ise fahri üyelerdir. Birliğin fahri başkanı ise Bern
Elçisidir.
467
Avrupa Türk Talebe Müfettişliğinin 11.09.1936 tarihli yazısı, Fon no:
490.01.1202.217.2.13, BCA.
468
Eylül 1940 tarihli Berlin Büyükelçiliği raporu, Fon no: 030.10.000.000.142.14.8, BCA.
169
nedenleri olarak, öğrencilerin iyiyi kötüyü fark edecek yaşta olmamaları, çok
genç olmalarını, Almanya’ya niçin geldiklerinin fark edecek tahsil ve olgunluk
derecesinde olmamalarını ve ellerine fazla para geçmekte olmasını
göstermektedir.
Berlin Elçiliği, yurt dışına öğrenci gönderilmesiyle ilgili olarak başta
Japonya ve diğer ecnebi ülkelerle balkan öğrencilerinin tahsil şekilleri ve
usullerini incelettikten sonra, alınması gereken tedbirleri aşağıdaki gibi
maddeleştirmiştir:
a. Öğrencilerden çapkınlık, haylazlık edenleri, müfettişlerin
ve
profesörlerin raporlarına dayalı olarak geri çağrılması,
b. Kadın vak’ası dolayısıyla bir skandala sebep olanın geri çağrılması,
c. Hususi öğrencilerden, öğrenimlerinin bitimine bir seneden fazla
kalanların, çalışmaları orta dereceden eksik olanları geriye
çağırmak.
d. Bu konularda açık ve net bir talimatnamenin Berlin Maarif
Müfettişliğine gönderilmesi istenmektedir.
Yurda Döndükten Sonra Karşılaşılan Sorunlar
Yurt dışına gönderilen öğrenciler, yurda dönüşlerinde, gönderilme
koşulları arasında bulunan kefaletname ya da taahhütname olarak
adlandırılan bir yükümlülüğün sonucunda bazı sorunlarla karşılaşmışlardır.
Bu yükümlülükte, yurda döndükten sonra belirli bir sürede göreve başlama,
gönderilen
vekâletlerin
gösterecekleri
yerde
göreve
başlama
gibi
zorunluluklar başlı başına sorun olabilmiştir. 1929 yılında 21.03.1929
tarihinde 1416 Sayılı Kanun görüşmeleri sırasında İbrahim Alaeddin (Gövsa)
Bey, bu kanunun on sekizinci maddesinde geçen yurda dönüşte üç ay
sonuna kadar bir hizmete tayin edilmeyenler için hizmet mecburiyetinin
ortadan kalkması durumuna itiraz eder. Bu itirazın üzerine yurda dönüş
yapan ve müracaat eden öğrenciyi, uzmanlığı dahilinde boş bir hizmete
kanunî sebepler olmaksızın, tayin için gereken işlemleri yerine getirmede
ihmal ve gayretsizlik gösterenlerden o öğrenci için yapılan masrafı ödemeye
mecbur tutulması durumu getirilmiştir. Gerekçesinde İbrahim Alaeddin Bey,
Avrupa’dan dönen bir çok öğrencinin aylarca memuriyet bulamadığı
170
durumların yaşandığını; bunun, bazen durumun gerekliliği bazen de ilgili
memurun bu işi benimsememesiyle ortaya çıktığını belirtmektedir.469 Hatta
kendisinin
Avrupa’da
döndüğü
zaman
ilgili
memurların
görevlerini
yapmamaları sonucunda uzun süre tayin beklediğini belirtmektedir. Öyle ki
bu durumu doğrulayacak bir gelişme de yine 29.12.1928 tarihinde yapılan bu
kanun layihası görüşmelerinde, gerekçeli kararda, öğrencilerin belirli bir
ihtiyaç çerçevesinde hazırlanmadığını ve dönüşlerinde uzmanlıklarına göre
bir iş bulamadıkları veya bu esasa göre görevlendirilmeyip başka işlerle
meşgul oldukları belirtilmektedir. Hatta yurt dışına gönderilen öğrencilerin iyi
seçilmedikleri
ve
Avrupa’da
istenildiği
gibi
yetişmedikleri
tespitinde
bulunulur.470
Bu ve benzeri sorunlarla ilgili, Milli Eğitim Bakanlığı’nın arşivinde yurt
dışında öğrenim görmüş öğrencilerle ilgili 450 klasörden oluşan tazminat
dosyaları bulunmaktadır.471 Elbette bu sayı Cumhuriyetin erken döneminde
yurt dışına gönderilip sonrasında haklarında dava açılmış insan sayısı
olmasa da, bu durumda olan öğrencilerin olduğuna ilişkin bir bilgi
vermektedir. Her ne kadar tazminat davaları nedeniyle mahkeme işlemleri
süren öğrenciler olsa da, ülkenin öğretmen ihtiyacı nedeniyle, yurt dışına
çeşitli alanlardan gönderilen öğrencilerin dönüşlerinde öğretmenlik mesleğine
atandıkları söylenebileceği gibi, bazen de üniversiteye asistan veya doçent
olarak atanmaları durumu da yaşanmıştır.*
1932 yılında inşaat mühendisliğini bitirerek yurda dönüş yapan Ziya
Saffet Bey, 18.08.1932 tarihinde İktisat Vekâleti’ne başvurarak iş istemiş,
TBMM Zabit Ceridesi, Devre:3, C:9, İ:2.
TBMM Bütçe Encümeni, Mazbata no. 26, s.1,2.
471
Bu dosyalara bu çalışma kapsamında ulaşılamasa da Yıldırım çalışmasında bu dosyaları
inceleme şansı bulabilmiştir. Bu konuda bkz. Yıldırım, a.g.e.,s. 63.
*
Dönen öğrenciler için en büyük beklenti bir lisede öğretmenlik yapmaktır. Fransa’ya
gönderilen Enver Ziya Karal ve Mehmet Karasan, yurda dönüşlerinde “yeterli miktarda
paraları olmadığı için”, Karal’ın otelde bekleyip Karasan’ın liseye tayin işlerini görüşmek
üzere Ankara’ya gideceği bir süreçte tesadüfen gazetede Enver Ziya doçent olduklarını okur
ve Karasan’a Ankara’ya boşuna gitmemesi için Osmanlıca bir not bırakır: Notta yazan
“Mehmet Ankara’ya gitme, Doçent olduk” tümcesindeki Doçent kelimesini “zûcennet
(cennetlik)” olarak okur ve okuduklarının anlamlandırması Karal ile buluşana kadar sürer. Bu
konuda bkz. Berkes, a.g.e.,s. 107.
469
470
171
12.11.1932 tarihinde yapılan tayin sonucunda atandığı görevi beğenmemiş
ve hakkında soruşturma başlatılmıştır. 472
Bir vekâlet hesabına tahsil ettikten sonra o vekâlet hizmetinde
çalışmayarak başka bir vekâlet emrine geçmiş kimseler bulunmaktadır. Bu
geçişler bazen öğrenim görülen vekâletin onayı olurken bazen de onayı
olmaksızın gerçekleşmiştir. Her iki durumda da vekâletler karışıklığı önlemek
için Baş Vekâlet Yüksek Makamı’na başvurmuşlardır. Örneğin 1934 yılında
Hükümet hesabına askeri fabrikalarla diğer askeri müesseseler tarafından
yurt dışına tahsile gönderilen mühendis ve fen memurları, kurumun onayı
olmadan,
ücretlerinin diğer vekâletler tarafından daha fazla verilmesi
sonucu, mecburi hizmetlerini yerine getirmeyerek Sümerbank gibi kurumlara
geçenler olmuştur.473 Aslında Millî Müdafa Vekilliği bu durum için bir
talimatname hazırlamış ise de, diğer vekâletler tarafından daha yüksek
ücretler verilmesi sonucunda, vekâlete mensup olanlar, mecburi hizmetlerini
terk etmekte ve yüksek ücretlerle çalışmaktadırlar. Bu duruma engel olmak
için, maaşlı memuriyete tayin edilenlere verilmekte olan derece maaşına
denkl bir ücret verilmesi ve terfileri halinde de bir dereceden yukarı dereceye
terfi eden muvazzaf memurların gördükleri zam derecesinde ücretlerinin
artırılması kararlaştırılmıştır.474
Öğrenim görülen kurumun onayı olarak ya da olmayarak başka
kurumlarda mecburi hizmetini yerine getiren insanların durumları sık sık
sorun olmuştur. Bu tür durumlarda kimi vekâletlerin onay vererek bir
soruşturma açmadığı, bazı vekâletlerin ise soruşturma açtığı
Vekâleti’nin
yazısından
anlaşılmaktadır.
Buna
göre
Maliye
Maliye
Vekâleti
öğrencilerden aldıkları taahhütnamelerde tahsillerinin bitiminde Vekâletin
göstereceği yerde çalışacaklarına, aksi taktirde Vekâletçe yapılan tahsil
masraflarını faiz ve zammı ile birlikte ödeyeceklerine dair taahhütname
aldıklarını
472
belirtmekte
ve
bu
durum
karşısında
soruşturma
açılıp
İktisat Vekâleti’nin 29.04.1933 tarihli yazısı, Öğrenci dosyası, Fon no;180.09.44.228,
BCA.
473
03.10.1934 tarihili Milli Müdafa Vekâleti’nin Baş Vekâlet Yüksek Makamına yazdığı yazı,
Fon no: 030.10.00.00.58.391.5., BCA.
474
09.04.1934
tarihli
Başvekalet
Kararlar
Müdürlüğü
Kararı,
Fon
no:
030.0.018.01.02.44.21.006, BCA.
172
açılmayacağını Baş Vekâlet’e sormaktadır.475 Maliye Vekâleti’nin konuyla
ilgili yazısına yanıt olarak, her ne kadar Vekâletlerin öğrencilerden aldıkları
taahhütnamelerde Vekâletler emrinde çalışacakları yazılmış olsa bile,
memurin kanununun 64. ve ilgili maddelerine göre gerek okullarda gerek yurt
dışında öğrenim görmüş olanların, meslek ve ihtisasları dahilinde belirli bir
süre mecburi hizmeti yerine getirmekle mükellef oldukları yazılı olduğu için,
bu tür durumlarda öğrencilerin başka Vekâletlerin emrinde çalışmasında bir
sıkıntı görülmediği belirtilmektedir. Ayrıca bu tartışmaların, belirsizliklerin
giderilmesi için, memurin kanununun ilgili maddesi, devlet, özel idare ve
belediyeler hesabına memleket içinde tahsil görenlerden orta tahsili bitirenler
5, yüksek tahsili bitirenler 8, yurt dışında öğrenim görenler öğrenim
sürelerinin 2 katı kadar sene müddetle meslek ve ihtisasları dahilinde belirli
bir süre mecburi hizmeti yerine getirmeye mecbur oldukları biçiminde
değiştirilmiştir.476
Yurda dönüşlerinde eğitim gördüğü alanda istediği işi yapamayan
öğrenciler de bulunmaktadır. Örneğin; Şahap Kocatopçu, İTÜ Metalürji
Mühendisliğinde okurken, Maden Tedkik Arama (MTA)’nın sınavlarını kazanır
ve burslu olarak 1937 yılında Belçika'ya gönderilir. Kendisi bu durumu
“Atatürk'ün
ileriyi
gören
en
büyük
hamlelerinden
birisi”
olarak
nitelendirmektedir. “Memleketin para sıkıntısının, döviz sıkıntısının olduğu
bir sırada yurt dışında eğitim yapma imkanının çok önemli bir fırsat”
olduğunu; ABD'de doktorasını seramik dalında yaptığını; Seramik alanında
eğitim alan ilk Türk olduğunu belirtir. Ayrıca hayalinin Türk çinilerini
geliştirmek ve dünyaya tanıtmak olmasına karşın ABD'den Türkiye'ye
döndükten sonra, 1945 yılında MTA'dan Sümerbank'a alınmasıyla bunun
mümkün olmadığını belirtmektedir.477
475
02.03.1938 tarihli Maliye Vekâleti’nin Baş Vekâlet Yüksek Makamına yazdığı yazı, Fon
no: 030.10.00.00.15.87.20.13, BCA.
476
Maliye Vekâleti’nin yazısına 07.05.1938 tarihli yanıt, Fon no: 030.10.00.00.15.87.20.8,
BCA
477
http://www.maden.org.tr/resimler/ekler/8c39996bf1543e9_ek.pdf
173
YURT DIŞINA GÖNDERİLEN EĞİTİMCİLERİN DÜŞÜNCE VE
UYGULAMALARI
Yurt dışına eğitim amaçlı gönderilen öğrenci ve öğretmenler yurda
döndükten sonra ülkenin çeşitli eğitim kurumlarında öğretmenlik, yöneticilik,
akademisyenlik gibi belirli görevlerde bulunmuşlardır. Bilgi ve görgülerini,
düşünce ve uygulamalarıyla Cumhuriyetin yeni yurttaşlar yetiştirilmesi
sürecinde seferber etmişlerdir. Yaptıkları çeviri kitap ve makaleler, yazdıkları
eserler, çeşitli eğitim-öğretim kademelerinde ders kitabı ve kaynak kitap
olarak uzun süreler okutulmuş ve günümüze ışık tutar nitelikte olmuştur.
Bulundukları görevlerdeki okul, öğrenci ve ailelere dönük uygulamaları ile
katıldıkları çeşitli toplantılardaki düşünceleri, yazdıkları eserleri eğitim
sisteminin işleyişinde belirgin bir öneme ve yenilikçi bir niteliğe sahiptir.
Cumhuriyet öncesi ve Cumhuriyetin erken döneminde yurt dışına
çeşitli branşlardan gönderilenlerden, çalışma kapsamında sadece eğitim
bilim alanından, Fransa ve Almanya’ya gönderilmiş ve Cumhuriyet’in erken
döneminde eğitim uygulamalarında etkin olan eğitimcilerin düşünce ve
uygulamalarına yer verilmiştir. Fransa’ya gönderilen, İstanbul Üniversitesi
Pedagoji Kürsüsünün kurucularından Sadrettin Celal Antel; Almanya’ya
gönderilen,
Ankara
Gazi
Terbiye
Enstitüsü
Pedagoji
Bölümü’nün
kurucularından Halil Fikret Kanad’ın düşünce ve uygulamaları incelenmiştir.
Bu çerçevede onların eğitimin amacı, okullar ve sorunları, öğretmen
yetiştirilmesi ve nitelikleri, öğretim programı, yöntemi ve ilkeleri, çocuğa
yönelik davranış ve disiplin, eğitimde sorunlar ve çözüm önerilerine dair
düşünceleri betimlenmeye çalışılmıştır.
Sadrettin Celâl Antel’in dergilerdeki ilk yazısı, ulaşılabilen kaynaklar
itibariyle, Fransa’da öğrenim için bulunduğu yıllarda Tedrisat-ı İbtidaiye
Mecmuası’nda*,
1911 yılında “Ders Numuneleri - Küçük Sınıflarda Eşya
Dersi- Kibrit” başlıklı yazısı olmuştur. Daha sonra 1912 yılında ise Tedrisat
Mecmuası’nda “Eşya Dersleri - Tuz Tedrisi” başlıklı bir makalesi yayımlanır.
1919 yılında yayımlanmaya başlayan Satı Bey, Ziya Gökalp, İsmail Hakkı
1909 yılında yayımlanmaya başlayan dergide Satı Beyin ağrılıklı olarak yazılarının
yayımlanmıştır.
*
174
Baltacıoğlu gibi yazarları olan Muallim dergisinde “Mutalaat - Asri Terbiye”;
1922 yılında İstanbul Muallimler Birliği tarafından yayımlanan Muallimler
Mecmuası’nda ise
Darülmuallimin Meselesi ile Halk Hükümetinde Maarif
Teşkilatı başlıklı makaleleri yayımlanır. Ayrıca 1921-22 yıllarında Aydınlık
Mecmuası’nda “İctimaî Demokrasi”; “Burjuva Demokrasisi ve Sosyalizm”;
“(Dernek - Sendika) Nedir ve Nasıl Teşkil Edilir?” ; “Muallimler Enternasyonali
ve Tarih Tedrisatı”; “Anarşizm Nedir?”;
“Memleket ve Cihan Hareketleri:
Hayat Pahalılığı, İşsizlik, Mesken ve Ahlak Buhranları”; “Amele Hareketleri
Tarihini Tetkik, Harici Şuun: Bütün Dünyada Patronların Hücumu”; “Kadınlar
Aleminde: 'Kadınlar Halk Fırkası' Münasebetiyle” gibi politik konularda da
yazılar yazmıştır. Hapiste olduğu günlerde yazdığı Maarif Teşkilatı Hakkında
Bir Layiha başlıklı uzun değerlendirmesi, 1926 yılında isimsiz olarak Maarif
Vekâleti Mecmuası’nda yayımlanmıştır. İlk sayısı 1927 yılında yayımlanan
Terbiye dergisinde ise “Tedrisatın Ferdileştirilmesi Ismarlama Mektep”;
“Gençlerin Ahlakı ve İçtimaî Teşekkülleri Meselesi” gibi eğitim öğretim
konularında yazıları yayımlanmıştır.
Halil Fikret Kanad’ın, dergilerde ulaşılabilen kaynaklar itibariyle 1922
yılında
Muallimler
“Mekteplerimizin
Mecmuası’nda
Teşkilatı
Hakkında”,
“Muallimler
Cemiyeti
“Mekteplerimizin
Yeni
Kongresi”,
Teşkilatı
Hakkında” ve “Terbiyede Mühim Bazı Mesail” başlıklı makaleleri yayımlanır.
1923 yılında bu dergide “Yeni Mektep”; 1927 yılında Terbiye dergisinde
“Coğrafya Tedris Usulü”; Fikirler dergisinde “İctimaiyyat - İctima-i İnkılap ve
Maarif İnkılabı başlıklı makaleleri yayımlanır. 1928 yılında ise Hayat
dergisinde “Gençlik Terbiyesinde Ruhi Esaslar”,
Terbiyemize
Dair”,
“Hakiki
Feminizm”,
“Manevi
“İçtimai Ahlak ve
Doğrulumuza
Dair”,
“Münevverler ve İçtimaî İnkılabımız”; Halk Bilgisi Mecmuası’nda “Halk Bilgisi
ve İctimaî Terbiye” başlıklı makaleleri yayımlanmıştır.
Yurt dışında eğitim almış eğitimcilerden Sadrettin Celâl Antel ve Halil
Fikret Kanad’ın
eğitim sistemine dair düşünce ve uygulamaları, eğitim
sisteminin genel ve özel konuları arasında yer alan eğitimin amacı ve
pedagoji; okullar ve sorunları; öğretmen yetiştirilmesi ve nitelikleri; öğretim
programı, yöntemi ve ilkeleri; çocuğa yönelik davranış ve disiplin; eğitimde
175
sorunlar ve çözüm önerileri
olmak üzere altı alt başlık çerçevesinde
değerlendirilmiştir.
Sadrettin Celal Antel’e Göre Eğitimin Amacı ve Pedagoji
Eğitimin gayelerinden biri, vatandaşları sosyal faaliyetindeki hedef ve
istikametlerini tayin edebilecek seviyeye çıkarmak; kabiliyet ve istekleriyle
uyumlu bir mesleğe, bir üretim dalına hazırlamaktır. Okulun en önemli görevi
ise, yeni nesilde laik Türk Cumhuriyeti’nin şuurlu vatandaşları olmak için
gereken bilgileri, fikri, ahlakı, siyasi bakış ve alışkanlıkları kazandırmakla
beraber, onları en ziyade yetenekli oldukları iktisadi liyakat ve kabiliyetlerini
geliştirerek, üretici hizmetleriyle en çok faydalı olacak bir hale getirmektir.
Diğer bir ifadeyle, genç nesli yeni sosyal düzenin, halk devletinin kurucuları
ve yapıcıları olarak yetiştirmektir.478
Bu düşüncelerin yanı sıra,
günümüz eğitim uygulamalarında da
tartışılan genel, parasız ve eşit eğitim konusuna ilişkin söyledikleri de önemli
bir konudur. Ailelerinin sosyal ve iktisadi durumları ne olursa olsun, milletin
bütün çocuklarına, zeka ve kabiliyetleri oranında yükselmek ve şahsi
yeteneklerini geliştirme imkanını temin eden bir sistem olan tek okul sistemini
savunur. Böylece büyük bir zeka ve yetenek gösteren çocuklar, ailelerinin
fakirliğinden dolayı tahsillerini yarı yolda bırakmayacak ve sosyal haksızlık
son bulacaktır. Tek okul ücretsiz olacağı gibi, bu okulların çocukların bütün
ders ihtiyaçlarını, giyecek ve yiyeceklerini, cep harçlıklarını, hatta ailelerinin
çocuklarına muhtaç olmadan yaşayabilmelerini temin etmesi gerektiğini
belirtmektedir.479
Pedagoji disiplinini, terbiyevî faaliyetlere ait esas ve nazariyeleri içeren
terbiye ilmi olarak tanımlamaktadır. Pedagojiyi ameli, felsefi ve ilmi olmak
üzere üçe ayırır:480 Tecrübe ürünü olan ve gayenin belirlenmesi için uygun
usülleri, tekniği içeren, öğretmenlerin ve eğitim uygulayıcılarının ortak tecrübe
ve tespitlerine dayanan ameli pedagojidir. Felsefi pedagoji ise, filozofların
eseri olan, onların eğitim meseleleri hakkındaki görüşlerini içermektedir. İlmi
478
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.145, 146.
aynı, s.163-165.
480
Sadrettin Celal, Pedagoji, Kanaat Kütüphanesi, İstanbul, 1929, s.8-14.
479
176
pedagojiyi ise, eğitimin esas meselelerini ortaya çıkararak, bunlarla nasıl
meşgul olunacağını belirlemeye çalışan, felsefi pedagojinin ilmi hali, eğitim
faaliyetlerinin belirli, müspet kanunlara dayandığı bir pedagoji türü olarak
kabul etmektedir.
Pedagojinin en önemli meselelerinden birisinin gaye olduğunu ve bu
gayenin de çocuğu nasıl bir insan yapmak istiyoruz? sorusuyla ilişkili
olduğunu ve bu sorunun yanıtının da her ülkenin kendi iktisadî, içtimaî ve
siyasi bünyesine göre belirlendiğini belirtmektedir. Pedagojide ikinci önemli
mesele olarak mevzu konusunu, daha sonra ise vasıta ve teknik konusunu
görmektedir. Mevzu konusunda ilim, elde edilmek istenilen insan tipini
göstermese bile, çocuğu olduğu gibi tanıtacak çocuk ruhiyatı ilminin olduğunu
ve bunun da muallim mekteplerinin dördüncü sınıfında okunan ruhiyat ve
çocuk ruhiyatı derslerinde kazanıldığını söylemektedir. Üçüncü mesele olan
vasıta ve teknik konusuyla ilgili olarak ise, bu sorunun yanıtına ulaşmada
nasıl
bir
etki
yapılacağı
ve
bu
etkinin
hangi
araçları
kullanarak
gerçekleştirileceği konusuyla ilgili olduğunu belirtmektedir.481
Halil Fikret Kanad’a Göre Eğitimin Amacı ve Pedagoji
Eğitimin amacının, farklı çağlarda, farklı kavimlerde din inançlarına,
ahlâk görüşlerine ve göreneklerine göre değiştiğini belirtir. Bu çerçevede
eğitimin amacının zorunlu olarak sosyal karakterde olduğunu; böylelikle
çocukların ileride kendi kendilerine idare edecek yeteneğe ulaştırılabileceğini
belirtmektedir.482
Eğitimi, “yetişkin neslin tasarladığı bir plan ve ereğe göre genç neslin
bedenî ve ruhî gelişimini sağlaması” olarak tanımlamaktadır.483 Eğitim
sayesinde yetenekleri başarılı şekilde gelişen genç neslin, bir taraftan
kendinden evvelki nesillerin kıymetlerini muhafaza edeceğini, diğer taraftan
da bu kıymetlere yenilerini katarak milletin hayatını emniyet altına almış ve
kuvvetlendirmiş
olacağını
belirtmektedir.484
Bu
düşünceler
eğitimi,
kültürlenme ve sosyalleşme aracı olarak gördüğünü göstermektedir. Ayrıca
481
Sadrettin Celal, a.g.e.,1929, s.14-18.
Kanad, Kısaltılmış Pedagoji, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1977, s.30-39.
483
Kanad, Pedagoji, Recep Ulusoğlu Basımevi, Ankara, 1945, s.6.
484
Kanad, Milliyet İdeali ve Topyekûn Milli Terbiye, Çankaya Matbaası, Ankara, 1942, s.5.
482
177
eğitim, geçmiş ve gelecek arasında bir bağ kurma aracı olarak kabul edildiği
için eğitimin, kökü geçmişte olan geleceğe uzanan bir yol olarak
değerlendirildiği söylenebilir.
Pedagojinin en mühim davalarından birisinin gaye olduğunu ve bu
gayenin de adının ahlâki karakter olduğunu belirtir. 485 Ona göre ahlâki
karakter, zamanın ahlâk kanunlarına uyan ve ruhta sağlam olarak yerleşen
prensipler aracılığıyla bütün irade hareketlerinin açık olarak belli olması
sonucunda ruhun istikrar bulmuş halidir. Karakter terbiyesini ise vatandaşlık
terbiyesi ve iş okulu kavramlarından ayrı görmemektedir. 486
Pedagojiyi genel olarak eğitim bilimi anlamında kullanır ve genç neslin
öğretimi ve eğitimi hakkında öğretmenlere faydalı bilgi veren ve pratik
tavsiyelerde bulunan bir bilim olarak tanımlamaktadır.487 Pedagojiyi normatif
bir ilim olarak görmekte ve belirli prensiplere ve kaidelere göre çocukları
terbiye
etme
ilmi olarak
tanımlamaktadır. Pedagojinin
terbiyeye
ait
tedbirlerinin kasıtlı olduğunu, çocukların psikolojisini ve sosyal çevrelerini göz
önünde bulundurarak onları ne şekilde yetiştireceğini önceden hesapladığını
ve gereken tedbirleri aldığını belirtmektedir. Bu yapılan eğitimi intentional
eğitim şeklinde tanımlar. Kanad’ın kabul ettiği bu eğitim türü, eğitimde
“birileri” tarafından doğruların bilindiği ve bu doğrulara göre eğitim-öğretimin
verilemesi
gerektiği
anlamına
geldiği
söylenebilir.
