tc yıldız teknik üniversitesi fen bilimleri enstitüsü düzlemsel

Yorumlar

Transkript

tc yıldız teknik üniversitesi fen bilimleri enstitüsü düzlemsel
T.C.
YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ
FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
DÜZLEMSEL HOMOTETİK HAREKETLER ALTINDAT.C.
YEREL SİSMİK AĞ VE MİKROBÖLGELEME VERİLERİNE DAYALI AFET
(DEPREM) BİLGİ SİSTEMİ İÇİN BİR VERİ TABANI ANALİZ VE TASARIMI
(ESKİŞEHİR İLİ ÖRNEĞİNDE)
UĞUR AVDAN
DANIŞMANNURTEN BAYRAK
DOKTORA TEZİ
HARİTA MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI
UZAKTAN ALGILAMA VE CBS PROGRAMI
DANIŞMAN
PROF. DR. AYHAN ALKIŞ
İSTANBUL, 2011
T.C.
YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ
FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
YEREL SİSMİK AĞ VE MİKROBÖLGELEME VERİLERİNE DAYALI AFET
(DEPREM) BİLGİ SİSTEMİ İÇİN BİR VERİ TABANI ANALİZ VE TASARIMI
(ESKİŞEHİR İLİ ÖRNEĞİNDE)
Uğur AVDAN tarafından hazırlanan tez çalışması 28.10.2011 tarihinde aşağıdaki jüri
tarafından Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Harita Mühendisliği
Anabilim Dalı’nda DOKTORA TEZİ olarak kabul edilmiştir.
Tez Danışmanı
Prof. Dr. Ayhan ALKIŞ
Yıldız Teknik Üniversitesi
Jüri Üyeleri
Prof. Dr. Ayhan ALKIŞ
Yıldız Teknik Üniversitesi
_____________________
Prof. Dr. Derya MAKTAV
İstanbul Teknik Üniversitesi
_____________________
Prof. Dr. Fatma Gül BATUK
Yıldız Teknik Üniversitesi
_____________________
Prof. Dr. Sıtkı KÜLÜR
İstanbul Teknik Üniversitesi
_____________________
Doç. Dr. Bülent BAYRAM
Yıldız Teknik Üniversitesi
_____________________
Bu çalışma, Anadolu Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğü’nün
0802240 numaralı projesi ile desteklenmiştir.
ÖNSÖZ
Tez çalışmamda danışmanlığımı üstlenen ve çalışmalarımda beni hep destekleyerek
engelleri aşmamda benden yardımını esirgemeyen değerli hocam Prof. Dr. Ayhan
ALKIŞ’a, teşekkürlerimi ve şükranlarımı sunarım. Çalışmalarıma eleştiri ve katkılarıyla
yön veren Prof. Dr. Derya MAKTAV ve Prof. Dr. Fatmagül BATUK hocalarıma
teşekkürlerimi bir borç bilirim. Çalışmalarımda vermiş oldukları destekten dolayı
0802240 nolu proje çalışanlarından Prof. Dr. Berkan ECEVİTOĞLU, Prof. Dr. Gürol
SEYİTOĞLU, Prof. Dr. Oğuz ÖZEL, Prof. Dr. Ahmet TOPÇU ve Prof. Dr. Yunus
ÖZÇELİKÖRS hocalarıma teşekkür ederim. Uydu ve Uzay Bilimleri Araştırma Enstitüsü
çalışanlarından Prof. Dr. Alper ÇABUK, Doç. Dr. Yücel GÜNEY, Yrd. Doç. Dr. Hakan
UYGUÇGİL, Yrd. Doç. Dr. Emrah PEKKAN ve Araş. Gör. Muammer TÜN hocalarıma
ayrıca öğrencilerimizden Onur KAPLAN, Sunay MUTLU, Ebru AKDENİZ ve Önder
ORAKOĞLU’na çok teşekkür ederim. Maddi manevi desteklerini esirgemeyen Dr.
Cüneyd HELVACI ve Yük. Müh. Yeşim SİDAR HELVACIYA teşekkür ederim.
Eğitim-öğrenim hayatım boyunca maddi ve manevi desteklerini benden hiçbir zaman
esirgemeyen, başta annem ve babam olmak üzere tüm aileme teşekkürlerimi borç
bilirim.
Tezimin her aşamasında sabır ve metanet içerisinde manevi desteğini benden hiçbir
zaman esirgemeyen, yazım hataları ve dilbilgisi kontrolünde yardımcı olan eşim Zehra
YİĞİT AVDAN’a teşekkürlerimi borç bilirim.
Ağustos, 2011
Uğur AVDAN
İÇİNDEKİLER
Sayfa
SİMGE LİSTESİ ................................................................................................................. viii
KISALTMA LİSTESİ ............................................................................................................. ix
ŞEKİL LİSTESİ...................................................................................................................... xi
ÇİZELGE LİSTESİ ............................................................................................................... xiii
ÖZET ................................................................................................................................ xiv
ABSTRACT ....................................................................................................................... xvi
BÖLÜM 1 ........................................................................................................................... 1
GİRİŞ .................................................................................................................................. 1
1.1
1.2
1.3
Literatür Özeti ............................................................................................. 1
Tezin Amacı ................................................................................................. 9
Hipotez ...................................................................................................... 10
BÖLÜM 2 ......................................................................................................................... 11
GENEL KAVRAMLAR ........................................................................................................ 11
2.1
2.2
2.3
2.4
Jeofizik İle İlgili Genel Kavramlar .............................................................. 11
Jeoloji İle İlgili Genel Kavramlar ................................................................ 15
Geoteknik İle İlgili Genel Kavramlar .......................................................... 15
Yapı İle İlgili Genel Kavramlar ................................................................... 17
BÖLÜM 3 ......................................................................................................................... 19
SİSTEM ANALİZİ VE TASARIMI ......................................................................................... 19
3.1 Yöntem Seçimi .......................................................................................... 19
3.1.1 Çok Kriterli Karar Verme Yöntemi (ÇKKV) ........................................... 21
3.1.2 Analitik Hiyerarşik Yöntemi (Analytic Hierarchy Process: AHP) ......... 23
3.1.3 AHP Yönteminin İşlem Adımları .......................................................... 26
3.2 Sistem Analizi ............................................................................................ 32
v
3.2.1 Çalışma Alanı ....................................................................................... 32
3.2.2 Mevcut Durumun Belirlenmesi ........................................................... 36
3.2.2.1 Belediyeler ................................................................................... 37
3.2.2.2 Kaymakamlıklar ............................................................................ 40
3.2.2.3 Meteoroloji Bölge Müdürlüğü ..................................................... 41
3.2.2.4 Tarım İl Müdürlüğü ...................................................................... 42
3.2.2.5 Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü ................................................. 45
3.2.2.6 Bayındırlık ve İskan İl Müdürlüğü ................................................. 46
3.2.2.7 Osmangazi Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi (OEDAŞ) .................. 50
3.2.2.8 Eskişehir Doğal Gaz Dağıtım A.Ş. (ESGAZ) .................................... 51
3.2.2.9 Afet ve Acil Durum Müdürlüğü .................................................... 53
3.2.3 İhtiyaçlar ve Beklentilerin Saptanması................................................ 56
3.3 Sistem Tasarımı ......................................................................................... 57
3.3.1 Sistem Tasarımı (Donanım/Yazılım/İletişim) ...................................... 61
3.3.1.1 Donanım Tasarımı ........................................................................ 61
3.3.1.2 Yazılım Tasarımı............................................................................ 66
3.3.1.3 İletişim Tasarımı ........................................................................... 67
3.3.2 Veri Modeli Tasarımı ........................................................................... 73
3.3.2.1 Zemin Bilgisi ................................................................................. 75
Jeofizik Veri Kümesi ................................................................................ 76
Jeolojik Veri Kümesi ................................................................................ 81
Geoteknik Veri Kümesi............................................................................ 85
3.3.2.2 Üst Yapı Bilgisi ve Veri Kümesi ..................................................... 89
3.4 Sistem Oluşturma/Uygulama .................................................................... 93
3.4.1 Kriter Haritalarının Üretilmesi ............................................................ 93
3.4.1.1 Yapı Envanterinin Oluşturulması .................................................. 94
3.4.1.2 Zemin Envanterinin Oluşturulması .............................................. 99
3.4.1.3 Rezonans Etkisi ........................................................................... 104
3.4.1.4 Fay Durumu ................................................................................ 110
3.4.1.5 Sıvılaşma Potansiyeli .................................................................. 114
3.4.2 AHP Analizi ve Ağırlıkların Elde Edilmesi ........................................... 117
3.4.2.1 Karar Verme Problemi Tanımlanır ............................................. 117
3.4.2.2 Faktörler Arası Karşılaştırma Matrisi Oluşturulur ...................... 117
3.4.2.3 Faktörlerin Yüzde Önem Dağılımları Belirlenir........................... 118
3.4.2.4 Faktör Kıyaslamalarındaki Tutarlılık Ölçülür .............................. 119
3.4.3 Değer Haritalarının Elde Edilmesi ve Normalleştirme ...................... 120
3.4.4 Göreceli Risk Haritasının Oluşturulması ........................................... 121
3.5 İrdeleme/Tartışma .................................................................................. 123
BÖLÜM 4 ....................................................................................................................... 125
SONUÇ VE ÖNERİLER .................................................................................................... 125
KAYNAKLAR ................................................................................................................... 131
EK-A ............................................................................................................................... 140
ANKET............................................................................................................................ 140
vi
EK-B ............................................................................................................................... 143
KONUMSAL VERİ TABANI MODELİ ................................................................................ 143
EK-C ............................................................................................................................... 145
KÜTAHYA DEPREMİ ....................................................................................................... 145
ÖZGEÇMİŞ ..................................................................................................................... 150
vii
SİMGE LİSTESİ
CI
CR
Ct
Hn
RI
T0
T1
Tutarlılık Göstergesi
Tutarlılık Oranı
Eşdeğer Deprem Yükü Yönteminde birinci doğal titreşim periyodunun yaklaşık
olarak belirlenmesinde kullanılan katsayı
Binanın temel üstünden itibaren ölçülen toplam yüksekliği
Tesadüfilik Göstergesi
Zemin Doğal Titreşim Periyodu
Yapı Titreşim Periyodu
viii
KISALTMA LİSTESİ
ABS
ADNKS
AFAD
AFAD-DD
AFAYBİS
AHP
CBS
ÇAKV
ÇKKDS
ÇKKV
ÇKS
ÇÖKV
DMİGM
EBB
EMBM
ESGAZ
ESKİ
GPS
ISO
KRDAE
LAN
MERBİS
NEHRP
OEDAŞ
SCPT
TİK
TKGM
TUJJB
TÜRK-VET
UA
UAS
UDSEP
Afet Bilgi Sistemi
Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi
T.C. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı
T.C. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı Deprem Dairesi
Afet Acil Yardım Bilgi Sistemi
Analitik Hiyerarşi Yöntemi
Coğrafi Bilgi Sistemleri
Çok Amaçlı Karar Verme
Çok Kriterli Karar Destek Sistemleri
Çok Kriterli Karar Verme
Çiftçi Kayıt Sistemi
Çok Ölçütlü Karar Verme
Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü
Eskişehir Büyükşehir Belediyesi
Eskişehir Meteoroloji Bölge Müdürlüğü
Eskişehir Doğal Gaz Dağıtım A. Ş.
Eskişehir Büyükşehir Belediyesi Su ve Kanalizasyon İdaresi
Küresel Konum Belirleme Sistemi
Uluslararası Standartlar Teşkilatı
Boğaziçi Üniversitesi-Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma
Enstitüsü
Yerel Ağ Bağlantısı
Mera Bilgi Sistemi
Ulusal Deprem Risk Azaltma Programı
Osmangazi Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi
Sismik Konik Penetrasyon Testi
Türkiye İstatistik Kurumu
Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü
Türkiye Ulusal Jeodezi ve Jeofizik Birliği
Veteriner Bilgi Sistemi
Uzaktan Algılama
Uzaktan Algılama Sistemi
Ulusal Deprem Stratejisi ve Eylem Planı
ix
UML
Birleşik Modelleme Dili
x
ŞEKİL LİSTESİ
Sayfa
Şekil 2. 1
Şekil 2. 2
Şekil 3. 1
Şekil 3. 2
Şekil 3. 3
Şekil 3. 4
Şekil 3. 5
Şekil 3. 6
Şekil 3. 7
Şekil 3. 8
Şekil 3. 9
Şekil 3. 10
Şekil 3. 11
Şekil 3. 12
Şekil 3. 13
Şekil 3. 14
Şekil 3. 15
Şekil 3. 16
Şekil 3. 17
Şekil 3. 18
Şekil 3. 19
Şekil 3. 20
Şekil 3. 21
Şekil 3. 22
Şekil 3. 23
Şekil 3. 24
Şekil 3. 25
Şekil 3. 26
Şekil 3. 27
Şekil 3. 28
Şekil 3. 29
Şekil 3. 30
Şekil 3. 31
Kuvvetli yer hareketi kayıt cihazı............................................................. 13
Adapazarı’nda 17 Ağustos 1999’da meydana gelen depremdeki sıvılaşma
olayı ......................................................................................................... 16
Karar analiz teknikleri .............................................................................. 20
ÇKKV sistemleri ve CBS ilişkisi ................................................................. 21
ÇKKV sistemleri ve CBS ilişkisi ................................................................. 22
AHP ile çözümlenebilmesi için gerçekleştirilmesi gereken aşamalar ..... 26
CBS ve analitik hiyerarşi yöntemi ............................................................ 31
Eskişehir İli deprem bölgeleme haritası .................................................. 33
09/12/2005 tarihinde Eskişehir merkezli 3.2 büyüklükteki depremin yeri
ve ivme değerleri ..................................................................................... 34
Gemlik Körfezinde 24.10.2006 tarihinde meydana gelen deprem ......... 35
Kurumlar arası işbirliği ve organizasyonu şeması ................................... 60
Afet anında tasarlanan iletişim altyapısı ................................................. 69
Örnek coğrafi veri tabanı ........................................................................ 73
Zemin bilgisini oluşturan parametreler ................................................... 76
Jeofizik bilgilerini oluşturan parametreler .............................................. 77
Jeofizik verileri için tasarlanan veri kümesi ............................................. 79
Jeofizik Katmanı için tasarlanan UML veri modeli .................................. 80
Jeoloji bilgilerini oluşturan parametreler ................................................ 81
Jeoloji verileri için tasarlanan veri kümesi .............................................. 83
Jeofizik veri tabanı için tasarlanmış UML diyagramı ............................... 84
Geoteknik bilgilerini oluşturan parametreler ......................................... 85
Geoteknik verileri için tasarlanan veri kümesi ........................................ 87
Geoteknik veri tabanı için tasarlanmış UML diyagramı .......................... 88
Yapı envanter bilgilerini oluşturan parametreler.................................... 90
Yapı envanter verileri için tasarlanan veri kümesi .................................. 91
Yapı envanteri veri tabanı için tasarlanmış UML diyagramı.................... 92
AHP yöntemi uygulanarak göreceli risk haritası elde edilmesi ............... 93
Yapı envanteri toplanan mahalle sınırları ve hava fotografı ................... 94
8 Mahalledeki bina sayıları ...................................................................... 96
Çalışma alanındaki bina kat yükseklikleri ................................................ 96
Anket sonucu elde edilen bina envanteri ............................................... 98
NEHRP’e bağlı zemin haritası ................................................................ 101
Zemin puanı eklenmiş yapılar ............................................................... 103
xi
Şekil 3. 32
Şekil 3. 33
Şekil 3. 34
Şekil 3. 35
Şekil 3. 36
Şekil 3. 37
Şekil 3. 38
Şekil 3. 39
Şekil 3. 40
Çalışma alanındaki alüvyon zemin için doğal titreşim periyodu (To) .... 105
Yapı periyotları haritası ......................................................................... 107
Yapının doğal titreşim periyodu (T1) ile Zemin doğal titreşim periyodu
(To) arasındaki ilişki................................................................................ 108
Rezonans Haritası .................................................................................. 109
Çalışma alanının faya olan mesafesi ..................................................... 111
Yapılara ilişkin fay puanı ........................................................................ 113
Sıvılaşma potansiyeli haritası ................................................................ 115
Yapılara ilişkin sıvılaşma potansiyeli puanı ........................................... 116
Yapıların göreceli risk durumu .............................................................. 122
xii
ÇİZELGE LİSTESİ
Sayfa
Çizelge 3. 1
Çizelge 3. 2
Çizelge 3. 3
Çizelge 3. 4
Çizelge 3. 5
Çizelge 3. 6
Çizelge 3. 7
Çizelge 3. 8
Çizelge 3. 9
Çizelge 3. 10
Çizelge 3. 11
Çizelge 3. 12
Çizelge 3. 13
Önem Skalası ........................................................................................... 27
Tesadüfilik göstergesi .............................................................................. 30
Tarım İl Müdürlüğü’nün Eskişehir İlçelerindeki personel durumu ......... 44
Eskişehir İl’indeki kurumların mevcut envanter durumu ........................ 55
Mahallelere göre bina sayılar .................................................................. 95
Çalışma alanındaki bina sayıları .............................................................. 97
NEHRP yer sınıflaması ............................................................................. 99
Zemin puanlaması ................................................................................. 102
Rezonans değerlerine göre puanlama .................................................. 108
Faya olan mesafeye göre risk puanlaması ............................................ 112
Sıvılaşma potansiyeli risk puanlaması ................................................... 114
İkili karşılaştırma.................................................................................... 117
Göreceli risk oluşturmada kullanılan katmanlar ve ağırlıkları ............... 120
xiii
ÖZET
YEREL SİSMİK AĞ VE MİKROBÖLGELEME VERİLERİNE DAYALI AFET
(DEPREM) BİLGİ SİSTEMİ İÇİN BİR VERİ TABANI ANALİZ VE TASARIMI
(ESKİŞEHİR İLİ ÖRNEĞİNDE)
Uğur AVDAN
Harita Mühendisliği Anabilim Dalı
Doktora Tezi
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Ayhan ALKIŞ
Ülkemiz sahip olduğu jeolojik, topoğrafik ve meteorolojik koşulların olumsuzluğu
nedeniyle sık sık büyük doğal afetler yaşamaktadır. Doğal afetlerin yaşandığı bölgelerde
nüfus yoğunluğu, ekonomik aktivitenin büyüklüğü ve yapılaşma kalitesi gibi etkenlere
bağlı olarak can ve mal kaybı da artmaktadır. Afetlerle etkin bir mücadele verebilmek
için afet yönetiminin her aşamasında başarılı olmak gerekir. Doğal afetlerin etkileri,
doğru ve zamanında alınan önlemlerle önemli ölçüde azaltılmaktadır. Özellikle karar
verme mercilerine afet anında ulaşan bilgi, kararların doğru alınması ve uygulamanın
en iyi şekilde yapılabilmesi açısından çok büyük önem taşımaktadır. Ülkemizde deprem,
doğal afetler içerisinde, yerleşim yerlerini olumsuz etkileyen en önemli paya sahiptir.
Deprem kaynaklı risklerin belirlenmesi, birçok meslek disiplininin oluşturduğu
mikrobölgeleme verilerinin bir arada değerlendirilmesini ve analiz edilmesini
gerektiren karmaşık bir süreçtir. Bu tür yoğun veri kümelerinin analiz edilerek,
sonuçların hızlı ve doğru bir şekilde alınabilmesi ancak Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)
teknolojileri gibi etkin bir konumsal karar destek sistemi ile mümkün olabilmektedir.
Bu tezin amacı, doğal afetlere özellikle depremlere karşı önlem almak için farklı meslek
disiplinleri tarafından üretilen birçok verinin bir arada toplandığı, konumsal bir veri
tabanı modeli (bilgi sistemi) geliştirmektir. Geliştirilen veri tabanı modeli, zemin ve yapı
envanterinin toplanmasında kullanılabilir bir yapıya sahiptir. Bu veri tabanı kullanılarak,
bütünleşik afet modellerine altlık teşkil edecek zemin ve yapı envanteri
xiv
oluşturulabilecektir. Sonuç olarak, doğal afetlere hazırlıklı olmada, kullanılabilir,
geliştirilebilir ve güncellenebilir bir konumsal veri altyapısı sağlanmış olacaktır. Ayrıca
bu çalışmada, afet (deprem) riskinin belirlenmesi ve yönetilmesi için bir sistem
tasarlanması amaçlanmıştır. Çalışma alanının bütünleşik deprem riskinin
belirlenmesine yönelik olarak; yapı envanteri, zemin envanteri, rezonans etkisi,
sıvılaşma potansiyeli ve fay olmak üzere toplam beş ölçü değerlendirmeye alınmıştır.
Bu kriterler, göz önünde bulundurularak çok kriterli analiz yöntemlerinden biri olan
Analitik Hiyerarşi Yöntemi (AHP) ile ağırlıklar oluşturulmuş ve pilot bölge olarak
Eskişehir’in sekiz mahallesinin yapılarına ait göreceli risk durumu belirlenmiştir.
Sonuçta; deprem afetine karşı hazırlıklı olmaya yardımcı olan ve bütünleşik veri
tabanına dayalı bir afet (deprem) bilgi sisteminin analiz ve tasarımı yapılmıştır. Bilgi
sistemiyle, depremden önce yapısal riskleri belirleyerek azaltmak ve önlem almak
mümkün olabilecektir. Sistemin deprem anında eş zamanlı kullanılması durumunda,
doğru bilgiye zamanında ulaşmak, deprem kaynaklı oluşan riskleri belirleyerek yapısal
hasar dağılım haritalarının üretilmesi sağlanabilecektir. Deprem sonrası kurtarmaiyileştirme çalışmalarının yapılabilmesiyle, deprem afetine karşı hazırlıklı olmada
kullanılabilir bir alt yapı sağlanmış olacaktır.
Anahtar kelimeler: Afet Bilgi Sistemi, AHP, Çok Kriterli Karar Destek Yöntemi, Deprem,
Konumsal Veri Tabanı.
YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
xv
ABSTRACT
DESIGN AND ANALYSIS OF A DATABASE ON DISASTER (EARTHQUAKE)
INFORMATION SYSTEM BASED ON LOCAL SEISMIC NETWORK AND
MICRO-ZONING DATA (FOR ESKISEHIR PROVINCE)
Uğur AVDAN
Department of Geomatics Engineering
PhD. Thesis
Advisor: Prof. Dr. Ayhan ALKIŞ
Turkey is often exposed to big disasters, due to unfavorable geological, topographic
and meteorological conditions it possesses. In those regions, which are vulnerable to
natural disasters, damage to life and property increases depending on factors such as
population density, size of economic activity, housing quality etc. In order to cope with
disasters effectively, one should be successful in all stages of disaster management.
Effects of natural disasters can be decreased substantially by taking proper and timely
measures. Especially, the information received by decision makers during the disaster,
bears great importance in terms of making correct decisions and performing the
measures optimally. Among natural disasters, earthquakes have the most important
share in adversely affecting the settlements in Turkey. Determination of earthquake
related risks is a complicated process which requires collective evaluation and analysis
of micro-zoning data generated by several vocational disciplines. Analysis of such
dense data clusters and being able to obtain fast and accurate results are only possible