Öğretmenin
veya
yetişkinlerin kontrolünden uzak olarak çocukların kendi alemlerinde iyi-kötü
tesir altında kalmasını ise fonksiyonal eğitim olarak tanımlamaktadır. Bu iki
eğitim şeklinin çoğu zaman yan yana bulunduğunu belirtir. Buna örnek
olarak, aile ve okul hayatlarını gösterir. Aile ve okul hayatlarında her iki türde
terbiye şekillerinin bir arada bulunduğunu belirtir. Eğitim sosyolojisinin
özellikle bu tür meseleler üzerinde incelemeler yaptığını ve öğretmenleri ve
pedagogları uyardığını belirtmektedir. Pedagojinin en önemli yardımcı
bilimleri
olarak
psikoloji,
sosyoloji,
karakteroloji
ve
ahlâk
bilimlerini
göstermektedir. Pedagojinin eğitim sosyolojisinden istifadesinin eğitim
485
Georg Kerschensteiner, Karakter Kavramı ve Terbiyesi, Çev:
Örnek Matbaası, 1954, s. 10.
486
Kerschensteiner, aynı, s. 10-16.
487
Kanad, a.g.e.,1977, s. 1-6
Halil Fikret Kanad,
178
psikolojisinden fazla olduğunu; eğitim psikolojisinin daha ziyade zekâ testleri
ve öğrenme üzerinde durduğunu; terbiye sosyolojisinin ise kasıtlı olmayan
çeşitli eğitim problemleri üzerinde araştırma yaptığını ve pedagoji bilimine
yeni ve zengin materyal verdiğini savunmaktadır.488
Sadrettin Celal Antel’e Göre Okullar ve Sorunları
Okulları belirli tipte, tesbit edilen numuneye göre insanlar yetiştiren,
seri halde imalâtta bulunan fabrikalar olarak görmeyi doğru bulmamasına
karşın meslek ve sanatı ne olursa olsun, bütün vatandaşların aynı suretle
kazanmaya mecbur oldukları bilgilerin, hislerin, alışkanlıkların ve ideallerin
olması gerektiğini belirtmiştir. Bu gerekliliği ise, bir milleti oluşturan bireylerin
asgarî düzeyde birbirine benzemesinin gerekliliğiyle açıklamaktadır.489
Dolayısıyla okulları “mesleki ehliyetle beraber gençlerin fikri ve sosyal
terbiyelerini veren müesseseler” olarak görmektedir.490 Bu düşünceleriyle
Antel’in okulu tutkal, birleştirici bir unsur olarak gördüğü söylenebilir.
Okulun amacının hayata doğru, hayatla, hayat için olması gerektiğini
belirtmektedir. Okul ile hayat arasındaki kurduğu bağ ile, çocuğun
yaşantılarına göre eğitim verilmesi gibi bir çağdaş ilkeyi dillendirmiştir. Benzer
biçimde ülkenin büyük çoğunluğunun köylerde yaşadığı düşünüldüğünde,
köye göre eğitim, köy eğitimine yönelik program ve düzenlemelerin yapılması
gerekliliği üzerinde de durarak 1940’larda uygulanan Köy Enstitüleri
projesinin de fikir izleri görülür. Ona göre okulların teşkilat ve programlarının,
okulun bulunduğu yerin özel şartlarına göre düzenlenmesi gerekmektedir.
İktisadi hayatın temelini ziraat ve ziraat sanayisinden oluşan bir memlekette
öğretim usul ve mevzularının köyün şartları ve ihtiyaçlarına sıkı ve organik bir
surette ilişkilendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.
Aslında bu düşünceler,
kökü Meşrutiyet dönemine uzanan köye göre eğitim düşüncesinin ve Köy
Enstitüleri projesiyle somutlaşan bu düşüncenin izleridir. Hatta zirai
muhitlerde çiftlik mekteplerinin açılmasını ve buradaki okullardaki derslerin
içeriklerini bu çevrelerden almasını istemesi ise bu düşüncenin bir başka
488
Halil Fikret Kanad, Terbiye Sosyolojisi, Yeni Matbaa, Ankara, 1958,s. V-VII.
Sadrettin Celal Antel, Umumî Didaktik, Doğan Kardeş Yayınları, İstanbul, 1952, s. 8.
490
Sadrettin Celal, , a.g.m.1926, s.188.
489
179
kanıtıdır. Ona göre çiftlik okulları, sahil, dağlık, ormanlık, şehir veya köy
bölgelerinde bulunduğuna ve bu yerlerde ziraat, sebzecilik, meyvecilik,
iplikçilik, halıcılık, balıkçılık, madencilik gibi iktisadi faaliyetler hakim olduğuna
göre, bu okulların teşkilat ve tedrisatı da bu mihverler etrafında toplanmak
zorundadır.491 Dolayısıyla okul hayatını toplum hayatının çeşitli iş ve
ihtiyaçlarına sıkı bir surette birleştirerek gençleri kendi çevrelerine bağlamak
ve çevrelerinde azamî faydalı olacak tarzda yetiştirmek esas prensiplerden
birisidir. Böylece okulu, çevrenin iktisadî faaliyetine bağlayarak, bir hayat ve
iş okulu haline getirilmiş olacağını belirtmektedir.492
Genel eğitim sistemin içerisinde yer almasına karşın, günümüzde
zorunlu eğitim içerisinde yer almayan okul öncesi kurumlarının zorunluluğu
ve gerekliliği ile ilgili dönemini aşan düşünceleri bulunmaktadır. Sanayileşmiş
ülkelerde kreş uygulamasının olduğunu, Batıda bazı ülkelerde fabrikaların
yanında kreşlerin bulunduğunu ve annelerin tatil saatlerinde çocuklarını
emzirebildiklerini belirtmektedir. Aynı zamanda 3-6 yaş çocukları için de Ana
Okulu* – Çocuk Bahçesi okullarının da Ankara, İstanbul gibi bazı büyük
şehirlerde bir kaç tane ile sınırlı kaldığını eleştirmektedir.493 Okul öncesi
eğitim kurumlarının yönetmeliği ve program esasları ilk kez 1953 yılında
düzenlenen Millî Eğitim Şûrası’nda tartışılmıştır.494 Okul türü hakkındaki bu
düşünceleriyle Antel’in okulu bireylerin dönemsel biyolojik ihtiyaçlarına göre
kademelendirdiği söylenebilir.
491
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s. 146, 147.
Sadrettin Celal Antel, Maarifimiz ve Meseleleri, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1939, s.61.
*
Türkiye’de Cumhuriyetin erken dönemindeki ana okulu sayıları ile ilgili yapılan
çalışmalarda, Antel’in verdiği rakamlardan farklı bir veri ile karşılaşılmıştır. Bazı çalışmalarda
okul öncesi kurum sayısı 1930’larda 80-90 düzeyinde, 1940’larda 50-60 düzeyinde
gösterilmektedir. Ancak TÜİK’in (DİE), tüm istatistiklerinde döneme ilişkin okul öncesi
kurumlarına dair bir veri yokken, Milli Eğitim Bakanlığı’nın bazı istatistiklerinde bu veriler yer
almakta bazılarında ise yer almamaktadır. 1930’lu yıllarda ülkedeki orta okul ve lise
sayılarının bile 60-80 civarında bulunduğu bir süreçte, okul öncesi kurum sayısının bu
düzeyde olması beklenemez,;kaldı ki, 1925 ve 1930 yıllarında yayımlanan bir genelge ile
okul öncesine ayrılan bütçenin tamamının ilk eğitime ayrılması sonucunda da, okul öncesi
kurumların sayısının artışından söz edebilmek zor gözükmektedir. Dolayısıyla Antel’in okul
öncesi kurum sayısı ile ilgili olarak söylemiş olduğu Ankara ve İstanbul gibi büyük şehirlerde
birkaç tane ile sınırlı olduğu bilgisi, yol gösterici olarak kabul edilebilir. Okul öncesi
kurumlarının tarihçesi ile ilgili bkz. Akyüz, a.g.e.,2008; Ayla Oktay, Yaşamın Sihirli Yılları:
Okul Öncesi Dönem, Epsilon Yayınları, İstanbul, 1999; İstatistiklerle ilgili bkz. Milli Eğitim
İstatistikler (2004-2005), Devlet Kitapları Müdürlüğü Basımevi, Ankara, 2005, s. 18-20.
493
Antel, a.g.e.,1952, s. 12,13.
494
Milli Eğitim Şûraları (1939-1996), Milli Eğitim Basımevi, Ankara, 1998,s. 30.
492
180
İlk tahsil Türkiye Cumhuriyeti içinde yaşayan her çocuk için sekiz
yaşından on üç yaşına kadar mecburi ve ücretsiz olduğunu; 7-10 yaşlarındaki
çocukların, terbiyevi manasıyla oyuna daha çok ihtiyaç duyduklarından, ilk
sınıfların erkeklerden ziyade kadın öğretmenlere verilmesinin daha iyi
olacağını savunur. İlk tahsilin bitiminde çocuklara yapılacak olan bir
yoklamayla, orta mektebe geçişler sağlanması gerektiğini; bir üst okula
geçemeyenler için de devletin, bu çocukların 6 saatten fazla ve gece işlerinde
çalıştırılmaması gibi her türlü koruma tedbirlerini almasının zorunlu olduğunu
savunmaktadır. Ayrıca bu çocuklardan bazılarının zekâları geç gelişeceği;
yetenek ve kabiliyetlerini sonradan meydana çıkaranların olabileceği
düşüncesiyle onlara günde 2 saat tamamlama kurslarına devam etme
mecburiyeti getirilmesi gerektiğini de belirtmektedir.495 7-10 yaşlarındaki
çocukların oyun ihtiyaçlarıyla kadın öğretmene verilmesi gerektiği düşüncesi,
kadınların eğitimine verdiği önemin göstergesi olarak kabul edilebileceği gibi,
öğretmenlik mesleğinde kadınların çocuklarla daha iyi iletişim kurabileceğinin
kabulü anlamına gelebilir. Dolayısıyla bu durum, öğretmenlik mesleğinin
doğasını cinsiyete indirgemeci bir yaklaşım olarak değerlendirilebilir.
İlk tahsilin sonunda çocuklara kazandırılmasını istediği bilgi ve
maharetlerin pragmatik etkinlikler ve becerilerden oluştuğu söylenebilir. Bu
bilgi ve beceriler arasında öğrencilerin yazı ve sözle düşüncelerini, isteklerini
düzgün, tertipli ve kısa olarak ifade etmek; işlek, okunaklı, doğru ve yeterli
biçimde çabuk yazmak; esaslı hesap işlemlerini (cem, tarh, zarp, taksim*)
çabuk ve doğru yapmak; basit alış veriş hesaplarını zihinden ve kağıt
üzerinde kolaylıkla yapmak; harita, sözlük,
ansiklopedi, atlas, katalog,
rehber, vapur ve şimendifer tarifeleri gibi müracaat araçlarından istifade
edebilmek; çekiç, testere vb. basit aletleri kullanarak güç olmayan tamirleri
yapabilmek gibi bilgi ve beceriler gösterilebilir.496 Bu düşünceleriyle Antel için
okullarda,
öncelikli
olarak
pratik
ve
gündelik
yaşam
becerilerinin
kazandırılmasının önemli olduğu söylenebilir.
495
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.166-171.
Bunlar matematikteki dört işlem olarak tanımlanan matematiksel işlemlerdir ve sırasıyla
toplama, çıkarma, çarpma ve bölme işlemlerini ifade etmektedir.
496
Antel, a.g.e.,1939,s.62.
*
181
Fikri iş ve el işlerinin birbirinden ayrı tutulamayacağını;
el işlerini,
çocukların ruhi melekelerini, şahsiyetlerini ifade etmeleri ve onların yaratıcı
kabiliyetlerini inkişaf ettirmeleri dolayısıyla önemli bir eğitim aracı olarak
görmektedir. Dolayısıyla fikri iş ve el işlerinin birbirinden ayrı tutulamayacağı
orta mektepte 3 yıllık bir tahsile dayalı politeknik bir eğitim verilebileceğini
savunmaktadır.497 Mesleki tahsilin, ancak çocukların şahsi kabiliyet ve
yetenekleri geliştikten sonra, hiç olmazsa 13 yaşından sonra verilebileceğini
belirtmektedir. Bu yaştan önce çocukları bir meslek ve sanat seçimine sevk
çocuğun
etmenin,
en
çok
istifade
edebileceği,
her
şeyi
daha
iyi
anlayabileceği, mütalaa ve tahsil zevkinin uyanacağı bir devrede terk etmek
olacağını ve bu durumun çok fena ve zararlı sonuçları olacağını
belirtmektedir. Bu çerçevede tahsil süresi 2-3 yıl olan Pratik sanat okulları
açılarak Türkiye’nin iktisadi inkişafında en ziyade muhtaç olduğu mütehassıs
işçileri yetiştirecektir. Her mıntıkada, hakim iktisat faaliyetlerine göre sanat
okulları
açılmalıdır
ve
bu
okullarda
fikri
ve
sosyal
eğitim
ihmal
edilmemelidir.498
3 senelik orta tahsilin sonunda gençler yine bir zeka ve kabiliyet
muayenesine tabi tutulacaklar ve zekalarını daha ziyade beşeri ve fikri
meselelere kabiliyetli olanlar liselere, zekalarını maddi ve müşahhas
mevzulara
tatbik
kabiliyetinde
olanlar
ise
meslek
mekteplerine
gideceklerdir.499 Üçüncü derece tahsil olan orta meslek mektepleri liseye
gidemeyenlerin geldiği, 3 senelik bir tahsildir. İktisadi inkişafın ihtiyaç
duyduğu her alandan fen adamlarını ve bütün faaliyet sahalarında iş gören
mütehassıs memurları da yetiştirecektir.500 Bu seçme işlemi sonucunda orta
tahsilin yalnız en güzide unsurlarının liselere gireceklerini ve ilk iki sene bütün
öğrenciler için ortak olması gerektiğini savunmaktadır.501
Elbette Antel’in ilk ve orta okullara yönelik bu düşüncelerini koşulları
içerisinde bir çözüm olarak değerlendirmek gerekmektedir. Ancak, koşulların
iyileşmesi ve gelişmesi önerilerinin dışında, temelleri 1739 sayılı Milli Eğitim
497
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.173.
Sadrettin Celal, aynı, s.167-172.
499
Sadrettin Celal, aynı,, s.174.
500
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s. 174,75.
501
Sadrettin Celal, aynı, s.177.
498
182
Temel Kanunu ile 1973 tarihinde atılmış olan ve 1997 yılında dönemin siyasi
çalkantıları içersinde uygulanmış 8 yıllık kesintisiz zorunlu eğitimin * düşünce
izlerini de görmek mümkündür. Memlekette umumî ve müşterek ilk tahsilin 5
yıl olduğunu, birçok memlekette bunun yeterli görülmeyerek 7-8 seneye
çıkarıldığını ve Türkiye’de de böyle olması gerektiğini belirtmektedir.
İlköğretimin 7-8 yıla çıkarılmasını, mümkün olduğu kadar geniş bir genel
kültüre dayanmayan bir mesleki eğitimin, insanı göreneğe bağlı ve yeniliklere
düşman
bir
üretim
unsuru
haline
getireceği
düşüncesiyle
zorunlu
görmektedir. Ayrıca ilkokulu bitiren çocukların büyük bir kısmının bir üst
öğrenime gitmeksizin hayata atıldığı için, ilkokulların ihtiyaç halinde kendi
kendine yeten bir öğretim kurumu olması gerektiğini savunmaktadır.502
Okullardan liselerin görevleri olarak toplumun, siyasî, içtimaî, iktisadî
hayatına idareci ve teşkilatçı olarak karışacakların, yüksek ihtisas almadan
önce
kazanmağa
mecbur
olduğu,
genel
kültürü
kazandırmasını
göstermektedir. Ve bu görevini liseler** yerine getirememektedir. Bunun
sebeplerini ise, liselere gelen öğrencinin seviyesi, sınıfların kalabalıklığı,
öğretmenlerin vaziyeti, program ve metod, ana dildeki karışıklık ve
istikrarsızlık olarak göstermektedir. Bu sorunlardan liselere gelen öğrencinin
seviyesi
sorununun
kaynağında
ise,
ailelerin
çocuklarının
zeka
ve
istidatlarına bakmaksızın, muhakkak bir lise tahsiline göndermek istemeleri
*
1973 tarih ve 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu’nda örgün eğitim kurumları olarak okul
öncesi eğitim, temel eğitim, orta öğretim ve yüksek öğretim kurumları kabul edilmekteyken,
1997 yılındaki değişiklikle, temel eğitim yerine ilköğretim kavramı getirilir. Aslında 1973
yılındaki düzenlemede 7-14 yaşlarındaki çocukların eğitimini kapsayan temel eğitim
kurumlarının birinci ve ikinci kademelerinin bağımsız okullar biçiminde kurulabileceği gibi,
imkan ve şartlara göre birlikte de kurulabileceği maddesi yer alsa da, temel eğitim 1997
yılına kadar birbirinden ayrı olarak uygulanmış ve zorunlu eğitim kısmı birinci kademeyle
sınırlı kalmıştır. 1739 sayılı MTK’da yapılan 30.03.2012 tarihli değişikliğin sonucunda 20132104 yılından itibaren bu uygulama da kaldırılarak 4+4+4 olarak adlandırılan 12 yıllık
zorunlu eğitim ile ilköğretim “dört yıl süreli ve zorunlu ilkokullar ile dört yıl süreli, zorunlu ve
farklı programlar arasında tercihe imkân veren ortaokullar ile imam-hatip ortaokullarından”
oluşmaktadır. Bu uygulama çerçevesinde zorunlu ilköğretim çağı 6-13 yaş grubundaki
çocukları kapsamaktadır. Bu konuda bkz. 11.04.2012 tarih ve 28261 sayılı Resmi Gazete,
502
Antel, a.g.e.,1952, s. 13,14.
**
İstanbul Üniversitesi tarafından hazırlanan maarife ilişkin raporda, Üniversitenin gayesi
bakımından liseler için düşünülen ıslahatlar hoca, program, kitap ve sınıf meseleleri
başlıkları altında toplanmıştır. Bunlardan hoca meselesinde lise hocalarının üniversite tahsili
görmüş olmaları ve tahsilleri süresince pedagojinin yanı sıra didaktik de öğretilmesi gerektiği
vurgulanmaktadır. Bu konuda bkz. Maarif Şurası İçin İstanbul Üniversitesince Hazırlanan
Rapor, Maarif Matbaası, İstanbul, 1939, s. 32.
183
ve devletin her ortaokul mezununa hiçbir seçime tâbi olmaksızın liselere
girme hakkını vermiş olmasını göstermektedir. Bu sorunun çözümü için ise
yapılması gerekenleri şöyle sıralamıştır. Ailelerin bu yanlış düşüncelerini
düzeltmek ve aynı zamanda çeşitli zeka ve istidatta olan gençlerin
gidebilecekleri çeşitli türde sanat ve meslek okulları açmak; liselere seçerek
öğrenci almaktır. Bu seçimde ise yapılacak sınav, öğrencilerin muhtelif
derslere ait esas bilgilere hakimiyet ve tasarruflarını yoklayacak bilgi sınavı
ve zekâ ile birlikte hususî istidatları ortaya çıkarak bir zekâ ve yetenek
muayenesinden oluşmaktadır. Lise sınıflarının kalabalıklığı sorununa çözüm
olarak, liselere öğrencinin seçimle alınmasını önermektedir. Sınıflardaki
öğrenci sayılarının vasatî olarak 60 olduğunu ve İstanbul liselerinde 110
öğrencisi
olan
alınmasıyla
sınıflara
birlikte
rastladığını
sınıflarda
ve
35’ten
öğrencilerin
fazla
seçimle
öğrenci
liselere
olmayacağını
söylemektedir.503
Öğretmenlerin vaziyeti sorununun kaynakları olarak öğretmenlerin
mezun oldukları okul türünü, pedagojik donanıma sahip olmamalarını,
öğrenci ve okula yönelik bağlılık düzeyini, maaşlarının yetersizliğini
görmektedir. Bu sorunların çözüm yollarından birisi olarak, öğretmenlerin bir
seçme sınavıyla bir kısmının ortaokullara, bir kısmının liselere gönderilmesini
göstermektedir. Bu uygulamayla liselerdeki öğretmen sayısının azalması
sonucunda mevcut olan 36 liseyi* idare etmek zor olacağı gözükse de, lise
sayısının düşürülmesiyle, sınıfları yetmiş mevcutlu 2000 öğrencilik liseler
yerine, sınıflarında 35 öğrenci bulunan 500-600 mevcutlu liseler meydana
gelecektir.504 Diğer bir çözümü yolu olarak ise lise öğretmenliğini cazip hale
getirmek için lise öğretmenlerinin maaşlarının arttırılmasını göstermektedir.505
Liselerdeki öğretmenlerin çocukların terbiyeleri ile yeteri kadar meşgul
olamadıklarını, yalnızca sınıflarında derslerini vererek görevlerini yaptıkları506
düşüncesi içerisinde olmalarını eleştirmektedir. Buna çözüm olarak ise tüm
503
Antel, a.g.e.,1939, s. 16-26.
Antel mevcut lise sayısını 36 olarak belirtse de, 1923’te 23 olan lise sayısı, 1929-30’da
51’e, 1938-39 yılında 75’e yükselmiştir. Bu konuda bkz. TÜİK, 1923-2008 İstatistiki
Göstergeler.
504
Antel, a.g.e., 1939, s. 26-29.
505
Antel, aynı, s. 29.
506
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.159.
*
184
bu tedbirlerden sonra, lise öğretmenlerinin okulla bağının arttırılması için,
ders zamanlarında olduğu kadar , boş saatlerinde de meşgul olmalarını
sağlamak gerektiğini belirtmektedir.507
Liselerin sorunları arasında yer alan program ve metod sorunu ile ilgili
olarak, liselerin programlarının çok yüklü olduğunu, bunun sonucunda
gençlerin sathi bir surette mevzulara temas ettiğini, sonradan tamamen
unutacakları bir yığın malûmatı, formülleri ve kanunları zihinlerine yığmaktan
başka bir şey olmadığını; öğretmenlerin de müfredatı bitirmekte hep güçlük
yaşadıklarını belirtmektedir. Dolayısıyla liselerin fikri mesainin rasyonel bir
biçimde tanziminin nasıl gerçekleşeceğini kazandırması gerekmektedir. Diğer
bir ifadeyle liselerin herhangi bir konuyu kitaplara, dergilere, belgeler
başvurarak, şahsi tefekkür ve mütalea faaliyetleriyle tedkik etmek tekniğini
kazandırmaları gerekmektedir.508
Bu çerçevede okullarda topyekün bir pedagojik ıslahat yapılmasının
gerekliliğinden bahseder. Böylece, okullar Türk Cumhuriyeti’nin istediği
sosyal ve ahlakı teşekkülü verebilecek bir hale gelecek, diğer taraftan ise
programlar, eğitim ve öğretim usullerini, çocuk ruhiyatı ve tecrübi pedagojinin
son neticelerine göre ıslah edeceğini ve değiştireceğini belirtmektedir. 509
Halil Fikret Kanad’a Göre Okullar ve Sorunları
Tahsil ve terbiye kurumu olan okulların yeni nesle bilgi, kültür ve ahlâki
karakter aşılayan bir kurum olduğunu belirtir. Dolayısıyla okullarda verilen
bilgi ve terbiye arasında iyi bir ayarlama yapılarak, okul faaliyetlerinin ağırlık
merkezinin bilgi üzerinde toplanmaması gerektiğini belirtmektedir. Döneminin
okullarının karakteristik özelliğinin kuru birer öğrenme kurumu olması, terbiye
ve kültür meselelerinin arka planda kalması olduğunu savunmaktadır. Bu
halleriyle okulların mânevi kalkınmada önemli bir rol oynayamayacağını
belirtmektedir. Okullarda demokrasi ve karakter terbiyesinin gelişememesinin
nedenleri olarak sınıfların kalabalıklığını, okulların kışlayı andırmasını,
öğretmenlerin bir kısmının mesleki kültürlerinin zayıflığını, öğretmenler
507
Antel, a.g.e.,1939, s. 30.
Antel, aynı, s. 30,31.
509
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.188.
508
185
arasında ahenk bulunmamasını, ev ve okul terbiyesi arasında zıtlık
bulunmasını ve terbiye usullerinin sert ve korkutucu olmasını görmektedir.510
Okullarda yapılması gereken düzenlemelerin başında devletin maarif
ve terbiye işlerini ön plana alması, okul açmakta hiçbir maddi fedakârlıktan
çekinmemesi ve kaliteli öğretmen yetiştirme idealine bağlı bulunması
gerektiği konuları gelmektedir. Tüm bunlardan sonra okullarda esaslı bir
zihniyet değişmesine ihtiyaç olduğunu belirtmektedir. Bu değişikliğin
olmasının, okulların kuru birer öğrenme ve öğretme kurumundan ziyade birer
terbiye yuvası olduğunun düşünülmesine; yalnız kafayı değil kalbi, iradeyi ve
beden sağlığını da bir arada düşünülerek bütün kuvvetler arasında denge
sağlamaya çalışılmasına bağlı olduğunu belirtmektedir. Okulların gerçek
manasıyla birer eğitim yuvası olması zihniyetini benimsendiği gün, çocukların
terbiyesiyle daha verimli çalışmanın mümkün olabileceğini ve müfredat
programlarının az-öz prensiplerine göre düzenleneceğini belirtmektedir.
Ancak bu yeni zihniyet sayesinde pedagogların temel terbiye dedikleri
meselelerle uğraşılabileceğini, programlarda müstakil çalışmalara, öğrenci
teşkilatlarına, genel veya sınıf içi tartışmalara, öğrenci konferanslarına, duvar
gazetelerine, okul ve sınıfça gezilere, öğrenci ve öğretmenlerin bir arada
nezih eğlencelerine, sahne oyunlarına zaman ayrılabileceğini belirtmektedir.
Dolayısıyla bu yollarla öğrencilerin hayata atılmadan önce bir sürü sosyal
tecrübe kazanmalarının mümkün olabileceğini belirtmektedir. Ayrıca hayatı
çeşitli yönlerden okul içine sokmadan ve okulda hayatın çeşitli girdi ve
çıktısının yaşanmadan gençlerin sosyal ve iç olgunluğa ulaşmalarının
mümkün olmadığını belirtmektedir.511
Okul hayatında, kurulacak teşkilatlarla öğrencilerin imkan ölçüsünde
kendi işlerini kendilerinin görmelerini ve çok kuvvetli bir disiplinin hakim
olmasını iki önemli nokta olarak kabul etmektedir.512 Bir okulun eğitsel
değerinin ise sınıfların kuruluşuna, okulun genel karakterine ve havasına,
510
Kanad, a.g.e., 1958,s. XV-XVII.
aynı, s. XIX, XX.
512
Kanad, a.g.e,1942, s.175.
511
186
öğretmenlerin kişiliğine ve yeterliğine, öğretim ve eğitim metotlarının
özelliğine bağlı olduğunu belirtmektedir.513
Okullarda eğitim işlerini ön plana almadıkça, kafaları kalbin ve iradenin
yardımcısı
haline
sokmadıkça
manevi
kalkınmanın
tam
olarak
gerçekleşemeyeceğini belirtmektedir.514
Okulları hayat denizinden ayrı adalar halinde yaşamaktan kurtarmak,
çocukları hürriyet ve aktiflik içinde birlikte yapılan işlerle ve etkinliklerle
yetiştirmeye çalışmak gerektiğini belirtmektedir.515
Okulların birer kooperatifinin; idare ve terbiye, tedris ve ameli işleri
düzenleyecek iki müdürünün olması gerektiğini savunmaktadır. Müdürlüğün
tek
elde
toplanmasının
sonucunda
müdürlerin
kırtasiyecilik
içinde
bulunduklarını ve vazifelerinin asil cihetlerini ihmal ettiğini belirtmektedir.
Ayrıca köylerde öğretmenlerin tutmak için, okulun yanı başında tarlası ve
bahçesi olan bir iki odalı evinin olması gerektiğini, böylece istirahati temin
edilmiş bir öğretmenin kolay evleneceğini ve vazifesini daha rahat bir kalple
ve şevkle yapacağını savunmaktadır. Türk milletinin ancak bu yollardan
yürümek şartıyla vatanın temelinde seri ve devamlı bir değişikliğin
yapılabileceğini belirtmektedir.516 Ayrıca köy okulunun çevresinde köyü
ağaçlandırmaya yarayacak bir fidanlığın bulunması gerektiği;her köy
okulunun bir kitaplığının ve linyit kömürü yakacak bir soba bulunması
gerektiğini belirtmektedir.517
Okullarda sınıfların öğrenci sayısının 35 öğrenciyi aşmamasına; her
okulda jimnastik ve konferans salonlarıyla oyun yerlerinin;
derli ve toplu
laboratuarların bulunmasına önem verilmesi gerektiğini belirtmektedir.518
Modern
okulların
jimnastiklere,
sporlara
ve
müşterek
oyunlara
yer
ayırmalarının, yeni neslin iyi yetiştirilmesinde önemli olduğunu; özellikle
müşterek
oyunlarla
çocukların
yalnız
vücut
sağlamlığı
ve
çeviklik
kanmadığını; cesaret, çabuk karar verme, arkadaşlarına yardım etme,
513
Kanad, a.g.e,1977, s.126.
Kanad, aynı, s.129.
515
Kanad, aynı s.143.
516
Halil Fikret Kanad, “Yarının Muallimleri Nasıl Yetiştirilmeli?, Kurun Gazetesi, 27 Mart
1935, s. 8.
517
Kanad, a.g.e.,1977, s.45,46.
518
Kanad, a.g.e.,1958, s. XIX.
514
187
toleranslı olma, yenilgilerde kızmama, kendine hakim olma, kin bağlamama,
kaidelere ve nizalara uyma gibi bir çok iyi karakter vasıflar elde ettiklerini
belirtmektedir.519
Okulun işlevlerini devlete ve millete olgun vatandaşlar yetiştirmek;
çocuğu intizama alıştırmak; çocuğa hak, adalet ve kanun fikrini aşılamak;
çocukta sosyal ruhun uyanmasına yardımcı etmek; çocuğu çalışmaya ve işe
alıştırmak; ahlâk ve karakterine iyi etkiler yapmak olarak görmektedir. 520
Okul çağına gelmemiş çocukların eğitinde çocuk bahçelerinin ve
Montessori Oyun evlerinin önemli olduğunu belirtmektedir. Çalışan anne ve
babaların çocuklarına işten dönünceye kadar bakmak amacıyla kurulan bu
tür yerlerde en iyi eğitim metodunun oyun olduğunu ve oyunla çocuğu
yöneltmenin, onun ilgisini ve dikkatini uyandırmanın mümkün olduğunu
belirtmektedir.521
İlkokul davasında asıl önemli olan cihet on binlerce Türk köyüne tahsili
kuvvetli ve köye kolayca intibak edebilecek becerikli, mahir, milliyetçi ve
idealist genç öğretmenler yetiştirmektir. 522
Lise ve ortaokulların sayısının her yıl artmasına karşın, öğretmensizlik
sorunu yüzünden birçok dersin açılamadığını, çeşitli yollarla temin edilen
derme çatma öğretmenlerle sorunun çözülemediğini belirtmektedir.523
Liselerin umumi ve kuvvetli bilgi veren kurumlar olduğunu ve liselerden
sürü ile manevi körlerin ve topalların mezun olduğunu belirtmektedir. Lise
tahsilini kolaylaştırmanın ve orta zekâlı gençleri de lise mezunu yaparak
üniversiteleri tıka basa doldurmanın, memlekette mânevi proleterlerin ve
halinden memnun olmayan insanların sayısını çoğaltmaktan başka bir sonuç
vermeyeceğini savunmaktadır. İlmi tahsilin öncelikle yaratılış, sonra da
kuvvetli bir azim ve irade meselesi olduğunu; yaratılışı uygun olmayan ve
çalışma alışkanlığı kazanmamış bulunan gençlerin liselere devam etmesinin
boşa vakit kaybetmek olduğunu savunmaktadır. Dolayısıyla ailelerin
519
Kanad, aynı,s. 19,20.
Halil Fikret Kanad, Ailede Çocuk Terbiyesi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1976, s.137140.
521
Kanad, a.g.e.,1977, s.114.
522
Kanad, a.g.e.,1942, s.155.
523
Kanad, a.g.e.,1958, s. XXXIV.
520
188
vazifesinin çocukların istidat ve kabiliyetlerini anlamaya çalışarak, onları
istidatlarına uygun kurumlarda yetiştirmek olduğunu belirtmektedir.524
Türkiye’de okullara ve sınıfların daha ziyade otorite esasına göre
yönetildiklerini; çocukların büyük bir kısmının da ailelerinde otoriteye dayalı
bir eğitim gördüklerini belirtmektedir. Bunun yanı sıra ailelerde esen terbiye
havası ile okul sınıflarında uygulanan terbiye havasının birbirine uymamasını
önemli bir sorun olarak değerlendirmektedir. Ayrıca ailelerin terbiye
tarzlarının birbirinden farklı olmasını da başka bir sorun olarak görmektedir.
Okullarda uygulanan otoriter ve demokratik sistemlerden ailesi tarafından bu
iki
sistemden
birisine
göre
yetişen
çocukların
okula
geldiklerinde
karşılaştıkları sistemin de benzer olmamasının olumsuz sonuçlarından söz
etmektedir. Aile içerisinde otoriter sistemde yetişen çocukların demokratik bir
sistemde kendilerine verilen serbestlikten faydalanmayı bilmediklerini; benzer
biçimde aile içerisinde demokratik bir sistemde yetişen çocukların da
okullarda
uygulanan
otoriter
sistemde
fazla
serbestlik
taleplerinde
bulunduklarını savunmaktadır. Böylesi durumlarda demokrasi terbiyesini
başarıyla vermenin zor bir süreç olduğunu belirtmektedir.525 Dolayısıyla
Türkiye’de okulların yıllarca uğraşarak çocukların terbiyesinde müsait
gelişmeleri kaydedememesini, okulda yapılmak istenenin çevre tarafından
bozulmak istenmesi ile ilgili olduğunu savunmaktadır. Aileler, belediyeler ve
hatta
belediyelerin
ve
devletin,
okul
mürebbilerini
çeşitli
tedbirlerle
desteklemezlerse terbiye işlerinde bir gelişmenin gösterilmesinin mümkün
olmayacağını söylemektedir.526
Okul aile işbirliğine önem vermektedir. Okul ne kadar mükemmel
olursa olsun aile okuldaki çocuğuyla yakından ilgilenmedikçe sonucun
çocuğun aleyhine olacaktır.527 Dolayısıyla eğitimi, okul ve ailede verilen
eğitimi bir arada değerlendirdiği için eğitim olgusuna düalist açıdan baktığı
söylenebilir.
524
Kanad, a.g.e.,1958, s. XVIII.
Kanad, aynı, s. 59-62.
526
Kerschensteiner, a.g.e., s. 4.
527
Kanad, a.g.e.,1976, s. 135.
525
189
Sadrettin Celal Antel’e Göre Öğretmen Yetiştirilmesi ve Nitelikleri
Sadrettin Celâl, öğretmenlerin ne tarzda eğitim almışlarsa, malumat
kazanmışlarsa o tarzda öğrencileri eğiteceklerini ve öğrencilere malumat
kazandıracaklarını
belirtmektedir.528
Bu
çerçevede
okullarda
genelde
inkılabın alışılmış büyüklüğünü kavramamış, eski imparatorluk ruhu ile karışık
meşrutiyet zihniyetinde öğretmenler bulunduğunu söyler.529 Ayrıca Muallim
mekteplerinde ilk okulların en yeni pedagoji prensiplerine göre tanzim edilmiş
programlarını
uygulayacak
yeterlikte
öğretmenlerin
yetişmediğini530
belirtmektedir. Tüm bu sorunlar çerçevesinde öğretmenlerin yetiştirilmesi
konusunu hem nitelik hem de nicelik açılarından düşünmek gerektiğini
belirtmektedir.531 Nitelik açısından ilkokullarda öğretmenlik yapabilecek
kabiliyette kuvvetli ve ihtiyaca yeter miktarda öğretmen yetiştirecek öğretmen
okulları açılması gerektiğini belirtmektedir. İlkokuldaki ihtiyacı giderebilmek
için en az 20.000 öğretmeni yetiştirecek tedbirlerin alınması; az çok bir orta
okul bilgisine sahip olan münevver unsurlardan istifade edilmesi gerektiğini
belirtmektedir. Bu özelliklere sahip olanlardan öğretmen olmak isteyenleri,
Maarif mıntıkaları merkezlerinde toplayarak, bir senelik bir muallim mektebi
tahsilinden sonra veya 4-5 aylık bir kursa tabi tuttuktan sonra köy ve kasaba
okullarına
gönderilmesi
gerektiğini
savunmaktadır.532
Diğer
taraftan
öğretmenlerin niceliğini arttırmak için ise, öğretmen okullarının program,
öğretim ilke ve yöntemlerinde, teşkilatında ve öğrenci kabulünde zorunlu
değişiklikler
yapılmasını
istemektedir.
Öğrenci
kabulünde
orta
okul
mezunlarından çok iyi dereceye sahip olanlar alındığını belirtmektedir. Ancak
adayların fikri seciyelerini, ana lisanı ve hesapla beraber, tarih, coğrafya ve
fenne dair ilgilerini ölçecek esaslı, objektif ve isabetli biçimde gösterecek bilgi
testleri kullanılması gerektiğini ve bunu da ülkenin her tarafında yapılacak bir
sınavla belirlemek gerektiğini savunmaktadır. Sadece bu test sonucu değil
aynı zamanda, sözlü bir de sınav yapılması gerektiğini, sözlü sınavda da bir
528
Sadrettin Celal, Yeni Terbiye ve Tedris Tekniği, Kanaat Kütüphanesi, İstanbul 1931,
s.23.
529
Sadrettin Celal, , a.g.m.1926, s.204.
530
Antel, a.g.e.,1939, , s.9.
531
Sadrettin Celal, , a.g.m.1926, s.212.
532
Antel, a.g.e.,1939, s.33-39.
190
metin parçasını okutarak ve anlattırarak, ifade kabiliyetinin ölçülmesi
gerektiğini savunur. Ayrıca öğretmen okullarının köy ve şehirler için ayrı ayrı
tipte öğretmen yetiştirmesi gerektiğini; ülkenin çeşitli bölgelerinin iktisadi
durumu ve ihtiyaçlarına göre öğretmenin yetişmesi için, çeşitli türlerde
öğretmen okulları açmak gerektiğini savunmaktadır.533 Bu düşüncelerinde
tamamlanamamış bir proje olan Köy Enstitüleri’nin düşünce izlerini ve
savunusunu görmek mümkündür. Benzer biçimde belirttiği yollarla öğretmen
okuluna öğrenci alınması durumundaki önersiyle de Köy Enstitüleri’nde
uygulanan bir politikayla da örtüşmektedir. Önerisine göre alınan öğrencilerin,
birinci yılın sonunda, faaliyetleri, ahlâk ve seciyeleri, istidatları öğretmenliğe
uygunluğu öğretmenlerin raporlarıyla birlikte değerlendirilerek, öğretmenliğe
uygun
olmayacağı
anlaşılanların,
sa’nat
mekteplerine
veya
başka
müesseselere gönderilmesi gerektiğini savunmaktadır. Ayrıca öğretmenlerin
sağlam bilgilerle beraber, ilmi ve felsefi zihniyet kazanmış olan, fikirlerini
mantıki bir tertip dahilinde açıklayabilen kültürlü olması durumunda
pedagojinin nasihatlerinden faydalanabileceğini belirtmektedir. Dünyanın
bütün pedagojisinin, kültürsüz bir öğretmene iyi ders vermek iktidarını
kazandırmayacağını düşünerek, öğretmenin kültürlü ve bilgili olmasını,
yaptığı işe can ve ruh vermesinde bir koşul olarak görmektedir.
534
Tüm
bunlar öğretmenin öğretmenliğe hazırlık sürecinde öğretmen okulundayken
kazanması
gereken
tutum
ve
davranışlardır.
Dönemin
Muallim
Mekteplerindeki öğrenim süresi 3 yıldır. Bu süre içinde öğretmen adaylarına
kazandırılması gereken nazarî ve amelî olmak üzere iki türlü meslek terbiyesi
bulunduğunu belirtmektedir. Nazarî meslek terbiyesi, psikoloji, pedagoji,
Türkiye Maarif Tarihi, didaktik gibi dersler ile kazanılabilir. Bu derslerin
öğretmen adaylarına çocukların, zekâ, seciye ve istidatlarını, metodik bir
surette değerlendirme ve inceleme başarısı sağlayacağını vurgulamaktadır.
Amelî meslek terbiyesi ise, uygulama okullarında ve diğer okullardaki stajla
mümkün olacaktır. Günümüzde öğretmen yetiştiren bir çok üniversitenin
bünyesinde olmayan, öğretmen adayları için önemli bir yere sahip olan
533
534
Antel, a.g.e.,1939, s.42-44.
Antel, aynı, s.45-48.
191
uygulama okulunun, her muallim mektebi için bir ihtiyaç olduğunu ve
idaresinin de kuvvetli ve tecrübeli öğretmenler tarafından yapılması
gerektiğini savunmaktadır. Bu uygulamalarda öğretmen adaylarının pedagoji
ve didaktik öğretmenleri ile uygulama okullarının tecrübeli öğretmenlerinin
nezareti ve irşadları altında, önce dersleri dinlemelerinin sonra bazı dersleri
vermelerinin ve en sonunda bir hafta süreyle bütün sınıfın sorumluluğunu
üzerine alarak öğretmenlik yapmalarının çok faydalı olacağını belirtmektedir.
Bu uygulamadan beklenenin, öğretmen adaylarına tam ve mükemmel bir
tecrübe ve maharet kazandırmak olmadığını, mesleğinin başında kendisinin
cesaretini kıracak, öğrencisi için tehlikeli olacak bocalamaların ve faydasız
denemelerin
önüne
535
belirtmektedir.
geçecek
Ayrıca
bir
öğretmen
maharet
okullarında
kazandırmak
olduğunu
öğretmen
adaylarına
kazandırılması gereken en önemli becerilerden birisi olarak da, iyi kitapları
seçmek, bunları en faydalı biçimde okumak, not almak, notları ve belgeleri
metodlu biçimde tasnif etmek olarak görmektedir.536
Çocuk ruhiyatı, tecrübi pedagoji ilimlerini tenvir edecek bir yüksek
terbiye enstitüsüne ihtiyaç olduğunu, böylece Türk öğretmenlerinin Türk
çocuklar üzerindeki yapacakları tecrübelerle, hem devlet mekteplerinde
terbiye ve tedris usullerini tespit etmek hem de Türkiye Cumhuriyeti’nin
beynelmilel pedagoji ilminin ilerlemesine hizmet edebilmesi sağlanmış
olacaktır.537 Köy ve kasabalardaki öğretmenler, her sahada halkın rehberi
olmak
ve
harsî
seviyesini
yükseltmek
mecburiyetindedirler.
Ayrıca
öğretmenlere, özellikle köy ve kasabadaki öğretmenlerin öğrencisiyle beraber
kendi mıntıkalarının nüfus, doğum, ölüm, hayat şartları, zirai işletme tarzları,
başka servet kaynakları gibi demografik yapı ile ilgili envanterler tutup, bunlar
ilgili Vekâletlere göndermeleri gibi bir vazife de yüklemiştir. 538
535
Antel, a.g.e.,1939, s.48-50.
Antel, aynı, s.49.
537
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.243.
538
Sadrettin Celal, aynı, s.150,51.
536
192
Halil Fikret Kanad’a Göre Öğretmen Yetiştirilmesi ve Nitelikleri
Muallim mekteplerini dünden kalan ve içinde dünün damgasını
taşıyan, faydasından çok zararının olduğu, tarihi vazifesini yapmış artık iş
göremez durumda olarak nitelemektedir.
% 80’inin köylerde yaşadığı bir
ülkede, vatanın ilerlemesinin birinci derecede, Türk köyünün yükseltilmesi ile
mümkün olacağını savunmaktadır. Bu çevrede ilk planda 20-25 şehri
canlandırarak, bu canlılığı ve ilerlemeyi yavaş yavaş köylere yaymanın yanlış
bir yol olduğunu belirterek eğitimde köye öncelik verilmesi gerektiği üzerinde
durmaktadır.539
Okullarda yapılması istenen zihniyet değişikliğinin diğer boyutu olan
kaliteli öğretmen yetiştirme ideali için belirli prensiplerin gerçekleşmiş
olmasının gerektiğini belirtmektedir. Bu prensipler arasında; öğretmenliğin
sevilen ve el üstünde tutulan bir meslek olması; normal ve dürüst çalışan
öğretmenlerin terfileri aksamaması, kadrosuzluk diye bir adaletsizliğin
olmaması; başarıları meydana getirdiği eserlerle sabit olan, sevilen ve takdir
edilen öğretmenlerin kıdemlerine ve maaşlarına ilavelerin yapılması;
köylerdeki
öğretmenlerin
yatacak
yerlerinin
bulunması,
kasaba
ve
şehirlerdekilerin ise konut sorununda kolaylıklar sağlanması; uzun süreli
köyde kalan ve köyden ayrılmak istemeyen öğretmenlerin çocuklarının
okullarda okutulmasının kolaylaştırılması540 prensipleri gösterilebilir.
Şehirlerdeki öğretmen okullarının dışında yeni açılacak öğretmen
okulları yoluyla köye öğretmen yetiştirmek gerektiğini savunmaktadır. Bu tür
okullarda yetişen öğretmenlerin, çağdaş pedagoji prensiplerine ve psikoloji
esaslarına göre; köylüleri sevecek milli ruhta ve idealist öğretmen olarak; aktif
bir terbiye ile içtimai ve ahlâki temayülleri gelişmiş ve karakteri sağlamlaşmış
genç bir öğretmen olarak yetiştirilmeleri gerektiğini belirtmektedir.541
Yeni muallim mekteplerinin iç ve dış teşkilatının şehirlerden uzak,
tabiatın içinde; bakımsız köylerin ortasında ve 5-10 km uzağında; ziraata
uygun geniş arazisinin, çeşitli elişi atölyelerinin tatbikat mekteplerinin
bulunmasının önemli olduğunu belirtir. Ayrıca ihtiyaca elverişli, mazbut ve
539
Kanad, a.g.m., s. 8.
Kanad, a.g.e.,1958, s. XXII,XXIII.
541
Kanad, a.g.e., 1942, s.155,156.
540
193
pavyon halinde olması gereken okullarda, tahsil süresinin 6 yıl olması ve ilk
mektebi bitiren çocukların 18-19 yaşlarına kadar fasılasız (kesintisiz) bir tahsil
hayatı geçirmesi gerektiğini belirtmektedir.542
Öğretmen okullarının ıslah edilmesi için de üç şart ileri öne
sürmektedir:543 Birinci şart buralarda görev yapan idareci ve öğretmenlerin
ahenkli ve planlı bir şekilde çalışmaları, ideal ve gaye birliği yaratmaları,
yeni öğretim metodlarıyla terbiye prensipleri üzerinde ısrarla ve dikkatle
durulmasıdır. İkinci şart, az zamanda çok öğretmen yetiştirmek gayesiyle
öğretmen okullarını kışlaya çevirmemek için bu okullardaki öğrenci sayısının
belirli sınırları aşmayarak en fazla 350-400 öğrenci olmasıdır. Üçüncü şart
ise, bu okullardaki meslek derslerine önem verilmesi, pratik çalışmalara ve
uygulamalara gereken yerin verilmesi ile adaylara ideal ve ahlâki karakter
aşılayacak, sosyal meziyetler kazandıracak tedbirlerin alınmasıdır.
Öğretmenlere
pedagojinin
dallı
budaklı
meselelerini
etraflıca
anlatılmalı, onları düşündürmeli, ufuklarını genişletmelidir. Ancak bu yolla
genç neslin kafaları ile beraber kalpleri ve iradeleri de yoğrularak onların
ahlâki karakter sahibi yapılabileceğini belirtmektedir. 1950’li yılların başında
pedagoji biliminin inkar edilerek pedagoji ilminin kardeşi olan pedagoji
tarihinin,
öğretmen
yetiştiren
okulların
programlarından
çıkarıldığını
söylemektedir. Bu dersin yerine, Amerika’da pedagoji adı altında bir ilmin
mevcut olmadığı ve pedagoji tarihine kıymet verilmediği gerekçeleriyle eğitsel
psikoloji dersinin getirilmesini eleştirmektedir. Oysaki bu derslerin Avrupa’da
ve Almanya’da başka adlarla geniş bir yer bulduğunu belirtmektedir. Modern
terbiye ilminin tarihi ve yardımcı ilimleri arasında ahlâk, sosyoloji ve psikoloji
disiplinlerini göstermektedir. Hatta Amerika’da pedagojinin kolları sayılan
mukayeseli terbiye ilmi, didaktik, okul organizasyonu, okul ve okuma hakkı
gibi ayrı ayrı kürsüler bulunduğunu da belirtmektedir. 544
Dönemindeki Batıdaki öğretmen okullarının programlarında pedagoji
ve pedagoji tarihi, umumi ve hususi öğretim metodları, umumi psikoloji,
çocukluk ve gençlik psikolojisi, sosyoloji, terbiye sosyolojisi, terbiye
542
Kanad, a.g.m., s. 8.
Kanad, a.g.e.,1958, s. XXII,XXIII.
544
Kerschensteiner, a.g.e.,s. 4-10.
543
194
psikolojisi, uygulamalar gibi meslek derslerinin; Türkiye’de ise davranış
psikolojisine giriş, eğitim psikolojisi, eğitim sosyolojisi, öğretim metodları ve
uygulama
gibi
meslek
derslerinin
olduğunu
belirterek
bu
durumu
eleştirmektedir: Öğretmen okullarında bu derslerin okutulmaya devam
etmesiyle öğretmenlerin, çocukların iradelerini, duygularını, temayüllerini ve
ahlâki karakterlerini terbiye etmekten uzaklaşılacağı ve terbiye işlerini tam bir
başıbozukluğa sürükleneceğini belirtmektedir.545
Türk öğretmenlerinin bir takım vasıflarla hayata atılması gerektiğini
belirtmektedir. Bu vasıfları; temiz milliyetçi, demokrat ruhlu, idealist olmak;
mütevazı ve temiz ahlâklı olmak; el işlerinin her türünde becerikli ve çok
pratik olmak; en basit ve iptidai sıhhat kaidelerini bilmek ve uygulamak olarak
nitelendirmektedir.546 Ayrıca Türk öğretmenlerinin köy ve tabiat aşığı, köylü
ve halk dostu, kuvvetli ve iradeli, aktif hayattan zevk alan, ziraate, küçük
zanaatlere, hayvan bakımına, çocuk ve hasta bakımına, ev sıhatine ait basit
bilgileri bilen vasıflara sahip olması gerektiğini de belirtmektedir.547
Mesleğine bağlı her öğretmenin ilk vazifesinin çocukları belirli ülkülere
bağlamak ve ülküye uygun bir takım prensipler etrafında onları toplamak ve
yetiştirmek olduğunu belirtmektedir.548
Bir öğretmende bulunması gereken özellikler arasında şunları
görmektedir:549
1. Dersin ehli olmak,
2. Çalışkan öğrenci ve tembel öğrenciyi birbirinden ayırmak ve aynı
değeri vermemek,
3. Ders yoklamalarında çocuklarla alay etmemek,
4. Çocuklara yönelik adil olmak,
5. Çocuklar arasında zengin fakir ayrımı yapmamak,
6. Sabırlı olmak,
7. Karakterli ve temiz bir insan olmak,
8. Neşeli olmak, çocuklara karşı ağırbaşlı ve yumuşak davranmak,
545
Kanad, a.g.e.,1958, s. XXIII-XXVII.