with an effective spatial decision support system such as Geographic Information
Systems (GIS).
The main aim of this thesis is to develop a spatial database model (information system)
through data which is generated by multiple vocational disciplines in order to take
measures against natural disasters, particularly earthquakes. The structure of
xvi
developed database model can be used in collecting ground and building inventory.
This database model will help to establish a ground and building inventory, which will
serve as the basis for integrated disaster models. As a result, a working spatial data
infrastructure which can also be improved and updated, will be provided to be used
for better preparedness against natural disasters. Furthermore, this study aims to
design of a system towards the determination and the management of disaster
(earthquake) risk. In terms of determination of integrated earthquake risk of the study
area, five measures - building inventory, ground inventory, resonance effect,
liquefaction potential and fault – were taken into consideration. Analytic Hierarchy
Process (AHP), which is one of the multi-criteria analysis methods, is used to allocate
the weights of these measures in determining the relative risk status of eight
neighborhoods as pilot regions in Eskisehir province.
In conclusion; this study provides an analysis and a design of a database based
integrated disaster (earthquake) information system, which can offer assistance in
regards to being prepared against earthquake. With this information system, it will be
possible to alleviate the structural risks by determining them and to take necessary
measures before the earthquake. A simultaneous usage of this system during the
earthquake will help users to have access to timely and correct information and will
help to generate constructional damage distribution maps by determining earthquake
based risks. In addition to these, this system will provide an infrastructure which can
be used to carry-out recovery-improvement efforts after the earthquake, which
eventually will improve the preparedness against earthquakes.
Keywords: AHP, Disaster information systems, Earthquake, Multi-criteria Decision
Support Method, Spatial Database.
YILDIZ TECHNICAL UNIVERSITY
GRADUATE SCHOOL OF NATURAL AND APPLIED SCIENCE
xvii
BÖLÜM 1
GİRİŞ
1.1
Literatür Özeti
Ülkemiz jeolojik, topografik ve iklim özelliklerinden kaynaklı sık sık doğal afetler ile karşı
karşıya kalmaktadır [1-3]. Afetler açısından değerlendirildiğinde ülkemizdeki en büyük
afet olgusu depremdir. Türkiye toplam yüzölçümünün %96’sının ilk dört derecedeki
deprem bölgelerinde yer aldığını ve toplam nüfusun %98’inin bu bölgelerde yaşamakta
olduğu bilinmektedir [4]. Ülkemizin tamamına yakın bir bölümü aktif deprem kuşağı
üzerinde yer almasına rağmen, bu coğrafyaya uygun bir yaşam biçimi ve yapılaşma
gerçekleştirilememesi, bir doğa olayı olan depremleri, çok sayıda can ve mal kaybına
yol açan afetlere dönüştürmektedir [5]. Özellikle kentlerimizdeki depreme dayanıksız
yapılaşma, mevcut yapı stokunun bilinmemesi ve uygun olmayan zemin üzerindeki
yapılaşma koşullarından dolayı, bir deprem anında karşılaşılabilecek birçok risk faktörü
ile karşı karşıya kalınmaktadır. Doğal afetlere karşı hazırlıklı olmak için, öncelikle tehlike
ve risklerin tespit edilmesi, bunlara karşı önlem alınması gerekmektedir.
Doğal afetler sonrasında oluşan zararlar; can kayıpları, ekonomik kayıplar ve fiziki
yatırım kayıplarıdır. Doğru bir zarar azaltma sistemi için, ülkede ve yakın çevrede ne
gibi afet tehlikeleri olduğunun iyi bir biçimde belirlenmesi gerekir. Bu tehlikelerin
varlığının bilinmesinin yanı sıra bunların toplumun tüm katmanları tarafından açıklıkla
kavranması ve insanların günlük yaşamına sokulması gerekir. Bu, Afet Bilgi Sistemi’nin
(ABS) kurulması ve kullanıma hazır hale getirilmesi işidir. ABS’nin kurulması ve
kullanıma hazır hale getirilmesinden sonra imar ve yerleşim yerlerinin güvenliğinin
sağlanması sorunu ortaya çıkar. Yerleşim yerlerinin seçiminde jeoloji, jeofizik,
1
geoteknik bilim dallarından en üst düzeyde yararlanmak, mevcut kentsel kusurların
giderilmesi için, iyileştirme planları üreterek onları yeterli güvenliğe ulaştıracak
yatırımlara öncelik vermek, kalkınma planlarının her aşamasında afet olgusunu ana
faktörlerden biri olarak gündeme almak hayati öneme sahiptir [6].
Doğal afetler ve afet yönetimi için ilişkisel CBS kullanımı son zamanlarda oldukça
artmıştır [7]. CBS, yeryüzünde mevcut olan her türlü bilgiyi toplamaya, depolamaya ve
analiz yapmaya yarayan bilgisayar tabanlı bir sistemdir [8-10]. CBS teknikleri
kullanılarak, deprem gibi afet durumlarının öncesinde ve sonrasında karar ve planlama
organlarının doğru, tutarlı ve hızlı karar vermelerine olanak sağlayacak, ekonomik
kayıplar, devlet ve kişiler adına azaltılabilecektir [11]. CBS’nin afet yönetiminde bir araç
olarak yer alması, hızlı ve güvenilir olmasından dolayı yurtdışında çok çeşitli kurumlarda
kullanılmaktadır [12].
Ülkemizde 1999 yılında meydana gelen İzmit ve Düzce depremleri afet yönetimi
anlayışının yeniden gözden geçirilmesi ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Geleneksel anlamda
kriz yönetimi (yara sarma) anlayışı yerini modern anlamda risk yönetimi (zarar azaltma
ve afete hazırlık) anlayışına bırakmıştır. Günümüzde “Bütünleşik Afet Yönetimi Sistemi”
olarak adlandırılan bu model, afet ve acil durumların sebep olduğu zararların
önlenmesi için tehlike ve risklerin önceden tespitini, afet olmadan önce meydana
gelebicek zararları önleyecek veya en aza indirecek önlemlerin alınmasını, afet ve acil
durumlarda etkin müdahale ve koordinasyonun sağlanmasını ve afet sonrasında
iyileştirme çalışmalarının bir bütünlük içerisinde yürütülmesini öngörmektedir [13].
Literatürde bu tür çalışmaların ön plana çıkarılmasında önemli katkılar sağlayan birçok
çalışmalar yapılmıştır.
1999 yılında, Türkiye Ulusal Jeodezi ve Jeofizik Birliği (TUJJB) tarafından Ulusal Deprem
Programı yapılmıştır [14]. Gölcük ve Düzce depremleri sonrasında ortaya çıkan
gelişmeler; deprem öncesi, anı ve sonrası önlemlerin belirlenmesi, bir başka deyişle
deprem zararlarının azaltılması, depremlerin önceden haber verilmesi, mikrobölgelendirme, imar planlamaları, yerleşim bölgesi ve konut tipi seçimi v.b. konularda
bilimsel araştırmalara ihtiyaç olduğunu ve bu konuda geçmişteki örnek ve ikazlara
rağmen yeterince hazırlıklı olunmadığını, ihtiyaç duyulan bilimsel çalışmaları
2
düzenleyen ulusal bir program ile uygulamaya yönelik prensipleri oluşturan,
denetleyen ve takip eden organize bir sistemin bulunmadığını ortaya koymuştur. Ayrıca
raporda, ülkemizde, depremler ile ilgili yerbilim çalışmalarının istenilen düzeye
erişememiş olmasının, bu niteliklerdeki çalışmalara yeterli kaynak ayrılmamış, ayrılmış
olan kaynakların doğru önceliklere yönlendirilmemiş ve ülkemizin bu konudaki
teşkilatlanmasının yeterli olmayışından kaynaklandığı değerlendirilmektedir.
2002 yılında, Türkiye ile Japon Hükümeti arasındaki anlaşma gereğince “İstanbul İli
Sismik Mikro-Bölgeleme Dahil Afet Önleme/Azaltma Temel Planı Çalışması” [15]
bitirilmiş ve nihai rapor oluşturulmuştur. Çalışmanın amaçları, İstanbul şehri ve çevresi
için sismik afet önleme/hasar azaltma planının temelini oluşturabilecek sismik
mikrobölgeleme haritalarını derlemek, depreme dayanıklı şehirleşme için yapı inşaatı
tavsiyelerinde bulunmak ve ilgili planlama teknikleri hakkında etkin teknik aktarımlar
yürütmektir.
2003 yılında, İstanbul'da deprem gerçeği dikkate alınarak, İstanbul Büyükşehir
Belediyesi ile; Ortadoğu Teknik Üniversitesi, Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul Teknik
Üniversitesi ve Yıldız Teknik Üniversitesi işbirliği ile hazırlanan “Deprem Master Planı”
[16] yapılmıştır. Araştırmasının temel amacı, İstanbul’da deprem tehlikesine karşı kent
yönetimlerini ve tüm karar potansiyelini eyleme geçirmek üzere izlenecek bir
programın ortaya konulmasıdır. Master plan, deprem tehlikesi karşısında İstanbul’da
alınması gereken çok yönlü önlemleri eşgüdüm altına almayı hedefleyen, uzun dönemli
bir perspektifte yapılması gereken işleri, topyekun eyleme geçme prosedürlerini, fiziki
ve mekansal kararları da kapsamak üzere, elden geldiğince bağımsız alt projeler olarak
tanımlayıp birbirlerini tamamlayacak biçimlerde ilişkilendirerek bir ana program iskeleti
çevresinde kurgulamaya çalışan, deprem sırasında mümkün olan en az zararı görmek
üzere önceden alınabilecek tüm önlemleri belirlemektedir. Çalışma; İstanbul'un
depreme karşı güvenli hale getirilmesi için gerek mevcut yapı stokunun gerekse tüm
kentsel, kamusal mekanların ve altyapı tesislerinin değerlendirilmesi, İstanbul ile ilgili
kısa, orta ve uzun vadede alınacak tüm tedbir, karar ve uygulamaların belirlenmesi;
İstanbul'un yeniden yapılandırılmasında öncelikli stratejilerin geliştirilmesi ve
gerektiğinde seçilecek pilot alanlarda yapılacak uygulamalar yanında tüm tarafların
3
hukuki, teknik, mali, sosyal ve idari açılardan görev alanlarının ve icra programlarının
geliştirilmesini kapsamaktadır.
2002-2004 yılları arasında Başbakanlığın iradesiyle İstanbul Valiliği’nin koordinasyonu
ve Yıldız Teknik Üniversitesi’nin yürütücülüğünde E-Devletin de temel alt yapısını
oluşturan Afet Acil Yardım Bilgi Sistemi (AFAYBİS) Projesi gerçekleştirilmiştir. Proje ön
değerlendirme [11], analiz ve ön tasarım [17], tasarım raporu [18] olmak üzere üç
rapor şeklinde sunulmuştur. Projenin genel amacı; kamu kuruluşları, araştırma
enstitüleri, üniversiteler ve özel sektör gibi tüm kullanıcılar tarafından ihtiyaç duyulan
ortak konulara ait coğrafi verilere ve bu verilere ait tüm öznitelik verilerine, istenilen
yer ve zamanda ulaşılabilmesi, aktarılabilmesi ve kullanılabilmesidir. Projenin temel
hedefi; afet öncesinde toplanacak bilgilerle oluşturulacak bilgi sistemi yardımıyla afet
sırasında olası can ve mal kaybı riskinin azaltılması ve afet sonrasında da toplanan
coğrafi (mekansal) verilerle oluşacak krizin etkin ve verimli yönetilmesidir. CBS
teknolojisi ile oluşturulan bu yönetim bilgi sisteminde, ilgili kurumların kullandıkları
verilerin güncel ve ortak bir standartta elektronik ortama aktarılması ve bir afet
sırasında kurumlar arası eşgüdümün sağlanması amaçlanmıştır. Kurumlar arasındaki
ilişkilerin analiz edilerek WEB tabanlı olarak tasarlanmış özgün bir yönetim bilgi sistemi
olan AFAYBİS yardımıyla yöneticilerin hızlı ve doğru karar verebilmeleri için karardestek sistemi oluşturulması projenin önemini ortaya koymaktadır.
2004 yılında yayımlanan Deprem Şurası Afet Bilgi Sistemi Komisyonu Raporu [19];
Sismik Ağların Rehabilitasyonu ve Bütünleştirilmesi, Diri Fay - Neotektonik Paleosismoloji Veri Tabanı, Deprem Tehlikesi, Bilgi Bankası Oluşturulması ve Mikrobölgeleme başlıkları altında toplanmıştır. Raporda, ülkemizde ulusal, bölgesel ve yerel
çapta sismik ağların geliştirilmesi, organizasyonu ve teknik özellikleri konularında,
birçok çalışmaların yapıldığı ancak, bu faaliyetlerin arzu edilen türde “Ulusal Sismik Ağ
Sistemi” ile ilgili beklentilerin az bir bölümünün gerçekleşmesini sağlamış olmakla
birlikte misyonda, teknik alt yapıda ve organizasyonda önemli eksikliklerin olduğu ve
hızlı veri üretim, dağıtım ve arşivlemede yetersizlikleri ve standart eksikliği
vurgulanmıştır. Deprem riski ve bunların doğru biçimde belirlenip değerlendirilebilmesi
için Ulusal Diri Fay Veri Tabanı’na gereksinim olduğu belirtilmiştir. 1998 yılında
yürürlüğe konmuş bulunan ve halen geçerli deprem tehlikesi bölgeleme haritası 5 adet
4
deprem tehlike bölgesi tanımlamaktadır. Bu deprem tehlikesi haritası, bir bölgeleme
haritası olmayıp, her bir coğrafik konum için deprem tehlikesi parametrelerini değişik
aşılma olasılıkları için sağlamalıdır denilmektedir. Raporda ayrıca ülkemizde Afet Bilgi
Sistemine yönelik hazırlıklar halen başlangıç safhasında olduğu ve konuyla ilgili birçok
eksikliğin olduğu vurgulanmaktadır. Kurumlar içi ve kurumlar arası koordinasyonsuzluk
ve işbirliği ortamlarının yetersiz olduğu, sistem mekanizmalarının rasyonel olarak
işleyebilmesinde aksaklıkların yaşandığı vurgulanmaktadır.
2006 yılında Türkiye Cumhuriyeti Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Afet İşleri Genel
Müdürlüğü tarafından Yerbilimsel Verilerin Planlamaya Entegrasyonu El Kitabı [20] bir
proje şeklinde oluşturulmuştur. Bu projenin amacı, afet tehlikelerinin ve risklerinin
belirlenmesine yönelik yerbilimsel verilerin elde edilme yol ve yöntemlerini belirlemek
ve bu verilerin farklı ölçeklerdeki mekansal planlara uyarlanmasına ilişkin ilke, esas ve
yöntemleri sunmaktır. Bu kapsamda, ülkemizdeki olası afet tehlikelerinin türleri ve
genel tanımları, planlamaya esas yerbilimsel çalışmalara ve yerbilimsel verilerin
planlamada kullanımına ilişkin mevcut durumun ilgili mevzuat ve uygulamalar
kapsamında
irdelenmesi,
sorunların
ve
ihtiyaçların
saptanması,
yerbilimsel
çalışmalarda ve planlamada yeni yaklaşımların değerlendirilmesi, uluslararası örnek
uygulamaların incelenmesi, vb. konuları içermektedir.
2010 yılında, T.C. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), Deprem
Bilgi Altyapısına Yönelik Araştırmalar Çalışma Grubu Strateji Raporu’nda [21] ulusal
deprem stratejisinde deprem zararlarının azaltılması çalışmalarında öncelikle deprem
bilgi alt yapısının gözden geçirilmesi ve oluşturulması, ancak bu sayede ülkedeki
deprem tehlikesinin doğru olarak tanımlanabileceği ve deprem afeti kaynaklı kayıp ve
zararlarının azaltılabilmesinde etkili olunabileceği vurgulanmaktadır. Bu kapsamda;
çağdaş anlamda etkili bir deprem afeti mücadelesinin temel bileşenlerini oluşturan afet
öncesindeki tehlike analizleri ve risk değerlendirmeleri, sakınım planları, güvenli yer
seçimi, yasal ve finansal düzenlemeler, afet sırasında kiriz yönetimi ve sonrasındaki
iyileştirme çalışmalarında güvenilir bir deprem bilgi alt yapısı gereklidir denilmektedir.
AFAD tarafından, 2012-2023 Ulusal Deprem Stratejisi ve Eylem Planı (UDSEP) [22]
yayımlanmıştır. Bu planın amacı, depremlerin neden olabilecekleri fiziksel, ekonomik,
5
sosyal, çevresel ve politik zarar ve kayıpları önlemek veya etkilerini azaltmak ve
depreme dirençli, güvenli, hazırlıklı ve sürdürülebilir yeni yaşam çevreleri
oluşturmaktır. UDSEP’de belirlenen hedef, strateji ve eylemler “depremleri öğrenmek”,
“deprem güvenli yerleşme ve yapılaşma” ve “depremlerin etkileriyle baş edebilmek”
şeklinde üç ana eksende gruplandırılmıştır.
Şahin vd, [23] yapmış oldukları projede, Uzaktan Algılama Sistemi (UAS), Küresel
Konum Belirleme Sistemi (GPS) ve diğer veri toplama tekniklerini kullanarak özellikle
acil durum planlamasında, uygulamasında ve herhangi bir afet durumunda, afet
yönetimi ve hasar tahmininde kullanılabilecek, ayrıca normal zamanlarda merkezi ve
taşra idaresi (bakanlıklar, valilikler, kaymakamlıklar, belediyeler) için karar destek
sistemi olarak yararlanılabilecek Türkiye genelinde uygulamalara temel oluşturan CBS
tabanlı bir bilgi ve yönetim sistemi modeline ilişkin standartların geliştirilmesi çalışması
yapmışlardır.
Anadolu Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projesi tarafından desteklenen ve Bayındırlık ve
İskan Bakanlığı Afet İşleri Genel Müdürlüğü Deprem Araştırma Dairesi ile 25.03.2005
tarihinde imzalanan protokol kapsamında “Eskişehir Yerleşim Yeri Zayıf ve Kuvvetli Yer
Hareketi Kayıtçılarının Kurulması ve Eş Zamanlı Takibi (ANA-NET)” başlıklı çalışma [24],
2005 yılında alt yapı projesi olarak hayata geçirilmiştir. Proje kapsamında şehrin çeşitli
noktalarına kurulmuş deprem izleme ve kayıt istasyonları ile merkez arasında uydu
iletişim ve internet veri iletişim teknikleri kullanılarak eş zamanlı veri takip olanağı
sağlanmıştır. Ulusal kuvvetli yer hareketi deprem izleme ağı için de örnek bir uygulama
olarak görülen veri iletişim tekniği yurt genelinde yaygınlaştırılmaktadır. Eş zamanlı
olarak veri takip olanağı sağlayan sistem ile Eskişehir yerleşim yerini etkileyen
depremin etkileri, deprem anında ölçülebilmektedir.
İstanbul ili için Boğaziçi Üniversitesi-Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma
Enstitüsü (KRDAE) tarafından 10 Mayıs 2001 tarihinde çalışmaları başlatılan “İstanbul
Deprem Erken Uyarı ve Acil Müdahale” projesi [25], İstanbul Valiliği, 1. Ordu
Komutanlığı ve İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı’nın lojistik katkıları ile
yürütülmektedir. Proje kapsamında 100 adet kuvvetli yer hareketi istasyonu
kurulmuştur.
6
İzmir ilinde Dokuz Eylül Üniversitesi ve Bayındırlık Bakanlığı Afet İşleri Genel Müdürlüğü
ile Aralık 2005 tarihinde başlatılan ve halen yürütülmekte olan “İzmir Metropolü ile
Aliağa ve Menemen İlçelerinde Güvenli Yapı Tasarımı İçin Zemin Sismik Davranışlarının
Modellenmesi” başlıklı TÜBİTAK 1001 projesi [26] kapsamında İzmir Metropolü Kuzey
Yerleşim Alanı’nda kuvvetli hareket sismograf ağı kurmayı, sismik sönümlenme ve
baskın
sarsıntı
periyodları
gibi
zeminin
sismik
davranışlarının
saptanması
hedeflenmiştir.
T.C. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı-Afet İşleri Genel Müdürlüğü ile Orta Doğu Teknik
Üniversitesi-Deprem Mühendisliği Araştırma Merkezi arasındaki işbirliği protokolü
kapsamında “Ulusal Kuvvetli Yer Hareketi Kayıt Şebekesi Veri tabanının Uluslararası
Ölçütlere Göre Derlenmesi” başlıklı proje [27], 2007 yılında başlatılmıştır. Proje
kapsamında 5 farklı iş paketi altında yapılacak çalışmalar planlanmış ve
yürütülmektedir. Bu çalışmalar; jeolojik, jeofizik, geoteknik, ve sismotektonik
çalışmalar, ivme kayıtlarının sinyal işleme yöntemleriyle derlenmesi, CBS çalışmaları,
enformasyon teknolojileri, veri otomasyonu ve web sayfası çalışmaları, proje verileriyle
yapılacak olan Ar-Ge çalışmalarıdır.
Altan vd., [10] yaptıkları çalışmada fotogrametri ve CBS yöntemini bir arada
değerlendirerek depremde hasar gören yapıların hız bir şekilde dokümantasyonunu
sağlamışlardır. Bu çalışmada verilerin depolanması ve yönetilmesinde CBS teknikleri,
dokümantasyonda ise fotogrametri yöntemi kullanılmıştır. Çalışmada her bir yapı tek
başına değerlendirilmiş ve depremden kaynaklı yer değiştirme miktarları belirlenmiştir.
Tantala vd., [28] yaptıkları çalışmada, HAZUS programını kullanarak, okul, hastane,
baraj gibi mühendislik yapılarında deprem kayıp tahmini çalışmalarını yapmışlardır.
Çalışmada, bina envanteri, jeofizik, jeolojik ve geoteknik bilgiler bir arada
değerlendirilmiştir. Probabilistik ve deterministik yöntemler kullanılarak en büyük ivme
haritaları oluşturulmuş ve bu haritalara göre risk senaryoları üretilmiştir.
Türk, [29] yaptığı tez çalışmasında, doğal afetlere karşı gerekli önlemlerin alınmasında
karar destek sistemi olarak afet bilgi sistemi veri altyapısının tasarımı ve uygulaması, bu
oluşum sürecinde hava fotoğrafları ve uydu görüntülerinden elde edilen coğrafi
verilerin afet bilgi sistemi ile bütünleştirilmesi sistemin sürdürebilirliğini amaçlamıştır.
7
Taş [30], tarafından yapılan “Olası Deprem Zararlarını Azaltacak Model Önerisi ve
Bursa Metropolitan Alanı İçin Bir Yöntem” isimli doktora tezi kapsamında olası deprem
zaralarının azaltılması ve kentsel alanlarının depreme karşı güvenlik düzeylerinin
yükseltilmesi amacıyla dünyadan ve ülkemizden farklı uygulamalar incelenerek
değerlendirilmesi yapılmıştır. Değerlendirme sonucu olarak da deprem öncesi, anı ve
sonrasına yönelik olası deprem zararlarını azaltacak ilkeler belirlenmiştir. Bu ilkeler
doğrultusunda olası deprem zararlarını azaltacak model önerisi yapılmıştır. Bursa
kentinde
yapılan
çeşitli
çalışmalar
öneri
modele
uyarlanmıştır.
Modelin
uygulanabilmesi için de Bursa metropoliten alanı için bir yöntem önerilmiştir.
Çağdaş anlamda depremler ile etkili bir mücadele yapabilmek için, afet öncesinde
tehlike analizleri, zarar tahminleri, risk ve modelleme çalışmaları yapılmaktadır. Birçok
verinin bir arada değerlendirilmesi gereken bu gibi durumlarda, Çok Kriterli Karar
Destek Sistemleri (ÇKKDS) sıklıkla kullanılmaktadır.
Yalçın ve Bulut [31], Rize ilinin Ardeşen ilçesinde toprak kayması açısından riskleri
incelemişlerdir. Çalışmada; CBS ve fotogrametri yardımıyla elde edilen veriler, AHP
yöntemi ile analiz edilmiş ve toprak kayması risk haritası elde edilmiştir. Çalışmada taş
aşınması, eğim, bakı, toprak haritası, kayma mukavemeti, akarsuya olan uzaklık, akarsu
yoğunluğu, yola uzaklık kriterleri göz önüne alınarak risk haritalaması yapılmıştır. Sonuç
risk haritası çok düşük, düşük, orta derecede, yüksek ve çok yüksek olacak şekilde beş
sınıfa ayrılmıştır.
Mohanty vd, [32], çalışmalarında; sismik mikrozonlama haritasını CBS ve AHP yöntemi
uygulayarak yapmışlardır. Pik ivme değeri, 6 metre derinliğindeki zemin tipi, jeoloji, yer
altı su seviyesi ve ana kaya verileri, CBS ortamında hazırlanıp AHP yöntemi ile analiz
edilmiştir. Analiz sonucu oluşan sismik mikrozonlama risk haritası; düşük, orta, yüksek
ve çok yüksek olarak dört gruba ayırılmıştır.
Mohanty vd, [33], çalışmalarında sismik mikrozonlama haritasını CBS ve AHP yöntemi
uygulanarak yeniden yapmışlardır. Bu çalışmada, pik ivme değeri, etkin yer ivmesi ve
yükseklik haritası kullanılarak AHP analizi yapılmıştır. Analiz sonucunda oluşan sismik
mikrozonlama risk haritası düşük, orta, yüksek ve çok yüksek olarak dört gruba
ayrılmıştır.
8
2010 Meclis Araştırması Komisyonu Raporu’na göre [6]; “özel amaçlı haritalarla afet
tehlike türlerinin belirlendiği ve bu tehlike türlerinin birbirlerine olan etkileşim
değerlendirmesinin yapıldığı, Bütünleşik Afet Tehlike Haritaları oluşturulmalı”
denilmektedir.
Afet yönetimi ve afet risklerinin belirlenmesi, sadece bir meslek disiplininin çözümleri
ile mümkün olmayıp disiplinler arası bir yaklaşım ile sonuca ulaşılması gereken
karmaşık bir konudur. Farklı meslek disiplinlerinden gelen farklı türde ve yapıdaki
verilerin bir ortamda birleştirilmesi, birbirleri ile olan ilişkilerinin değerlendirilmesi ve
analiz edilmesi gerekmektedir. Bu açıdan incelendiğinde, harita mühendislerinin bu
konudaki rolü çok önemlidir. CBS kullanılarak, afetlerden önce çok iyi bir hazırlık
yapılması, farklı veri tipleri bir arada değerlendirilip, oluşturulacak haritaların uzman
kişiler tarafından yorumlanması, afet anında ve sonrasında bu verilerin etkin ve hızlı bir
şekilde kullanılması gerekmektedir. Afetlerde ilk 72 saatlik zaman dilimi çok önemlidir
[34]. Bundan dolayı hızlı ve doğru karar verme sürecinde en etkin yöntem CBS
yöntemidir.
1.2
Tezin Amacı
Türkiye deprem haritası incelendiğinde, topraklarımızın büyük bir kısmı deprem
tehlikesi ile karşı karşıya olduğu, nüfusumuzun da büyük bir oranı bu bölgelerde
yaşadığı bilinmektedir. Küçük bir deprem felaketi bile ülkemize çok fazla zararlar
vermektedir. Böyle felaketlerin en büyük sebebi, kentlerimizdeki depreme dayanıksız
yapı stoku ve yapı stokunun bulunduğu zemin özelliklerinin bilinmemesidir. Yani
deprem öncesi bununla ilgili gerekli önlemlerin ve düzenlemelerin yapılmamasıdır. Bu
kapsamda çalışmada; deprem afetine karşı hazırlıklı olmak için, bütünleşik bir afet
(deprem) bilgi sisteminin geliştirilmesi hedeflenmiştir. Depremlere karşı önlem almak
ve hazırlıklı olmak amacıyla, farklı meslek disiplinleri tarafından üretilen birçok verinin
bir arada toplandığı, konumsal bir veri tabanı modeli üretmektir. Sonuç olarak bu
çalışmada, depreme karşı hazırlıklı olmada kullanılabilir, bütünleşik bir deprem bilgi
sistemi (veri tabanı) geliştirilmesi amaçlanmıştır.
9
1.3
Hipotez
Ülkemiz aktif bir deprem kuşağı içerisinde yer almaktadır. Bu jeolojik konumundan
dolayı deprem tehlikesinin yüksek olduğu tartışmasızdır. Bundan dolayı deprem
kaynaklı risk faktörlerinin belirlenmesi ve bu envanterin toplanması gerekmektedir. Bu
çalışmada farklı meslek disiplinleri tarafından üretilen birçok verinin toplandığı
konumsal bir veri tabanı tasarımı oluşturulması hedeflenmektedir. Geliştirilen sistem,
kurumlar arası işbirliği ve koordinasyonun sağlanması halinde, kullanılabilir bir yapıyı