Kanad, a.g.m.,s. 8.
547
Kanad, a.g.e.,1942, s.171.
548
Halil Fikret Kanad, Muasır Terbiye Ülküleri, Maarifet Matbaası, İstanbul, 1934,s.3.
549
Kanad, a.g.e.,1977, s.39-42.
546
195
9. İşin arkasını bırakmamak,
10. Görev ve sorumluluk bilinci son derce kuvvetli olmak,
11. Kin ve öc alma duyguları bulunmamak,
12. Alçak gönüllü bir insan olmak,
13. Kılık kıyafeti göze batacak şekilde olmamak.
Sadrettin Celal Antel’e Göre Öğretim Programı, Yöntemi ve İlkeleri
Sadrettin Celal Antel’e göre mekteplerin en büyük kusurunun yirminci
asırda beşeriyetin bütün ilmini bir nesilden diğer nesile geçirmek iddiası
olduğunu belirtmektedir. Bu iddianın sonucunda mekteplerin, çok kitabi, sathi,
ansiklopedik bir tahsil verdiğini, çocukların aklına unutulmaya mahkum bir
yığın malûmat sokulduğunu, onlarda tecessüs, müşahade ve tenkit
kabiliyetlerini yok ettiklerini belirtmektedir.550 Dolayısıyla tedrisatı kitabilikten
kurtararak çocuğun zati faaliyetinin tedrisatın hareket noktası olması
gerektiğini savunmaktadır. Ayrıca programların hafifletilmesi ve malumatın
türünü ve derecesini çocukların seviyelerine göre
belirtir.
551
belirlemek gerektiğini
Programları hafifletirken ise malumatı suni biçimde, tarih, coğrafya,
hesap, tabiat incelemesi, resim, el işleri gibi muhtelif şubelere, derslere
ayırmak iddiasından vazgeçerek, muhtelif mevzular arasında bulunması
zaruri olan birlik ve ardışıklığı, desteği temin etmek gerektiğini belirtmektedir.
Bu köhne sistemin bilgilerin kazanılmasını güçleştirdiğini, nazariyat ve
tatbikatla, merkezi alaka tarzını hakim kılmak gerektiğini düşünmektedir.
Decolory usulu de denilen bu sistemin Avrupa’nın bir çok okulunda
uygulandığını
söylemektedir.
Üç
aşamalı
olan
bu
sistemde
çocuk,
öğrenmeye mecbur olduğu bilgileri müsbet gerçeklikle temasa gelerek, şahsi
müşahede, mukayese ve ölçü ile kazanacaktır. Birinci aşamada müşahade,
mukayese ve ölçü; ikinci aşamada yeni müşahade ve mukayeselerin, eski
müşahadelerin, diğer çocukların ve muallimlerin müşahadeleri ve kitapların
gösterdiği müşahade neticeleriyle birleştirilmesi (tarih), mekanla birleştirilmesi
(coğrafya), determinizm (hadisenin niçin ve nasılları), teknoloji; üçüncü
550
551
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.157.
aynı, s.188-189.
196
aşamada ise meydana çıkan fikirlerin resim, modelaj, el işleri, lisan ve yazı ile
ifadesidir. 552
Merkezi
alaka
tarzının
gerçekleşmesi
sadece
programların
değişmesiyle değil, okul binasının ve teşkilatının da malzemelerinin esaslı
biçimde değişmesi ile gerçekleşebileceğini belirtmektedir. Hayata, harekete
ve faaliyete muhtaç olan çocukları mutlak bir hareketsizliğe mahkum eden
sıraların yerine portatif masa ve iskemleler; yalnız muallimin takririni
dinlemek, yaptığını görmek için tanzim edilen eski klasik sınıflar yerine, içinde
bütün maddi ve çalışma vasıtaları, vesikaları bulanan, çocukların serbest bir
suretle çalışabileceği geniş iş salonları yapılmalıdır. 553
Çocuklardan bir işi aynı hızda yapamamaları normal karşılanırken,
zekâ işlerinde bunu aynı hızda ve başarıyla yapmalarını beklemenin, her
çocuğa hakkı olanı vermediği gibi bir çok öğrenciye de vakitlerini kaybettiren
bir durum olduğunu savunmaktadır. Dolayısıyla müşterek tedrisin sonucunda
Batı ülkelerinde bile okula devam edenlerin % 15’inin herkes için zorunlu ve
ücretsiz olan tahsilden faydalanabildiğini, geri kalan % 85’in ise hem az
malûmat hem de eksik ve yanlış kazandığını belirtmektedir. Kazanılanların
intizamsız, her türlü faaliyeti fikriye karşı alakasız, mütaleadan nefret gibi
fena ve muzır itiyatlar olduğunu da belirtmektedir. 554 Bu durumların sonucu
olarak tedrisatı ferdileştirmek gerektiğini belirtir. Her çocuktan aynı işin aynı
zamanda yapılmasını istemek doğru olmadığı için, çocukların terfi ve
terakkileri sınıf itibariyle değil, ders itibariyle olmalıdır. Çocukların kuvvetli
oldukları derslere az, zayıf oldukları derslere çok dikkat ve sai sarf etmek
mümkündür.
Bu suretle öğrencinin dönmesi, zayıf olduğu bir dersten bir
senenin bütün derslerini tekrar etmesi gibi mantıksız haller meydana
gelmeyecektir.555
Çocuk ve gençleri kabiliyetlerine göre çalışmaya sevk etmek, onların
şahsi ve orijinal eserler meydana getirdiklerini, bir şeye temellük veya bir şey
kazanmak için değil, bir şeyi meydana getirmek, bir his ve fikri ifade etmek
552
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.190,191.
aynı, s.192,193.
554
Sadrettin Celal, a.g.e., 1931, s.124-126.
555
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.193.
553
197
için ceht ve gayret sarf eylemelerini temin etmek gerekir.556 Tecrübenin,
bireyin ancak tabiî kabiliyetlerine hitap edildiği nispette müsmir olacağını ve
mahsul vereceğini belirtmektedir. Dolayısıyla bireyde olmayan kabiliyetleri
tenmiyede ısrar etmek, zaman kaybetmekten başka bir şey değildir. F.
Bacon’un “tabiata ancak itaat ederek hükmedilir” sözünü referans alarak,
çocuğun tabiatına uygun hareket edildiğinde başarı sağlanabileceğini
vurgulamaktadır.557
Okul sürecinin önemli unsurlarından olan, ölçme değerlendirme işlemi
ve seçme işlemleri için ise, öğrencilerin zeka derecelerini tanımak, fikri
inkişaflarını takip etmek, mektebi müktesebatını, bilgilerini kontrol etmek
isteyen öğretmenlerin olduğu kadar, öğretmenlerin mesleki başarılarını,
muhtelif tedris usullerinin önemlerini, okulların verimliliğini anlamak isteyen
müdür
ve
müfettişlerin
ve
bütün
maarif
adamlarının
çekimser
kalamayacakları bir ölçü aleti olarak eğitimde testlerin kullanılmasını558
önemli ve faydalı görmektedir. Testleri, “insan kabiliyetlerini çabuk, kolay ve
doğru tanımak için çok kıymetli ve objektif bir tetkik ve teşhis araçları” olarak
tanımlamaktadır. Birleşik Amerika ordusunun bir sene içinde teşekkülünü
zümre testlerine borçlu olduğunu belirterek, testlerin gerekliğini ve işlevini
somutlandırır. Bu somutlandırmanın entelektüel zeminini Rousseau’nun “Her
şeyden evvel çocukları tetkikle işe başlayınız; zira hiç şüphesizdir ki siz onları
tanımıyorsunuz”
sözü oluşturmaktadır. Öğretmenlerin çocukları mensup
oldukları camia için azami derecede faydalı olacak tarzda yetiştirmeleri için
onları iyi tanımalarının gerektiğini ve bunun da yolunun testlerden geçtiği
belirtmektedir.559 Dolayısıyla testleri öğretmen, idareci ve müfettişler için
terbiyevi bir zorunluluk olarak kabul etmektedir. Bu çerçevede Türkçeye
uyarladığı, geliştirdiği çeşitli amaçlarla kullanılan, zeka, ahlak, kişilik, zümre
ve bilgi gibi test türlerinin yanı sıra bunları ayrıntılı olarak anlattığı Test
Usulu adıyla da bir kitap yayımlamıştır. Dolayısıyla bu testlerin okul
kademelerinde
556
kullanılmasında
öncü
olduğu
söylenebilir.
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.193,194.
Sadrettin Celal, a.g.e.,1931, s.130,131.
558
Sadrettin Celal, Test Usulü, Türkiye Matbaası, İstanbul, 1932, s. 4.
559
Sadrettin Celal, a.g.e.,1932, s. 4-8.
557
Türkçeye
198
kazandırdığı testler arasında zeka testleri arasında olan Binet ve Simon
Testleri*, Porteus’un dolambaç testleri; Decroly Testi gibi seciye ve ahlak
testleri, Rossolimo’nun ruhî testleri, bilgi testleri ve çeşitli zümre testleri gibi
önemli ölçme araçları gösterilebilir. Milli Eğitim Vekâleti, 1953 yılında Test ve
Araştırma Bürosu adıyla bir birim kurmuş560 ve üst düzey çalışanları arasında
yurt dışından çağrılan yabancı uzmanlar yer almıştır. Görüleceği üzere
Antel’in 1920 ve 30’lu yıllarda söylemiş olduğu ve uyguladığı test teknikleri
ile ilgili yaklaşık 20 yıl sonra ülke çapında bir birim kurulmuştur. Ayrıca
Üniversiteye giriş sınavlarını, “Üniversite Tercih Yoklaması adıyla İstanbul
Üniversitesinde ilk kez düzenlemiş ve ortaya çıkan sorunları lisans ve
lisansüstü tezlere konu yaptırmıştır.”
üniversite
sınavları
Türkiye’de
561
tüm
Bir üst öğrenime giriş sınavlarından
üniversiteler
için
1974
yılında
uygulanmıştır.
Okullardaki sınav sisteminin de değişmesi gerektiğini belirtir. Ona göre
imtihanlar her ne kadar çocukların zekaları, fikri seviyeleri, hakiki bilgileri ve
hususi istidatları hakkında sarih ve doğru malumat verse de, yılın belirli
zamanlarında onları fena halde yorması, terbiyevi ve ruhi mazeretlerinin
sonucu bu köhne uygulamanın kalkması gerektiğini savunur. Önermiş olduğu
ders geçme sistemiyle, bir sınıfın veya bir devrenin malumatını öğrendiği
tahakkuk edenlerdir ki, daha yüksek devreye çıkacaklarını savunur.562
Okullarda öğrencilerin, zekâlarını, şahsi ve hususi istidatlarını, ruhi
hususiyetlerini, sıhhı vaziyetlerini gösteren bir karne, hüviyet cüzdanı
oluşturulmasının gerekliliği ve önemini savunur. Bu karne beş bölümden
oluşmaktadır. Birinci bölümde öğrencinin resmi, öğrencinin ismi, ailesi, yaşı,
doğduğu yer bilgisi; ikinci bölüm olan sıhhı bölümde, ırsi ve şahsi sabıkaları
*
Bu test 1915’TE Amerika’da, 1916’da ise Robert Kolej’de kullanılmıştır; ancak, Cumhuriyet
döneminde kullanılması ve yaygınlaşmasında Antel’in ve bağlı bulunduğu kürsünün katkıları
önemlidir. Bkz. John J. B. Morgan & A.R. Gilliland, An Introduction To Psychology,
Newyork, McMillen Company, 1928. Ayrıca İbrahim Alaattin Gövsa 1915 yılında bu testi
“Zeka Mikyası” adıyla çevirmiş, ancak bu testin adaptasyonu ve geliştirilmesi yapılmamıştır.
Bkz. İbrahim Ethem Özgüven, Psikolojik Testler, Yeni Doğuş Matbaası, Ankara, 1994, s.
28.
560
George A. Prescott, Türkiye’nin Test İhtiyacı, Pedagoji Hareketleri, IV. Eğitim Kongresi
Raporları, Pedagoji Cemiyeti Yayınları No,12, İstanbul, 1956, s.76.
561
Bülent Berkol, 12.02.2004 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, s.14.
562
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.198.
199
(geçirdiği hastalıklar, bedeni büyümesi ve özelliklerine dair malûmat); üçüncü
bölümde ağırlık, boy, göğüs ve karın mesahaleri gibi vücut ölçülerinin yer
aldığı
antropometrik ölçümler; dördünce bölümde fizyolojik ve psikolojik
bilgiler ve son bölümde ise ahlaki vaziyeti, çalışma şekli ve dercesi, ruhi tipi,
seviyesi ve hususi istidatlarını gösteren pedagojik notlar bölümünden
meydana gelmektedir.563
Sonuç olarak Antel okullarda bireysel eğitime, öğrenci merkezli*
eğitime geçilmesi gerektiğini belirtmektedir. Ancak bunun olamayacağını
gördüğünden, hangi sistem uygulanacak olursa olsun okullarda, “takrirî ve
müşterek derslerin haddi asgarîye indirmek ve ferdî mümarese ve faaliyetlere
ise azamî yer ayırmak”564 gerektiğini vurgulamaktadır. Ayrıca tahsildeki
gayenin bazı bilgiler ve maharetler kazandırmak ve zekayı geliştirmek565
olduğunu belirtmesi de bireyin bireysel gelişimini önemli gördüğünün
göstergesi olarak değerlendirilebilir.
Halil Fikret Kanad’a Göre Öğretim Programı,Yöntemi ve İlkeleri
Okullardaki bütün faaliyetlerin öğretme, yoklama ve imtihanlar
üzerinde toplandığını; esasen öğretmenlerin terbiye işleriyle uğraşması
gerektiğini belirtmektedir.566
Öğretimin gayesi çocukların otodidakt olmaları, muhtaç oldukları
bilgileri kendi karar ve gayretleriyle kazanmalarıdır.567 Burada en önemli
563
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.199.
Birkaç makalede Antel’in öğrenci merkezlilikle ilgili düşünceleri, 2005 yılında Milli Eğitim
Bakanlığı’nın okullarda uygulamaya koyduğu “yapılandırmacı yaklaşım”la ilişkili olduğu
değerlendirmesi yapılmaktadır. Türkiye’de “öğrenci merkezli eğitim” olgusundan anlaşılan,
öğretmenin daha az söz sahibi olup, öğrenci etkinliklerine rehberlik etmesi ve öğrencinin
sürece daha aktif katılımı gibi bir düşünce vardır. Oysaki öğrenci merkezli programlar
özünde, öğrencinin öğrenme düzeyine göre yapılandırılmış, bireysel öğrenme ortamlarının
oluşturulmasına dönük düzenlemeleri içermektedir. Dolayısıyla okul ve sınıf gibi kitlesel
eğitim-öğretim etkinliklerinin yapıldığı ortamlarda öğrenci merkezli eğitim uygulamalarından
söz edilemez. Bu çerçevede pozitivist bir tutuma sahip olan Antel’in düşüncelerini, özünde
yorumsamacı paradigma olan yapılandırmacı yaklaşımla ilişki kurmak zor gözükmektedir.
Makalelerle ilgili bkz. Abdurrahman Üzülmez, Cumhuriyetin İnşa Sürecinde Eğitim
Tarihimizden Önemli Bir Rapor, Akademik Tarih (www.akademiktarih.com); Hikmet
Yıldırım Celkan, Sadrettin Celal Antel, Eğitim Sosyolojisi, Dün, Bugün, Yarın, I.
Uluslararası Eğitim Sosyolojisi Sempozyumu Anı Kitabı, Ankara, 2012, s. 206.
564
Sadrettin Celal, a.g.e.,1931, s.138.
565
Sadrettin Celal, Tedris Tekniğinin Esasları. Sınıf Muallimi, S.1, 1934, s. 5.
566
Kanad, a.g.e.,1958, s. XIX.
*
200
noktanın öğretmenlerin bütün hareketlerinde pedagojik sevginin bulunması
olduğunu belirtmektedir. Böylesi bir sevgide öğretmenin özellikleri fakir,
zengin, farkı gözetmeksizin davranışlarında âdil olması, ağzından kötü
kelimeler çıkmaması, terbiyesi zor olanlar için hiçbir zaman korkutucu yola
başvurmaması; çocuklara olgunlaşan bir insan gözüyle bakması, bu gayeye
ulaşmada onlara yardım etmesi ve onları insanlığa yükseltmeye gayret
etmesidir.568
Öğretimin aktif ya da pasif metotla yapıldığını; aktif metotta bilgi
konularını kendilerinin araştırarak bulmalarının; pasif metotta ise bilgi
vermede öğretmenin hakim rol oynaması ve öğrencilerin öğretmenin
öğrettiklerini öğrenmelerinin esas olduğunu belirtmektedir. Geleneksel
öğrenme okullarına karşı bir hareket olan ve aktif metotun uygulandığını iş
okullarında el işleri, atölye ve laboratuar işlerinin ön planda olduğunu; çocuğa
öğretilen şeyleri yaptırmak ve yaptırarak öğretmenin esas olduğunu
belirtmektedir. Bu okullarda uygulanan aktif metodun uygulanmasının güç
olduğunu belirterek dikkat edilmesi gereken hususları şöyle sıralamaktadır:
Aktif metodun sınıf mevcutlarını 25-30 öğrenciyi geçmediği; ders konularının
ve gündelik ders saatlerinin az olduğu, az ve öz prensibine göre hareket
edilen, çocukların boş zamanlarında çalışma imkanı bulabildiği ortamlarda
uygulanabileceğini belirtmektedir.569 Ayrıca aktif metodun uygulandığı
okullarda kendiliğindenlik, aktiflik, ferdilik, müşterek çalışma, dayanışma ve
yardımlaşma gibi özelliklerin olduğunu belirtmektedir.570
Okul programlarının toplu tedris ve iş ilkelerine göre düzenlenmesini
savunmaktadır. Toplu tedrisin dersler ve ders konuları arasında canlı bir bağ
kurmaya çalıştığını belirtmektedir.571 Bu çerçevede derslerin az ve öz olması;
malûmatın iş prensibine dayanarak, hayatla ilgili olan her türlü bilgilerin bol
bol tatbik çemberinden geçmesi gerektiğini belirtmektedir. Böylece bilginin
kalıcılaşmasıyla
567
karakterin
de
kalıcılaşmasına
yardım
edeceğini
Kanad, a.g.e.,1958, s. 47.
aynı, s. 35-47.
569
aynı, s.46, 125-130.
570
aynı,, s.138.
571
Halil Fikret Kanad, Terbiye ve Tedris Tarihi, C. 2, Devlet Matbaası, İstanbul, 1930, s.
240.
568
201
savunmaktadır. Ayrıca derslerin ağırlık merkezinin Türkçe, tarih, coğrafya,
yurt bilgisi, ruhiyat ve terbiye derslerinin teşkil etmesi gerektiğini, daha sonra
ise, ameli dersler arasında kabul ettiği atölye ve el işleri, beden terbiyesi ve
musiki derslerinin gelmesi gerektiğini belirtmektedir. Okul haricindeki
meşguliyetler arasında ise ziraatçilik, ormancılık, bağcılık, bahçecilik ve duvar
yapıcılığını görmektedir.572
Otorite esasına göre idare edilen ve pasif öğretime tâbi tutulan
çocuklarda kendi kendine bilgi kazanma eğiliminin son derece zayıf olduğunu
belirtmektedir. Sınıfların kumanda özelliği taşıyan bir takım emirlere ve peşin
olarak tespit edilmiş ahlâk ve davranış kaidelerine göre idare edilmesi
durumunda otorite veya otokratik bir cemiyet nizamına göre; sınıfta kendini
idareye önem verilmesi durumunda ise demokratik nizama göre idare
edildiğini ve okullarda böylesi bir atmosferin yaratılması gerektiğini
belirtmektedir. Ayrıca otokrasi ile idare edilen sınıflarda öğretmenle öğrenciler
arasında büyük bir mesafe ayrılığı ve derece farkı bulunduğunu; öğretmenin
sınıf disiplini için bazı öğrencilerden temsilci belirlemesinin de bu ayrılığı
dolduramayacağını; çocukların kendiliğindenlik kabiliyeti ile sosyal hayatta
kendi hayatlarını yaşama arzularının baskı altında tutulduğunu belirtmektedir.
Bunun sonucunda ise, ferdi hürriyet azlığı ve körü körüne itaatın gelişeceğini,
buna bağlı olarak ise gizli ve aşikar olarak tecavüz, isyan ve her şeye muhalif
cephe alma arzusunun ortaya çıkacağını belirtmektedir. Bu durumda
çocukların şarta bağlı olarak zahiren itaatlı, hakikatte içi isyan ve şikayetlerle
dolu olacağını söylemektedir. Otokratik sınıflarda aktif olma arzusunun
azlığının ortaya çıkmasıyla, olup bitenlere karşı çoğu zaman sağır ve
duygusuzluk durumu yaşanacağını da belirtmektedir. Demokrasi ile idare
edilen sınıflarda ise öğretmenle öğrenciler arasında temas azlığı olduğu
durumlar da bile öğretmen de sınıfın bir üyesi sayıldığını, çocuklarla daima
temas halinde olduğunu ve esas olanın emirlerden, talimatlardan ziyade
ahlâk prensiplerinin öğrenciler tarafından sevilmesi ve benimsenmesi
olduğunu belirtmektedir.573
572
573
Kanad, a.g.m., s. 8.
Kanad, a.g.e.,1958, s. 39-54.
202
İnsanların zihin kuvvetlerini öğretim yoluyla geliştirirken irade ve ahlâk
yeteneklerini eğitim yoluyla kuvvetlendirmek gerektiğini belirtmektedir. 574
Genç kızların cinsi terbiyesine çok önem vermek gerektiğini
belirtmektedir. Özellikle aybaşı, doğum ve cinsel ilişki konularında kız
çocuklarının
gerekli
bilgilerle
donatılması
gerektiğini
vurgulamaktadır.
Özellikle karşı cinslerin birbirleriyle iletişimlerini yasaklamanın, onları takip
etmenin onlara güvensizlik anlamına geldiğini belirtmektedir.575
Çocuklara insanlık meziyetlerini aşılamadan kuru meslek terbiyesi
vermenin
dünyayı
yarım
insanlarla
doldurmak
anlamına
geldiğini
belirtmektedir.576 Dolayısıyla çocukların bir mesleğe hazırlanmasında ve tek
taraflı
çalışmalardan
kurtulmasında
iş
eğitiminin
ve
iş
okullarının
yaygınlaştırılmasını önemli görmektedir. İş okulunda amacın çocukların aktif
olması ve iradesini kuvvetlendirmek, düşüncesini geliştirmek ve ahlâk
değerlerini çocuklara kazandırmak olduğunu belirtmektedir.577
Sınıflarda çocukların birbirlerine olan yakınlıkları veya uzaklıklarını
belirlemek için davranış gözlemleri ve sosyometri testlerinin kullanılması
gerektiğini belirtmektedir.578 Ayrıca okullarda antropometrik ölçümlerin (boy,
ağırlık, ciğerlerin hacmi, kafanın büyüklüğü ve tazyik kuvveti) yapılmasını
beden ve ruh gelişimi açısından önemli görmektedir.579
Sadrettin Celal Antel’e Göre Çocuğa Yönelik Davranış ve Disiplin
Okullarda geniş bir cumhuriyet havası estirmek gerektiğini, bunu da
yapabilmek, iki nesle ahlaki ve içtimai teşekkül verebilmek için, mektebin
dayandığı ve kuvvet aldığı iki esasın uygulanması gerektiğini vurgular. Bunlar
harici inzibat ve rekabeti mektep hayatından derhal ve kat’i bir surette def ve
tard etmekten meydana gelmektedir. Bunların yerine yardımlaşma ve
dayanışmanın konulması gerektiğini belirtir. 580
574
Kanad, a.g.e.,1945, s.7.
Kanad, a.g.e.,1976, s.157-160.
576
Kanad, a.g.e., 1945, s.11.
577
Kanad, a.g.e 1977, s.106.
578
Kanad, a.g.e 1958, s. 78..
579
Kanad, a.g.e 1945, s.68.
580
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.204,205
575
203
Çocuk eğitiminden beden, fikir ve ahlak eğitimi konularının anlaşılması
gerektiğini belirtir. Beden eğitiminden, çocuğun sıhhatli bir vücuda sahip
olmasını sağlamak için öğretmenin başvuracağı menfi ve müspet tedbirlerin
anlaşılmasının; fikir eğitiminden zihni melekelerin doğal gelişimlerini sağlama
ve kolaylaştırmanın, bazı genel ve mesleki bilgiler, zihin ve el alışkanlığı
kazandırmanın; ahlâk eğitiminden ise karakteri geliştirmenin ve çocuklarda
iyiliğe, hakikate, güzelliğe karşı ilgi ve muhabbet uyandırmanın anlaşılması
gerektiğini belirtmektedir.581
Çocuk eğitmenin, belirli bazı bilgileri kanaatleri ve fikirleri kazandırmak
için onun bedeni ve ruhî gelişimine belirli bir yön vermek anlamına geldiğini
belirtmektedir.582 Bu çerçevede son elli yıllık terbiye hareketlerinin fikir
terbiyesi ile çok meşgul olmasına karşın, ahlâk terbiyesi, seciyenin teşekkülü
konusunun
ihmal
edildiğini
söylemektedir.