öngörmektedir. Geliştirilen yöntem ile depremden önce olası hasar görebilirlik
haritalarının kent ölçeğinde üretilebilmesi, deprem anında deprem kayıtçılarından
gelen bilgiler ve mevcut yapı stokunun birlikte değerlendirilmesiyle hasar dağılım
haritaları üretilebilmesi öngörülmektedir.
ÇKKDS yöntemlerinden biri olan AHP yöntemi, deprem riski ve risk faktörlerinin
belirlenmesinde istatistiksel bir yöntem olarak düşünülmüştür. Yapı envanter bilgisi,
zemin envanter bilgisi, sıvılaşma potansiyeli, faylara olan uzaklık ve rezonans bilgileri
risk durumunun belirlenebilmesinde kullanılacak kriterler olarak belirlenmiştir. AHP
yöntemi kullanılarak her bir kriterin ağırlıkları hesaplanmış, bu ağırlık kat sayıları ve CBS
teknikleri birlikte değerlendirilerek yapılara ait göreceli risk durumu tespit edilmesi
öngörülmüştür.
Geliştirilen veri tabanı ve risk analizi yöntemi kullanılarak Eskişehir İl’i örneğinde yapı
bazında göreceli risk analizi yapılması ve depreme karşı hazırlıklı olmada kullanılabilir
bir veri tabanı ve risk modeli hedeflenmiştir.
10
BÖLÜM 2
GENEL KAVRAMLAR
Bu bölümde tezin ilerleyen kısımlarında yer alan Jeofizik, Jeolojik, Geoteknik ve Yapı ile
ilgili veri tabanı tasarımında kullanılan veri küme elemanları hakkında kısa kavramsal
bilgi verilecektir.
2.1
Jeofizik İle İlgili Genel Kavramlar
Jeofizik genel anlamda yer küreyi ve atmosfer katmanlarını, güneş, gezegenler ve gök
cisimlerinin fiziksel ve yapısal özelliklerini, fizik ve matematiğin ilke ve yöntemlerini
kullanarak inceleyen bilim dalıdır [35]. Jeofizik veri kümesi oluşturulurken kullanılan
yöntemler ve tanımlamalar aşağıdaki gibidir.
Sismik Kırılma-Yansıma:
Sismik kırılma, yapay olarak oluşturulan sismik dalgaların yeraltı tabakalarının
sınırlarından kırılarak alıcılara gelmesi için geçen zamanı ölçerek, yeraltında bulunan
jeolojik tabakaların P ve S dalga hızlarını, yüzeyden olan derinlik ve kalınlıklarını tespit
eder. Elde edilen P ve S dalga hızlarının kullanımı ile belirlenen tabakaların dinamik
mühendislik özellikleri (elastik sabitler, periyot, zemin büyütmesi, yoğunluk, yerin
karakteristik periyotları, vs.) belirlenir [36].
Sismik yansıma, yapay olarak oluşturulan sismik dalgaların yeraltındaki jeolojik
tabakaların sınırlarından yansıyıp, alıcılara gelmesi için geçen zamanı ölçerek yeraltı
yapısının görüntüsünü oluşturan bir jeofizik yöntemdir. Sismik yansıma metodu ile
11
yeraltı tabakalarının kalınlıkları, şekilleri, kırık sistemleri, ana kaya derinliği, petrol ve
gaz kapanları görüntülenir [36]
Kuvvetli ve Zayıf Yer Hareketi Ağı:
Kuvvetli yer hareketi ölçümlerindeki amaç, deprem sırasında oluşan yer ivmesini
ölçmektir. Depremin ivmesi, deprem anında zeminin ne miktarda ve ne hızla
sarsıldığının bir ölçüsüdür. Bundan dolayı deprem tehlikesi belirlemesinde, en önemli
dinamik parametreyi depremin ivmesi teşkil etmektedir. İvme kayıtları mühendislik
uygulamalar ve bilimsel çalışmalar için önemli bir veri oluşturmaktadır. Mühendislik
bilgileri içeren bu ivme değerleri, depreme dayanıklı yapı tasarımı konusunda,
depremin uzaklıkla olan azalım ilişkilerinin geliştirilmesinde kullanılmaktadır. Herhangi
bir istasyonda kaydedilmiş bir depremin, istasyondan değişik uzaklıklardaki yerleşim
birimlerinde beklenen hasar tahmini ve şiddet dağılımı belirlenebilmektedir. Bir
deprem anında ivme kayıtlarına erişim hızlı olduğu için, deprem bölgesindeki hasar
durumu hızlı bir şekilde tahmin edilebilmektedir. Depreme dayanıklı yapı tasarımında
kullanılan taban kesme kuvvetinin iki önemli öğesinden biri, zemin yüzeyindeki yatay
yer ivmesidir. Deprem yüklerinin belirlenmesi için esas alınan parametrelerden, “Etkin
Yer İvmesi Katsayısı”’nın sağlıklı olarak belirlenmesi, inşaat yerinde temel kayada
beklenen maksimum yatay yer ivmesinin doğru bir şekilde tahmin edilmesine bağlıdır.
Yakın aralıklarla konumlandırılmış ivme-ölçer dizilerinden sağlanan kayıtlarla, deprem
dalgasının yayılımı, fayın karakteristiği, depremin odak mekanizması ve zemin
büyütmesi belirlenebilir. Ayrıca ivme-ölçerler, depremin S ve P dalgalarının faz farkı
sürelerinden yararlanarak yangınlar, nükleer sızıntılar ve gaz emüsyonu gibi ikincil
hasar yapıcı, insan sağlığına ve büyük ekonomik kayıplara neden olan etkenlere karşı
erken uyarı amaçlı kullanılabilir [37]. Şekil 2.1’de kuvvetli yer hareketi cihazı ve örnek
bir kayıt görülmektedir.
12
Şekil 2. 1 Kuvvetli yer hareketi kayıt cihazı
Günümüzde birçok ülkede farklı kaynaklardan sağlanan çok ayıda kuvvetli yer hareketi
kayıtları mevcuttur. Türkiye’de kuvvetli yer hareketi kayıt şebekesi 1973 yılından
itibaren kurulmaya başlamıştır [38]. Mevcut durumda Türkiye’de ulusal ölçekte iki
sismik ağ bulunmaktadır. Başbakanlık, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, Deprem
Dairesi (AFAD-DD) ve Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi Deprem Araştıra
Enstitüsü (KRDAE) ulusal ölçekte hem zayıf yer hareketi gözlem ağı hem de kuvvetli yer
hareketi gözlem ağına sahiptir. AFAD-DD tarafından işletilmekte olan zayıf yer hareketi
gözlem ağında 173 adet, kuvvetli yer hareket ağında ise 305 adet istasyon
bulunmaktadır. KRDAE tarafından işletilmekte olan zayıf yer hareketi gözlem ağında
132 adet, kuvvetli yer hareket ağında ise 200 adet istasyon bulunmaktadır [21].
Mikrotremor:
Mikrotremor, kaynağı doğal veya yapay olan çok küçük genlikli ve değişken periyotlu
zemin titreşimlerine verilen addır. Mikrotremor kayıtları kullanılarak, zeminlerin hâkim
titreşim periyotları ve büyütmeleri belirlenebilmektedir [35].
13
Bir deprem meydana geldiğinde, farklı sismik dalgalar kaynaktan itibaren yer içinde
değişik hızlarda yayılmaya başlarlar. Bu dalgalar yer yüzeyine eriştiklerinde birkaç
saniyeden dakikalara varan sürelerde titreşimler üretirler. Belirli bir yerdeki titreşimin
süresi ve şiddeti; depremin büyüklüğüne, kaynaktan uzaklığına, dalgaların yol aldığı
ortamın fiziksel özelliklerine ve o yerin zemin özelliklerine bağlıdır. Sismik dalgalar,
kaynaktan yeryüzüne kadar olan ilerlemelerinin önemli bir bölümünü yer kabuğunu
oluşturan sert ana kaya içinde geçirirler. İlerlemelerinin son aşaması, özellikleri ana
kayaya göre oldukça farklı olan gevşek tutturulmuş zemin tabakaları içinde gerçekleşir
ve bu zemin tabakalarının fiziksel özellikleri yeryüzünde gözlenen titreşimin
karakteristiğini büyük ölçüde belirler. Zemin tabakaları, sismik dalgalar için adeta bir
süzgeç gibidir. Bazı frekanslardaki sismik dalgalar sönümlendirilirken bazıları da
büyütülür. Sismik dalgaların zemin tabakaları içinde geçirdiği değişimlerin tümüne
zemin etkisi adı verilir. Genellikle bu değişim genliklerin artması şeklinde
gözlendiğinden, zemin etkisi terimi zemin büyütmesi olarak da adlandırılır [39]. Zemin
Hakim Periyodu, ana kaya üzerindeki zemin katmanlarının bir bütün olarak doğal
titreşim özelliklerinin temsil edildiği tipik periyodu ifade eder [35].
Deprem Konumları
Deprem Konumları, zemine yerleştirilen zayıf yer hareketi kayıtçıları aracılığı ile ölçülen
deprem noktasıdır. Zayıf yer hareketi cihazları kullanılarak belirli iletişim protokolleri ile
(uydu iletişimi, internet erişimi (ADSL) ve cep telefonu operatörleri) bir merkezde
veriler toplanarak, bu verilerin deprem anında geriden kestirme yaparak depremin
odak noktasını ve büyüklüğünün belirlenmesidir. Bu veriler kullanılarak depremin kesin
çözümü, büyüklüğü ve derinliği gibi bilgilere erişilmesi mümkün olmaktadır.
Günümüzde T.C. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi başkanlığı ve Boğaziçi
Üniversitesi Kandilli Rasathanesi öncülüğünde bu bilgilere ulaşmak mümkündür. Ancak
yerel bazlı sismik ağlardan yararlanılarak bu tür lokal çözümler yapan üniversite ve
kurumlar da bulunmaktadır (Kocaeli Üniversitesi, Gazi Üniversitesi, Anadolu
Üniversitesi vb.).
14
2.2
Jeoloji İle İlgili Genel Kavramlar
Jeoloji, yer kürenin oluşumu, gelişimi ile içinde ve üzerinde gerçekleşen tüm olayları
gözlemleme ve yorumlama ile uğraşan temel bilim dalıdır. Yerbilimi olarak da
adlandırılmaktadır [35]. Jeoloji veri kümesi oluşturulurken kullanılan yöntemler ve
tanımlamalar aşağıdaki gibidir.
Jeolojik Formasyon:
Jeolojik formasyon, alt ve üst sınırı kesinlikle belirlenmiş bir tabaka topluluğu (istifi)
olup, harita üzerinde yaygın bir dağılış gösterir [40].
Tabaka Konumu:
Tektonik deformasyonlar sonucu tabakalar ilk yatay durumlarını kaybederek eğik, dik,
devrik ve yatık duruma gelirler. Eğik olanlar yatay düzlemle 90°’den küçük bir açı yapan
normal sıralanmış tabakalardır. Yatay düzlemle 90° veya doksana yakın derecelerde açı
yapan tabakalar dik durumlu, eğimleri 45° ile 90° arasında bulunan ters sıralanmış
tabakalara devrik ve eğimleri 45°’ den daha az, yataya yakın, fakat ters sıralı (alt- üst
olmuş) tabakalara da yatık durumlu tabakalar denir [40].
Fay:
Tektonik hareketlerin etkisiyle yer kabuğunun kırılarak yer değiştirmiş kısımlarına
verilen addır. Fay düzlemi üzerindeki hareketin şekline göre fayları; Eğim atımlı ve
Doğrultu atımlı diye ikiye ayırmak mümkündür. Eğim atımlı faylar; hareket eden
blokların yönü esas alınarak, Normal fay, Ters fay, Bindirme fayı gibi adlar almaktadır.
Doğrultu atımlı faylar ise, karşı bloğun hareket yönüne göre sağ yanal atımlı veya sol
yanal atımlı faylar olarak adlandırılır. Ege çöküntü havzasındakiler Normal faylara,
Güneydoğu Anadolu’daki Bitlis bindirme zonu ise ters faylanma örnekleridir. Kuzey
Anadolu Fay zonu, sağ yanal atımlı faylanma, Doğu Anadolu fay zonu ise sol yanal
atımlı faylanmanın tipik örnekleridir. Fay, yer kırığı veya kırık olarak da adlandırılır [35].
2.3
Geoteknik İle İlgili Genel Kavramlar
Zeminlerin mekanik ve kimyevi özelliklerini inceleyen bilim dalıdır. Türk dil kurumunca
“Geoteknik” sözcüğü, “İnşaat mühendisliğinin, temel yapımında kullanılmak üzere
15
zeminin davranış özelliklerini inceleyen alt uzmanlık alanı” olarak tanımlanmaktadır
[35]. Geoteknik veri kümesi oluşturulurken kullanılan yöntemler ve tanımlamalar
aşağıdaki gibidir.
Taşıma Gücü Kaybı ve Sıvılaşma:
Taşıma gücü kaybı ve sıvılaşma deprem sonrasında büyük yıkımlara sebep olan iki
önemli neden olarak belirtilmektedir. Taşıma gücü kaybı probleminde; temel zemin
sıvılaşma sonucu dayanımını kaybeder. Bir başka deyişle, taşıma gücünü yitirir. Bunun
sonucu, üzerinde bulunan yapılar batar, döner, yan yatar veya devrilir (Şekil 2.2) [41].
Şekil 2. 2 Adapazarı’nda 17 Ağustos 1999’da meydana gelen depremdeki sıvılaşma olayı
Sıvılaşma; suya doygun kumlu ve siltli zeminlerin, depremler nedeniyle oluşan kuvvetli
yer hareketi etkisiyle taşıma gücünü kaybederek sıvı gibi davranması olayını ifade eder.
Deprem olduğunda yüzeye yakın kum tabakalarında, tanecikler arasındaki denge
bozulur ve kum ile birlikte su yüzeye doğru hareket ederek zemin yüzeyine çıkmaya
başlar. Genellikle, jeolojik anlamda genç ve gevşek çökellerin, özellikle kum ve silt tane
boyundaki malzemenin depolandığı ve yeraltı suyunun sığ olduğu ortamlar sıvılaşma
için uygun ortamlardır. Zemin sıvılaşması; suya doygun ve uygun dane boyu dağılımına
sahip kumlu seviyelerde meydana gelmektedir. Deprem sırasında daneler birbirine
yaklaşmak istemekte, yani sıkışma eğilimi göstermekte, ancak daneler arasında
bulunan suyun bölgeyi terketmesi mümkün olmadığı durumlarda, hacim azalması isteği
boşluk suyu basıncının artmasına neden olmakta ve boşluk suyu basıncında meydana
gelen bu artış, düşey yönde etkili olan jeolojik basınca eşit mertebeye ulaştığında
16
efektif gerilmeler sıfırlanmakta, kum direncini tamamıyla kaybederek sıvı gibi
davranmaya başlamaktadır [41].
2.4
Yapı İle İlgili Genel Kavramlar
Bu bölümde, yapı ile ilgili veri kümesi oluşturulurken,
yapılarda meydana gelen
düzensizlik tipleri ve tanımlarından bahsedilecektir.
A1 - Burulma Düzensizliği
Birbirine dik iki deprem doğrultusunun herhangi biri için, herhangi bir katta en büyük
göreli kat ötelemesinin o katta aynı doğrultudaki ortalama göreli ötelemeye oranını
ifade eder [42].
A2 – Döşeme Süreksizliği
Herhangi bir kattaki döşemede;
І – Merdiven ve asansör boşlukları dahil, boşluk alanlarının toplamının kat brüt alanının
1/3’ünden fazla olması durumu,
ІI – Deprem yüklerinin düşey taşıyıcı sistem elemanlarına güvenle aktarılabilmesini
güçleştiren yerel döşeme boşluklarının bulunması durumu,
III – Döşemenin düzlem içi rijitlik ve dayanımında ani azalmaların olması durumudur
[42].
A3 - Düzensizliği
Bina kat planlarında çıkıntı yapan kısımların birbirine dik iki doğrultudaki boylarının her
ikisinin de, binanın o katının aynı doğrultulardaki toplam plan boyutlarının %20’ sinden
daha büyük olması durumu [42].
A4 – Taşıyıcı Eleman Eksenlerinin Paralel Olmaması
Taşıyıcı sistemin düşey elemanlarının plandaki asal eksenlerinin, göz önüne alınan
birbirine dik yatay deprem doğrultularına paralel olmaması durumu [42].
17
B1 – Komşu Katlar Arası Dayanım Düzensizliği (Zayıf Kat)
Betonarme binalarda, birbirine dik iki deprem doğrultusunun herhangi birinde,
herhangi bir kattaki etkili kesme alanı’nın, bir üst kattaki etkili kesme alanı’na oranı
olarak tanımlanan Dayanım Düzensizliği Katsayısı 0.80’den küçük olması durumu [42].
B2 - Komşu Katlar Arası Rijitlik Düzensizliği (Yumuşak Kat)
Birbirine dik iki deprem doğrultusunun herhangi biri için, herhangi bir i’inci kattaki
ortalama göreli kat ötelemesinin bir üst kattaki ortalama göreli kat ötelemesine oranı
olarak tanımlanan Rijitlik Düzensizliği Katsayısı 1.5’den fazla olması durumu [42].
B3- Taşıyıcı Sistemin Düşey Elemanlarının Süreksizliği
Taşıyıcı sistemin düşey elemanlarının (kolon veya perdelerin) bazı katlarda kaldırılarak
kirişlerin veya guseli kolonların üstüne veya ucuna oturtulması, ya da üst kattaki
perdelerin altta kolonlara veya kirişlere oturtulması durumu [42].
18
BÖLÜM 3
SİSTEM ANALİZİ VE TASARIMI
3.1
Yöntem Seçimi
Karar verme, tek bir karar verici ya da karar vericiler grubu tarafından, çok sayıda
faktörün bir arada değerlendirilerek en iyi çözümün araştırılması sürecidir [43, 44].
Karar analizi, karmaşık karar problemlerinin matematiksel modelinin ortaya konularak,
sistematik işlemler ve istatistiksel irdelemelerle çözümlenmesi olarak tanımlanabilir
([45]; Derleyen: [46]).
Doğal afetlerin etkileri, zamanında ve doğru alınan önlemler ve eylemler ile önemli
ölçüde azaltılabilmektedir. Bu yüzden doğru ve güvenilir bilgi; herhangi bir afet
öncesinde, anında ve yönetilmesinde kısaca, afetin her aşamasında, çok önemli bir
bileşen oluşturmaktadır. Özellikle karar vericilere afet anında ulaşan bilgi, doğru
kararların alınması ve afet yönetiminin en iyi şekilde yapılabilmesi açısından çok büyük
önem taşımaktadır. Bu yüzden farklı karar analiz teknikleri denenerek afet öncesinde
afete sebep olacak risklerin çok iyi tanımlanması ve bu risklere önlem almak için yol
planlarının hazırlanması gerekmektedir.
Karar analizi teknikleri genel olarak Tek Amaçlı Karar Verme (Single Objective Decision
Making), Karar Destek Sistemleri (Decision Support System) ve Çok Kriterli Karar Verme
(Multiple Criteria Decison Making) olmak üzere 3 grupta incelenebilir (Şekil 3.1) [47].
Bu teknikler arasında, Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV), karar analizinde en yaygın
kullanılan yöntemleri içerir. ÇKKV, birden fazla karar kriterinin değerlendirilmesi ile
alternatifler arasından seçim yapılmasını, alternatiflerin gruplanmasını ve sıralanmasını
sağlayan yöntemleri içerir. Sekil 3.1’de de görüldüğü üzere, Çok Kriterli Karar Verme;
19
Çok Amaçlı Karar Verme (Multiple Objective Decision Making) ve Çok Ölçütlü Karar
Verme (Multiple Attribute Decision Making) olmak üzere 2 ayrı bileşene ayrılmaktadır
[48].
Karar Analizi Teknikleri
Tek Amaçlı Karar
Verme
Karar
Ağaçları
AHP
Karar Destek
Sistemleri
Etki
Diyagramı
ELECTRE
Çok Kriterli Karar
Verme (ÇKKV)
Çok Ölçütlü Karar
Verme (ÇÖKV)
PROMETHEE
MAUT
Çok Amaçlı Karar
Verme (ÇAKV)
TOPSİS
UTADİS
Şekil 3. 1 Karar analiz teknikleri [47]
Afetlerle mücadelede öncelikle risklerin belirlenmesi ve tanımlanması gerekmektedir.
Karar vericiler için en iyi seçeneği belirlemesi oldukça zor bir iştir. Karar vericiler
alternatifler arasında seçim yaparken değişik amaçları gerçekleştiren, zaman zaman
birbirleriyle çelişen seçenekler arasından en uygun olanını bulmak zorundadır [49]. Bu
nedenle birçok karar verici bu şekildeki problemler ile karşılaştığı zaman ÇKKV
yöntemlerini uygularlar.
Deprem konusu tek bir meslek disiplinine ait olan bir kavram değildir. Birçok meslek
disiplininin ve alan uzmanlarının bir arada değerlendirerek sonuca ulaşabildiği bir
kavramdır. Farklı meslek disiplinlerinden gelen (jeolojik, sismik, geoteknik gibi) birçok
verinin kendi içinde işlenmesi ve bir bütün halinde bir arada değerlendirilip alan
uzmanlarınca sonuca ulaştırılması gerekmektedir. Bundan dolayı, afet risklerinin
belirlenmesinde, ÇKKV yöntemlerinin kullanılması son derece faydalı bir yaklaşım
olduğu açıktır.
20
3.1.1 Çok Kriterli Karar Verme Yöntemi (ÇKKV)
ÇKKV, birçok alternatif arasından öncelikli olanı seçmektir. Başka bir ifadeyle;
alternatifleri değerlendirerek, önem sırasına göre sıralamak ve en uygununu seçmektir
([50]; Derleyen: [49]). ÇKKV yöntemlerini kullanmaktaki amaç alternatif ve parametre
(kriter) sayılarının fazla olduğu durumlarda karmaşıklığın analiz edilmesinde karar
verme mekanizmasını kontrol altında tutabilmek ve karar sonucunu mümkün olduğu
kadar kolay çabuk elde etmektir [51, 52]. ÇKKV karar vericiye göre değişen öneme
sahip kriterler arasından seçim yapmayı gerektiren bir işlemdir [53].
Sonuç olarak ÇKKV işlemi; seçilen kriterlere uygun değerlendirme yapan bir model,
yöntem veya yaklaşım olarak kabul edilebilir. Söz konusu kriterler birden fazla sayıda ve
farklı
uzmanlıklarda
olabileceği
için,
her
bir
kriterin
uzmanı
tarafından
değerlendirilmesi gerekir. Burada temel amaç, çoklu kriterler ışığında karmaşık
problemlerin alternatiflerini belirlemektir. Anlaşılır ve sade bir şekilde üretilen
alternatiflerin uygunluk derecelerine göre sıralanması gereklidir ([54]; Derleyen: [55]).
Mekansal anlamda ÇKKV gerçekte iki önemli anahtarın bir arada kullanılmasıdır.
Bunlardan birisi CBS ikincisi ÇKKV’dir. CBS imkanları kullanılarak, verilerin elde edilmesi,
depolanması, düzenlenmesi, işlenmesi ve analizi yapılır. ÇKKV imkanları kullanılarak,
coğrafi verilerin toplanması ve tek boyutlu karar alternatifleri belirleyerek karar
vericilerin tercihlerini oluşturmaktır. Sonuç olarak; CBS ve ÇKKV teknikleri birbirlerini
destekleyen yöntemlerdir ve mekansal problemlerin çözümünde büyük kolaylıklar
sağlamaktadır [45]. ÇKKV analizi, coğrafi verileri girdi kabul edip çıktı olarak karar
üreten bir süreç olarak tanımlanabilir (Şekil 3.2).
Coğrafik Veri
(Girdi)
CBS/ÇKKA
Şekil 3. 2 ÇKKV sistemleri ve CBS ilişkisi
21
Sonuç Harita
(Çıktı)
ÇKKV süreci üç aşamada gerçekleştirilir (Şekil 3.3). Birinci aşamada problemi tanıma ve
anlama, ikinci aşamada problemin çözümüne yönelik tasarım yapma, son aşamada ise
ortaya çıkan öneriler arasında seçim yapma işlemi gerçekleştirilir. İlk aşamada CBS
teknikleri, ikinci aşamada ÇKKV yönteminin, üçüncü aşamada ise hem CBS teknikleri
hem de ÇKKV yöntemi önemli rol oynar ([45]; Derleyen: [55]).
Problemin Tanımlanması
Değerlendirme
Kriterleri
Kısıtlamalar
Karar Matrisi
Alternatifler
Problemi
Anlama
Aşaması
(CBS)
Tasarım
Aşaması
(ÇKKV)
Karar Verici
Tercihleri
Karar Kuralları
Duyarlılık
Analizi
Seçim
Aşaması
(CBS/ÇKKV)
Öneriler
Şekil 3. 3 ÇKKV sistemleri ve CBS ilişkisi ([45]; Derleyen: [55])
Deprem olgusunda can kaybına sebep olan depremin gücü değil, problemli yapılardır.
Bu nedenle depremden olumsuz etkilenebilecek yaşam alanlarımızda, bilimsel
araştırma yöntemleri ve teknolojik imkanlar kullanılarak olası risk faktörlerinin
tanımlanması ve derecelendirilmesi gereği açıktır. Doğa olayının sosyal yaşantımız
içinde bir afete dönüşmemesi veya olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi için, mevcut
22
riskin mümkün olduğunca bilinmesi, risk kaynaklı meydana gelebilecek olası zararların
azaltılmasına yönelik disiplinler arası bir yönetim modeli geliştirilmelidir. Böyle bir
yönetim modeli ÇKKV yöntemlerini kullanarak çözülebilir.
Bu tez kapsamında bütünleşik afet riskinin belirlenmesi hedeflenmektedir. Söz konusu
afet olunca, afet ile ilgili birçok meslek disiplininin farklı özelliklerde ve niteliklerde
verileri olabilmektedir. Deprem açısından değerlendirildiğinde her çalışma alanın zemin
bilgileri (jeolojik, geoteknik ve jeofizik özellikleri) ve yapı bilgileri farklılık
göstermektedir. Bazı alanlarda sıvılaşma etkisi çok önemli bir faktör olabileceği gibi,
bazı alanlarda yapısal kusurlar veya zeminin dinamik parametreleri çok önemli bir
faktör olarak karşımıza çıkabilmektedir. Bu yüzden bu tür faktörler kullanılarak
bütünleşik afet riskinin belirlenmesi için alan uzmanı görüşlerinin alınması ve o alana
özgü kriterlerin ağırlıklandırılması gerekmektedir. AHP yönteminin temelini oluşturan
ikili karşılaştırma yöntemi kullanılarak karar vericinin deneyimleri etkin bir şekilde
değerlendirilmeye alınmakta, karmaşık problemlerin sade ve bir hiyerarşi içerisinde
çözümlenmekte ve karşılaştırmaların tutarlılığı test edilebilmektedir. Ayrıca, AHP
yöntemi kullanılarak sözel ifadeler sayısal ifadeler ile birlikte değerlendirmeye
alınabilmektedir. Bundan dolayı, CBS ortamında oluşturulan sözel öznitelikler de analiz
aşamasında kullanılabilmektedir. Bu özelliklerinden dolayı bütünleşik afet riskinin
belirlenebilmesi için, çok kriterli analiz yöntemlerinden biri olan Analitik Hiyerarşi
Yöntemi (AHP) uygulanması uygun görülmüş ve deprem açısından çok büyük risk
oluşturabilecek kriterler ağırlıklandırılmıştır.
3.1.2 Analitik Hiyerarşik Yöntemi (Analytic Hierarchy Process: AHP)
1980 yılında Saaty tarafından geliştirilen AHP yöntemi; analiz, karşılaştırmalı karar
verme ve önceliklerin sentezi olmak üzere 3 temel prensibe dayanır [45, 56]. AHP,
karar hiyerarşisinin tanımlanabilmesi durumunda kullanılan, kararı etkileyen faktörler
açısından karar noktalarının yüzde dağılımlarını veren bir karar verme yöntemi olarak
açıklanabilir. AHP, bir karar hiyerarşisi üzerinde, önceden tanımlanmış bir karşılaştırma
skalası kullanılarak, gerek kararı etkileyen faktörler, gerekse bu faktörler açısından
karar noktalarının önem değerleri açısından, birebir karşılaştırmalara dayanmaktadır.
AHP ile hem matematiksel ifadeler hem de sözel ifadeler bir bütünlük içerisinde
23
değerlendirilmektedir. Sözel olan veriler AHP yöntemi ile matematiksel bir dille
anlatılmak istenmektedir [57]. AHP’nin en önemli özelliği karar vericinin hem objektif
hem de subjektif düşüncelerini karar sürecine dahil edebilmesidir [58, 59]. Bir diğer
ifade ile AHP; bilginin, deneyimin, bireyin düşüncelerinin ve önsezilerinin mantıksal bir
şekilde birleştirildiği bir yöntemdir [60].
Yukarıdaki tanımlamalarda da görüldüğü gibi AHP yöntemi kullanılarak hem sözel hem
de sayısal ifadeler bir arada değerlendirilmektedir. Bu yöntem aracılığı ile CBS’de
kullanılan sözel öznitelik bilgilerinin karar vermede efektif bir şekilde değerlendirilmesi
mümkün olmaktadır.
AHP’nin başarısı, problem ile ilgili kriterleri belirleyebilme ve bunlar arasındaki ilişkileri
ortaya koyabilmek ile doğrudan ilgilidir. Bu süreçte uzman görüsüne başvurulması,
hiyerarşinin ve ilişkilerin doğru yapılandırılması anlamında büyük önem taşımaktadır
[58, 61].
AHP, 1 ile 9 arasındaki rakamları kullanarak ikili karşılaştırma ilkesine dayanır. AHP
yöntemi ile karar vermede zorlanılan birçok karmaşık problem ve çok kriterli veri
kümesi problemleri çözülmektedir. AHP yöntemi, ikili karşılaştırma ilkesine dayandığı
için, kararların verilmesinde karar vericinin de etkili olduğu bir yöntemdir [45, 62].
3.1.2.1 AHP Yönteminin Avantajları
AHP yöntemi, en yaygın kullanılan çok kriterli karar verme tekniklerinden birisi olarak
görünmektedir. Zira sahip olduğu özellikler nedeniyle birçok karmaşık karar
probleminin analizinde kolaylıklar ve üstünlükler sağlamaktadır. AHP’nin önemli
avantajları aşağıdaki şekilde özetlenebilir [60, 63, 64]:

AHP ile bir hiyerarşi kurularak karar problemleri biçimsel (görünümsel) olarak ifade
edilir. Bu şekilde karmaşık problemler bileşenlerine ayrılarak karışıklıkları giderilir
ve basit bir yapıya kavuşturulur.

AHP’de elemanların ikili karşılaştırmaları sırasında karar vericinin kişisel hükümleri
kullanılır. Böylece karar verme sürecinde sadece sayısal verilere dayalı çözüm
aranmamakta, karar verme işlemini yapan kişilerin fikir ve düşünceleri de dikkate
alınmaktadır.
24

Karar verici, ikili karşılaştırmaları kullanmak suretiyle problemin her bir parçasına
daha fazla yoğunlaşabilir. Bu esnada sadece iki elemanın düşünülmesi nedeniyle
verilecek hükümler basitleşmektedir. Öte yandan hükümleri sayısal değer ile ifade
etme güçlüğü söz konusu ise, sözel hükümlerin kullanılması da mümkündür.

AHP’de karar verici, hem objektif (kantitatif) ve hem de subjektif (kalitatif)
faktörleri beraberce dikkate alarak alternatiflerini değerlendirebilir ve en uygun
alternatifin seçilmesine yönelik karar alabilir.

Karar vericinin yaptığı ikili karşılaştırmaların tutarlılığını (doğruluğunu) test etmek
mümkündür. Böylece karar verici, tutarsızlık durumunda verdiği hükümleri, tekrar
ele alarak düzeltme imkanına sahiptir.

AHP’nin çok yönlü oluşu, onun geniş bir uygulama çeşitliliğine sahip olmasını
sağlamıştır. AHP’nin önem ve tercih belirterek en uygun alternatifin seçilmesi
yanında, göreceli olasılıklar hakkında hükümler vererek, tahmin problemlerinde ve
senaryoların oluşturulmasında kullanılmaktadır.
1970’li yıllarda karar destek aracı olarak geliştirilen AHP, çok ölçütlü karar
problemlerinin araştırılmasında kullanılır. Hem objektif hem subjektif değerlendirme
ölçütlerini kullanması, değerlendirme tutarlılığının test edilmesini sağlaması, özellikle
de çok sayıdaki ölçüte göre değerlendirilmesi gereken alternatifler içerisinden
hangisine öncelik verilmesi gerektiği gibi çok önemli bir kararın karar verici tarafından
uygulanması nedeniyle AHP yöntemi karar vermede önemli bir araçtır [59]. AHP
yönteminin temel aldığı ikili karşılaştırma yönteminde değerlendirmelerin tutarlılığı
ölçülebilecektir. Böylelikle kriterlere ağırlıklar belirlemeden yapılan işlemin kontrolü
sağlanmış olur.
Karşılaştırma sonucunda AHP’nin nitel faktörlerin yanı sıra nicel faktörleri de
değerlendirmeye alabilmesi yöntemin en önemli üstünlük faktörü olduğu belirtilmiştir
[65]. Bu haliyle AHP karmaşık karar problemlerinin analizinde sağladığı basitlik,
esneklik, kullanım kolaylığı ve rahat yorumlanması ile her türlü kişisel, kurumsal, ulusal
vb. problemlere kolaylıkla uygulanabilecek durumdadır [63].
25
3.1.3 AHP Yönteminin İşlem Adımları
Bir karar verme probleminin AHP ile çözümlenebilmesi için gerçekleştirilmesi gereken
işlem aşamalar Şekil 3.4’de gösterildiği gibi sıralanabilir.
Karar Verme Problemi
Tanımlanır.
Faktörler Arası Karşılaştırma
Matrisi Oluşturulur.
Faktörlerin Yüzde Önem
Dağılımları Belirlenir.
Faktör Kıyaslamalarındaki
Tutarlılık Ölçülür.
Şekil 3. 4 AHP ile çözümlenebilmesi için gerçekleştirilmesi gereken aşamalar [66]
İlk aşama olan karar verme probleminin tanımlanması, iki aşamadan oluşturulur. Birinci
aşamada karar noktaları saptanır. Diğer bir deyişle “karar kaç sonuç üzerinden
değerlendirilecektir?” sorusuna cevap aranır. İkinci aşamada ise karar noktalarını
etkileyen faktörler saptanır. Özellikle sonucu etkileyecek faktörlerin sayısının doğru
belirlenmesi ve her bir faktörün detaylı tanımlarının yapılması, ikili karşılaştırmaların
tutarlı ve mantıklı yapılabilmesi açısından önemlidir. İkinci aşama olan faktörler arası
karşılaştırma matrisi,
boyutlu bir kare matristir [66]. Karşılaştırma matrisi (3.1)
eşitliği yardımıyla hesaplanır.
26
 a11
a
 21
 .
A
 .
 .

a n1
a12
a 22
an2
... a1n 
... a 2 n 
. 

. 
. 

... a nn 
(3.1)
Karşılaştırma matrisinin köşegeni üzerindeki bileşenler, yani
olduğunda, 1
değerini alır. Bu durumda ilgili faktör kendisi ile karşılaştırılmaktadır. Matrisin diğer
elemanları
ikili
karşılaştırma
yöntemi
esaslarına
göre
yapılır.
Faktörlerin
karşılaştırılması, birbirlerine sahip oldukları önem değerlerine göre birebir ve karşılıklı
yapılır [66]. Faktörlerin birebir karşılaştırılmasında, Çizelge 3.1’de ki önem skalası
kullanılır.
Çizelge 3. 1 Önem Skalası [56, 62, 67-70]
aij
Tanım
Açıklama
1
Eşit Önemli
İki Seçenek Eşit Derecede Öneme Sahip
3
Biraz Önemli
Bir Seçenek Diğerine Karşı Biraz Daha Üstün
5
Kuvvetli
Önemli
Bir Seçenek Diğerine Karşı Oldukça Üstün
7
Çok
Kuvvetli
Bir Seçenek Diğerine Göre Çok Üstün
Derecede Önemli
9
Kesin Önemli
Bir Seçeneğin Diğerinden Üstün Olduğunu
Gösteren Kanıt Çok Büyük Güvenirliliğe Sahiptir
2, 4, 6, 8 Ara Değerler
Uzlaşma Gerektiğinde Kullanılmak Üzere İki
Ardışık Yargı Arasındaki Değerler
Derecede
Örneğin karşılaştırmayı yapan tarafından birinci faktör, üçüncü faktöre göre daha
önemli görünüyorsa, bu durumda karşılaştırma matrisinin birinci satır üçüncü sütun
bileşeni 3 değerini alacaktır. Aksi durumda yani birinci faktörün üçüncü faktörle
karşılaştırılmasında, daha önemli tercihini üçüncü faktörden yana kullanılacaksa, bu
durumda karşılaştırma matrisinin birinci satır üçüncü sütun bileşeni 1/3 değerini
alacaktır. Aynı karşılaştırmada birinci faktörle üçüncü faktörün karşılaştırılmasında
27
faktörler eşit öneme sahip oldukları yönünde tercih kullanılıyorsa, bu durumda bileşen
1 değerini alacaktır [66].
Karşılaştırmalar, karşılaştırma matrisinin tüm değerleri 1 olan köşegeninin üstünde
kalan değerler için yapılır. Köşegenin altıda kalan bileşenler için ise (3.2) eşitliğini
kullanmak yeterli olacaktır.
(3.2)
Bütün kriterler, Çizelge 3.1’de gösterilen önem skalasına göre düzenlenir ve
matrisi
elde edilir.
Üçüncü adım olan faktörlerin yüzde önem dağılımları belirlenmesi, yani karşılaştırma
matrisi, faktörlerin birbirlerine göre önem seviyelerini belirli bir mantık içerisinde
gösterir. Ancak bu faktörlerin bütün içerisindeki ağırlıklarını, diğer bir deyişle yüzde
önem
dağılımlarını
belirlemek
için,
karşılaştırma
matrisini
oluşturan
sütun
vektörlerinden yararlanılır ve B sütun vektörü oluşturulur [66]. Eşitlik (3.3)’de bu vektör
gösterilmiştir.
b11 
b 
 21 
 . 
Bi   
 . 
 . 
 
bn1 
(3.3)
B sütun vektörlerinin oluşturulmasında, (3.4) eşitliğinden yararlanılır.
bij 
aij
n
a
i 1
ij
(3.4)
Yukarıda anlatılan adımlar diğer değerlendirme faktörleri içinde tekrarlandığında faktör
sayısı kadar B sütun vektörü elde edilecektir.
formatında
bir
araya
getirildiğinde,
(3.5)
oluşturulacaktır.
28
adet B sütun vektörü, bir matris
eşitliğinde
gösterilen
C
matrisi
 c11 c12
c
 21 c 22
 .
C
 .
 .

c n1 c n 2
... c1n 
... c 2 n 
. 

. 
. 

... c nn 
(3.5)
(3.5) eşitliğinde gösterilen C matrisinden yararlanarak, faktörlerin birbirlerine göre
önem değerlerini gösteren yüzde önem dağılımları elde edilebilir. Bunun için (3.6)
eşitliğinde gösterildiği gibi, C matrisini oluşturan satır bileşenlerinin aritmetik
ortalaması alınır ve Öncelik Vektörü olarak adlandırılan W sütun vektörü elde edilir.
n
wi 
c
j 1
ij
n
(3.6)
(3.7) eşitliğinde W ağırlık vektörü gösterilmiştir.
 w1 
w 
 2
 . 
W  
 . 
 . 
 
 wn 
(3.7)
AHP kendi içinde ne kadar tutarlı bir sistematiğe sahip olsa da sonuçların gerçekçiliği
doğal olarak, karar vericinin faktörler arasında yaptığı birebir karşılaştırmadaki
tutarlılığa bağlı olacaktır. AHP, bu karşılaştırmalardaki tutarlılığın ölçülebilmesi için bir
süreç önermektedir. İşlemler sonucunda elde edilen Tutarlılık Oranı (CR) bulunan
öncelik vektörünün ve dolayısıyla faktörler arasında yapılan birebir karşılaştırmaların
tutarlılığın test edilebilmesi imkanını sağlamaktadır. CR değerinin hesaplamasının
özünü, faktör sayısı ile Temel Değer adı verilen () katsayının karşılaştırılmasına
dayandırmaktadır. ’nın hesaplanması için öncelikle A karşılaştırma matrisi ile W
öncelik vektörünün matris çarpımından (3.8) eşitliğinde gösterilen D sütun vektörü elde
edilir [66].
29
 a11
a
 21
 .
D
 .
 .

a n1
a12
a 22
an2
... a1n   w1 
... a 2 n   w2 
.   . 
 x 
.   . 
.   . 
  
... a nn   wn 
(3.8)
Elde edilen D sütun vektörü ile W sütun vektörünün karşılıklı elemanlarının
bölümünden her bir değerlendirme faktörüne ilişkin temel değer (E) eşitlik (3.9) ile elde
edilir. Bu değerlerin aritmetik ortalaması ise karşılaştırmaya ilişkin temel değeri ()
eşitlik (3.10) ile hesaplanır.
(
)
(3.9)
n

E
i 1
i
n
(3.10)
 hesaplandıktan sonra Tutarlılık Göstergesi (CI), (3.11) eşitliğinden yararlanarak
bulunur.
CI 
 n
n 1
(3.11)
Son aşamada ise CI, Tesadüfilik Göstergesi (Random Index: RI) olarak adlandırılan ve
Çizelge 3.2’de gösterilen standart düzeltme değerine bölünerek CR eşitlik (3.12)
kullanılarak elde edilir. Çizelge 3.2’den faktör sayısına karşılık gelen değer seçilir.
Örneğin 3 faktörlü bir karşılaştırmada kullanılacak RI değeri Çizelge 3.2’den 0.58
olacaktır.
Çizelge 3. 2 Tesadüfilik göstergesi [45, 62, 67, 68]
N
1
2
3
4
5
6
7
RI
0
0
0.58 0.90 1.12 1.24 1.32 1.41 1.45 1.49 1.51 1.48 1.56
30
8
9
10
11
12
13
(3.12)
Hesaplanan CR değerinin 0.10 değerinden küçük olması karar vericinin yaptığı
karşılaştırmaların tutarlı olduğunu gösterir. CR değerinin 0.10’değerinden büyük olması
ya AHP’deki bir hesaplama hatasını ya da karar vericinin karşılaştırmalarındaki
tutarsızlığını gösterir [45, 66].
AHP yöntemi kullanılarak CBS ortamında üretilen farklı kriter haritaları bir arada
değerlendirilip sonuç bazlı değerlendirme haritaları elde edilebilmektedir. Bu yönüyle
incelendiğinde ÇKKA yöntemlerinden bir olan AHP yöntemi kullanımı ve esnekliği
açısından kullanılması gereken bir yöntem olarak görülmektedir. AHP yöntemi ile amaç
ve özniteliklerden oluşan bir girdi verisini, ağırlıklar hesaplanarak amaca yönelik değer
haritası elde edilebilir [45]. Şekil 3.5’te değer haritası elde etmenin şematik gösterimi
bulunmaktadır. Şekil 3.5 a’da AHP yöntemi prosedürü, b’de ise alternatiflerin CBS
tabanlı değerlendirilmesi gösterilmektedir. Burada AHP yöntemi kullanılarak CBS
katmanlarına ağılıklar belirlenmekte, katmanlara bu ağılık değerleri atanmakta ve
bütün katman haritalarının ortalaması alınarak sonuç harita elde edilmektedir.
Şekil 3. 5 CBS ve analitik hiyerarşi yöntemi [45]
31
3.2
Sistem Analizi
Sistem analizi; sistemdeki sorunların birbirleri üzerine etkilerini ortaya çıkarmak için
aralarındaki ilişkiyi temel alan ve soruna ilişkin tüm öğelerin göz önüne alınıp
incelenerek sorunun anlaşılmasını sağlayan bakış açısıdır [71].
Bir coğrafi bilgi sisteminin kurulmasında analiz çalışmalarının temel amacı genel olarak,
proje ile ilgili kurumların mevcut durumunun saptanması, gereksinimlerinin ve
beklentilerinin belirlenmesidir [17]. Bu tez çalışması kapsamında pilot bölge seçilen
Eskişehir İl’inde analiz çalışmaları yapılmıştır. Analiz aşamasının asıl amacı; mevcut
sistemi bütün yönleriyle tanımak, yapılan çalışmaları, mevcut veri yapısını ve
sistemdeki sorunları belirlemektir.
3.2.1 Çalışma Alanı
Konumsal veri tabanı gereksinimlerini belirleyebilmek için, pilot bölge olarak Eskişehir
seçilmiştir. Eskişehir İli, İç Anadolu Bölgesi’nin kuzeybatısında 29-32 derece doğu
boylamları ile 39-40 derece kuzey enlemleri arasında yer almaktadır. Kuzeyden Bolu,
doğudan Ankara, güneyden Afyon ve Konya, batıdan Bilecik ve Kütahya illeri ile
çevrilidir. İlin kuzeyinde Bozdağ ve Sündiken Sıradağları, güneyinde ise Türkmen Dağı,
Emir Dağları ve Yazılıkaya Yaylası bulunur. Sert bir kara iklimine sahiptir. Denizden
yüksekliği ortalama 792 metredir. Yüzölçümü 13.652 km²’dir. Türkiye İstatistik Kurumu
(TİK), Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Veritabanı, 2009 yılı nüfus bilgilerine
göre, Eskişehir merkezi 617.215 kişi olarak belirlenmiştir.
Bölgede daha önceden yaşanan depremler, çalışma alanı olarak seçilen Eskişehir
yerleşim yerini en fazla etkileyebileceği düşünülen doğal afetin deprem olduğunu
göstermektedir. Eskişehir, Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası’na göre II. Derece deprem
bölgesinde yer almasına karşın (Şekil 3.6), yerleşimin yoğunlaştığı alanlardaki zemin
özelliklerinin yüksek sıvılaşma potansiyeline sahip olduğu bilinmektedir. Eskişehir’in
tarihsel depremleri hakkında fazla kayıt bulunmamasına rağmen 1905 yılında 5.4
büyüklüğünde bir deprem meydana gelmiştir [72]. Ayrıca, Eskişehir ve civarı 20 Şubat
1956 tarihinde, saat 22:35’de Richter ölçü birimine göre 6.4 büyüklüğünde bir deprem
ile sarsılmış ve oldukça fazla yapısal hasar meydana gelmiştir. Bu deprem sonucunda
32
Eskişehir merkezinde binlerce ev tahliye edilmiş, yüze yakın bina yıkılmış veya
oturulamayacak duruma gelmiştir. Eskişehir yerleşim yeri 17 Ağustos 1999 Kocaeli
(M=7.4) depreminden de etkilenmiş, bir bina deprem anında olmak üzere beş adet
bina yıkılmış ve çok sayıda binada da az ve orta derecede hasar meydana gelmiştir.
Ayrıca resmi kayıtlara göre 86 kişi hayatını kaybetmiştir.
Şekil 3. 6 Eskişehir İli deprem bölgeleme haritası
Eskişehir yerleşim yerine güneyden girerek doğu-batı yönlü geçen Porsuk Çayı boyunca
ve Porsuk çayına paralel bir hatta oldukça geniş alanda, alüvyon özelliği gösteren zemin
tipinin yer aldığı bilinmektedir. Bu sebepten dolayı, gerek Eskişehir dışında meydana
gelen depremler, gerekse Eskişehir merkezli depremlerden yerleşim alanı çok fazla
etkilenmektedir. Şekil 3.7’de 09/12/2005 tarihinde Eskişehir merkezli 3.2 büyüklükteki
depremin yeri ve ivme ölçer istasyonlarından alınan ivme değerleri gösterilmektedir.
Kaya zemin üzerinde konumlandırılmış BRY istasyonundan alınan değere göre 6 gal
ölçülen deprem kuvveti, şehir merkezinde 18 gal olarak ölçülmüştür. Bu değerlere
bakılarak, Eskişehir genelinde bir zemin büyütme etkisinin olduğu açıktır.
33
Şekil 3. 7 09/12/2005 tarihinde Eskişehir merkezli 3.2 büyüklükteki depremin yeri ve
ivme değerleri
Şekil 3.8’de 24.10.2006 tarihinde Gemlik Körfezinde meydana gelen depremde, Bursa
ve civarındaki ivme ölçer cihazlarından alınan kayıtlarda, 100-200 gal değerleri
ölçülmüştür. Bilecik yakınlarında bu değerler, 2 gal seviyesine düşmüşken Eskişehir’de
bu değer 3-4 değerlerine kadar yükselmiştir. Gerek 17 ağustos depremi gerekse Bursa
depremi, Eskişehir’in yerel zemin problemlerinden dolayı sadece Eskişehir merkezli bir
depremden değil, Eskişehir dışında meydana gelen depremlerden de etkilendiği açıktır.
34
Şekil 3. 8 Gemlik Körfezinde 24.10.2006 tarihinde meydana gelen deprem [72]
Eskişehir, Eskişehir Fay Zonu, İnönü-Dodurga Fay Zonu, Kaymaz Fayı ve kuzeyinde
bulunan Kuzey Anadolu Fayından kaynaklanan yıkıcı depremlerden etkilenecektir.
Aletsel dönem depremlerinden bazılarında ciddi hasar görmüş olup, yapı stoku riski
artırır niteliktedir [41].
Yukarıda açıklandığı üzere Eskişehir merkezli veya dış merkezli bir depremden Eskişehir
yerleşim yerinin kötü bir şekilde etkileneceği açıktır. Herhangi bir afet anında karar
vericilerin doğru karar verebilmesi için, amaca uygun bir veri tabanının hazırlanması
gerekliliği açıktır.
Böyle bir veri tabanının hazırlanması için, bu veri tabanını kullanacak kurumların
mevcut durumunun belirlenmesi, ihtiyaç ve beklentilere uygun bir veri tabanı tasarımı
yapılmalıdır. Çalışmanın bundan sonraki kısmında, pilot bölge olarak seçilen
Eskişehir’de mevcut durumun belirlenmesi için kurumlarla bir anket çalışması
yapılmıştır. Anket çalışması sonuçlarına göre, ihtiyaç ve beklentiler belirlenmiş buna
uygun bir veri tabanı tasarımı yapılmıştır.
35
3.2.2 Mevcut Durumun Belirlenmesi
Sağlıklı kararların oluşturulması ve süreçlerin yönetiminde doğru kararların alınabilmesi
için, bilgi ön koşul olmaktadır. Mevcut sistemde faaliyetlerin en uzun ve en zahmetli
aşamalarını değişik nitelikte ve türde veri toplama ve değerlendirme oluşturmaktadır.
Türkiye’de kurumların faaliyetleri için, ihtiyaç duyulan veriler merkezi hükümet
kuruluşları, valilikler ve belediyelerden sağlanmaktadır. Bu kuruluşlar kendi görev,
hizmet ve faaliyet alanlarına giren konularda, geleneksel metotlarla farklı veri
formatlarında ve kendi ihtiyaçlarına göre veri üretmekte ve kullanmaktadır [2].
Ülkemizde hangi kurum veya kuruluşun hangi nitelikte ve özellikte veri üretebileceği
veya ürettiğine ilişkin bir envanter tablosu veya katalog bulunmamaktadır. Bu durum
birçok verinin farklı standartlarda farklı kurumlar tarafından tekrar tekrar üretilmesini
meydana getirmektedir.
CBS’nin en önemli özelliği, bilgi yönetim sistemleri olarak mekansal verilerin
organizasyonunu sağlamasıdır. CBS; yer altı, yer üstü ve yapı özellikleri hakkında, farklı
kurum ve kuruluşlardan gelen veriler ve farklı meslek disiplinlerinin üretmiş olduğu
verilerin entegrasyonuna yardımcı olur. Bu entegrasyon sadece veriler arasında bir
birleşim değil; farklı kurumlar arasındaki bir ilişki de olabilir. Özellikle afet gibi çok
karmaşık bir konuda ve birçok verinin karıştığı durumlarda organizasyonun en iyi
şekilde yapılması gerekmektedir. Bunun için başlangıç aşamasında iyi bir veri tabanı
tasarımı yapılmalıdır [73]. Böyle bir veri tabanı tasarımı yapabilmek için öncelikle
mevcut durumun saptanması, ihtiyaç ve gereksinimlerin belirlenmesi gerekmektedir.
Mevcut durumu saptayabilmek için Eskişehir İl’inde kurumlar ile bir anket çalışması
yapıldı (EK-A). Bu aşamada incelenen kurumların tüm özellikleri ortaya konmaya
çalışıldı. Bu anket çalışması yapılırken, öncelikle kuruma ait bilgiler, kurumun afet ile
ilgili mevcut kanun, yönetmelik ve mevzuatı, kurumun afet acil durumu ile ilgili görevi
(risk azaltma, hazırlık, kurtarma ve ilk yardım, iyileştirme, yeniden inşaa), organizasyon
şeması, mevcut personel sayısı, iletişim altyapısı, yazılım ve donanım bilgileri ve en
önemlisi mevcut CBS ve UA envanter bilgileri sorgulandı.
36
Anket çalışması yapılırken afet konusunda veri sağlayabilecek ve afette yasal olarak
yetkili ve sorumlu kurum/kuruluşlar seçildi. Anket çalışması yapılan kurum ve
kuruluşlar aşağıdaki gibidir:

Büyükşehir Belediyesi

Odunpazarı Belediyesi

Tepebaşı Belediyesi

Odunpazarı Kaymakamlığı

Tepebaşı Kaymakamlığı

Meteoroloji Bölge Müdürlüğü

Tarım İl Müdürlüğü

Tapu Kadastro

Bayındırlık

Osmangazi Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi (OEDAŞ

ESGAZ

İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü
Toplamda 12 kurum ve kuruluş ile anket çalışması yapıldı. Bundan sonraki aşamada
genelleştirilerek kurumların bağlı oldukları kanun, afet ve acil durum ile ilgili görevleri
ve mevcut durumlarına ilişkin bilgiler sunulacaktır.
3.2.2.1 Belediyeler
Eskişehir İl’inde, Eskişehir Büyükşehir Belediyesi (EBB), Tepebaşı ve Odunpazarı olmak
üzere bir büyükşehir ve iki ilçe belediyesi bulunmaktadır. EBB, 10/7/2004 tarihinde
kabul edilen 5216 sayılı “Büyükşehir Belediyesi Kanuna”’na göre, ilçe belediyelerin ise,
3/7/2005 tarihinde kabul edilen 5393 sayılı “Belediye Kanunu”’na [74] göre yetki ve
sorumlulukları düzenlenmiştir. Büyükşehir Belediyesi Kanunu’na göre, afet ile ilgili
maddeler aşağıda sıralanmıştır;
37

İl düzeyinde yapılan plânlara uygun olarak, doğal afetlerle ilgili plânlamaları ve
diğer hazırlıkları büyükşehir ölçeğinde yapmak. Konut, işyeri, eğlence yeri,
fabrika ve sanayi kuruluşları ile kamu kuruluşlarını yangına ve diğer afetlere
karşı alınacak önlemler yönünden denetlemek, bu konuda mevzuatın
gerektirdiği izin ve ruhsatları vermek,

Afet riski taşıyan veya can ve mal güvenliği açısından tehlike oluşturan binaları,
insandan tahliye etmek ve yıkmak,

Coğrafî ve kent bilgi sistemlerini kurmak.
Belediyeler, “Belediye Kanunu” un [75] 53. maddesi “Acil durum plânlaması” başlığı
altında;

Belediye; yangın, sanayi kazaları, deprem ve diğer doğal afetlerden korunmak veya
bunların zararlarını azaltmak amacıyla beldenin özelliklerini de dikkate alarak
gerekli afet ve acil durum plânlarını yapar, ekip ve donanımı hazırlar,

Acil durum plânlarının hazırlanmasında varsa il ölçeğindeki diğer acil durum
plânlarıyla da koordinasyon sağlanır ve ilgili bakanlık, kamu kuruluşları, meslek
teşekkülleriyle üniversitelerin ve diğer mahallî idarelerin görüşleri alınır,

Plânlar doğrultusunda halkın eğitimi için gerekli önlemler alınarak ikinci fıkrada
sayılan idareler, kurumlar ve örgütlerle ortak programlar yapılabilir,