Hatta
müfettişlerin
okul
ziyaretlerinde yalnız maddi hususlarla talim ve tedris cihetlerini kontrol
ettiklerini, okulun ve öğrencinin ahlâkî durumu ile genelde ilgili olmadıklarını
vurgulamaktadır. Seciyenin teşekkülü konusunu inzibat (disiplin) konusundan
bağımsız tutmamaktadır.
İnzibatın, okulun bütün hayatında gerekli olan asgarî sükûn ve
intizamın sağlanması ile ahlâkî terbiye gibi iki amacı bulunmaktadır. Bu iki
amaca
ulaşmak
için
mutlakıyet
ve
muhtariyet
tarzları
aracılığıyla
ulaşılabileceğini belirtir. Ancak mutlakıyet tarzında kuvvetli öğretmen bazen
ceza, tehdit ve dayak ile buna ulaşabilecekken ve intizam öğretmenin
mevcudiyeti ile kurulabilecekken; hürriyet ve muhtariyet tarzında ise intihap
usulü ile kendi kendini yönettiği bir intizam bulunmaktadır ve bu intizam
öğretmenin varlığına ihtiyaç duymadan sağlamaktadır. Bu iki yaklaşımın
aslında ülkedeki mevcut içtimai ve terbiye sisteminin bir sonucu olduğunu
belirtmektedir. Mutlakıyetle idarenin istediği fertler, yukarıdan gelen emirleri
bir esir ruh ile ifa eden, hakkın istemekten, adaletsizliğe karşı şikayet ve
isyan etmekten korkan muti tabalardır. Siyasi ve içtimai inkılâplar sonucunda
devlet şekli değişmesine karşın, demokrasi, cumhuriyet in kurallarının hakim
581
582
Sadrettin Celal, a.g.e., 1929, s.18.19.
Sadrettin Celal, aynı, s.35.
204
olması sonucunda okullardaki terbiye sisteminin, inzibat tarzının değişmesi,
yeni, ruh ve düzenle bir bütün olması gerekirken böyle olmadığı eleştirisinde
bulunmaktadır.583
Çocukların
okullarda
itimat,
samimiyet
ve
hürriyet
içerisinde
yaşamaları gerektiğini ve ancak bu suretle okula ısınacaklarını, işi, faaliyeti,
dersi
benimseyeceklerini
belirtir.
Çocukların
öğrenmeye,
tanımaya,
yaratmaya müteveccih hayat hamlelerini teşvik ve teşci edilmesini ve
beslenmesini ister. Sınıf ve okul çevresini çocuklara bu faaliyetleri ilham
edecek ve mümkün kılacak şekilde düzenlenmesiyle ancak o zaman kuvvetli
ve orijinal şahsiyetler yetiştirilebileceğini savunmaktadır. Ayrıca çocukların
ruhlarına kadar inilmesi gerektiğini, eğer bu başarılabilirse, onlar hakkındaki
yanlış hükümler ve haksız muameleleri değiştirmeye mecbur edecek bir
keşfiyatta bulunulacağını belirtmektedir. 584
Bazı öğretmenlerin öğrencileri çalışkan-tembel, ahlâklı-ahlâksız diye
ikiye ayırması ve bu çocukları arka sıralarda oturtması, cezalandırması doğru
değildir. Aynı cinsten olmayan çocukları birbirine mukayese ederek
dereceleyen, sadece başarıyı ödüllendiren, öğrencinin ahlâken ve fikren
yükselmesi için gösterdiği hüsniyeye ve sarfettiği çabayı hiçe sayan,
çocuklara söyledikleri bir yalan, yapmış oldukları bir hırsızlık veya bir
inzibatsızlık hareketinden dolayı derhal, yalancı, ahlâksız, hırsız damgasını
vurmaktan çekinmeyen bir öğretmenin çocuğa en büyük kötülüğü yaptığını
belirtir. Çocuğa fena hislerinin formülünü vermemek gerektiğini, diğer bir
ifadeyle çocuğa yönelik olumsuz duygu ve düşüncelerin, yaftalamaların
yerine çocuklara oldukları gibi değil de , olmaları istenilen şekilde muamele
edilmesi gerektiğini belirtir. 585 Eğer öğretmen bir çocuğun yalancı, tembel, bir
işe yaramaz olduğunu telkin ederse, onun muhayyilesi bir süre sonra bu
istikamette faaliyete
geçecek ve
getirecektir. 586
583
Sadrettin Celal, a.g.e.,1931, s.191-197.
Sadrettin Celal, aynı, s.17.
585
Sadrettin Celal, a.g.e.,1931, s.20-23 .
586
Sadrettin Celal, aynı, s.24.
584
kendisinin
böyle
olduğuna
kanaat
205
Öğretmenlerin çocuklar arasında zekâ ve kabiliyet türlerini dikkate
almamaları, öğrenci hakkındaki hükümlerini bu duruma göre vermelerini
büyük bir eğitimsel hata olarak görmektedir. Asıl eğitim sanatının, okul
faaliyetlerini, her çocuğun kuvvetli olan tarafının meydana çıkmasına
müsaade edecek şekilde tenevvü etmektir. Öğretmenin en büyük sırrının
muvaffakiyeti, sınıfını bir hürriyet, neşe ve itimat muhiti haline koymaktır.
Öğretmenin vazifesi, esasen zeki, kabiliyetli olan çocuklara muktedir oldukları
azamî ceht ve gayreti sarfetmekle beraber; az kabiliyetli, cesareti kırılmış
kendine itimadını kaybetmiş çocuklara itimat, ümit ve cesaret vermektir.
Çocuk zihniyetini, çocuk ruhunu anlamaksızın çocuğun almış olduğu terbiyeyi
bilmeksizin, kusurunun marazî bir irsiyet veya cümlei asabiyesini alakadar
eden bir hastalık eseri, bir seciye teşevvüşü olup olmadığını tahkik etmeden
çocukla ilgili bir değerlendirmede bulunmanın yanlış olduğunu belirtir.
Çocukların bir çok hususlarda en büyük düşmanının kendi ebeveyni
olduğunu;. çocukların ebeveynlerinin batıl itikatlarının kurbanı oldukları için,
çocuklardan evvel ebeveynlerinin
587
belirtmektedir.
kuşkusuz,
eğitimini gerçekleştirmek gerektiğini
Çocuğa yönelik bu düşüncelerinin kaynakları olarak
Rousseau,
Alfred
Adler,
Gilbert,
Robin
gibi
düşünürler
gösterilebilir. Düşüncelerini anlatırken bu düşünürlere referans vermesi de
bu etkinin göstergesi olarak kabul edilebilir.
Çocukların normal ve anormal çocukların bütün selâmeti, ebeveyn,
doktor ve mektebin el ele yürümesini gerektirmektedir. Bu üç unsurdan yalnız
doktor ve ruhiyatçı doktorun, çocukların kusurlarını teşhis edeceğini, bunların
menşeini, sebeplerini, vehamet derecesini ve tedavi çarelerini bileceğini
belirtmektedir.
Hizmetlerinin*
Antel’in
bu
yaklaşımının
Türkiye’de
Öğrenci
Kişilik
kurumsallaşması ve gelişiminde önemli katkılar sağladığı
söylenebilir. Her ne kadar 1950’lerde Türkiye-ABD arasındaki daha yakın
Sadrettin Celal, a.g.e.,1931, s.24-29.
Öğrenci Kişilik Hizmetleri, okullarda öğrenciyi tanıma, anlama ve onun gelişimine
büyümesine yardım çabaları, psikometrik ölçme araçlarının geliştirilmesi ve uygulanması,
mediko-sosyal yardım sağlanması, eğitsel, kişisel, duygusal ve mesleksel rehberlik
hizmetlerinin tümünü kapsamaktadır. Bu konuda bkz. Süleyman Çetin Özoğlu, Eğitimde
Rehberlik ve Psikolojik Danışma, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları,
Ankara, 2007,s.2.
587
*
206
işbirliği
çerçevesinde, yabancı uzmanların eğitimde bireye ve bireyin
gereksinimlerine
önem verilmesi konusundaki görüş ve çalışmalarıyla
Rehberlik hizmetlerinin önemini belirli ölçülerde ortaya çıkardığı 588 düşünülse
de, Öğrenci Kişilik Hizmetlerinin başlamasında ve gelişiminde İstanbul
Pedagoji Enstitü’nün katkıları yadsınamaz.
Halil Fikret Kanad’a Göre Çocuğa Yönelik Davranış ve Disiplin
Okulların ilk günlerinde, okula yeni başlayan çocuklarla ders
yapılmaması gerektiğini, çocukları konuşturarak, çocuklarla birlikte oyunlar
oynayarak,
müşterek
gezilerin
yapılması
gerektiğini
belirtmektedir.
Öğretmenin okulda en büyük imtiyazın çalışmak, ilerlemek ve iyi bir insan
olmaktan başka bir şey olmadığını tüm çocuklara anlatması gerektiğini
önemli görmektedir.589 Disiplini zâhiri ve iç disiplin biçiminde ikiye ayırır:
Zâhiri disiplinde öğretmen çocuklardan kimseyi rahatsız etmemesini ve
kendisine ve derse bağlı kalmasını istemektedir. Böyle bir disiplini ferdi
psikoloji ve sosyal psikoloji açısından kör ve sağır olarak kabul eder. Burada
“öğretmen münasebeti bir tabi ve matbu münasebettir.” İç disiplinde
ise,
öğretmen çocukları içten olgunlaştırmak için, onları tek taraflı değil bir bütün
olarak göz önünde bulundurur ve kafa, kalp ve irade gelişir. Burada
“öğretmen münasebeti sosyolojik beraberlik prensibine dayanmaktadır.” 590
Sınıflarda rekabet duygusunun olması gerektiğini, ancak aşırı
derecede körüklenmemesi ve sadece okul çalışmalarını dikkate almamak
gerektiğini belirtmektedir.591
Okulun iş görebilmesi için dış düzenin, disiplinin emniyet altına
alınması gerektiğini belirtmektedir. Okullarda maddi ve manevi ceza
biçiminde iki tür cezadan söz etmektedir. Okullarda maddi cezaların
Bu işbirliği çerçevesinde 1960’a kadar 41 Amerikalı uzman eğitim, özel eğitim ve mesleki
eğitimle ilgili çalışmalar yapmış ve rapor sunmuşlardır. 1938’e kadar çağrılan ve rapor
veren uzman sayısı 10 kişilik bir heyet hariç 8 kişidir. Bu konuda bkz. Mustafa Şahin,
Türkiye’de Öğretmen Yetiştirme Uygulamalarında Yabancı Uzmanların Yeri (19231960), Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Yayımlanmamış
Doktora Tezi, İzmir, 1996.
588
Özoğlu, a.g.e.,,s.50.
589
Kanad, a.g.e 1958, s. 23-25.
590
aynı, s. 38.
591
Kanad, a.g.e.,1977, s.69.
207
uygulanmasını çocuk ve öğretmen açısından ciddi tehlike ve şüphelere
sebep olduğunu belirtmektedir. Beden cezasının çocukları korkak, güvensiz,
yaramaz, yalancı yapacağını ve karşılıklı olarak sevgi ve güven duygularına
zarar verdiğini savunmaktadır. Maddi cezaların ölçülü ve âdil olmasına;
kızarak ceza verilmemesine; çocuğun bireyliğine, yaradılış özelliğine dikkat
etmeye; fazla duyarlı ve sinirli çocukları dövmemeye; kız çocuklarının
hırpalanmamasına
dikkat
edilmesi
gerektiğini
belirtmektedir.
Manevi
cezaların amacının çocukların ve gençlerin düşünceleri ve manevi kuvvetleri
üzerinde olumlu etkiler yapmak olduğunu belirtmektedir. Uyarma, öğüt ve
azalama, cezaları deftere kaydetmek gibi uygulamaları olan manevi cezada
adaletli olmanın;çok sık ve çok yıkıcı cezalar vermemenin;cezaların hafiften
şiddetliye doğru artan biçimde olmasının; çocuğu küçük düşürmemenin; her
zaman sözle ceza verilmeyerek gözle de ceza verilmesinin önemli olduğunu
belirtmektedir. 592
Ailelerin bir çoğunda çocuk bakımı ve çocuk terbiyesi konusunda açık
fikirleri olmadığını; çocuklarını gelişi güzel terbiye ettiğini ve uyguladıkları
terbiye tarzının mükemmel ve kusursuz olduğu düşüncesine sahip olduklarını
söylese de okul çağına kadar çocukların, aileleri tarafından terbiye edilmesini
ve serbest kalmasını büyük bir kazanç olarak görmektedir. Böylelikle küçük
çocukların en tabiî ve en mükemmel terbiye ocağı olan ev terbiyesinden bol
bol istifade edebileceğini belirtmektedir.593 Okulöncesi konusunda, görüldüğü
üzere Antel’den farklı biçimde düşünmektedir.
Ailelerin de uygulayabileceği zeka testleri hazırlamıştır. Bu testler
çocuğun birinci ayından altı yaşına kadar olan süreçte yapabileceği psikomotor davranışlarla, bilişsel davranışlardan oluşmaktadır.
Sadrettin Celal Antel’e Göre Eğitimde Sorunlar ve Çözüm Önerileri
Türkiye Cumhuriyeti’nde eğitimin milli, laik, modern ve demokratik bir
eğitim esasına dayandığını belirtmektedir.594 Tevhid-i Tedrisat ve Laiklik gibi
592
Kanad, a.g.e.,1977, s.71-81.
Kanad, a.g.e.,1976, s. 7-9.
594
Sadrettin Celal, a.g.e.1929, s.43.
593
208
önemli siyasi icraatların, eğitim sistemine ilişkin belirlediği okulların
çoğalmasının, yeni okul binalarının inşasının, programların, tedris usullerinin
ve vasıtalarının yeni pedagoji esaslarına göre ıslahının ve değişikliğinin,
Avrupa’ya talebe gönderilmesi ve Avrupa’dan muallim getirilmesi gibi teknik
icraatların tamamlayıcısı olduğunu belirtmektedir.595 Dolayısıyla birbirinden
bağımsız olarak çözülecek maarif meselesi olmadığını, ülkenin siyasi, iktisadi
durumuna bağlı olarak hep birden halledilmesi gereken bir maarif meselesi
olduğunu596 vurgulayarak sitemi bir bütün olarak ele almaktadır. Bu
bütünlüğün ve devamlılığın eğitim tüm kademelerinde de olması gerektiği; ilk
okullar orta okul, orta okullar ile lise, lise ile üniversite arasında bir irtibat
bulunmadığı eleştirisinde bulunmaktadır.
Yapılacak işin bütün mektep sisteminin değiştirilmesi gerektiğini ve
bunun da yapılabilmesi için her şeyden evvel mevcut mektep sisteminin
kusurlarını ve eksikliklerini bilmek gerektiğini söylemektedir.597 Bunu
gerçekleştirebilmek için, “esaslı bir tetkik ve tecrübe mahsulü olarak
hazırlanan bir ana plana bağlı olmak” gerektiğini ve şartları hazırlamaksızın
yapılan kısmi ıslahatların iyi neticeler vermeyeceğini”598 vurgulamaktadır.
Dolayısıyla eğitim sisteminin esas yönünü belirlemek için, on senelik maarif
inkişaf
programını
hazırlamak,
şahısların
değişmesinden
müteessir
olmayacak bir maarif kanunu esasisini meydana getirmek gerektiğini
belirtmektedir.599 Gerçekleştirilen her düzenlemenin şahıslarla doğduğunu ve
öldüğünü veya maddi şartlar ve olanaklar sağlanmadığı için amaçlarından
uzaklaştığını, bir süre sonra da bunlar değiştirmek gerektiği kısır döngüsünü
işaret ederek, eğitimde sürekliliğin ve kalıcılığın sağlanmasında uzun soluklu
ve kişilerle değişmeyen bir sisteme ihtiyaç olduğunun altını çizmektedir.
1936 yılında, ülke nüfusunun % 75’inin köylerde yaşadığı ve
buralardaki çocukların yaklaşık bir milyonunun, şehirlerde yaşayanların da
595
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.136.
Antel, a.g.e.,1939, s.8.
597
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.153.
598
Antel, a.g.e.,1939, s.8.
599
Antel, aynı, s.10.
596
209
yüz yetmiş bininin okula gidemediği600
başarısı
için
köylerin
rasyonel
bir
dönemde Maarif programının
biçimde
düzenlenmesi
gerektiğini
belirtmektedir.601 Maarif ıslahatını ise, sadece bir pedagojik bir mesele olarak
görmeyip, devletin içtimai ve iktisadi siyasetine merbut olan ve ondan ayrı
halledilemeyen bütün bir içtimai mesele olarak görmektedir.602
1939’da toplanacak olan Maarif Şûrasının yapacağı işleri ise şöyle
sıralamaktadır: 603
1. Maarif siyasetinin esaslarını tespit ederek on senelik bir inkişaf
programı taslağı çizmek ve bunu bütün ilgililere dağıtmak,
2. İlk, orta ve lise tahsilinin verimlerini, sistemli bir tarzda, objektif olarak
tahkik etmek,
3. İlk mektep mezunları arasından, orta mekteplere leylî ve meccanî
olarak alınacak talebeyi, hakikî zekâ, kabiliyet
ve bilgilerine göre
isabetli bir seçmeyi mümkün kılacak bir imtihan ve muayene tarzı
bulmak ve bunun kıymetini, sistemli bir tecrübe ile tahkik etmek,
4. İlk,
orta
lise
ve
muallim
mekteplerinin
programlarının
ve
talimatnamelerinin, Şûraca kabul edilen esaslara göre, mütehassıs
heyetler ve komisyonlar tarafından hazırlanmaları,
5. Köylerde maarifin süratle inkişafını temin maksadıyla yetiştirilen ve köy
mekteplerinde çalışmağa başlayan eğitmenlerin fikri seviyelerinin, elde
ettikleri neticelerin tetkiki ve köyün kültür seviyesini yükseltecek diğer
vasıtaların araştırılması,
6. Geniş halk kütlelerini az zamanda okur yazar hale getirecek esaslı
tedbirlerin düşünülmesi,
7. Muallimlerin ilmî ve pedagojik seviyelerini yükseltmek için alınması
icap eden esaslı ve devamlı tedbirlerin tetkiki,
8. Muallimlerin terfihi ve muallimliği cazip bir meslek haline getirmenin
çarelerinin araştırılması,
600
Köy Okullarımızın Durumu ve Köylerimizin Hususiyetleri, Kültür Dergisi, Yıl:3, S.
58,1936, s. 1.
601
Sadrettin Celal, a.g.m.1926, s.152.
602
Sadrettin Celal, aynı, s.165.
603
Antel, a.g.e.,1939, s.11-14.
210
9. Mütehassıs heyetler tarafından hazırlanacak programlara göre ders
kitapları yazdırılması,
10. Çocuklar, gençler ve halk için, on sene
içinde neşredilecek esaslı
kitapların listesinin yapılması ve bunların, ehemmiyetleri sırasına göre
hazırlanması ve basılması,
11. Muallimler için muhtelif tedris tekniklerinin tatbik tarzlarını canlı
misallerle gösterecek risalelerin hazırlanması,
12. Programlarda,
kızlarımızın
yarınki
kadınlık
vazifelerine
hazırlanmalarını mümkün kılacak değişikliklerin tesbiti.
Norveç, İsveç, Danimarka, İskoçya ve Amerika gibi ülkelerde tahsilin tüm
derecelerinde, diğer ülkelerde de kısmen uygulanan müşterek eğitimin *, bir
halk cumhuriyeti için içtimai bir zorunluluk olduğunu ve buna bir engel
olmadığını savunmaktadır. Yirminci asırda Türk kadınına layık münevver bir
anne, mükemmel bir ev kadını olması için muhtaç olduğu bilgilerin
verilmesinin ihmal edilmemesi gerektiğini, cemiyetin hayat şartlarının da
kadınların
erkeklerle
beraber
aynı
tahsili
almalarını
gerektirdiğini
belirtmektedir. Hatta “sadece ev kadını olmak üzere mukadderatı evvelden
tayin edilmiş bir kadın zümresini tanıyamayız” diyerek kadınların eğitiminin
içtimai ve iktisadi bir zorunluluk olduğunu savunduğu gibi, erkeklerin de ev
işlerine karşı büsbütün alakasızlık göstermelerini ve bütün ağır işleri
kadınlara yüklemelerinin doğru ve faydalı olmadığını savunmaktadır. Ayrıca
müşterek eğitimle, gençlerin fikri terbiyelerinde olduğu gibi, içtimai ve ahlaki
oluşumları itibariyle de çok hayırlı bir inkılap olacağını belirtir. 604
Halil Fikret Kanad’a Göre Eğitimde Sorunlar ve Çözüm Önerileri
Türk inkılabını yüzlerce seneyi birkaç seneye sıkıştırmak olarak
nitelendirmektedir. Esas olanın inkılap yapmaktan ziyade inkılabı yaymak,
sevdirmek ve kökleştirmek olduğunu ve bu uğurda çok çalışmak gerektiği
inancını benimsemiştir. İnkılabın esas olduğu umdelerin az zamanda vatanın
*
Müşterek eğitimi, kız ve erkek çocuklarının aynı mektepte, aynı sınıfta birleştirmek ve
onlara aynı terbiye ve tahsili vermek olarak tanımlar. Nasıl ki, erkeklere ayrı kadınlara ayrı,
iki adalet, hukuk, ilim olmadığına göre iki terbiye sisteminin de olamayacağını belirtir. Ayrıca
kadınların fikren erkeklerden daha aşağı seviyede olmadığını ilmen ve tecrübeten sabit
olduğunu savunur.
604
Sadrettin Celal, a.g.m.,1926, s. 200-203.
211
dört bir tarafına yaymak ve sevdirmek olduğunu; bunun da inkılapların
kökleşmesi anlamına geldiğini belirtmektedir. Tüm bunları yapmak için eldeki
kuvvet ve vasıtalar arasında neşriyat vasıtalarını; devlet memurlarını; CHF
teşkilatına mensup memurları ve her sene köylere gönderilen öğretmenleri
görmektedir.605
İlk, orta ve yüksel tahsil müesseselerinin müfredat programları,
öğretim ve eğitim tarzları, Fransız kültür teşkilatının kuvvetli etkisi altındadır.
Yarının öğretmenlerini köy enstitülerinde bol bol mânen beslemek ve
kendilerini mesleki bilgilerle donatmaktır. Okullara yeni bir istikamet vermeye
çalışırken öğretmenlerimiz gafil ve hazırlıksız avlanmamıştır. Cumhuriyet
devrinde Avrupa ve Amerika’ya
gönderilen bir çok genç yeni cereyanları
yakında tetkik ve takip ederek Türkiye’ye dönmüşler ve pedagojide öğretim
ve
eğitim
usullerine
dair
değerli
eserler
yayımlayarak
öğretmenleri
aydınlatmışlardır.606
Her ailenin kız ya da erkek çocuğunu mutlaka lise mezunu yapmak
gibi yanlış ve tehlikeli bir düşünceye sahip olduğunu belirtir. Oysaki, liselerde
orta seviyenin aşağısında oldukları halde, ailelerin çocuklarını başka bir okula
göndermek istemediklerini, öğretmenlerden not dilenerek çocuklarının sınıf
geçmesine çalıştığını belirterek ailelerin çocuklarına karşı büyük bir kötülük
yaptıklarının farkında olmadığını belirtmektedir. İnsanların ancak istidat ve
kabiliyetlerine uygun mesleklerde çalışmaları durumunda ilerleyebileceklerini
ve huzur içinde yaşayabileceklerini savunmaktadır. Dolayısıyla çocuklarını
düşünen ailelerin çocuklarını iyi, kötü, kuvvetli ve zayıf yönleriyle tanımaya
çalışması gerektiğini; zorunlu tahsilden sonra meslek belirlemede çocukların
istidat ve kabiliyetlerini esas almalarını önermektedir.607
Her şeyden önce derli toplu ve özlü bir Türk milleti, objektif kıymetleri
benimsemiş idealli bir Türk camiasını yaratmak zorunda olunduğunu
savunmaktadır.608
605
Kanad, a.g.m.,s. 8.
Eduar Burger, İş Pedagojisi, Çev.Halil Fikret Kanad, Recep Ulusoğlu Matbaası, Ankara,
1944, s. V-VIII.
607
Kanad, a.g.e.,1958, s. XXXI,XXXII.
608
Kanad, a.g.e.,1942, s.183.
606
212
Milli bilincin ortak dilden, vatandan, maziden, halden ve istikbalden
doğduğunu belirtmektedir.609
Türkiye’de orta okul ve liselerde çalışan öğretmenlerin çoğunluğunun
ana görevlerinin öğretim, azınlığın ise eğitim işleri olduğunu düşündüğünü
belirtmektedir.610
Türkiye’de öğretmen yetiştirme işlerinde, hiçbir seçim yapılmadan,
herkesin öğretmen olabilmesinin ve öğretmenliğin bir geçim yolu olarak
düşünülmesinin,
iyi
öğretmen
yetiştirilmesinde
bir
engel
olduğunu
savunmaktadır. Bu çerçevede öğretmenlerin iyi yetiştirilmeleri sağlanmadan,
zihin kuvvetleri yanında irade ve duygu eğitimine ön planda yer verilmeden
okullardan sosyal ruhlu, karakterli bir kuşak yetiştirmenin mümkün olmadığını
belirtmektedir. 611
Okulların eğitim ve öğretim işlerini merkeziyetçilikten kurtarıp,
Türkiye’yi birkaç maarif mıntıkasına ayırmak gerektiğini belirtmektedir. Bu
durumun faydaları olarak maarifin yükünün azalmasını; müfredat programının
ve eğitim işlerinin mahalli ihtiyaçlara ve çevrenin sosyal psikolojisine göre
düzenlenebilmesine imkan tanınmasını göstermektedir. 612
Okulların verimli çalışmaları için uygun bir okul binasının; çocukların
oynamalarına ve teneffüslerine müsait sahaların; denemelere, araştırmalara
ve müşterek konuşmalara müsait laboratuarlar, kütüphaneler ve salonların;
öğrenci sayısı elli öğrenciyi aşmayan sınıfların; tam kadrolu ve ehliyetli
öğretmenlerin; karakterli ve şahsiyetli bir müdürün olması gerektiğini
belirtmektedir.613
İçtimai muhitin genç neslin eğitiminde çok önemli bir yeri olduğunu ve
ıslah edilmesi gerektiğini belirtmektedir. Bunun için okuma odaları ve şehir
kütüphanelerinin kurulmasını; halkevlerinin halkın dolaştığı ve gezdiği
çevrelerde açılmasını ve buralarda kültür sinemaları, halk temsilleri, okuma
salonları, lisan kursları, konferanslar, santranç oyunları, gezi gibi etkinliklerin
yapılmasını; gençlerin çeşitli kulüplere girmelerine imkan tanınmasını;
609
Kanad, a.g.e.,1976, s.163.