Belediye, belediye sınırları dışında yangın ve doğal afetler meydana gelmesi
durumunda, bu bölgelere gerekli yardım ve destek sağlayabilir.
Belediye Kanunu’nun 53. maddesinde “Belediye; yangın, sanayi kazaları, deprem ve
diğer doğal afetlerden korunmak veya bunların zararlarını azaltmak amacıyla beldenin
özelliklerini de dikkate alarak gerekli afet ve acil durum plânlarını yapar, ekip ve
donanımı hazırlar, acil durum plânlarının hazırlanmasında varsa il ölçeğindeki diğer acil
durum plânlarıyla da koordinasyon sağlanır ve ilgili bakanlık, kamu kuruluşları, meslek
teşekkülleriyle üniversitelerin ve diğer mahallî idarelerin görüşleri alınır” şeklinde
tanımlanmaktadır [75].
38
Kurumların mevcut durumu incelendiğinde; Tepebaşı Belediyesi bünyesinde 180 adet
bilgisayar, 15 adet server, 149 adet yazıcı, 1 adet kesintisiz güç kaynağı, 30 Terabyte
kapasiteli yedekleme ünitesi ve 1 adet A0 tarayıcısı bulunmaktadır. Kurumun SisKbs ve
SisWord isimli özel CBS yazılımları bulunmaktadır. NetCad ve Autocad kurum
bünyesinde kullanılan CAD yazılımdır. Kurum Oracle veri tabanı yazılımını
kullanmaktadır. Kurum güncel bilgi olarak bina, parsel, numarataj, park ve bahçeler,
mükelleflere ait bilgileri bulundurmaktadır. İmar plan paftaları raster veri olarak
bulunmaktadır.
Odunpazarı Belediyesi’nde yapılan anket sonucunda kurum bünyesinde 25 adet
mühendis, 9 adet teknisyen, 12 adet tekniker, 160 adet işçi, 160 adet memur, 3 adet
peyzaj mimarı, 3 adet şehir plancısı ve 5 adet mimar bulunmaktadır. 20 adet iş
makinası, 5 adet otobüs, 22 adet kamyon, pikap ve binek otomobilden oluşan bir araç
parkı bulunmaktadır. Kurumun afet ve acil durum ile ilgili hiçbir projesi
bulunmamaktadır. Kurum içi ve başka kurumlar ile internet, telefon ve VOIP (Voice
Over Internet Protocol) IP üzerinden haberleşmektedir. Kurumda 350 adet bilgisayar,
11 adet server, 205 adet yazıcı, 4 adet kesintisiz güç kaynağı ve DVD yedek üniteleri
mevcuttur. NetCad ve Belsis kurum kullandığı CBS ve veri tabanı yazılımlarıdır. Kurum
bünyesinde güncel durumda İmar Planları ve Kadastral durum verileri, 2006 yılı
halihazır verileri bulunmaktadır. 2010 yılı uydu görüntüleri mevcuttur.
EBB’nde yapılan anket sonucunda, kurum bünyesinde bir CBS Şube Müdürlüğü
bulunmaktadır. CBS Şube Müdürlüğü 2000 yılında kurulmuş 11 senedir faal bir şekilde
çalışmaktadır. CBS’de kullanılacak ek yazılımlar şube müdürlüğü tarafından üretilmekte
ve belediyenin diğer birimlerinin kullanımı için hazırlanmaktadır.
Kurumun mevcut veya planlanan afet acil durum ile ilgili bir projesi bulunmamaktadır.
EBB, Eskişehir Büyükşehir Belediyesi Su ve Kanalizasyon İdaresi (ESKİ) ile fiber ve metro
internet altyapısı ile haberleşmektedir. Tepebaşı ve Odunpazarı Belediyeleri ile aynı
altyapı olmasına karşın bu alt yapı anketin yapıldığı dönemde kullanılmamaktadır.
Kurum bünyesinde 500 den fazla bilgisayar, 4 adet server, 250 adet yazıcı, 1 adet
kesintisiz güç kaynağı ve kaset sistemi ile çalışan yedekleme ünitesi bulunmaktadır.
Kurum CBS yazılımı olarak ArcGIS’ı kullanmaktadır. Herhangi bir UA yazılımı
39
bulunmamaktadır. NetCAD ve Autocad kurum CAD yazılımlarıdır. DB2 üzerinde kurulu
Spatial ArcSDE kurumun veri tabanı yazılımıdır. Kurumun CBS biriminde güncel olarak
Kent Bilgi Sistemi altyapısı bulunmaktadır. 2010 uydu görüntüsü ve farklı tarihlerde
elde edilmiş hava fotoğrafları kurum mevcut UA verisini oluşturmaktadır. Güncel Kent
Bilgi Sistemi, hem CAD ortamında hem de veri tabanında bulunmaktadır.
Sonuç olarak; EBB ve ilçe belediyelerin mevcut veri kümesi, afete yönelik bir çalışmada
altlık veri olarak kullanılabilir. Ancak farklı CBS yazılımları ile üretilen bu verilerin bir
ortamda birleştirilmesi gerekmektedir. Belediyelerin afet ve acil duruma ilişkin özel bir
çalışması bulunmamaktadır. EBB, CBS Şube Müdürlüğü ile kendi ek yazılımlarını
üretebilmektedir. EBB, Altyapı Bilgi Sistemi’ni hazırlanmış, kimlik paylaşım ve muhtarlık
bilgi sistemi ile nüfus ve vatandaşlık bilgilerini güncel olarak kayıt etmektedir.
3.2.2.2 Kaymakamlıklar
Eskişehir’de Tepebaşı Kaymakamlığı ve Odunpazarı Kaymakamlığı olmak üzere iki
kaymakamlık bulunmaktadır. 5442 sayılı “İl İdaresi Kanunu” nun 27. maddesi
hükümlerince Kaymakam, ilçede Hükümetin temsilcisidir. İlçenin genel idaresinden
kaymakam sorumludur. Adli ve askeri teşkilat hariç bakanlıklara bağlı bütün teşkilatlar
kaymakamın emri altındadır. Aynı kanunun 31. maddesi hükümlerince Kaymakam,
kanun, tüzük yönetmelik ve Hükümet kararlarının neşir ve ilanını, uygulanmasını sağlar,
bunların verdiği yetkileri kullanır ve görevlerini yerine getirir. Kaymakam, valinin
talimat ve emirlerini yürütmekle yükümlüdür [76].
Kaymakamlar 5442 sayılı kanun hükümlerine göre, hükümetin ilçedeki temsilcileridir.
Kaymakamlar, 7269 sayılı “Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak
Tedbirlere Yapılacak Yardımlara Dair Kanun” ve 7126 sayılı “Sivil Savunma Kanunu”
hükümlerini
yerine
getirmekle
yükümlüdür.
Bu
kanun
hükümlerine
göre
Kaymakamlıkların afetin her aşamasında görevi bulunmaktadır. Hazırlık aşamasında
gerekli afet planlarını yapmak ve ilçenin afet konusundaki risk durumunu ortaya
koymak, afet sonrasında ise hayatın normale dönmesi için gerekli koordinasyon ve
eşgüdümü sağlamakla görevlidir [77, 78].
40
Yapılan anket çalışması sonucunda, Odunpazarı ve Tepebaşı Kaymakamlığı’nda görevli
hiçbir mühendis, teknisyen vb. teknik bir personel bulunmamaktadır. Kurumların afet
ile ilgili hiçbir projesi bulunmamaktadır. Kurumlar iç iletişimini Yerel Ağ Bağlantısı (Local
Area Network=LAN) ve kablosuz ağ ile gerçekleştirmektedir. Farklı kurumlar ile telefon,
faks, e-posta ve posta ile haberleşme sağlamaktadır. Kurumların bünyesinde CBS, UA,
CAD ve veri tabanı anlamında hiçbir veri veya yazılım bulunmamaktadır.
Sonuç olarak; kaymakamlıklar ilçede her türlü yetkiye sahip organlardır. Afetin her
aşamasında farklı görevleri mevcuttur. Ancak ne Tepebaşı Kaymakamlığı’nda ne de
Odunpazarı
Kaymakamlığında
CBS’ne
yönelik hiçbir
çalışma
veya envanter
bulunmamaktadır.
3.2.2.3 Meteoroloji Bölge Müdürlüğü
Eskişehir Meteoroloji Bölge Müdürlüğü (EMBM), Devlet Meteoroloji İşleri Genel
Müdürlüğü (DMİGM)’nün Eskişehir’deki temsilcisidir. DMİGM 3254 sayılı “Devlet
Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun”
hükümlerine tabidir. DMİGM’nün Kuruluş Kanunu’nun en önemli özelliği, o ana kadar
hava, su, iklim ve meteorolojiyle ilgili işlerde çalışmak üzere kurulmuş olan askerî ve
sivil tüm kurumları Başbakanlığa bağlı olarak kurulan bu genel müdürlük çatısı altında
toplamasıdır. Meteorolojinin bir görevi de; meteoroloji teşkilâtı bulunmayan yerlerdeki
demiryolu istasyonu, liman, fener, orman mühendisliği teşkilâtı, işleyen maden ocakları
ve jandarma karakollarında yağış ölçümlerinin yaptırılmasını sağlamaktır [79]. DMİ
Genel Müdürlüğü’nün taşra teşkilâtı, 23 Meteoroloji Bölge Müdürlüğü ile bunlara bağlı
60 meydan, 125 sinoptik, 8 radiosonde, 4 radar, insanlı ve/veya insansız klimatolojik
ölçüm yapan 443 istasyondan oluşmaktadır.
Kurum, afet ile ilgili olarak 2935 sayılı Olağanüstü Hal Kanunu ve 7126 sayılı Sivil
Savunma Kanunu hükümlerine tabidir. Kurum özellikle meteorolojik afetlerin önceden
belirlenmesi ve gerekli önlemlerin alınması ile ilgili görevi bulunmaktadır. Çığ, Sel gibi
doğal afetlerde DMİ gerekli uyarıları kamuoyu ve gerekli birimler ile paylaşmak
durumundadır [78, 80]. Kurum, ülke genelinde meteorolojik bilgilendirme ve
önlemlerin alınması ile ilgili görevleri bulunmaktadır. Bunun için Ülke genelinde gözlem
istasyonları kurulmuş ve işletilmektedir.
41
Yapılan anket çalışması sonucunda; 1 Bölge Müdürü, 1 Bölge Müdür Yardımcısı, 2 Şube
Müdürü, 2 Meydan Müdürü, 13 Mühendis, 1 Teknisyen, 7 Tekniker ve 34 diğer
personel görev almaktadır. Kurumun afet ve acil durum ile ilgili bir projesi
bulunmamaktadır. Kurum mevcut ADSL internet altyapısını kullanmaktadır. Başka
kurumlar ile, telefon ve faks kullanılarak haberleşme sağlamaktadır. Kurum bünyesinde
24 bilgisayar, 4 yazıcı ve bir adet kesintisiz güç kaynağı bulunmaktadır. Kurumun hiçbir
CBS, UA verisi bulunmamaktadır. Kurumun bu tür ihtiyaçları, DMİ Genel Müdürlüğü
tarafından
karşılanmaktadır.
Sonuç
olarak;
özellikle
meteorolojik
afetlerin
belirlenmesinde kurum son derece önemli bir mevkidedir.
3.2.2.4 Tarım İl Müdürlüğü
Eskişehir Tarım İl Müdürlüğü Tarım Bakanlığı’na bağlı bir kurumdur. Eskişehir İlinde
tarım ve hayvancılık ile ilgili konularda çalışmalar yürütmektedir. Müdürlük 7 şube
müdürlüğünden oluşmaktadır.
Afet ile ilgili olarak Tarım İl Müdürlüğü’nün bağlı olduğu birçok kanun, mevzuat ve
yönerge bulunmaktadır. 2090 sayılı “Tabii Afetlerden Zarar Gören Çiftçilere Yapılacak
Yardımlar Hakkında Kanun” hükümlerince yangın, yersarsıntısı, yer kayması, fırtına,
taşkın, sel, don, dolu, kuraklık, haşere ve hastalık gibi nedenlerle tarımsal ürünleri,
canlı-cansız (toprak dahil) üretim araçları ve tesisleri zarar gören veya yok olan ve bu
yüzden çalışma ve üretme imkanları önemli ölçülerde bozulan çiftçilere, köylünün
kurmuş olduğu tarımsal amaçlı üretim kooperatiflerine, Devletçe gerekli yardımların
yapılmasını sağlamak ve yapılacak yardımlara ilişkin usulü ve esasları belirlemektir [81].
Ayrıca kurumun;

7269 Sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle
Yapılacak Yardımlara Dair Kanun,

5902 Sayılı Afet Ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının Teşkilat ve Görevleri
Hakkında Kanun,

88/12177 Sayılı Afetlere İlişkin Acil Yardım Teşkili ve Planlamaya Dair Yönetmelik,

Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının 13/04/2010 tarih ve 2903
sayılı genelgesi,
42
hükümlerince afet ile ilgili konularda kanunen yetkili bir kurumdur.
Tarım Orman ve Köy İşleri Bakanlığı’nın 01/04/1988 tarihli 88/12777 nolu “Afetlere
İlişkin Acil Yardım Teşkilatı ve Planlama Esaslarına Dair Yönetmelik” madde 65’te
görevleri şu şekilde sıralanmıştır [82];

Hayvan zayiatını önlemek amacıyla, hayvanları kasaplık ve damızlık olarak tespit
eder, kesim için Et ve Balık Kurumu kombinalarına, bakımları için de tarımsal
işletmelere süratle naklini sağlar. Afet bölgesindeki yem ihtiyacının karşılanması
için gerekli önlemleri alır,

Ölen hayvanların sağlığa zararsız hale getirilmesini ilgili kuruluşlarla birlikte sağlar,

Afet bölgesinde her türlü salgın ve paraziter hayvan hastalıklarına karşı gerekli
tedbirleri alır,

Afetzedelerin yakacak ihtiyacını karşılamak üzere odun, evlerinin onarımı için
kereste, konut, ahır ve samanlık ihtiyaçları için de tomruk tahsis eder,

Afet bölgesinin tohum ve gübre ihtiyaçlarını belirleyerek gerekli tedbirleri alır,

Yardımların afet bölgelerine nakline yardımcı olur,

Afet bölgesinde hasar gören köy yolları ile köy içme suyu arıtma ve dezenfeksiyon
tesislerinin onarımını sağlar, geçici iskan yerlerinin arıtma ve dezenfeksiyon
tesisleri ile birlikte içme suyu ve yol ihtiyaçlarını karşılar,

Geçici iskanın sağlanmasına altyapı, araç, gereç, kısa süreli aydınlatma hizmetleri
yönünde yardımcı olur,

Afetlerden zarar gören çiftçilerin tarım ürünlerinin canlı ve cansız üretim araçları
ve tesislerinin hasar durumlarını tespit eder,

Bu görevleri eksiksiz ve süratle yerine getirmeyi sağlayıcı planları hazırlar, gerekli
direktifleri verir ve izler.
Yapılan anket çalışması sonucunda kurum bünyesinde 1 Müdür, 2 Müdür Yardımcısı, 7
Şube Müdürü
bulunmaktadır. Müdürlük Eskişehir
ilçelerinde de
göstermektedir. İl ve ilçelerin personel durumu Çizelge 3.3’deki gibidir.
43
faaliyetler
Çizelge 3. 3 Tarım İl Müdürlüğü’nün Eskişehir İlçelerindeki personel durumu
Görevi
İl Müdürlüğü
İlçe Müdürlüğü
İl Kontenjanı
Mühendis
57
91
8
Veteriner Hekim
12
39
3
Teknisyen
19
25
1
Tekniker
19
10
1
İşçi
26
5
2
Diğer
40
48
14
Toplam
173
218
29
Kurumda il ve ilçe müdürlüklerinde toplam 34 araç bulunmaktadır. Kurum afet ile ilgili
projeleri planlama aşamasındadır. Kurum içi iletişimi Yerel Ağ Bağlantısı (Local Area
Network=LAN) ve kablosuz ağ ile gerçekleştirmektedir. Farklı kurumlar ile telefon, faks,
e-posta ve posta ile haberleşme sağlamaktadır. Kurum İl ve İlçe müdürlüklerinde
toplam 370 bilgisayar, 210 yazıcı bulunmaktadır. Kurum bünyesinde NetCad-GIS
yazılımı bulunmaktadır. Kurumun herhangi bir UA yazılımı mevcut değildir. Kurumun
kendi bünyesinde kullandığı mevcut veri tabanı yazılımları ise;

Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS)

Mera Bilgi Sitemi (MERBİS)

Veteriner Bilgi Sistemi (TÜRK-VET)

Kontrollü Örtü Altı Kayıt Sistemi

Gıda Güvenliği Bilgi Sistemi

Su Ürünleri Kayıt Sistemi
dir. Bu veri tabanlarında güncel olarak kayıtlar saklanmaktadır. Sonuç olarak, afetin her
aşamasında
görevli
olan
kurumun
afete
yönelik
herhangi
bir
çalışması
bulunmamaktadır. Kurum kendi özelinde tarımsal faaliyetlere yönelik bilgileri mevcut
veri tabanları aracılığı ile güncel tutmaktadır.
44
3.2.2.5 Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü
Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü (TKGM), ülke genelindeki taşınmazlara ilişkin mülkiyet
bilgilerini devlet güvencesi altında muhafaza etmek, güncellemek ve hizmet sunmak
gibi görevleri olan bir kurumdur. Bu kurum taşınmazlara yönelik politikaları belirleyen
ve yöneten bir kurum niteliğindedir.
TKGM’nün ana görevleri, yasalarla belirlenmiş olan; taşınmaz mallarla ilgili akitler ve
her türlü tescil işlemini yapmak, tapu sicillerinin düzenlenmesi için temel prensipleri
tespit etmek, tesis kadastrosu yaparak, taşınmazların hukuki ve teknik durumlarını
belirlemek ve bunları güncel tutmaktır. 21 Haziran 1987 tarih ve 3402 sayılı Kanuna
göre kadastronun amacı, Türk Medeni Kanunun hükümlerine uygun olarak taşınmaz
malların mülkiyet haklarını tesis etmek ve kadastral haritalarını yapmaktır [83]. Bu
çalışmalar sonucunda parsellerin geometrik konumları ve hukuksal durumları
belirlenmekte ve devletin sorumluluğu altında modern tapu sicili oluşturulmaktadır.
Bu tanımlama çerçevesinde;

Tapulu gayrimenkullerin tapularının yenilenmesi,

Tapusuz gayrimenkullerin tapuya bağlanması,

Yaşatma, güncel tutma, yenileme,

Tescile konu her türlü harita ve planların kontrolü ve arşivlenmesi,

Taleplerin karşılanması,

Kadastronun kapsamındaki hizmetler arasında bulunmaktadır.
Kurum ülke genelinde nirengi ağı çalışmalarını tamamlamıştır.
Kurumun 6083 sayılı “Tapu Ve Kadastro Genel Müdürlüğü Teşkilat ve Görevleri
Hakkında Kanun”’un 5. maddesinde afet ile ilgili olarak; “Talebe bağlı işlemler ile imar,
toprak ve tarım reformu, arazi toplulaştırması, afet ve diğer sebeplerle meydana gelen
zemin düzenlemeleri ve değişikliklerin tescili ile ilgili teknik işlerin yapılmasını
planlamak, izlemek ve gerekli tedbirleri almak” denilmektedir [84].
Yapılan anket çalışması sonucunda kurum bünyesinde 1 müdür, 3 kontrol mühendisi, 4
kadastro memuru, 5 tekniker, 19 teknisyen, 1 kadastro üyesi, 1 büro personeli ve 3 işçi
45
olmak üzere 37 personeli bulunmaktadır. Kurum bünyesinde 2 adet araç
bulunmaktadır. Kurumun afet ve acil durum ile ilgili hiçbir projesi bulunmamaktadır.
Kurum, iç haberleşmeyi yerel ağ bağlantısı ile başka kurumlarla telefon ile haberleşme
sağlamaktadır. Kurum bünyesinde 25 bilgisayar, 1 server, 10 yazıcı, 2 GPS ve 4
elektronik takeometre bulunmaktadır. Kurum CBS yazılımı olarak NETCAD yazılımını
kullanmaktadır. Kurum bünyesinde hiçbir UA yazılımı bulunmamaktadır. Kurumun
TAKBIS ortamında mülkiyet ile ilgili güncel sayısal ve sözel bilgileri bulunmaktadır.
Sonuç olarak; kurumun afet ile ilgili net bir görevi bulunmamasına karşın, TAKBIS
projesi ile özellikle afet öncesi yapılacak çalışmalarda çok önemli bir veri kaynağı
oluşturacak bir altyapıya sahip bulunmaktadır. Bu veri kümesi kullanılarak afet öncesi
ve afet sonrası mülkiyet sınırları ve mülkiyet bilgileri en doğru bir şekilde bu kurumdan
sağlanacaktır.
3.2.2.6 Bayındırlık ve İskan İl Müdürlüğü
Bayındırlık ve İskan İl Müdürlüğü; Bayındırlık ve İskan Bakanlığı’nın ildeki temsilcisidir.
Bayındırlık ve İskan Bakanlığı; 209 sayılı kanun hükmünde kararname ile, 180 sayılı
Bayındırlık ve İskan Bakanlığının “Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki Kanun Hükmündeki
Kararname”’nin bazı hükümlerinde değişiklik yapılarak yeniden teşkilatlanmıştır. Bu
teşkilatlanmaya göre Müdürlük; Ana hizmet birimleri olarak yer alan Yapı İşleri Genel
Müdürlüğü, Teknik Araştırma ve Uygulama Genel Müdürlüğü’nün, Eskişehir ilindeki
hizmetlerinin yürütülmesi ile ilgili görevleri yapmaktadır [85, 86].
Yapı İşleri Genel Müdürlüğü’nün afet ile ilgili görevi; madde 9, g bendine göre afetle
ilgili daimi iskan yerleşmelerinde imar planlarını ve alt yapı tesisleri planlarını ve
bunlara ait etüd, harita, proje ve keşifleri yapmak veya yaptırmak, re'sen onaylamak
veya onaylanmasını sağlamak, inşaat işlerini yapmak veya yaptırmaktır. Teknik
Araştırma ve Uygulama Genel Müdürlüğü’nün afet ile ilgili görevi; madde 12, b bedine
göre Deprem zararlarının azaltılması konusunda araştırmalar yapmak, depremleri ve
etkilerini incelemek, elde edilen sonuçlara göre Türkiye'nin deprem durumunu
gösteren yayınları ve haritaları hazırlamak, geliştirmek, deprem bölgelerinde inşa
edilecek yapılarla ilgili tedbirleri, inşaat tekniklerini ve bu yapıların projelendirme
esaslarını belirlemektir. Aynı maddenin c bendine göre Türkiye'de kurulu bulunan
46
deprem kayıt şebekesi ve kuvvetli yer hareketi kayıt şebekelerinin ülke ihtiyacına cevap
verecek şekilde geliştirilmesini sağlamak, mevcut şebekelerin bakım ve onarımı ile bu
şebekelerde kullanılan cihazların geliştirilmesi, yaptırılması için çalışmalar yapmak ve
yaptırmaktır [86].
Bayındırlık ve İskan Bakanlığı, 7269 sayılı “Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla
Alınacak Tedbirlere Yapılacak Yardımlara Dair Kanun” 1. maddesi uyarınca, Deprem
(yer sarsıntısı), yangın, su baskını, yer kayması, kaya düşmesi, çığ, tasman ve benzeri
afetlerde; yapıları ve kamu tesisleri genel hayata etkili olacak derecede zarar gören
veya görmesi muhtemel olan yerlerde alınacak tedbirlerle yapılacak yardımlar hakkında
bu kanun hükümleri uygulanır. Afete uğrayan meskûn yerlerin büyüklüğü o yerin
tamamında veya bir kesiminde yıkılan, oturulmaz hale gelen bina sayısı, zarar gören
yapı ve tesislerin genel hayata etki derecesi, mahallin ekonomik ve sosyal özellikleri,
zararın kamu oyundaki tepkisi, normal hayat düzenindeki aksamalar ve benzeri
hususlar göz önünde tutulmak suretiyle afetlerin genel hayata etkililiğine ilişkin temel
kurallar, İçişleri ve Maliye Bakanlıklarının mütalaaları da alınarak İmar ve İskan
Bakanlığınca hazırlanacak bir yönetmelikle belirtilir [77].
Bayındırlık ve İskan Müdürlüğü’ne bağlı iller İl Afet Büroları kurulur. Bu büroların görevi
88/12777 nolu “Afetlere İlişkin Acil Yardım Teşkilatı ve Planlama Esaslarına Dair
Yönetmelik”’te belirtilmiştir. Bu yönetmeliğin 15. maddesine göre İl kurtarma ve
yardım komitesi afet bürosunun görevleri:

İl ve ilçe acil yardım planlarının onaylanmasını, çoğaltılmasını, ilgili yerlere
gönderilmesini ve saklanmasını sağlar,

Planlarda olabilecek değişiklikleri izler ve ilgili yerlere bildirir,

Hizmet gruplarında görev alacak kimselere afetten önce verilmesi gereken bilgileri
ulaştırır,

Komite ile her hizmet grubunun üye ve servis başkanlarının ev ve iş adres ve
telefon numaralarını gösterir cetvelleri hazırlar, ilgililere verir ve dosyasında
saklar,
47

Acil Yardım Teşkilat Şemasının, komitenin uygun göreceği yerlere asılmasını
sağlamaktır,
Yönetmeliğin 62. maddesinde; Bayındırlık ve İskan Bakanlığının görevleri:

Afet haberlerinin alınmasından sonra bölgeye ihtiyaca göre acil yardım ödeneği
gönderir,

Gerektiğinde, Afetler Merkez Koordinasyon Kurulunu göreve çağırır,

Yapılacak ön hasar tespitlerine yardımcı olur,

Kızılay'ca sağlanacak çadırlı geçici iskan dışında, prefabrike ile kiralama veya resmi
kuruluşlardan bina tahsisi yaptırmak suretiyle, afet bölgesi içinde ve dışında
geçici iskanı sağlar,

Geçici iskan yerlerini belirler, gereken önlemleri aldırır ve gerekirse afetzedelere
nakdi yardımda bulunur,

Afet nedeniyle yapılacak yurt içi ve yurt dışı bağışlar için ilgili bankalarda hesap
açtırır ve bu konuda gerekli koordineyi sağlar,

Afetin nedenlerini, etki sahasını, sonuçlarını, sınırlarını ve bölgede afet zararlarını
azaltacak tedbirleri belirler ve ilgili kuruluşlara duyurur,

Özel ve resmi binaların kesin hasar tespitlerini yaptırır, bu tespit sonuçlarını ilgili
kuruluşlara duyurur,

Hasar tespit sonuçlarına göre can ve mal kaybına neden olabilecek yıktırılması
gereken binalara ait raporları düzenler ve ilgililere bildirir,

Afet nedeniyle bölgedeki belediyelerin elektrik, içme suyu ve kanalizasyon
tesislerinde meydana gelen hasarın tespitini yapar, onarımına yardımcı olur,

Afet bölgesindeki il ve devlet yollarında ve sanat yapılarında meydana gelen
hasarları süratle giderip, kısa sürede ulaşımı sağlar,

Baraj, nehir ve gölet taşması sonucu su baskınından etkilenebilecek bölgeleri
belirler, askeri ve sivil makamlar aracılığı ile halkın uyarılmasını sağlar ve gerekli
önlemleri ilgili kuruluşlarla işbirliği yaparak alır,
48

Acil yardım süresi sonunda Afetler Fonu'ndan sağlanan veya afetlere hibe edilen
malzemeden arta kalanlarının tasfiyesi ile ilgili yönerge hazırlar,

Afet bölgesi halkının eğitilmesi için eğitim programları hazırlar veya hazırlatır,

Bu görevleri eksiksiz ve süratle yerine getirmeyi sağlayıcı planlar hazırlar, gerekli
direktifleri verir ve izler,
şeklinde tanımlanmıştır [82].
Aynı Yönetmeliğin 16. maddesinde Acil Hizmet Grupları’nın görevleri tanımlanmıştır.
Bu maddeye göre 9 adet hizmet grubu tanımlanmıştır. Bayındırlık ve İskan Müdürlüğü
bu hizmet gruplarından dört tanesinde görev almaktadır [82]. Bu gruplar;

Ulaşım Hizmet Grubu

Kurtarma ve Yıkıntıları Kaldırma Hizmetleri Grubu

Ön Hasar Tespit ve Geçici İskan Hizmetleri Grubu

Satın alma, Kiralama, El Koyma ve Dağıtım Hizmetleri Grubu
dur. İlde meydana gelecek bir afet durumunda kurum yukarıda belirtilen grup
hizmetlerinden sorumlu bir kuruluş olarak görev alacaktır.
Yapılan anket çalışması sonucunda kurum bünyesinde 1 Müdür, 3 Müdür Yardımcısı, 6
Şube Müdürü olmak üzere ve bu birimlere bağlı olarak; 56 Memur Personel 22 İşçi
Personel olmak üzere toplam 78 personel çalışmaktadır. Bu personellerin 42’si
mühendis, 4’ü teknisyen, 4’ü tekniker olarak görev almaktadır. Kurum bünyesinde 4
adet araç bulunmaktadır. Kurumun afet ve acil durum ile ilgili hiçbir projesi
bulunmamaktadır. Kurum içi iletişimi Yerel Ağ Bağlantısı (Local Area Network=LAN) ile
gerçekleştirmektedir. Farklı kurumlar ile telefon ve faks ile haberleşme sağlamaktadır.
Kurumda 65 bilgisayar, 32 yazıcı bulunmaktadır. Kurumun herhangi bir server veya
yedekleme ünitesi bulunmamaktadır. Kurumun elinde mevcut olan herhangi bir CBS ve
UA yazılımı bulunmamaktadır. Netcad ve Autocad kurumun kullandığı CAD
yazılımlarıdır. Kurumda kıyı kenar çizgisi tespiti için CBS çalışmaları yeni başlamıştır.
Kurumun elinde hiçbir UA verisi mevcut değildir. Kurum bünyesinde 1/1000 ölçekli
halihazır haritalar mevcuttur.
49
Sonuç olarak Bayındırlık ve İskan Müdürlüğü; herhangi bir afet durumunda yüksek
yetkiye ve meydana gelecek olası bir afet durumunda, afet öncesi ve sonrası önemli
görevlere sahip olan bir kurumdur. Ancak kurunun elinde mevcut CBS ve UA ile ilgili
hiçbir envanter bulunmamaktadır.
3.2.2.7 Osmangazi Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi (OEDAŞ)
Özelleştirme Yüksek Kurulu'nun 02.04.2005 tarihli ve 2004/22 sayılı kararı ile
özelleştirme kapsam ve programına alınan Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi'nin
hissedarı olduğu Osmangazi Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi, 4046 sayılı Kanunun 20/A
Maddesine istinaden bu Kanun Hükümlerine uygun olarak 01.03.2005 tarihinde
faaliyete geçmiştir [87].
Kurum afet ile ilgili durumlarda 88/12777 Sayılı Afetlere İlişkin Acil Yardım Teşkilatı ve
Planlama Esaslarına Dair Yönetmelik hükümlerine bağlıdır. Bu yönetmeliğin Elektrik, Su
ve Kanalizasyon Hizmetleri Grubu başlığı altında yer alan 41. madde de bu gurubun
görevleri aşağıdaki gibi sıralanmıştır[82].

Bozulan, elektrik, su ve kanalizasyon tesislerinin acil onarımını yapar, yaptırır ve
devamlı hizmet vermesini sağlar,

Geçici İskan ünitelerinin, su, aydınlatma ve kanalizasyon tesislerinin ihtiyacını
sağlar ve bu tesislerin kontrolünü yapar,

İçme kullanma sularının arıtım ve dezenfeksiyonunu sağlar,

Önemli tesislerin kısa sürede devreye girmesi için gerekli tedbirleri alır,

İl, İlçe, köy ve diğer yerleşim ünitelerinin elektrik, su ve kanalizasyon tesislerinin
durumunu gösterir plan, bilgi ve cetvelleri düzenler,

İl dahilindeki mevcut aydınlatma, araç ve gereçlere sahip olan kuruluşlar ile bu araç
ve gereçlerin kapasitelerini tespit ederek çizelgeler düzenler,

Köylerin elektrik durumunu tespit edip örnek forma işler,

Elektrik tesisatı onarım ve bakım atölyelerine ait listeler düzenler.
50
Yapılan anket çalışması sonucunda kurum bünyesinde 10 mühendis, 58 teknisyen, 15
tekniker, 73 işçi olmak üzere toplam 156 personeli bulunmaktadır. Kurum bünyesinde
14 adet (1 Adet 4x4, 13 adet binek otomobil) araç bulunmaktadır. Kurumun afet ve acil
durum ile ilgili herhangi bir projesi bulunmamaktadır. Kurum, iç haberleşmeyi metro
eternet
altyapısını
kullanarak,
başka
kurumlar
ile
telsiz
ve
internet
ile
haberleşmektedir. Kurum bünyesinde 120 adet bilgisayar, 117 adet yazıcı, 10 kVA’lık
kesintisiz güç kaynağı ve Ankara TEDAŞ’da yedekleme ünitesi bulunmaktadır. Kurum
TEDAŞ
tarafından
elektrifikasyon
geliştirilen
verilerini
CBS
sistemleri
kullanmaktadır.
ortamında
güncelleme
Kurum
Eskişehir’in
çalışmalarına
başlamış
durumdadır. Kurumun hiçbir UA verisi bulunmamaktadır. Kurum Eskişehir İl
Merkezinde enerjinin takibi ve uzaktan açma-kapama yapabilen Scada Merkezini 2012
sonu itibariyle çalıştıracaktır. CBS imkanları ile kurum projelendirme işlemlerini 2012
Haziran itibariyle yapılabilecek duruma gelecektir. Çağrı Merkezi kurma çalışmaları
devam etmekte olup, kuruma ait 24 saat hizmet veren çağrı merkezi 2012 Haziran
itibariyle devreye girmesi planlanmaktadır.
Sonuç olarak; kurumun afet acil durum ile ilgili yeniden İnşaa alanında görevi olup, bu
kapsamda afet durumunda, enerji güvenliğini ve sürekliliğini yürütmek için gerekli
çalışmaları yapmaktadır. Ayrıca kurum afet öncesinde enerji nakil hatları altlıklarının
üretilmesi, afet anında ise elektrik kesintisinin yapılabilecek donanıma sahip olması
kurumun olası bir afete hazırlıklı olması açısından son derece önem arz etmektedir.
3.2.2.8 Eskişehir Doğal Gaz Dağıtım A.Ş. (ESGAZ)
ESGAZ 1990'da, Eskişehir Organize Sanayi Bölgesi’ne doğalgaz verilmesi amacıyla doğal
gaz almaya başlamıştır. 1994 yılında yoğun hava kirliliği nedeniyle, şehir merkezindeki
sanayi kuruluşlarının ve büyük tüketicilerin de doğal gaz kullanmasına karar verilmiştir.
1995 yılında, doğalgazla ilgili çalışmalar 60.000 konutu kapsayan Kentsel Doğalgaz
Şebekesinin yapım ihalesi ile devam ettirilmiş ve 1997 yılında tamamlanmıştır [87].
4646 sayılı “Doğal Gaz Piyasası Kanunun” Geçici 3.maddesine istinasden bu tarihte
BOTAŞ
bünyesinde
faaliyet
göstermekte
olan
Bursa
Müdürlüklerinin Özelleştirilmesine karar verilmiştir [88].
51
ve
Eskişehir
İşletme
ESGAZ “Acil Durum Önleme ve Müdahale Süreci” isimli kendi bünyesinde bir
yönetmelik çıkarmıştır. Bu sürecin amacı, acil durumları, bunlara karşı alınacak
önlemleri, yapılacak müdahaleleri ve acil durum müdahale ekiplerinin kuruluş
esaslarını tanımlamaktır. Kurum acil durumlarda olabilecek risklerin önceden
belirlenmesi ve hazırlıkların kontrol edilmesi amacıyla idari binada ve depoda
tatbikatlar yapmakta, olası afet öncesinde önlemler almak, afet sırasında gerekli erken
uyarı sistemlerini oluşturmak ve afetten sonra afet zedelere yardım ederek hayatın
biran önce normal seyrine kavuşturulması için gerekli önlemleri almaktadır.
Yapılan anket sonucunda, müdürlüğün 6 adet makine mühendisi, 1 adet makine ve 2
adet elektrik teknikeri, 12 adet teknisyen, 23 idari hizmetlerden sorumlu memur ve 1
adet doktor olmak üzere toplamda 46 adet personeli bulunmaktadır. Bu personelin 12
adedi afet anında görevlendirilecek personel listesindedir. Müdürlük bünyesinde 4 adet
araç bulunmaktadır. Müdürlüğün afet ve acil durum ile ilgili bir projesi
bulunmamaktadır. Müdürlük bünyesinde 50 adet bilgisayar, 10 adet server, 27 adet
yazıcı, 2 adet kesintisiz güç kaynağı, bir adet Sun SL24 model yedekleme ünitesi
bulunmaktadır. Mapinfo müdürlüğün kullandığı CBS yazılımıdır. Müdürlük bünyesinde
SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition) isimli Veri Tabanlı Kontrol ve
Gözetleme Sistemi bulunmaktadır. Bu kontrol sistemi sayesinde, tesise ait tüm
ekipmanların kontrolü, üretim planlaması, çevre kontrol ünitelerinden yardımcı
işletmelere kadar tüm birimlerin otomatik kontrolü ve gözlenmesi sağlanabilmektedir.
Anlık olay ve alarmları saklayarak geçmişte meydana gelen olayları da tekrar günün
tarihinde ve saatinde gözlenebilmesine olanak sağlayan bir sistemdir. Oracle
müdürlüğün kullandığı veri tabanı yazılımıdır. Müdürlüğün 2004 yılı şebeke ve halihazır
verileri CBS, CAD ve veri tabanı olarak bulunmaktadır.
Sonuç olarak; herhangi bir afet durumunda müdürlüğün kullanabileceği bir yönetmelik
bulunmaktadır. Afet bilgi sistemine altlık oluşturma amacıyla doğal gaz şebeke hattı,
kullanılabilir bir veri niteliğindedir. Bu verinin güncelliği müdürlük tarafından
sağlanmalıdır.
52
3.2.2.9 Afet ve Acil Durum Müdürlüğü
Eskişehir Afet ve Acil Durum Müdürlüğü, T.C. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi
Başkanlığı’nın ildeki temsilcisidir. 5902 sayılı “Afet ve Acil Durum Yönetimi
Başkanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun”'un geçici 2. maddesine istinaden,
Afet ve Acil Durum Yüksek Kurulunun 16.12.2009 tarih ve 1 sayılı Kararı ile Afet ve Acil
Durum Yönetimi Başkanlığı'nın 17.12.2009 tarihi itibariyle faaliyete geçmesi
kararlaştırılmıştır [89]. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının faaliyete geçmesiyle
birlikte; Türkiye Acil Durum Yönetimi Genel Müdürlüğü, Afet İşleri Genel Müdürlüğü ve
Sivil Savunma Genel Müdürlüğü kapatılmıştır. Yeni kurulan Başbakanlık Afet ve Acil
Durum Yönetimi Başkanlığı’nın 6 daire başkanlığı bulunmaktadır [89]. Bu başkanlıklar;

Planlama ve Zarar Azaltma Dairesi Başkanlığı

Müdahale Dairesi Başkanlığı

İyileştirme Dairesi Başkanlığı

Sivil Savunma Dairesi Başkanlığı

Deprem Dairesi Başkanlığı

Yönetim Hizmetleri Dairesi Başkanlığı
dır. Her bir başkanlığın afet ile ilgili çok ciddi görev ve yükümlülükleri bulunmaktadır.
Deprem Dairesi Başkanlığının Görevleri aşağıdaki gibi sıralanabilir [89]:

Depreme hazırlık, müdahale, deprem riski yönetimi,

Depremde zarara uğraması muhtemel yerler ile zarara uğramış yerlerin imar, plan
ve proje işlemlerinin yürütülmesi,

Depreme hazırlık, müdahale ve iyileştirme aşamalarında kullanılabilecek kamu,
özel ve sivil toplum kuruluşları ile yabancı kişi ve kuruluşlara ait her türlü
kaynakların tespiti ve etkin kullanımı,

Depremler hakkında halkın bilgilendirilmesi, konularında uygulanacak politikaları
belirlemek, takip etmek, değerlendirmek ve depremle ilgili hizmetlerin
yürütülmesinde Başkanlığın diğer birimlerine danışmanlık yapmaktır.
53
Kurumun afet ve acil durum ile ilgili görevleri 5902 sayılı Afet ve Acil Durum Yönetimi
Başkanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'un 18. maddesinde tanımlanmıştır.
Bu madde de “İllerde, il özel idaresi bünyesinde, valiye bağlı il afet ve acil durum
müdürlükleri kurulur, Müdürlüğün sevk ve idaresinden vali sorumludur” denilmektedir
[89]. Bu kanun uyarınca İl afet ve acil durum müdürlüklerinin görevleri şunlardır [89]:

İlin afet ve acil durum tehlike ve risklerini belirlemek,

Afet ve acil durum önleme ve müdahale il planlarını, mahalli idareler ile kamu
kurum ve kuruşlarıyla işbirliği ve koordinasyon içinde yapmak ve uygulamak,

İl afet ve acil durum yönetimi merkezini yönetmek,

Afet ve acil durumlarda meydana gelen kayıp ve hasarı tespit etmek,

Afet ve acil durumlara ilişkin eğitim faaliyetlerini yapmak veya yaptırmak

Sivil toplum kuruluşları ile gönüllü kişilerin afet ve acil durum yönetimi ile ilgili
akreditasyonunu yapmak ve belgelendirmek,

İl ve ilçe düzeyinde sivil savunma planlarını hazırlamak ve uygulamak,

Afet ve acil durumlarda, gerekli arama ve kurtarma malzemeleri ile halkın barınma,
beslenme, sağlık ihtiyaçlarının karşılanmasında kullanılacak gıda, araç, gereç ve
malzemeler için depolar kurmak ve yönetmek,

İlgili mevzuatta yer alan seferberlik ve savaş hazırlıkları ile sivil savunma
hizmetlerine ilişkin görevleri ilde yerine getirmek,

Yıllık bütçe teklifini hazırlamak,

İl kurtarma ve yardım komitesinin sekretaryasını yapmak,

Kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer maddelerin tespiti, teşhisi ve arındırması
ile ilgili hizmetleri yürütmek, ilgili kurum ve kuruluşlar arasında işbirliği ve
koordinasyonu sağlamak,