Kanad, a.g.e.,1977, s.127.
611
Kanad, aynı, s.128.
612
Kanad, a.g.e.,1958, s. 102.
613
Kanad, a.g.e.,1942, s.197.
610
213
belediyelerin terbiyevi ve içtimai
görevlerini yerine getirmelerini önemli
görmektedir.614
614
Halil Fikret Kanad, a.g.e.,1942, s.209-211.
BÖLÜM V
GENEL DEĞERLENDİRME, SONUÇ VE ÖNERiLER
Genel Değerlendirme ve Sonuç
1923’ten 1940 yılı sonuna kadar görev yapan on beş Milli Eğitim
Bakanı’nın eğitim düzenlemeleri ve uygulamalarının yürürlüğe girdiği Türk
Milli Eğitim Sistemi’nde yurt dışı eğitimi bu bakanlar döneminde kesintisiz
olarak devam etmiştir.
Cumhuriyetin ilk yıllarında ortaya çıkan eğitimli iş gücü konusu yurt
dışından çağrılan uzmanlar, yurt dışına gönderilen öğrenci ve öğretmenler ile
bilgi ve görgülerini arttırmak için gönderilen kamu görevlileri aracılığıyla
çözülmeye çalışılmıştır.
Çalışma kapsamında yurt dışı eğitimi dört başlık çerçevesinde
incelenebilir:
1. 1416 Sayılı Kanun öncesinde Maarif Vekâleti hesabına belirli
talimatnamelere bağlı olarak gönderilenler,
2. 1416
Sayılı
Kanun
çerçevesinde
Maarif
Vekâleti
hesabına
gönderilenler,
3. Memurken bilgi, görgü artırmak ve eğitim amaçlı gönderilenler,
4. Kendi hesabına gidenler.
Bu çalışmada yurt dışı eğitimiyle ilgili dört alandan da gönderilenlere
yer verilmeye çalışılmıştır. Ancak ulaşılan belge ve bilgiler çerçevesinde daha
çok ilk iki maddeye göre yurt dışına gönderilenler çalışmanın ana eksenini
oluşturmuştur.
Erken Cumhuriyet Dönemi’nde yurt dışına öğrenci gönderilmesinde
izlenen
politikaların,
günübirlik
politikalardan
ziyade
ülkenin
çeşitli
alanlarından ihtiyaç duyduğu nitelikli işgücünü yetiştirmeye yönelik olduğu
söylenebilir. Bunun yanı sıra bu politikalarda, Cumhuriyetin değerler ve
ideolojiler
dünyasını
zenginleştirecek
araştırmaları
yapabilecek
bilgi
215
birikimine sahip insanların da yetiştirilmesinin amaçlandığı söylenebilir.
Özellikle yurt dışına tarih alanından gönderilen insanların bu amaca yönelik
kendilerine öğrenme planı hazırlandığı söylenebilir. Dolayısıyla yurt dışına
öğrenci gönderilmesi politikalarının bir plan çerçevesinde yürütüldüğü
söylenebilir. Bu planın uygulanması çeşitli vekâletler, belediyeler ve özel
kuruluşlar tarafından gerçekleştirilmiştir. Ayrıca Elçiliklerin ve Avrupa öğrenci
müfettişliğinin belirli aralıklarla düzenledikleri raporlarla bu politikalar gözden
geçirilmiş ve yeni düzenlemeler yapılmıştır. Daha Cumhuriyet kurulmadan
1922 yılında yurt dışına öğrenci gönderilmesine yönelik bir kanun taslağı
hazırlanmıştır. Yurt dışına öğrenci gönderilmesinde Cumhuriyet ile birlikte
1924 ve 1927 yılında talimatnameler, 1929 yılında ise bugün de birkaç
maddesi
değiştirilen
1416
Sayılı
Kanun
ile
yasal
düzenlemeler
gerçekleştirilmiştir. Bu talimatnameler ve kanunda yurt dışına öğrenci
gönderilmesi süreci, öğrencilerin teftişlerinin nasıl olacağı,
öğrencilerin
gittikleri ülkelerde ve döndüklerindeki sorumluluklarının ve haklarının neler
olduğuna ilişkin ayrıntılı bilgiler yer almaktadır.
1922 yılındaki kanun taslağında tüm Vekâletler ve genel müdürlüklerin
kendileri için uzman yetiştirmek üzere öğrenci, bilgi ve görgü artırmak için
memurlarını gönderebileceği belirtilirken; 1924 ve 1927 talimatnamelerinde
sadece Maarif Vekâleti’nin kendi kurumları için yurt dışına öğrenci
göndermesinden söz edilmektedir; ancak 1929 yılındaki kanunla vekâletlerin,
genel
müdürlüklerin,
belediyelerin
ticaret
odalarının
da
öğrenci
gönderebileceğinden söz edilmektedir.
Yurt dışına gönderilen öğrencilerin küçük yaşlarda gönderilmesi,
onların gittikleri ülkelere uyun sağlamasında belirleyici olsa da, 1924
düzenlemesinde en az 18 yaşında olmak koşulu aranırken, 1927 yılındaki
düzenlemede ise en fazla 25 yaşında olmak koşulu bulunmaktadır. Bu
çerçevede yurt dışına gönderilen öğrenciler 1929 yılına kadar ortaokul, lise
ve üniversite mezunları arasından sınavla seçilmektedir. Çeşitli vekâletler,
belediyeler ve özel kuruluşlar tarafından yurt dışına öğrenci gönderilmiştir.
1416 Sayılı Kanun ile öğrenci gönderilmesi daha planlı, koordineli ve
düzenli olarak gerçekleştirilmiş ve bu süreç Maarif Vekâleti’nin kontrolü ve
denetimi altında gerçekleştirilmeye başlanmıştır. Bu kanun öncesinde
216
Cumhuriyet’in ilk altı yılında, yurt dışına gönderilen öğrencilerin istenildiği
biçimde yetişmedikleri ve seçilmedikleri söylenebilir. Yurt dışına küçük yaşta
öğrenci gönderilmesi sorunu da benzer biçimde, Elçilik ve müfettiş
raporlarında bir sorun olarak belirtilse de bu faktörün 1929 yılına kadar
öğrenci seçiminde göz önünde bulundurulmadığı söylenebilir. Bu tarihten
itibaren Maarif Vekâleti’nin ortaokul mezunlarından yurt dışına öğrenci
göndermediği söylenebilse de, bazı özel kuruluşların yurt dışına öğrenci
gönderilmesi için yapılan başvuru koşulları arasında ortaokullardan mezun
olan öğrencilerin de başvurabileceğini belirtmeleri, yaş sorunun kısmen
devam ettiğini anlamına gelmektedir. Yurt dışına gönderilen öğrenciler için
gönderilen alanlara göre bir tahsil planı hazırlanmaktadır. Bu plan dahilinde
öğrencilerin teftişleri, geri çağrılmaları ve öğrenimlerine devam etmeleri gibi
konular takip edilmektedir.
Öğrenim için yurt dışına öğrenci gönderilen ülkeler 1923-24 yılında
Fransa, Almanya, Macaristan, İsviçre ve Amerika’dan oluşan 5 ülke; 1924-25
yılında Fransa, Almanya, Macaristan, Avusturya, İsveç ve İsviçre’den oluşan
6 ülke; 1925-26 yılında bu ülkelerle birlikte İtalya’dan oluşan 7 ülkedir. 1935
yılına kadar Almanya, Fransa, Belçika, İsviçre, İngiltere, Avusturya, İtalya,
Çekoslovakya, Macaristan, İsveç ve Amerika’dan oluşan 11 ülkedir. Bu
tarihten itibaren Rusya’ya da
öğrenci gönderilmiştir. 1939-40 yılına
gelindiğinde ise öğrenci gönderilen ülkeler Almanya, İsviçre, İngiltere,
Amerika, Fransa ve Macaristan olmak üzere 6 ülkedir. Yurt dışına öğrenci
gönderilen ülke sayısının azalmasında II. Dünya Savaşı’nın bir etken olduğu
söylenebilir. Ayrıca Çin veya Japonya’ya da öğrenci gönderilmesine karar
verilmiş, ancak gönderildiğine ilişkin bir bilgi ve belgeye rastlanılmamıştır.
1938’den itibaren Danimarka,
Polonya, Romanya, Yugoslavya, Hollanda,
Kahire ve Gazze’ye de ihtisas için asker ve devlet memurlarının da
gönderildiği söylenebilir. 1923-1940 yılları arasında en çok öğrenci
gönderilen ve bulunan ülkeler sırasıyla Almanya, Fransa, Belçika, İsviçre,
Amerika, İngiltere, İtalya, Avusturya, Çekoslovakya, Macaristan, İsveç ve
Rusya olmuştur.
Cumhuriyet’in Erken Dönemi eğitim politikalarının Mütareke yıllarından
başlayan aşamalı, çoğulcu, katılımcı, ayrıntılı, planlı, ilkeli, yasa ve
217
yönetmeliklere
dayalı,
ülkenin
çıkarları
doğrultusunda
hazırlandığı
söylenilebilir. Ancak bu politikalardan birisi olan yurt dışına öğrenci
gönderilmesi
politikasında
1929
yılına
kadar
istenilen
verimin
elde
edilemediği söylenebilir. Kuşkusuz bunda yurt dışı gibi çok yönlü ve karmaşık
olan bir sürecin, kontrol edilebilirliğinde yaşanan sıkıntıların belirleyici olduğu
söylenebilir. Her ne kadar bu süreçte aksaklıklar ve sorunlar yaşansa da,
düzenli olarak bu süreç devam etmiş, dış politikada takip edilen siyasetin
sonucu olarak da değerlendirilebilecek uygulamalar işlerlik kazanmıştır. Bu
çerçevede yurt dışına öğrenci gönderilen ülkeler, Türkiye’nin bağımsızlık ve
kurtuluş mücadelesini verdiği devletler olabildiği gibi, yeni kurulan ve
bağımsızlığını yeni kazanmış devletlere de olmuştur. Tanzimat ve Meşrutiyet
yıllarında öğrenci gönderilen ülkelerin daha çok, dış politikada takip edilen
siyasetin sonucu olarak, siyasi olarak yakın bulma ilkesine göre belirlendiği
söylenebilir. Cumhuriyetin Erken Dönemi’nde ise yurt dışına gönderilecek
öğrencilerin gidecekleri ülkelerin siyasi olarak yakın bulma politikasına dayalı
olarak belirlenmediği söylenebilir. Bu politika yerine, dış politikada takip
edilen “yurtta sulh cihanda sulh” ilkesinin ve ülkenin ihtiyaç duyduğu
alanlarda yetiştirilecek uzman ve öğreticilerin daha iyi yetişmeleri için,
gönderilen ülkenin ve kentin bu ihtiyacı karşılayıp karşılamayacağı
durumunun belirleyici olduğu söylenebilir. Ayrıca dünya siyasetinde izlenen
bu barışçıl ilkenin yanı sıra, yeni kurulan Cumhuriyetin dünyayla bütünleşme,
yenilikleri yakından takip etme ve elde etme çabası içerisinde olma
düşüncesinin de rolü yadsınamaz. Dolayısıyla Cumhuriyet idaresinde gittikçe
artan biçimde yurt dışına eğitim için gönderilen öğrenci ve ülke sayısının
artması bu çerçevede değerlendirilebilir. Öğrenci gönderilen ülkenin ihtiyaç
duyulan
alanları
karşılama
yeterliğine
göre
gönderilmesi
durumuna,
Belçika’ya daha çok mesleki ve teknik eğitim alanlarından öğrenci
gönderilmesi ile Fransa ve Almanya’ya fen ve sosyal bilim alanlarından
öğrenci gönderilmesi örnek olarak gösterilebilir.
Yurt dışındaki öğrencilerin teftişleri Elçilikler ve Avrupa öğrenci
müfettişleri
aracılığıyla
gerçekleştirilmiştir.
Yurt
dışındaki
öğrencilerin
teftişlerinin 1416 Sayılı Kanun’da “en fazla dört Maarif müfettişinden ve
Askerî Fabrikalar Umum Müdürlüğü’ne mensup bir müfettişten oluşan bir
218
teftiş heyeti” tarafından yapılacağı belirtilse de, öğrenci sayısının fazlalığı ve
müfettiş sayısının azlığı nedenleriyle her bir mıntıkaya bir müfettiş ve
yardımcı görevlendirilebilmiştir. Öğrenci müfettişlikleri 1934 yılına kadar Paris
ve Berlin bölgeleri olarak ikiye, bu tarihten itibaren Amerika’nın da eklenmesi
ile üçe ayrılmıştır. Paris bölgesinin sorumluluk sahasında olan ülkeler,
Fransa, İngiltere, Belçika, İtalya ve İsviçre; Berlin bölgesinin ise Almanya,
Avusturya, Macaristan, Çekoslovakya, İsveç’tir. Amerika ise başlı başına bir
mıntıka olmuştur. Rusya’nın hangi bölgeye dahil olduğu bilgisine ulaşılamasa
da coğrafi yakınlık nedeniyle Berlin mıntıkasının sorumluluk sahasında olmuş
olabileceği söylenebilir. Yurt dışındaki öğrencilerin teftiş işleri başlangıçta iki,
daha sonra üç müfettiş tarafından yürütülmüştür.
Yurt dışına öğrenim için gönderilen öğrenci ve öğretmenlerin
gönderildikleri alanlar oldukça zengin ve çeşitlidir. 1923-1924 ile 1939-1940
tarihleri arasında A’dan Z’ye 102 alandan 12 ülkeye öğrenci gönderilmiştir.
1923-24 ile 1939-40 yılları arasında eğitim bilimleri disiplinlerinden
pedagojiden 4; ruhiyat disiplininden 8; tedris usulünden 8; köycülük ve
halkçılık disiplinlerinden en az 11 öğrenci öğrenim için yurt dışına
gönderilmiştir. Dolayısıyla Cumhuriyetin erken döneminde, eğitim bilim
alanından en az 31 kişinin (29 erkek, 2 kadın)
öğrenim için Avrupa’ya
gönderildiği söylenebilir. Bu çerçevede her ne kadar Cumhuriyet yeni
değerlerini ve alışkanlıklarını okullar aracılığıyla yaygınlaştıracaksa da, yurt
dışına gönderilen öğrencilerin daha çok mesleki ve teknik bilgi ve becerilerle
donanmış insan ihtiyacını karşılamaya dönük olduğu söylenebilir. Kuşkusuz
bu durumla, yeni gelişen sanayi ve ekonomi için ihtiyaç duyulan insan
profilinin yaratılmasının hedeflendiği söylenebilir.
Yurt dışına hangi tarihlerde, kaç öğrencinin, hangi ülkeye gönderildiği
bilgisi kesin olarak verilemese de, yurt dışında yıllara göre bulunan öğrenci
sayıları ve bulundukları ülkeler kesin olarak verilebilir. Ancak bu durum
sadece Maarif Vekâleti hesabına gönderilenleri ifade etmektedir. Ayrıca yurt
dışında bulunan öğrenci sayıları, kaç öğrencinin yurt dışına gönderildiği
bilgisini vermez. Ancak elde edilen verilerden hareketle, çalışma kapsamı
döneminde en az kaç öğrencinin gönderildiği bilgisine ulaşılabilir. 1923
yılından 1925-26 yılına kadar tüm alanlardan en az 59 öğrencinin gönderildiği
219
söylenebilir. Bunun yanı sıra 1926-27 ile 1932-33 yılları arasında yurt dışında
bulunan öğrenci sayılarındaki yıllık artış miktarları toplandığında ise 279 (52
kız, 227 erkek) öğrencinin gönderildiği söylenebilir. Ayrıca istatistiklerde
1933-1934 yılları ile 1939-1940 yılları arasında Avrupa’ya gönderilen öğrenci
sayısı 326 (35 kız, 291 erkek öğrenci)’dır. Dolayısıyla 1923-24 ile 1939-40
yılları arasında Avrupa’ya gönderilen öğrenci sayısının (59+279+326) en az
664 olduğu sonucuna ulaşılabilir.
Yurt dışına gönderilen öğrenciler yurda dönüşlerinde devletin çeşitli
kademelerinde görevler yapmışlardır.
Yurt dışına
eğitim bilim alanından
veya sosyal bilim alanlarından gönderilen insan sayısının azlığına rağmen,
birkaç ille sınırlandırmayıp, ülkenin merkez illerindeki çeşitli okul türlerine bu
öğretmenlerin gönderilmesinde, Cumhuriyetin bilgiyi ve değeri geniş halk
kitlelerine yaygınlaştırması isteğinin olduğu söylenebilir. Bu çerçevede
ülkenin büyük illerindeki çeşitli kademelerdeki okullarda yabancı öğretmenler
uzman olarak görev yapmışlar, bilgi ve görgülerini aktarmışlardır. Benzer
biçimde yurt dışında eğitim almış öğrenciler de döndüklerinde ülkenin merkez
illerindeki
lise ve ortaokullarda öğretmenlik ve idarecilik görevlerinde
bulunmuşlardır.
Çalışma
kapsamındaki
dönemde
Bakanlık
merkez
teşkilatında çalışan personelin çoğunluğu, yurt dışı eğitiminde bulunmuş
insanlardır. Dönemin MTTH’de bulunan insanlarının yurt dışı deneyimleri
olduğu ya da yurt dışında öğrenim gördükleri söylenebilir. Milli Eğitim
Bakanlığı’nın personel bilgilerinin tutulduğu 322 nolu kütük defteri, Bakanlığın
merkez teşkilatındaki birimlerinde çalışanların menşeilerini anlatmaktadır ve
çoğunluğunu gençliğinde çeşitli alanlardan
Avrupa’ya gönderilen insanlar
oluşturmaktadır. Cumhuriyet’in Erken Dönemi’nde özellikle merkez illerdeki
ortaokul ve liselerdeki öğretmenler yurt dışında öğrenim görmüş insanlardan
oluşmuştur. İstanbul, Ankara, İzmir, Eskişehir, Adana, Sivas, Samsun,
Trabzon gibi büyük kentlerin kısmen ortaokul ve çoğunlukla liselerindeki
idareci ve
öğretmen kadrolarının önemli bir oranı yurt dışında yetişmiş
insanlardır. Dönemin lise eğitimi uygulayıcıları bilgi ve görgüleriyle öğrenciler
üzerinde büyük etkileri olmuştur. Öyle ki, ülkede okutulan bir ders kitabının
veya bir çeviri kitabın yazarı bu ortaokul veya liselerde görev yapan
öğretmenlerden
oluşmaktadır.
Kaldı
ki,
üniversitelerin
açılması
ve
220
yaygınlaşmaya başlaması sürecinde ihtiyaç duyulan öğretim elemanı,
okullardaki yurt dışında eğitim almış insanların üniversiteye aktarımı yoluyla
gerçekleştirilmiştir. Üniversite reformuyla birlikte yurt dışında eğitim almış
öğrenci ve öğretmenler, yeni açılan, kurumsallaşan üniversitelerin çekirdek
kadrosunda yer almışlardır. Kürsü başkanlığı, müdürlük, dekanlık, rektörlük
gibi üniversitelerin yönetici pozisyonlarında görev almışlardır.
Yurt dışı eğitimi gibi çok yönlü bir olguda, özelliğinin sonucu olarak
sorunlarla karşılaşılması kaçınılmazdır denilebilir.
öğrencilerin
sorunları,
yurt
dışında
Yurt dışına gönderilen
karşılaştıkları
ve
döndüklerinde
yaşadıkları sorunlarla ilişkili olabildiği gibi, öğrencilerin daha yurt dışına
gönderilmeden sağlık, ekonomik ve mevzuat gibi sorunlarla da karşılaştıkları
söylenebilir. Yurt dışına gönderilen öğrencilerin karşılaştıkları sorunların
başında, Elçiliklerin ve müfettiş raporlarına da yansıdığı gibi, öğrencilerin
belirli bir olgunluğa erişmeden küçük yaşlarda gönderilmesi sorunun geldiği
söylenebilir. İkinci olarak karşılaşılan sorunlar, dil problemi yüzünden
derslerden başarısızlık,
okula
ve
çevreyle
ilişkili
uyum
sorunlarının
yaşanması sorunları gösterilebilir. Üçüncü olarak öğrencilere ödenen aylık
maaşların
zamanında
ekonomik
sıkıntılar
alınamaması
gösterilebilir.
karşısında
Bunun
sonucu
öğrencilerin
olarak
düştüğü
öğrencilerin
bulundukları ülkelerde borçlanmaları, kiralarını ödeyememeleri, mahkemelik
olmaları, sağlık sorunlarını çözümleyememeleri gibi durumların yaşandığı
söylenebilir. Bu üç durumu da içinde barındıran dördüncü sorun, öğrenim
için gönderilen ülkenin sosyal, siyasal ve ekonomik koşulları (ekonomik kriz
ve savaş) gösterilebilir. Bu sorun, öğrencilerin ülkenin bu koşullarına uyum
sağlamalarında önemli bir sorun olabildiği gibi, maaşlarındaki artış ve
azalmaları belirleyen, öğrenimlerinin yarıda kalmasına neden olan bir özelliğe
de sahiptir. Öğrenim görülen ülkedeki hayat pahalılığı veya ucuzluğu alınan
ücretlerin yıldan yıla farklılaşmasına neden olmuştur. Ayrıca öğrenim görülen
ülkelerde yaşanan siyasi atmosfer ve savaş hali de öğrencilerin öğrenimlerini
etkilemiştir. Beşinci sorun, gönderilen üniversite ve okuldaki işleyişle birlikte
öğrencilerin kendilerine sunulan okuma planlarıdır. Bu planların sağlıklı
işleyişi gönderilen üniversite ve okulun eğitim süresinde hazırlık olup
olmamasına, tatil dönemleri, ders geçme sistemleri ve danışman ataması gibi
221
değişikliklere, okulun taşınması, derslerden başarısızlık ve devamsızlık gibi
durumlara bağlı olmuştur. Son olarak yurt dışındaki öğrencilerin sağlık
sorunları, ölüm durumu, ailevi sorunlar ve medeni hallerindeki değişiklikler de
diğer önemli sorunlar olarak gösterilebilir. Her ne kadar yurt dışına gönderilen
öğrencilerden tam teşekküllü bir hastaneden sağlık raporu istenilse de, yurt
dışındayken yaşadıkları sağlık sorunları, öğrenimlerinin yarıda kesilmesine
veya tamamen bırakılmasına neden olmuştur. Ayrıca özellikle kendi
hesabına yurt dışına öğrenime gelen öğrencilerin çeşitli nedenler sonucunda
düşmüş oldukları ekonomik sıkıntıdan kurtulmaları için Vekâletlere yaptıkları
başvuruların bir kısmı kabul edilmiş, bir kısmı ise kabul edilmemiştir. Vekâlet
hesabına alınanlar, asıl öğrencilerin aldıkları aylığın yarısı kadar bir aylık
maaş almalarına karşın, iki öğrenci grubu da aynı yükümlülüklere tabî
olmuşlardır.
Yurt dışına gönderilen öğrencilerden döndüklerinde Milli Eğitim
Bakanlığı bünyesinde çalışanlarının bir kısmının, Türk Eğitim Sistemi’nin
bütününe yönelik sorunlar belirledikleri ve bu sorunların çözümüne yönelik
olarak öneriler ortaya koydukları söylenebilir. Kuşkusuz bu öneriler yurt
dışından çağrılan uzmanların Türk Eğitim Sistemi’ne ilişkin hazırladıkları
raporlar kadar popüler olmasa da bu önerilerin, çalışma kapsamındaki
dönemde eğitim politikalarının belirlenmesinde önemli bir yere sahip olduğu
söylenebilir. Ayrıca gerek yabancı uzmanların gerekse de yurt dışına
gönderilen Türk uzman ve öğreticilerin hazırladıkları raporlardan Maarif
Vekâleti “yardımcı materyal” olarak faydalanmıştır. Diğer bir ifadeyle, yurt dışı
tecrübesinden, bilgi ve görgüsünden yararlanılmada tek taraflı, dışa bağımlı
ve aceleci bir tavır içerisinde olunmadığı söylenebilir. Bu çerçevede yerli ve
yabancı uzmanların hazırladıkları raporların, araştırmaların ve düşüncelerin
çeşitli toplantı ve komisyonlarda görüşülüp tartışıldıktan sonra imkanlar
dahilinde uygulanabildiği söylenebilir. Heyet-i İlmiye toplantıları, 1936 ilkokul,
ortaokul,
lise programları ve okul talimatnamelerinin hazırlanması, ders
kitaplarının belirlenmesi, Maarif Şûrası bu uygulamalar arasında gösterilebilir.
Çalışma kapsamında, yurt dışında eğitim almış öğrencilerin görüş ve
uygulamaları eğitimin amacı, okullar ve sorunları, öğretmen yetiştirilmesi ve
nitelikleri, öğretim programı, yöntemi ve ilkeleri, çocuğa yönelik davranış ve
222
disiplin, eğitimde sorunlar ve çözüm önerileri açılarından betimlenmeye ve
değerlendirilmeye çalışılmıştır.
Bu çerçevede Eğitim Bilimleri alanından
Fransa’ya gönderilen Sadrettin Celal Antel ve Almanya’ya gönderilen Halil
Fikret Kanad’ın düşünce ve uygulamaları ele alınmıştır.
Sadrettin Celal eğitimin amacının, vatandaşları sosyal faaliyetindeki
hedef ve istikametlerini tayin edebilecek seviyeye çıkarmak; kabiliyet ve
istekleriyle uyumlu bir mesleğe, bir üretim dalına hazırlamak olarak
görmektedir. Bu düşüncesinin çağdaş eğitimin kabul ettiği, eğitimin bireyin
yeteneklerinin ortaya çıkarılmasına yardımcı bir öğe olması ilkesiyle
örtüştüğü söylenebilir. Ayrıca Sadrettin Celal, okulla ekonomik bağ arasındaki
ilişkiyi eğitimin her kademesinde kurmaktadır. Diğer bir ifadeyle, okul
ekonomik faaliyetlerin, meslek alanlarının ihtiyaç duyduğu yeterliğe sahip
elemanların yetiştirildiği yerlerdir. Bu işlevinin yanı sıra okulları kamusal bir
alan olarak da kabul etmektir. Okulları herkesin parasız, tüm masraflarının
devlet tarafından karşılandığı, eşitleyici biçimde, zengin-fakir olmaları
durumuna bakılmaksızın kamusal eğitimin verildiği yerler olarak görmektedir.
Ancak bu durumun retorik biçimde kendisini var ettiği söylenebilir: Bireylerin
yeteneklerine göre bir üst okula geçerken sınava tabi tutularak bir eleme
işleminin yapılması bu durumun göstergesi olarak kabul edilebilir. Ayrıca
eğitim sisteminin her kademesinde, öğrenci ve öğretmen alımında seçmeci
bir yaklaşımı kabul ettiği söylenebilir. Böylelikle okulları daha yeteneklilerin
öğrenim gördüğü ve çalıştığı kurumlar haline getirmek istediği düşünülebilir.
Kuşkusuz bu durumu, ekonomik kalkınma için
gerekli bir sonuç
olarak
görmüş olabilir. Halil Fikret ise eğitimin amacının sosyal karakterle ilişkili
olarak çocukları ileride kendi kendilerine idare edecek yeteneğe ulaştırmak
olduğunu belirtmesine karşın eğitimi, “yetişkin neslin tasarladığı bir plan ve
ereğe göre genç neslin bedenî ve ruhi gelişimini” sağlaması olarak kabul
ettiği için, bu konuda statik ve belirlemeci olarak kabul edilebilir. Bu tanımın,
Almanya’da yetişmesine karşın Fransız sosyolog Durkheim’in eğitim
tanımıyla örtüştüğü söylenebilir.
Sadrettin Celal, okulları mesleki yeterlikle beraber gençlerin fikri ve
sosyal eğitimlerini veren kurumlar olarak kabul eder ve okullarda fikri iş ve el
işlerinin birbirinden ayrı tutulmaması gerektiğini belirtmektedir. Halil Fikret ise
223
okulların yeni nesle bilgi, kültür ve ahlâki karakter aşılayan bir kurum
olduğunu belirtir. Ayrıca Antel okullarda topyekün bir pedagojik ıslahat
yapılmasının gerekliliğinden bahsederken Kanad da okullarda esaslı bir
zihniyet
değişmesine
ihtiyaç
olduğunu
belirtmektedir.
Bu
konudaki
düşüncelerinde benzerlik var gibi gözükse de, Antel için okullardaki
değişiklikler tüm kademelerde, tüm içeriğe, tüm bileşenlere yönelik olduğu
için yapısal bir karakterdeyken, Kanad
için bu değişikliklerin kültürel ve
değerler dünyasında meydana gelmesi istenen bir karakterde olduğu
söylenebilir. İkisinin de okullarda bir değişikliğe ihtiyaç duymaları nedeniyle
reformist oldukları söylenebilir; ancak Kanad, okulların asli görevlerinden
uzaklaşarak sadece bir öğretim kurumu olarak var olmalarını eleştirmektedir.
Ayrıca okullar Antel için, bireyselleşmenin de gerçekleşeceği yerlerken,
Kanad için daha çok bir terbiye aracıdırlar ve kültürel transformasyonun
gerçekleştiği yerlerdir. Dolayısıyla okulların bireyleri ortak bir amaç etrafında
toplayacak
sosyal
ruhu
geliştirecek
nitelikte
düzenlenmesini
istediği
söylenebilir.
Sadrettin Celal, okullarda genelde inkılabın alışılmış büyüklüğünü
kavramamış, eski imparatorluk ruhu ile karışık meşrutiyet zihniyetinde
öğretmenler bulunduğunu belirtmektedir. Öğretmen okullarına alınacak
adayların ülkenin her tarafında yapılacak bir sınavla seçilmesi gerektiğini;
çeşitli
bölgelerin
iktisadi
durumu
ve
ihtiyaçlarına
göre
öğretmenin
yetiştirilmesi için, çeşitli türlerde öğretmen okulları açmak gerektiğini
savunmaktadır. Bu okulların yanına öğretmen adayları için önemli bir yere
sahip olan uygulama okulunun açılmasının gerekli olduğunu ve öğretmen
okulları dışında Yüksek Eğitim Enstitüsü’ne ihtiyaç olduğunu belirtmektedir.
Halil Fikret Kanad da Antel’le paralel biçimde öğretmen okullarının dünden
kaldığını, faydasından çok zararının olduğunu, tarihi vazifesini yapmış, iş
göremez durumda olduğunu belirtmektedir. Eğitimde köye öncelik verilmesi
gerektiği üzerinde durmaktadır. Açılacak yeni öğretmen okullarının iç ve dış
teşkilatının şehirlerden uzak, tabiatın içinde; bakımsız köylerin ortasında ve
5-10 km uzağında; ziraata uygun geniş arazisinin, çeşitli elişi atölyelerinin ve
uygulama okullarının bulunmasını savunmaktadır. Öğretmen okullarına
yönelik Kanad ve Antel’in eleştirilerindeki diğer bir paralellik ise Cumhuriyet
224
okullarında Osmanlı dönemi
eğitim anlayışına sahip öğretmenlerin ve
uygulamaların olmasıdır. Ancak bu paralellikte öğretmenlerden çocuğa
yönelik gösterilmesini istedikleri davranışlar farklıdır: Kanad, sınıflarda
rekabet duygusunun olması gerektiğini belirtirken, Antel nesillere sosyal ve
ahlaki teşekkül verebilmek ve okullarda geniş bir cumhuriyet havası estirmek
için rekabet ve dış disiplini kesinlikle okullardan uzak tutmak gerektiğini,
bunun yerine ise yardımlaşma ve dayanışmanın konulmasını savunmaktadır.
Öğretmenlerde bulunması gereken özelliklerle ilgili olarak Antel
öğretmenleri kamusal entelektüeller haline getirmeye çalışır. Diğer bir
ifadeyle Antel için, öğretmen olmanın koşulları kültürlü ve geniş bilgi
dağarcığına sahip, pedagojik bilgilerle donanımlı, ülkenin ilerlemesi ve
gelişimine katkıda bulunmakken; Kanad’da bu koşullar, öğretmenin daha çok
karakteri merkezlidir: Öğretmen temiz milliyetçi, demokrat ruhlu, idealist,
mütevazı ve temiz ahlâklı, halk dostu, kuvvetli ve iradeli olarak tanımlanır.
Öğretmen yeterlikleri ile ilgili diğer bir farklılık ise, Antel, öğretmenlerin nasıl
iyi yetiştirilmesi konusunda önerilerde bulunurken Kanad, daha çok iyi bir
öğretmende
bulunması
gereken
özelliklerle
ilgili
değerlendirmelerde
bulunmaktadır.
Sadrettin Celal, okul programların hafifletilmesi ve bilgi türünü ve
derecesini çocukların seviyelerine göre belirlemek gerektiğini belirtir. Bunun
yanı sıra okul ve sınıflardaki ölçme değerlendirme işlemi ve seçme işlemleri
de değişmesi gerektiğini savunmaktadır. Ayrıca öğrencilerin, zekâlarını, özel
yeteneklerini kişisel özelliklerini, gösteren bir karne oluşturulmasını ve testler
uygulanmasını savunmaktadır. Halil Fikret de derslerin az ve öz olmasını;
programların toplu tedris ve iş ilkelerine göre düzenlenmesini; hayatla ilgili
olan her türlü bilgilerin uygulanabilmesini savunmaktadır. Sınıflarda davranış
gözlemleri ve sosyometri testlerinin, antropometrik ölçümlerin kullanılmasını
savunmaktadır. İkisi de okul programlarının yoğunluğunu eleştirmenin yanı
sıra daha az bilgilerin öğretilmesini ve kuru bilgilerin öğretilmemesini
istemektedirler. Ancak Antel, program yoğunluğunun azaltılmasındaki amacı
öğretimin bireyselleştirilerek öğrencinin gelişim düzeyine göre, ilgi ve
yeteneklerine göre bilgi ve becerilerin kazandırılmasıdır. Elbette Antel için
okullardaki nihai hedef, mesleki yeterlikle beraber gençlerin fikri ve sosyal
225
eğitimlerinin verilmesidir. Bu çerçevede okullarda çocukların fikri terbiyesi ile
çok meşgul olunurken, ahlâk terbiyesi ve karakter oluşumu konularının ise
ihmal
edildiğini
savunmaktadır.
Kanad
azaltılmasındaki amaç öğretmenlerin
için
bilgiyi
program
yoğunluğunun
iş prensibine
dayanarak
vermeleri ve hayatla ilgili her türlü bilgilerin bol bol uygulanmasıdır. Kanad
için okullardaki nihai hedef ise yeni nesle bilgi, kültür ve ahlâki karakter
kazandırmaktır. Dolayısıyla okullarda eğitim işlerine
gerektiğini savunduğu söylenebilir. Ayrıca
ağırlık verilmesi
Kanad “ilmi tahsilin öncelikle
yaratılış, sonra da kuvvetli bir azim ve irade meselesi olduğunu”, “yaratılışı
uygun olmayan ve çalışma alışkanlığı kazanmamış bulunan gençlerin liselere
devam etmesinin boşa vakit kaybetmek” olduğunu savunurken; Antel ise
daha çok öğrencinin bilgi ve becerilerini dikkate almaktadır. Diğer bir ifadeyle,
öğrenme için Kanad doğayı ya da yaratılışı öğrencinin hazırbulunuşluğunun
merkezine koyarken, Antel için öğrenmede çocuğun bireysel etkinliklerinin
hareket noktası olması ve öğrenmeye mecbur olduğu bilgileri ispat edilmiş
gerçeklikle temasa gelerek, kişisel gözlem, karşılaştırma ve ölçü ile
kazanması önemlidir.
Sadrettin Celal’in daha çok etkilendiği düşünürler arasında Rousseau,
Adler, Dewey, Gilbert, Robin gibi pedagoglar gösterilebilir. Halil Fikret’in ise
Montessori, Kerschensteiner, Herbart, Frobel, Dewey, Pestalozzi gibi
pedagoglardan etkilendiği söylenebilir.
Sonuç olarak, Cumhuriyetin erken döneminde yurt dışı eğitim
sürecinin karşılaştırmalı olarak, yerinde, bilgi birikimine dayalı, uzun
gözlemlerin sonucunda yasal dayanaklarıyla birlikte planlı bir biçimde
yürütüldüğü söylenebilir. Her ne kadar 1930 yılında yapılan müfettişler
toplantısında yurt dışına öğrenci gönderilmesi ile ilgili “her sene görülen
ihtiyaca göre öğrenci gönderildiği” eleştirileri olsa da bu eleştiriler, yurtdışına
öğrenci gönderilmesinin plansız yapıldığı anlamına gelmez. Çünkü, bu
ihtiyacın kendisinin belirlenmesi süreci de bir planın olduğu anlamına
gelebileceği gibi öğrenci seçiminde yapılan sınavlar, yasal dayanakları,
okuma planları, teftiş işleri, yurt dışı eğitimi için ayrılan bütçeler bu planlılığın
göstergeleri olarak değerlendirilebilir. Kuşkusuz müfettişler toplantısında
“gelecekteki ihtiyaca göre öğrenci gönderilmesi” gerektiği düşünceleri, bu
226
planların uzun vadeli olarak yapılması gerekliliği ile ilgili bir öneri olarak kabul
edilebilir.
1929 yürürlüğe konulan 1416 Sayılı
Kanun, günümüz yurt dışına
öğrenci gönderilmesinde de uygulanan, öğrencilerin tabî oldukları yasal bir
düzenlemedir.
Cumhuriyetin
erken
döneminde
yurt
dışına
öğrenci
gönderilmesi sürecinin günümüz yurt dışına öğrenci gönderilmesi süreci ile
karşılaştırıldığında, planlı, sistematik, kontrollü, tarafların birbirleriyle bilgi
alışverişinin daha sık yaşandığı, bütçeden ciddi bir ödeneğin ayrıldığı bir
süreç olduğu söylenebilir. Örneğin 1929 yılında
bütçesinde harcanan paranın
Maarif Vekâletinin
% 5,3’ünün yurt dışı eğitimine harcandığı
görülmüştür.
Yurt dışına gönderilen öğrencilerden bir kısmının çeşitli nedenlerle
eğitimlerini tamamlayamadan, bir kısmının eğitimini tamamlayarak bir
kısmının süresi uzatılarak gönderildiği eğitim kademesinin bir üst kademesini
de bitirip yurda döndüğü, bir kısmının ise yurda dönmediği söylenebilir. Yurt
dışında eğitim gören öğrencilerle ilgili olarak düzenli biçimde Elçiliklerden ve
müfettişlerden
gelen
raporlar
doğrultusunda,
karşılaşılan
sorunların
çözümüne yönelik talimatname ve kanunlaştırmalar yürürlüğe girmiştir. Bu
öğrencilerin
yurda
dönüşlerinde
bu
düzenlemeler
çerçevesinde
görevlendirildikleri söylenebilir. Maarif Vekâleti hesabına gönderilen veya
alınan öğrencilerin devletin çeşitli kademlerinde üst düzey yöneticilikler dahil
görevlendirildikleri söylenebilirken, dönüşünde verilen göreve yasal süresi
içerisinde başvurmayan veya başvurduğu halde atandığı görevi kabul
etmeyen öğrencilerin bulunduğu söylenebilir. Eğitim bilimlerinin çeşitli
disiplinlerinden yurt dışına gönderilen öğrencilerin yurda dönüşlerinde böylesi
bir sorunla karşılaştıklarına dair bir belge ve bilgiye rastlanmamıştır. Yurda
dönüşlerinde merkez illerdeki lise ve ortaokullarda öğretmenlik ve idarecilik
görevlerinin yanı sıra
üniversitelerde öğretim üyeliği, müdürlük, dekanlık,
rektörlük gibi statülerde de görev yapmışlardır.
227
Öneriler
Bu araştırma, ulaşılan belge ve bilgilerle sınırlıdır. Dolayısıyla böylesi
araştırmalarda daha uzun soluklu, ayrıntılı bir arşiv çalışması yapılması,
çalışmanın yeni bilgiler ışığında gelişmesine ve zenginleşmesine katkı
sağlayacaktır. Bunun yanı sıra konuyla ilgili farklı kişi ve uzmanlarla birlikte
çalışılması, onların görüşlerine başvurulması, özellikle yurt dışında eğitim
almış insanların yakınlarıyla görüşülmesi bu tür çalışmaları destekleyici
olacağı gibi, yeni bilgi ve belgelere ulaşılmasında da önemli bir etkisi
olacaktır.
Yurt dışı eğitimiyle ilgili, çeşitli alanlardan gönderilen öğrencilerin
belirlenmesi için araştırmaların yapılabileceği gibi daha belirlenmiş ve
sınırlandırılmış alanlardan
öğrenci gönderilmesine
yönelik olarak
da
araştırmalar yapılabilir. Her ne kadar bu çalışmada yurt dışına öğrenci
gönderilmesinde cinsiyetlere göre bir ayrışma yapılmasa da, sadece
kadınların yurt dışı eğitim sürecini içeren çalışmalar yapılması da kadının
toplumsal yaşam içerisindeki konumlanmasına yönelik zengin ipuçları
verecektir.
Elbette arşiv çalışmalarında araştırmacının kontrolü dışında seyreden,
belge ve bilgilerin arşivlendiği mekanlara
ve istenilen belgelere ulaşma
durumu kurum ve kuruluşların, ellerindeki belge ve bilgileri araştırmacıların
kullanımına fırsat verecek biçimde
arşivleme sistemine uygun olarak
düzenlemesi ile mümkün olacaktır. Bu çerçevede kurum ve kuruluşların bu
konuda gerekli düzenlemeleri ve engellemeleri kaldıracak uygulamaları
hayata geçirmeleri, böylesi çalışmaların sistematik biçimde, daha çok belge
ve bilgiye dayalı olarak yapılmasını sağlayacaktır.
Özellikle Dış İşleri
Bakanlığı bünyesindeki çalışma amacıyla sınırlı belgelere ulaşılabilseydi,
kuşkusuz bu çalışma daha zengin ve ayrıntılı bilgilerle donanacaktı.
Dolayısıyla yapılacak çalışmalarda bu durumun dikkate alınması önemli
olacaktır. Ayrıca Milli Eğitim Bakanlığı’nın bünyesindeki arşiv belgelerini
araştırmacıların kullanımına açması için gerekli düzenlemeleri yapması bu tür
228
çalışmaların yeni bilgiler ışığında değerlendirilmesine ve gelişmesine katkı
sağlayacaktır.
229
KAYNAKÇA
Ahmad, Feroz. (2009).
Modern Türkiye’nin Oluşumu. İstanbul: Kaynak
Yayınları.
Akçura, Yusuf. (2009). Türk Yılı 1928. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Akşin, Sina. Siyasal Tarih, Yakınçağ Türkiye Tarihi I 1908-1980, Milliyet
Yayınları
Akyüz, Yahya. (2008). Türk Eğitim Tarihi. Ankara: PegemA Yayıncılık.
Akyüz, Yahya. (1987). Hıfzırrahman Raşit Öymen. Cumhuriyet Dönemi
Eğitimcileri. Ankara: UNESCO Yayınları.
Alpman, Cemal. (1987). Selim Sırrı Tarcan. Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri,
Ankara: UNESCO Yayınları.
Altıntaş, Hayrani. (1989). Mustafa Şekip Tunç.
Ankara:Kültür Bakanlığı
Yayınları.
Altunya, Niyazi. (2009). Milli Eğitimde Mustafa Necati Dönemi. İstanbul:
Uygun Basım.
Altunya, Niyazi. (2005). Köy Enstitüsü Sistemine Toplu Bir Bakış, Ankara:
Kelebek Matbaası.
Altunya, Niyazi. (2006). Gazi Orta Öğretmen Okulu ve Eğitim Enstitüsü.
Ankara.
Antel,
Sadrettin Celal. (1952). Umumî Didaktik. İstanbul: Doğan Kardeş
Yayınları.
Antel, Sadrettin Celal. (1999). Tanzimat Maarifi. Tanzimat I, Ankara: Milli
Eğitim Bakanlığı Yayınları,
Antel, Sadrettin Celal. (1932). Test Usulü. İstanbul: Türkiye Matbaası.
Antel, Sadrettin Celal. (1931). Yeni Terbiye ve Tedris Tekniği. İstanbul:
Kanaat Kütüphanesi.
Antel, Sadrettin Celal. (1934).Tedris Tekniğinin Esasları. Sınıf Muallimi, S.1.
Antel, Sadrettin Celal. (1939). Maarifimiz ve Meseleleri. İstanbul:
Remzi
Kitabevi.
Antel, Sadrettin Celal. (1929). Pedagoji. İstanbul: Kıraat Kütüphanesi.
Antel, Sadrettin Celal. (1926). Maarif Teşkilatı Hakkında Bir Layiha. Maarif
Vekâleti Mecmuası, C. 1(7).
230
Aramızdan Ayrılışının 40. Yılında Prof. Dr. Mümtaz Turhan Sempozyumu,
02-03 Kasım (2009). Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları.
Arkun,
Nezahat.
(1987).
Mustafa
Şekip
Tunç.
Cumhuriyet
Dönemi
Eğitimcileri. Ankara: UNESCO Yayınları.
Aslan, Demo Ahmet. (2011). Cumhuriyet’in Törensel Meşruiyeti: Ulus-Devlet
İnşa Sürecinde Milli Bayramlar (1923-1938). Yayımlanmamış doktora
tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Ankara.
Atuf, Nafi. (1932). Türkiye Maarif Tarihi. İstanbul: Milliyet Matbaası.
Atuf, Nafi. (1929). 1869 Maarif Nizamnamesi. Terbiye, C. IV, No: 17. Maarif
Vekaleti Yayınları.
Atuf, Nafi. (1332). Tabiat ve Terbiye – Japonya Mektepleri. Muallim, C.2
(18).
Ayas, Nevzat. (1949). TC Milli Eğitimi, Kuruluşlar ve Tarihçeler. Ankara: Milli
Eğitim Basımevi.
Aytaç, Kemal. İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu. Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri,
UNESCO Yayınları, 1987
Berkes, Niyazi. (2008). Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: YKY.
Berkes, Niyazi. (2005). Unutulan Yıllar, Haz. Ruşen Sezer. İstanbul: İletişim
Yayınları.
Bilim, Cahit Yalçın. Tanzimat Devri’nde Çağdaşlaşma (1839-1876), Anadolu
Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 1984
Binbaşıoğlu, Cavit. (1995). Türkiye’de Eğitim Bilimleri Tarihi. Ankara: MEB
Yayınları.
Binbaşıoğlu, Cavit. (1999). Cumhuriyet Dönemi Eğitim Bilimleri Tarihi.
Ankara: Tekışık Yayınları.
Binbaşıoğlu, Cavit. (2005). Türk Eğitim Düşüncesi Tarihi. Ankara: Anı
Yayıncılık.
Binbaşıoğlu, Cavit. (1987). Hasip Ahmet Aytuna. Cumhuriyet Dönemi
Eğitimcileri, Ankara: UNESCO Yayınları,
Boztemur, Recep. (2009). Devlet Yapısıyla İlgili İncelemeler Üzerinde Bir
Değerlendirme (1920-1938). Cumhuriyet Dönemi Türk Kültürü ve
Atatürk Dönemi (1920-1938), C. 1. Ankara: Atatürk Araştırma
Merkezi Yayınları.
231
Boztemur, Recep. (2009). Tarih Anlayışı ve Tarih Araştırmaları, Cumhuriyet
Dönemi Türk Kültürü ve Atatürk Dönemi (1920-1938), C. 1. Ankara:
Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
Burger, Eduar. (1944). İş Pedagojisi, Çev.Halil Fikret Kanad. Ankara: Recep
Ulusoğlu Matbaası.
Büyüköztürk, Şener; Ebru K. Çakmak; Özcan E. Akgün; Şirin Karadeniz ve
Funda Demirel. (2008).
Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara:
PegemA Yayıncılık.
Celkan, Hikmet Yıldırım. Sadrettin Celal Antel, Eğitim Sosyolojisi, Dün,
Bugün, Yarın, I. Uluslararası Eğitim Sosyolojisi Sempozyumu Anı
Kitabı, Ankara, 2012
Cırıtlı, Hüsnü. (1983). İlköğretim. Cumhuriyet Döneminde Eğitim. İstanbul:
MEB Yayınları.
Cicioğlu, Hasan. (1987). Halil Fikret Kanad. Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri.
Ankara: UNESCO Yayınları.
Cubberly, Ellwood P. (2004). Eğitim Tarihi. C. II. Ankara: Yeryüzü Yayınları.
Mülkiyeliler Birliği. (2011). Cumhuriyet Eğitim Devriminin Mülkiyeli Mimarı,
Nafi Atuf Kansu, Yaşamı ve Yazıları. Haz. Metin Atuf Kansu, K. Işık
Kansu, Ankara: Mülkiyeliler Birliği Yayınları.
Çankaya, Ali Mücellitoğlu.(1954). Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler (1859-1949),
Ankara.
Çaycı, Abdurrahman. (2005). Atatürk ve Tarihi Boyutu İçinde Çağdaşlaşma,
Atatürk ve Çağdaşlaşma Belgeler ve Görüşler. Ankara: Atatürk
Araştırma Merkezi Yayınları.
Çetik, Mete. (2007). Muzaffer Şerif Karanlık Odada: Türkiye Yılları. Muzaffer
Şerif’e Armağan, Muzaffer Şerif’ten Muzaffer Sherif’e, Der: Sertan
Batur ve Ersin Aslıtürk, İstanbul: İletişim Yayınları.
Çubukçu, İbrahim Agâh. (1980). Öymen’le Bir Söyleşi. Eğitim Hareketleri
Dergisi Son ve Özel Sayı, C.23(286),
Dereköy, Rahmi. (1980). Hıfzırrahman Raşit Öymen. Eğitim Hareketleri
Dergisi, Son ve Özel Sayı, C.23(286),
Doğan, İsmail. (2012). Eğitim Sosyolojisi, Ankara: Nobel Yayıncılık.
232
Doğan, İsmail. (2012). Türk Eğitim Tarihinin Ana Evreleri, Kurumlar, Kişiler,
Söylemler, Ankara: Nobel Yayıncılık.
Doğan, İsmail. (1991). Tanzimatın İki Ucu: Münif Paşa ve Ali Suavi (SosyoPedagojik Bir Karşılaştırma). İstanbul: İz Yayıncılık.
Doğan, İsmail. (1989). Türk Kültür ve Eğitimine Katkıları Açısından Mehmed
Tahir Münif Paşa Ve Ali Suavi Üzerinde Mukayeseli Bir Çalışma.
Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmış Doktora
Tezi. Ankara.
Doğan, İsmail. (2009). Cumhuriyetin Devraldığı Eğitim Mirası. Cumhuriyet
Dönemi Türk Kültürü ve Atatürk Dönemi (1920-1938). Ankara:
Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
Doğan, İsmail. (2012). Sosyoloji Kavramlar ve Sorunlar. Ankara: PegemA
Yayıncılık.
Dönmezer, Sulhi. (2004). Atatürk İnkılapları ve Sosyal Değişme, Atatürkçü
Düşünce El Kitabı. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
Dönmezer, Sulhi. (2005). Atatürkçü Çağdaşlaşmada İnsan Prototipi. Atatürk
ve Çağdaşlaşma Belgeler ve Görüşler. Ankara: Atatürk Araştırma
Merkezi Yayınları.
Erdem, İsmail Bünyamin. (2007). Ali Haydar Taner’in Eğitim ve Din Eğitimi
Görüşleri. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
Erdoğan, Aynur. (2010). Tanzimat Döneminde Yurt Dışına Öğrenci
Gönderme Olgusu ve Osmanlı Modernleşmesine Etkileri, Sosyoloji
Dergisi, 3. Dizi,
S.20. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi
Yayınları.
Ergin, Osman. (1977). Türk Maarif Tarihi C.1-2. İstanbul: Eser Matbaası.
Ernst Hirsch. (1998). Dünya Üniversiteleri ve Türkiye’de Üniversitelerin
Gelişimi, Ankara.
Fraenkel Jack; Wallen Norman; Hyun, Helen, (2012). How To Design And
Evaluate Research In Education. London: McGraw-Hill Higher
Education.
Fındıkoğlu, Ziyaeddin Fahri. (1940). Avrupa Talebesi Meselesi. Ülkü Dergisi
C.XV (85). Ankara: Ulusal Matbaa.
233
Gençoğlu, Mustafa. (2008). Osmanlı Devleti’nde Batı’ya Eğitim Amacıyla
Gönderilenler
(1830-1908)
-Bir
Grup
Biyografisi
Araştırması,
Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü, Ankara.
Georgeon, François. (1996).
Türk Milliyetçiliğinin Kökenleri Yusuf Akçura
(1876-1935). Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Gökaydın Nevide ve Telli, Hidayet. (1987). Hayrullah Örs. Cumhuriyet
Dönemi Eğitimcileri. Ankara: UNESCO Yayınları.
Gündüzalp, Fuat. (1951). Öğretmen Meslek Kitapları. C. 1-5. Ankara: MEB
Yayınları.
Gündüzalp, Fuat. (1984). Öğretmen Meslek Kitapları, C.V. Ankara: MEB
Yayınları.
Gündüzalp, Fuat. (1961). Öğretmen Meslek Kitapları, C. IV. Ankara: Milli
Eğitim Basımevi.
Gündüzalp, Fuat. (2010). Öğretmen Meslek Kitapları Kılavuzu (1840-1928),
C.VI. Çağdaş Eğitim Yayınları.
Hakkı, İsmayıl ve Reşit, Faik. (1929). Muallim Yıllığı, Türk Maarif Cemiyeti
Yayınları.
Heper, Metin. (1973). Modernleşme ve Bürokrasi. Ankara: Türk Sosyal
Bilimler Derneği Yayınları.
Irmak, Sadi. (1984). Atatürk’ü Anarken. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi,
C.1 (1). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
İnalcık, Halil. (2012). Rönesans Avrupası, Türkiye’nin Batı Medeniyetiyle
Özdeşleşme Süreci. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
İnalcık, Halil. (2005).
Atatürk ve Türkiye’nin Modernleşmesi, Atatürk ve
Çağdaşlaşma Belgeler ve Görüşler. Ankara: Atatürk Araştırma
Merkezi Yayınları.
İnalcık, Halil. (2009). İkinci Bin’de Türkler Makaleler I. Ankara: Doğu Batı
Yayınları.
İnan, M. Rauf (1983). Atatürk’ün Evrenselliği, Önder Kişiliği, Eğitimci Kişiliği
ve Amaçları. UNESCO Türkiye Milli
Tisa Matbaası.
Komisyonu Yayınları. Ankara:
234
İnan, M. Rauf. (1983). Atatürk’ün Eğitimci Kişiliği. Cumhuriyet Döneminde
Eğitim. İstanbul: MEB Yayınları.
İnan, Âfet. (2000). Medenî Bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün El Yazıları.
Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk
Araştırma Merkezi Yayınları.
Kafadar, Osman. (1997). Türk Eğitim Düşüncesinde Batılılaşma, Ankara:
Vadi Yayınları.
Kanad, Halil Fikret. (1934). Muasır Terbiye Ülküleri. İstanbul: Maarifet
Matbaası.
Kanad, Halil Fikret “Yarının Muallimleri Nasıl Yetiştirilmeli?”. Kurun Gazetesi,
24 Mart 1935.
Kanad, Halil Fikret. (1976). Ailede Çocuk Terbiyesi, İstanbul: Milli Eğitim
Basımevi.
Kanad, Halil Fikret. (1977). Kısaltılmış Pedagoji. İstanbul: Milli Eğitim
Basımevi.
Kanad, Halil Fikret (1942). Milliyet İdeali ve Topyekûn Milli Terbiye. Ankara:
Çankaya Matbaası.
Kanad, Halil Fikret. (1945). Pedagoji. Ankara: Recep Ulusoğlu Basımevi.
Kanad, Halil Fikret. (1958). Terbiye Sosyolojisi. Ankara: Yeni Matbaa.
Kanad, Halil Fikret (1930). Terbiye ve Tedris Tarihi, C. 2. İstanbul: Devlet
Matbaası.
Karpat, Kemal. (1996). Türk Demokrasi Tarihi Sosyal, Ekonomik, Kültürel
Temelleri. İstanbul: Afa Yayınları.
Kaşker, Seher.(2002). Mehmet Saffet Engin Arın Yaşamı, Eserleri,
Düşünceleri ve Türk Sosyolojisine Katkıları. Yayımlanmamış yüksek
lisans tezi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. İstanbul
Katoğlu, Murat. (1997). Cumhuriyet Türkiye’sinde Eğitim, Kültür, Sanat.
Türkiye Tarihi Çağdaş Türkiye 1908-1980. İstanbul: Cem Yayınları.
Kaya, Yahya Kemal. (1987). İsmail Hakkı Tonguç. Cumhuriyet Dönemi
Eğitimcileri. Ankara: UNESCO Yayınları.
Kerschensteiner, Georg. (1954). Karakter Kavramı ve Terbiyesi, Çev: Halil
Fikret Kanad, Örnek Matbaası,
235
Kieser, Hans-Lukas. (2008). Türklüğe İhtida, 1870-1939 İsviçre’sinde Yeni
Türkiye’nin Öncüleri. İstanbul: İletişim Yayınları.
Koçak, Cemil. (1991). Türk- Alman İlişkileri (1923-1939) İki Dünya Savaşı
Arasındaki Dönemde Siyasal, Kültürel, Askeri ve Ekonomik İlişkiler,
Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih
Kurumu Yayınları.
Kongar, Emre. (1993). Devrim Tarihi ve Toplum Bilim Açısından Atatürk.
İstanbul: Remzi Kitabevi.
Köker, Levent. (2004). Kemalizm/Atatürkçülük: Modernleşme, Devlet ve
Demokrasi, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Kemalizm. İstanbul:
İletişim Yayınları:
Kuran, Ercüment. (1997). Türk Çağdaşlaşması. Ankara: Akçağ Yayınları.
Lundy, Karen Saucier. (2008). Historical Research. (Aut).Lisa M.Given,
Encyclopedia of Qualitative Research Methods, Los Angales: Sage
Publications.
Morgan, John J. B. & Gilliland, A.R. (1928). An Introduction To Psychology,
Newyork: McMillen Company.
Mustafa Sâtı Bey ve Eğitime Dair Lâyihaları. (2010). Haz. Uğur Ünal ve
Togay Seçkin Birbudak. Ankara: Murat Kitabevi.
Nebioğlu, Osman (1961). Türkiye’de Kim Kimdir, Yaşayan Tanınmış Kimseler
Ansiklopedisi. İstanbul: Nebioğlu Yayınevi.
Oğuzkan, A. Ferhan. (1976).
Öğretmenliğin Üç Yönü. Ankara: Tekışık
Matbaası.
Oğuzkan, Turhan. (1987). Nusret Köymen. Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri,
Ankara: UNESCO Yayınları.
Oktay, Ayla. (1999). Yaşamın Sihirli Yılları: Okul Öncesi Dönem. İstanbul:
Epsilon Yayınları.
Öğretmenimiz Hüseyin Hüsnü Cırıtlı’nın Eğitim Görüşleri ve Anılarımız.
(2011). Haz. H. Tekışık. Ankara.
Öz, M. Feyzi. (1987). İbrahim
Alâettin Gövsa. Cumhuriyet Dönemi
Eğitimcileri. Ankara: UNESCO Yayınları.
Öz, M. Feyzi. (1987). Vedide Baha Pars. Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri.
Ankara: UNESCO Yayınları.
236
Özalp Reşat ve Ataünal, Aydoğan. (1977). Türk Milli Eğitim Sisteminde
Düzenleme Teşkilatı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
Özalp, Reşat. (1987). Rüştü Uzel. Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, Ankara:
UNESCO Yayınları.
Özalp, Reşat. (1982). Milli Eğitimle İlgili Mevzuat (1827-1923). İstanbul: Milli
Eğitim Basımevi.
Özgüven, İbrahim Ethem. (1994). Psikolojik Testler, Ankara: Yeni Doğuş
Matbaası.
Özoğlu, Süleyman Çetin. (2007). Eğitimde Rehberlik ve Psikolojik Danışma.
Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları.
Özsoy, Yahya. (1987). Muvaffak Uyanık. Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri.
Ankara: UNESCO Yayınları.
Palazoğlu, Ahmet Bekir. (1991). Başöğretmen Atatürk (1919-1928), C.1.
Ankara: MEB Yayınları.
Parlak, İsmet. (2005). Kemalist İdeoloji'de Eğitim: Erken Cumhuriyet Dönemi
Tarih ve Yurt Bilgisi Ders Kitapları Üzerine Bir İnceleme. Ankara:
Turhan Yayınevi.
Parlatır, İsmail. (2006). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi.
Prescott, George A. (1956). Türkiye’nin Test İhtiyacı, Pedagoji Hareketleri.
IV. Eğitim Kongresi Raporları. İstanbul: Pedagoji Cemiyeti Yayınları,
No.12.
Prof.Dr. Hamide Topçuoğlu’na Armağan. (1995). Ankara: Ankara Üniversitesi
SBF Yayınları, No:498.
Rahmi, Mustafa. (1929). Cenevre Terbiye Kongresi. Terbiye, C. IV, No: 19.
Maarif Vekaleti Yayınları.
Reşit, Faik. (1927). Maarif Düsturu, İstanbul: Milli Matbaa.
Sakaoğlu, Necdet. (2003). Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi. İstanbul:
Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Schultz, Duane P. ve Schultz, Sydney Ellen. (2002). Modern Psikoloji Tarihi,
İstanbul: Kaknüs Yayıncılık.
Sezen, Yümni.(1997). Hümanizm ve Atatürk Devrimleri. İstanbul: Ayışığı
Kitapları.
237
Sezer, Baykan. (2006). Türk Sosyolojisinin Ana Sorunları. İstanbul: Kızılelma
Yayınları.
Sezer, Hamiyet. (1999). Tanzimat Dönemi’nde Avrupa Şehirlerine Gönderilen
Öğrenciler, Osmanlı Dünyasında Bilim ve Eğitim, Milletlerarası
Kongresi Tebliğleri. İstanbul.
Sırrı, Selim. (1925). Prag Spor Pedagojisi Kongresi. İstanbul: Matbaa-i Amire.
Somel, Selçuk Akşin. (2010). Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi(18391908) İslamlaşma, Otokrasi ve Disiplin. İstanbul: İletişim Yayınları.
Sorguç, Bahir. (1987). Ali Haydar Taner. Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri,
Ankara: UNESCO Yayınları.
Sorguç, Bahir. (1987). Cevat Dursunoğlu. Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri.
Ankara: UNESCO Yayınları.
Şahin, Mustafa. (1996). Türkiye’de Öğretmen Yetiştirme Uygulamalarında
Yabancı Uzmanların Yeri (1923-1960), Yayımlanmamış doktora tezi.
Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü,
İzmir.
Şarman, Kansu.(2005). Türk Promethe’ler. İstanbul: Türkiye İş Bankası
Yayınları.
Şemin, Refia Uğur. (1973). Eğitim Bilimlerinin Üniversiteye Girişi: Pedagoji
Enstitüsü’nün Kuruluşu ve Gelişimi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat
Fakültesi Cumhuriyetin 50. Yılına Armağan. İstanbul
Şemin, Refia. (1987). Sadrettin Celal Antel, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri,
Ankara: UNESCO Yayınları.
Şemsettin, Reşat ve Hakkı, İsmail. (1934). Almanya Maarifi. İstanbul: Devlet
Matbaası.
Şişman, Adnan. (2004). Tanzimat Döneminde Fransa’ya Gönderilen Osmanlı
Öğrencileri (1839-1876). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Şişman, Adnan. (1994). XIX. Yüzyılda Avrupa’ya Gönderilen Osmanlı
Öğrencileri, XII. Türk Tarih Kongresi Bildiri Kitabı, Ankara.
Taşdemirci,
Ersoy.(2002).
Yüzyılımızın
Balından
Günümüze
Kadar
Türkiye’de Öğretmen Yetiştirme Sisteminde Çağdaş Pedagoji
Akımları. Reform pedagojisi, eğitim bilimleri,okul reformu, öğretmen
eğitimi ve Dr. Halil Fikret Kanad (Modern pedagoji açısından Türk
238
Alman ilişkiler - 1900'den günümüze). Haz. Berka Özdoğan, Helga
Schwenk, Selçuk Uygun. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
Tekeli, İlhan ; İlkin, Selim. (1993). Osmanlı İmparatorluğu’nda Eğitim ve Bilgi
Üretim Sisteminin Oluşumu ve Dönüşümü. Ankara: Türk Tarih
Kurumu Yayınları.
Tenorth, Elmar. (2002). Leipzig’de Eğitim Bilimi, Üniversite, Devlet ve
Otonom Meslek Arasındaki Disiplin. Reform pedagojisi, eğitim
bilimleri,okul reformu, öğretmen eğitimi ve Dr. Halil Fikret Kanad
(Modern pedagoji açısından Türk Alman ilişkiler - 1900'den
günümüze), Haz. Berka Özdoğan, Helga Schwenk, Selçuk Uygun.
Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
Tonguç, Engin. (2007). Bir Eğitim Devrimcisi Olarak İsmail Hakkı Tonguç,
Yaşamı, Öğretisi ve Eylemi. Ankara: Yeni Kuşak Köy Enstitüleri
Derneği Yayınları.
Toprak, Zafer. (1981). Almanya’ya İlk İşçi ve Öğrenci Göçü: 1916-1918. Bilim
ve Sanat Dergisi, S. 3.Kelaynak Yayınevi.
Topuzlu, Cemil (1982). İstibdat- Meşrutiyet- Cumhuriyet Devirlerinde 80 Yıllık
Hatıralarım. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi
Yayınları.
Tunçay, Mete. (1967). Türkiye’de Sol Akımlar (1908-1925). Ankara: Bilgi
Yayınevi.
Turan, Kemal. (2000). Türk-Alman Eğitim İlişkilerinin Tarihi Gelişimi. İstanbul:
Ayışığı Kitapları.
Turhan, Mümtaz. (1959). Garplılaşmanın Neresindeyiz?. İstanbul: Türkiye
Basımevi.
Tütengil, Cavit Orhan. (2009). Atatürk’ü Anlamak ve Tamamlamak: İstanbul:
Türkiye İş Bankası Yayınları.
Unat, Faik Reşit. (1964). Türkiye Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihi Bir
Bakış. Ankara.
Unat, Kadri Ulus. (2008). Yeni Ulus ve Halkçı Gazeteleri Işığında Nihat
Erim'in Siyasi Kişiliği ve Gazeteciliği (1945-1955). Yayımlanmamış
yüksek lisans Ttezi. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü.
Ankara.
239
Ülken, Hilmi Ziya. (2001). Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Ülken
Yayınları.
Üzülmez, Abdurrahman Cumhuriyetin İnşa Sürecinde Eğitim Tarihimizden
Önemli
Bir
Rapor,
Akademik
Tarih
(www.akademiktarih.com
adresinden alınmıştır.)
Widmann, Horst. (2000). Atatürk ve Üniversite Reformu, İstanbul: Kabalcı
Yayınları.
Wilson Howard E. ve Başgöz, İlhan. (1968). Türkiye Cumhuriyetinde Milli
Eğitim ve Atatürk. Ankara: Dost Yayınları.
Wulf, Christoph.
(2010). Eğitim Bilimi Yorumsamacı Yöntem Görgül
Araştırma Eleştirel Teori. Ankara: Dipnot Yayınları.
Yavuz, Fehmi. (1983). Profesör Yasa. Prof.Dr. İbrahim Yasa’ya Armağan,
Ankara: Ankara Üniversitesi SBF Yayınları, No:519.
Yıldırım, Ali ve Şimşek, Hasan. (2005). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma
Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
Yıldırım, Seyfi. (2005). Eğitim Amacıyla Yurt dışına Gönderilen Öğrenciler
(1940-1970): Prosopografik Bir Çalışma Örneği. Yayımlanmamış
doktora tezi. Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi
Enstitüsü, Ankara.
Yücel, Tahsin. (2000). Atatürk ve Atatürkçülük. İstanbul: Gözde Dizgi.
Zeynettin, H. (1933). Milli Pedagoji ve Türk İçtimaiyatı. İstanbul: Necmistikbal
Matbaası.
SÜRELİ YAYINLAR
Gazeteler
Cumhuriyet Gazetesi
Resmi Gazete
Takvim-i Vekayi
Kurun Gazetesi
Dergiler
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C.21(1), 1973.
Muallim, Avrupa’da Türk Talebesi”, İstanbul, C.1, 1332.
240
Muallim, Avrupadaki Osmanlı Talebesi”,İstanbul, C.2 (21), 1334.
Maarif Vekaleti Mecmuası, “Terbiye Gayemiz”, S.1,1925,
Maarif Vekaleti Mecmuası, Maarif Siyaseti, C.1 (1), 1341.
Maarif Vekâleti Mecmuası, C. 3 (11),1927.
Maarif Vekâleti Mecmuası, “Rusya Maarifi Hakkında Rapor”, C.2, S.9, 1926.
Maarif Vekaleti Mecmuası, İstanbul: Devlet Matbaası, C.1, S.2-4. 1341.
Maarif Vekâleti Mecmuası, Devlet Matbaası, S.19, 1930.
Maarif Vekaleti Mecmuası, C.2 (7),1926.
Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası, C.2 (18), 1927.
Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası. C.2 (20), 1927.
Kültür Bakanlığı, İlkokul Programı, İstanbul: Devlet Basımevi, 1936.
Kültür Dergisi, “Köy Okullarımızın Durumu ve Köylerimizin Hususiyetleri,
Y. 3, S. 58,1936.
Maarif Vekâleti Mecmuası, “İlk Mektep Müfredat Programı”, İstanbul: Devlet
Matbaası, 1930.
Sebilürreşad, 11 Teşrinisani 1326, İstanbul.
Terbiye, “Eski Mektep İle Yeni Mektep Arasındaki Farklar”, Maarif Vekâleti
Yayınları, C. 2 (6), 1927.
Maarif Sergisi Rehberi, İstanbul: Devlet Matbaası, 1933.
Dersaadet ve Vilayate Kain Mekatib-i Resmiye ve Hususiyeye ve
Dersaadette Bulunan Medaris-i İslamiye ile Kütüphanelere Dair İstatistik
Mecmuası, C.1,S.1, 1327.
Maarif Vekâleti İhsaiyat Mecmuası, 1323-24 İstatistikleri, C.4, S.1,1327.
Maarif Vekâleti İhsaiyat Mecmuası, 1339-40 İstatistikleri, C.1, 1341.
Maarif Vekâleti İhsaiyat Mecmuası,1340-41 İstatistikleri, C.2, S.2, 1927
Maarif Vekâleti İhsaiyat Mecmuası, 1341-42 İstatistikleri, C.3, S.3, 1928.
ARŞİV, RESMÎ YAYINLAR VE RAPORLAR
Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi
Başbakanlık Osmanlı Arşivi
Milli Eğitim Bakanlığı Talim Terbiye Heyeti Kurulu Kararları (1923-1940)
CHF Nizamnamesi ve Programı, Ankara: TBMM Matbaası,1931.
Cumhuriyet Halk Partisi Ulusal Eğitim Programı,1939.
241
Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü. (1964). Dış Memleketlerde Öğrenim
Yapan Öğrenciler, 1962-1963, Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü
Matbaası.
T.B.M.M. Kanunlar Mecmuası, Ankara: TBMM Matbaası, Devre:3, İçtima:2,
C.7, 1929.
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, Ankara: TBMM Matbaası, C.31, 1959.
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, Ankara: TBMM Matbaası, C. 1-2, 1961.
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, Ankara: TBMM Matbaası , İ:1, C.1, 1959.
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, Devre IV, İçtima 3, C. 23, 1934.
T.B.M.M. Zabit Ceridesi, Ankara: TBMM Matbaası, İ:13, C. 1, 1959.
Maarif Vekâleti 1926-27 İstatistik Yıllığı, Devlet Matbaası, C. IV, 1929
Maarif
İstatistikleri
1927-31,
İstanbul:
Başvekâlet
İstatistik
Umum
1932-33,
İstanbul:
Başvekâlet
İstatistik
Umum
1933-34,
İstanbul:
Başvekâlet
İstatistik
Umum
1934-35,
İstanbul:
Başvekâlet
İstatistik
Umum
1935-36,
İstanbul:
Başvekâlet
İstatistik
Umum
1936-37.
İstanbul:
Başvekâlet
İstatistik
Umum
1937-38,
İstanbul:
Başvekâlet
İstatistik
Umum
1938-39,
İstanbul:
Başvekâlet
İstatistik
Umum
Müdürlüğü.
Maarif
İstatistikleri
Müdürlüğü.
Maarif
İstatistikleri
Müdürlüğü.
Maarif
İstatistikleri
Müdürlüğü.
Maarif
İstatistikleri
Müdürlüğü.
Maarif
İstatistikleri
Müdürlüğü.
Maarif
İstatistikleri
Müdürlüğü.
Maarif
İstatistikleri
Müdürlüğü.
Maarif İstatistikleri 1939-1940 İstanbul: Başvekâlet İstatistik Umum
Müdürlüğü.
Türkiye Cumhuriyeti Maarifi 1940-1941, Maarif Vekilliği, İstanbul: Maarif
Matbaası.
Maarif işleri Hakkında Muhtelif Vekilliklerin Mütala’aları, İstanbul: Maarif
Matbaası, 1939.
242
Maarif Şurası İçin İstanbul Üniversitesince Hazırlanan Rapor,
İstanbul: Maarif Matbaası, 1939.
Osmanlı Döneminde Askeri Okullarda Eğitim, Ankara: Milli Savunma
Bakanlığı Yayınları,2000.
Muhtelif Memleketlerde Maarif Teşkilatı Hakkında Rapor, İstanbul: Maarif
Kitabevi,1939.
Türk Devrim Tarihi Enstitüsü, Cumhurbaşkanları, Başbakanlar ve Milli
Eğitim Bakanlarının Milli Eğitimle İlgili Söylev ve Demeçleri I,
Ankara: Milli Eğitim Basımevi,1946.
Cumhuriyet Ansiklopedisi (1923-40), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Cumhuriyet Devrinde Milli Eğitim Bakanlığı Teftiş Kurulu, İstanbul: Milli
Eğitim Basımevi,1977.
TÜİK, 1923-2008 İstatistiki Göstergeler.
Milli Eğitim İstatistikler (2004-2005), Ankara: Devlet Kitapları Müdürlüğü
Basımevi, 2005.
Milli Eğitim İstatistikler (2004-2005), Ankara: Devlet Kitapları Müdürlüğü
Basımevi, 2005.
Milli Eğitim Şûraları (1939-1996), Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1998.
İNTERNET KAYNAKLARI
www.akademiktarih.com
http://www.gata.edu.tr/cerrahibilimler/kbb/tarihce.htm
http://www.gata.edu.tr/hpasa/tarihce.htm
http://www.gata.edu.tr/hpasa/tarihce.htm
http://www.ibrahimethemyagci.com/icerik.php?cid=25
http://www.maden.org.tr/resimler/ekler/8c39996bf1543e9_ek.pdf
http://www.meb.gov.tr/meb/tarihce.html
http://www.politics.ankara.edu.tr/?bil=bil_icerik&id=226&e=1
http:///secmeler/sura/heyeti_ilmiye.pdf
http://sinasibarutcu.blogspot.com/2008/08/2-kimdir.html
http://tr.wikipedia.org/wiki/Sabri_Esat_Siyavu%C5%9Fgil
http://www.yasamoykusu.com/biyografi-549-Cemil_Sena_Ongun
243
EKLER
244
Ek:1. Memâlik-i Ecnebiyeye Gönderilecek Talebe Hakkında Nizamname
245
246
247
Ek:2. Ecnebi Memleketlere Tahsil İçin Gönderilecek Talebeye Mahsus
Kanun Projesi
248
249
250
Ek:3. Maarif Vekâleti Hesabına Memalik-i Ecnebiyeye Gönderilecek
Talebeye Ait Talimatname
251
252
253
254
Ek:4.Taahhütname Örneği
255
Ek:5. Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebe Talimatnamesi
256
257
258
259
Ek:6. Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebe Hakkında Kanun
(1416 Sayılı Kanun)
260
261
262
Ek:7. Milli Eğitim Bakanlığı araştırma izni.

Benzer belgeler