Başkanın ve valinin vereceği diğer görevleri yapmaktır.
Yapılan anket çalışması sonucunda kurum bünyesinde 1 Müdür, 6 Mühendis, 1 Mimar,
24 Teknisyen, 1 Tekniker, 1 İşçi ve 14 diğer amaçlı personel bulunmaktadır. Kurum
54
bünyesinde 4 adet araç bulunmaktadır. Kurum afet ve acil durum ile ilgili projeleri
bulunmayıp, planlama aşamasındadır. Kurum içi iletişim internet altyapısı ile
sağlanmaktadır. Başka kurum ve kuruluşlar ile telefon, faks, internet ve telsiz altyapısını
kullanmaktadır. Kurum bünyesinde 19 bilgisayar, 9 yazıcı bulunmaktadır. Kurumun CBS,
UA, veri tabanı ve CAD ile ilgili hiçbir yazılımı ve verisi bulunmamaktadır.
Sonuç olarak; afet konusunda kanunen son derece büyüt yetki ve görevlere sahip,
afetin her aşamasında görevli olan bir kurumdur. Bu kadar yetkiye sahip olmasına
rağmen kurum henüz yeni yapılanma aşamasındadır. Kurum bünyesinde CBS ile ilgili
çalışmalar planlama aşamasındadır.
Çalışma kapsamında yapılan anket çalışması sonucu kurumların mevcut veri ve
envanter durumu Çizelge 3.4’te özet olarak gösterilmiştir.
Çizelge 3. 4 Eskişehir İl’indeki kurumların mevcut envanter durumu
CBS Verisi
UA Verisi
Veri Tabanı
Verisi
Mevcut
Mevcut
Mevcut
(Güncel)
(Güncel)
(Güncel)
Mevcut
Mevcut
Mevcut
(2006)
(2010)
(2006)
Mevcut
Mevcut
Mevcut
(Güncel)
(Güncel)
(Güncel)
Odunpazarı
Kaymakamlığı
Yok
Yok
Yok
Tepebaşı Kaymakamlığı
Yok
Yok
Yok
Meteoroloji Bölge
Müdürlüğü
Yok
Yok
Yok
Tarım İl Müdürlüğü
Yok
Yok
Yok
Kurum Adı
Büyükşehir Belediyesi
Odunpazarı Belediyesi
Tepebaşı Belediyesi
Tapu Kadastro
Mevcut
(Güncel)
55
Yok
Mevcut
(Güncel)
Bayındırlık
Başlangıç
Yok
Halihazır
Haritalar
OEDAŞ
Yok
Yok
Yok
Mevcut
ESGAZ
Yok
(2004)
İl Afet Yönetimi
Yok
Yok
Mevcut
(2004)
Yok
Çizelgeden de görüldüğü üzere, birçok kurumda CBS veya UA’ya yönelik hiçbir çalışma
yoktur. Belediyelerde kent bilgi sistemine altlık teşkil edecek veriler bulunmasına karşın
afete yönelik olarak özel bir çalışma yoktur. Özellikle afet açısından çok önemli bir yere
sahip
olan
yerbilimleri
veya
üstyapıya
ilişkin
hiçbir
envanter
çalışması
bulunmamaktadır. Bu kapsamda kurumların ihtiyaç ve beklentilerinin saptanması ve bu
gereksinimlere göre bir veri tabanı tasarımının yapılması gerekmektedir.
3.2.3 İhtiyaçlar ve Beklentilerin Saptanması
Bölüm 3.2.2’de kurum bazında yapılan anket çalışmasından elde edilen bilgiler ışığında
kurumların ihtiyaç ve beklentileri aşağıdaki gibi sıralanabilir;

Kurum ve kuruluşlar kanun ve mevzuat açısından incelendiğinde afet yönetimine
ilişkin çok fazla yetkiye sahiplerdir. Ancak kurumlarda neredeyse afete yönelik
hiçbir veri ve envanter bulunmadığı görülmüştür. İhtiyaç duyulan verilerin elde
edilmesine yönelik, veri tekrarını önleyecek bir yapının oluşturulması
gerekmektedir,

Belediyelerde oluşturulan kent bilgi sistemi altlığında, her belediye kendi istekleri
doğrultusunda veri toplamaktadır. Bu durum birçok açıdan veri tekrarını
oluşturmakta, kaynak ve enerjinin boşa harcanmasını meydana getirmektedir,

Birçok kurumun temelde ihtiyaç duyduğu veriler ortaktır. Ancak, hangi kurumun
hangi görevi üstleneceği, hangi kurumun hangi özellikte ve hangi standartlarda
veri üreteceği net bir şekilde tanımlamamıştır,
56

Özellikle afet konusunda kurumların yetkilerinin yeniden düzenleneceği ve hangi
verileri ne tür özelliklerde üretmeleri gerektiğini belirten mevzuat ve
yönetmeliklere ihtiyaç bulunmaktadır,

Kurumlar arası veri paylaşımı ve iletişimi son derece eksik hatta kopuktur. Bundan
dolayı veri alış-verişi teknik açılardan mümkün olmamaktadır,

Özellikle kamu kuruluşlarımızda veri üretme, depolama ve güncellemeye yönelik
personel, donanım ve yazılım eksikliği bulunmaktadır,

Afete yönelik olarak bir veri toplama prosedürü ve standartının olmadığı hatta
birçok kurumda bilgi sisteminin olmadığı görülmektedir.
Kurumlarda görülen bu eksikliklerin giderilebilmesi için doğru bir sistem tasarımına
gereksinim vardır. Bu doğrultuda oluşturulacak sistemin, öncelikle yerleşime açılacak
alanların planlanmasında güvenilir kararlar alma ve alana özgü sorunların tespit ve
çözümüne ilişkin kullanıcıların ihtiyaç duyduğu veri toplama yöntemini ortaya koyacak,
veri tekrarını ortadan kaldıracak entegre bir sistem olmalıdır. Doğru veri, kolay elde
edilemeyen, zor şartlarda üretilen, kıymetli bir bilgidir. Bu açıdan değerlendirildiğinde
oluşturulacak sistem ve CBS imkanları ile kurum ve kuruluşlar arası işbirliği, bilgi
paylaşımı, farklı meslek disiplinlerinden gelen verilerin birleştiği, kısaca doğru bilgiye
nasıl ulaşılacağı belirlenmiş olacaktır.
3.3
Sistem Tasarımı
Yapılan çalışmalar ve araştırmalar sonucunda, ülkemizde özellikle afet öncesi
çalışmaların yetersiz olduğu görülmektedir. Bunun en büyük göstergesi küçük bir afetin
bile ülkemizde çok büyük zararlara sebebiyet vermesidir. Afet öncesine temel
oluşturacak çalışmalardaki eksiklikler, daha sonraki (afet anı ve afet sonrası) çalışmaları
olumsuz şekilde etkilemektedir.
Afetle etkin bir şekilde mücadele edebilmek için en öncelikli gereksinim bilgidir. Karar
verici pozisyonundaki kişilerin doğru bilgiye zamanında ulaşabilmeleri için gerekli
teknik altyapı oluşturulmalıdır [90]. Afet yönetimi çalışmalarının takibi ve yönetilmesi,
mevcut duruma ait güncel bilgilerin saptanması ve veri tabanı oluşturularak farklı
57
kurumların beraber kullanabileceği ayrıntılı bir bilgi sisteminin oluşturulmasına bağlıdır
[91].
Afete yönelik kullanılabilir bir yapıyı oluşturabilmek için öncelikle kurumlar arası
işbirliğinin sağlanması gerekmektedir. Özellikle belediyeler ile sağlanan işbirliği
sonucunda, kent bilgi sistemi oluşturulmalı ve bunun ardından bu kent bilgi sistemi ile
entegre olabilecek zemin bilgisi ve yapı bilgisinin kurularak bütünleşik bir afet (deprem)
bilgi sisteminin alt yapısı oluşturulmalıdır. Bu afet bilgi sistemi yeni bilgilerin ilavesiyle
geliştirilmeli ve yaşayan yeryüzünde, dinamik bir yapıya sahip olmalıdır.
2010 Deprem Araştırma Komisyonunun Raporu’na göre [6] afet ile ilgili çalışmalarda,
kurumlar arası koordinasyon eksikliği belirtilmiş, konuların ve kurumların önceliklerinin
belirlenmesi; birlikte çalışma esaslarını ve performansının ölçülmesini sağlayacak bir
koordinasyon anlayışı ve koordinasyon hukuku geliştirilmesi gerekliliği vurgulanmıştır.
Afet yönetimi çalışmalarının takibi ve yönetilmesi, mevcut duruma ait güncel bilgilerin
saptanmasına ve farklı kurumların beraber kullanabileceği ayrıntılı bir bilgi sisteminin
oluşturulmasına bağlıdır. Afet yönetimi için sağlıklı, güvenilir ve güncel verinin en hızlı
bir şekilde üretilmesi ve koordinasyon merkezine iletilerek uygulamaya yönelik
çalışmaların başlatılmasına imkan sağlayacak altlık bir bilgi sistemi geliştirilmelidir. Bu
sistem devamlı kendini yenileyebilir, güncellenen verilere göre geliştirilebilir bir sistem
olmalıdır [91].
Afet yönetimi çok aktörlü ve çok aşamalı bir süreçtir. Merkezi ve yerel yönetim,
uluslararası kuruluşlar, meslek odaları, sivil toplum örgütleri, özel sektör, üniversiteler
ve vatandaşlar bu sürecin aktörlerini, önleme ve zarar azaltma, hazırlıklı olma, tahmin
ve uyarı, kurtarma ve ilk yardım, iyileştirme, yeniden inşa etme süreçlerini içerir.
Bundan dolayı CBS ortamında güncel ve doğru bilgiye ihtiyaç duyulmaktadır. Kurumlar
ellerindeki güncel veriyi paylaşmalıdır. Verilerin güncellenme işi ise kurumların kendi iç
dinamikleri vasıtasıyla gerçekleştirilebilir. Eskişehir örneğinde bütünleşik afet (deprem)
bilgi sisteminde güncel veriyi sağlayacak kurum ve kuruluşlar aşağıdaki gibi sıralanabilir;

Yerel Yönetimler
o
Büyükşehir Belediyesi
58
o
Tepebaşı Belediyesi
o
Odunpazarı Belediyesi

ESGAZ

Telekom Bölge Müdürlükleri

TEDAŞ

Tapu ve Kadastro 17. Bölge Müdürlüğü
o
Tepebaşı Tapu Sicil Müdürlüğü
o
Odunpazarı Tapu Sicil Müdürlüğü
o
Kadastro Müdürlüğü

İl ve İlçe Sağlık Müdürlükleri

Ulusal Adres Veritabanı, Kimlik Paylaşım Sistemi, MERNİS

İl ve İlçe Kolluk Kuvvetleri

Diğer Kurum ve Kuruluşlar
Ülkemizde böyle bir yapılanmayı gerçekleştirebilecek yasal yapı, 5902 sayılı Afet ve Acil
Durum Yönetimi Başkanlığı’nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’un 17.06.2009
tarih
ve
27261
sayılı
Resmi
Gazetede
yayımlanarak
yürürlüğe
girmesiyle
oluşturulmuştur. Mevcut bu yapıya göre, Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetim
Başkanlığı ve illerde göreve başlayan İl Afet ve Acil Durum Müdürlükleri’nin
sorumlulukları ve görevleri gereğince ani gelişen afetlere hazırlıklı olması ve hızlı
müdahale yeteneği kazanması için, en doğru ve güncel bilgiye mümkün olabilecek en
kısa zamanda ulaşılmasına ihtiyaç vardır. Ancak şu an ülkemizde neredeyse hiçbir
kurum veri paylaşımı yapmamakta, veri eksikliklerini tamamlamamaktadır. Günümüz
bilim ve teknoloji imkanları buna imkan vermesine rağmen konu ile ilgili kurum ve
kuruluşlarda bu yapının sağlanamadığı bilinmektedir. Bu çalışma kapsamında konu ile
ilgili kurum ve kuruluşlar arasında tasarlanan iş birliği ve organizasyon Eskişehir örneği
üzerinde gösteren şeması Şekil 3.9’da verilmiştir.
59
Şekil 3. 9 Kurumlar arası işbirliği ve organizasyonu şeması
60
BÜYÜKŞEHİR
BELEDİYESİ
(KBS VERİTABANI)
ULUSAL ADRES VERİ
TABANI
SİSTEMLERİ
(MERNİS)
İL VE İLÇE EMNİYET
MÜDÜRLÜKLERİ
(MEDES)
TEPEBAŞI
BELEDİYESİ
(KBS VERİTABANI)
TELEKOM BÖLGE
MÜDÜRLÜKLERİ
DİĞER KURUMLAR
TAPU VE KADASTRO
17. BÖLGE
MÜDÜRLÜĞÜ
(TAKBİS)
TEPEBAŞI TAPU
SİCİL MÜDÜRLÜĞÜ
YEREL YÖNETİMLER
(KBS VERİTABANI)
ODUNPAZARI
BELEDİYESİ
(KBS VERİTABANI)
BÜTÜNLEŞİK AFET
YÖNETİM MERKEZİ
İL VE İLÇE SAĞLIK
MÜDÜRLÜKLERİ
ODUNPAZARI TAPU
SİCİL MÜDÜRLÜĞÜ
ESGAZ
KADASTRO
MÜDÜRLÜĞÜ
İL AFET VE ACİL
DURUM YÖNETİMİ
BAŞKANLIĞI
(AFET BİLGİ
SİSTEMİ)
OEDAŞ
Şekil 3.9’da görüldüğü gibi bir yapılaşma ancak kurumlar arası koordinasyonun tam olması
halinde gerçekleşebilir. Böyle bir koordinasyon, yönetmelik ve tüzüklerdeki gerekli
değişikliklerle sağlanabilir. Ülkemizde henüz böyle bir yönetmelik ve tüzük yoktur. Bu
sebepten bu tür değişikliklerin hiç vakit kaybetmeden yapılması gerekir.
Yerleşim birimlerinin afet güvenliği sürecinin en önemli aktörleri yerel yönetimlerdir. Bu
nedenle çağdaş afet yönetim modelleri, yerel yöneticiler ve yerel yönetim birimlerinin aktif
katılımıyla bütünleşen yaklaşımların başarılı olduğunu ortaya koymaktadır. Ülkemizde ise
yerel yönetimlerin bu süreçte daha etkin hale getirilmesine yönelik girişimler ancak yakın
geçmişte hız kazanabilmiştir. Yerel yönetimlere ilişkin gerçekleştirilen yasal düzenlemelerde
İl Özel İdarelerine ve Belediyelere afet yönetimi konularında bazı yetkiler verilmişse de teknik
ve mali altyapı yetersizliklerinin devam etmesi nedeniyle pratik bir gelişme sağlanamamıştır.
Belediyelerin "kurtarma ve yıkıntıları kaldırma", "ilk yardım ve sağlık hizmetleri", "ön hasar
tespit ve geçici iskan", "satın alma, kiralama, el koyma ve dağıtım hizmetleri" ve "tarım
hizmetleri" gruplarında tanımlanmış görevleri vardır. Ancak, belediyelerin afet yönetimi
sistemi içerisinde etkin bir role sahip olmaları en son yerel yönetimler kanunlarında
belirlense de, görev ve yetki tanımları gerektiği gibi açık değildir. Bu hizmetleri karşılamak
için kaynakların nasıl sağlanacağı da belirlenmemiştir. Halbuki, her afet yereldir ve yerel
kurumlar vasıtasıyla, hem afet zararlarının azaltılma çalışmaları sürdürülebilir, hem de afet
sonrasında daha etkili kurtarma, ilk yardım ve iyileştirme çalışmaları gerçekleştirilebilir [6].
Eskişehir bünyesinde belediye tarafından gerçekleştirilen e-muhtarlık sistemi sayesinde
kişilerin T.C. kimlik numaraları ile kayıtları alınarak adres ve ikamet bilgileri güncel bir şekilde
tutulabilmektedir. Ayrıca bu sistem ile Büyükşehir Belediyesi tarafından tüm bilgiler
görülebilmekte, T.C. kimlik numarasından istenilen bilgilere anında erişilebilmektedir.
3.3.1 Sistem Tasarımı (Donanım/Yazılım/İletişim)
3.3.1.1 Donanım Tasarımı
Coğrafi Bilgi Sisteminin bileşenleri arasında donanım ve yazılım yer almaktadır. Yazılım kadar,
yazılım fonksiyonlarını tam olarak yerine getirebilecek donanım ürünlerine de ihtiyaç
bulunmaktadır. En önemli donanım aygıtı bilgisayar ve ona bağlı çevre birimleridir. Bu
61
ürünler tüm ilin yükünü taşıyabilecek nitelikte olmalıdır. Bu ürünler il genelinde
kullanılacağından birbirleri ile uyumlu ürünler tercih edilmelidir.
Yapılan anket çalışmasında birçok kurumun internet altyapısı bulunmaktadır. Bundan dolayı
ağ yapısını destekleyebilecek ve aynı anda birden fazla kişinin bağlantı sağlayabileceği
kapasitede iş istasyonları ve sunuculara ihtiyaç bulunmaktadır. Sunucular; veri iletişimini
sağlayacak ağ servis sunucularını, web hizmetlerini karşılayabilecek web sunucularını, sözel
ve sayısal verilerin saklanacağı veri tabanı sunucuları, kurumlar arası iş birliğini sağlayan, veri
tabanını eşitleyen ve tekrarı önleyebilecek kapasite senkronizasyon sunucuları, gelen verileri
işleyebilecek ve farklı analiz yazılımlarını destekleyecek uygulama sunucularından
oluşmaktadır.
CBS teknolojileri kullanılacak bir sistemde konumsal veriler işleneceğinden sunucuda
işlenecek anlık veri miktarı yüksek olur. Sunucu görevini yapacak olan bilgisayar için işlemci
“Xeon” işlemciler arasından seçilebilir. Bu işlemciler yüksek performanslı olmaları ve
dayanıklılıkları sebebiyle de tercih edilebilir.
Sunucular için seçilecek bellekler ECC (error correcting code memory / hata doğrulama kodlu
bellek) bellekler arasından seçilir. Bu bellekler herhangi bir bellek hatası söz konusu
olduğunda işlemciye geri dönmeden kendi içerisinde hatayı tespit edip sorunu ortadan
kaldırabilmektedir. Belleklerin hızları konusunda işlemci ile uyumlu olmak zorundadır. Sistem
bellek ve işlemci ile senkronize çalışabildiği sürece en yüksek performansı verecektir. Bellek
hızı ve miktarı bu ölçütler çerçevesinde seçilir.
İçerisinde verilerin saklanacağı sabit disklerin boyutları konumsal veri tabanı ile
çalışıldığından yüksek olmalıdır. Saklanacak olan verilerin güvenliği açısından sabit disklerin
ve bu diskleri destekleyen yazılımların “Raid” teknolojisini desteklemesi beklenir. Bu teknoloji
birden fazla diski tek bir parça halinde tanımlanabilmesine imkan tanır. Disklerden herhangi
biri hasara uğrarsa sunucunun çökmesini engeller. Sunucu bilgisayarlar üzerinde grafik
işlemleri yapılmaz. Bu nedenle yüksek bir grafik donanım desteği bu bilgisayarlar üzerinde
bulundurulmasına gerek yoktur.
Yukarıdaki bilgiler ışığında afet anında kullanılabilecek üç tip sunucu önerilebilir;
Tip-A; düşük yoğunluklu işlemleri geçekleştirecek sunuculardır. İşlem ve depolama
kapasiteleri düşüktür.
62
Donanım
Türü
Adet
Anakart
Intel® 5500 (Tylersburg) Chipsetli Anakart
1 Adet
İşlemci
INTEL XEON E5640 2.6GHz 5.86GT QPI 12MB Quad Core
1 Adet
Ram
4 GB DDR3 1333 MHz ECC RDIMM
1 Adet
HDD
250 GB 7200 SATA2 8MB
2 Adet
RAID
INTEL 4CH PCI-E SAS-RAID 0/1/5/6/10/50/60 - 512MB
1 Adet
Ethernet
INTEL DUAL PORT 1Gb ETHERNET
1 Adet
Disk Yuvası
Hotswap Disk Yuvası
1 Adet
- 4 x 3.5” Disk Yuvası Kapasiteli
Kasa
2U Rackmount Server Kasası
1 Adet
- 520W Yedekli Güç kaynağı
İşletim Sistemi MS WINDOWS 2008 SERVER STN R2 64 BIT X64 ENG (SNC)
1 Adet
Tip-B; orta yoğunluktaki işlemleri gerçekleştirecek sunuculardır. İşlem ve depolama
kapasitesi yüksek.
Donanım
Türü
Adet
Anakart
- Intel 5500 chipset IOH
1 Adet
- Intel ICH10R I/O Controller
- 96 GB RDIMM
- 48 GB UDIMM
İşlemci
INTEL XEON E5620 2.4GHz 5.86GT QPI 12MB Quad Core
2 Adet
Ram
4 GB DDR3 1333 MHz ECC RDIMM
4 Adet
HDD (İşletim Sistemi) 147GB 15000 RPM SAS-F (RAID1)
2 Adet
HDD (Veri)
SNC 300GB 15000 RPM SAS-F (RAID5)
5 Adet
Disk Yuvası
Hotswap Disk Yuvası
1 Adet
- 8 x 3.5” Disk Yuvası Kapasiteli
RAID
INTEL 8CH PCI-E SAS-RAID 0/1/5/6/10/50/60 - 512MB
1 Adet
Ethernet
INTEL DUAL PORT 1Gb ETHERNET
1 Adet
63
Kasa
2U Rackmount Server Kasası
1 Adet
- 700W Yedekli Güç kaynağı
İşletim Sistemi
MS WINDOWS 2008 SERVER STN R2 64 BIT X64 ENG
(SNC)
1 Adet
Tip-C; yüksek yoğunlukta işlemleri geçekleştirebilecek sunuculardır. İşlem ve depolama
kapasitesi çok yüksektir.
Donanım
Türü
Adet
- Intel 5500 chipset IOH
Anakart
- Intel ICH10R I/O Controller
- 96 GB RDIMM
1 Adet
- 48 GB UDIMM
İşlemci
INTEL XEON W5680 3.2GHz 6.4GT QPI 12MB Six Core
2 Adet
Ram
8 GB DDR3 1333 MHz ECC RDIMM
4 Adet
HDD (İşletim Sistemi) 147GB 15000 RPM SAS-F (RAID1)
2 Adet
HDD (Veri)
5 Adet
Disk Yuvası
SNC 300GB 15000 RPM SAS-F (RAID5)
Hotswap Disk Yuvası
- 8 x 3.5” Disk Yuvası Kapasiteli
1 Adet
RAID
INTEL 8CH PCI-E SAS-RAID 0/1/5/6/10/50/60 - 512MB
1 Adet
Ethernet
INTEL EXPX9502 DUALPORT CX4 10Gb ETHERNET
1 Adet
Kasa
İşletim Sistemi
2U Rackmount Server Kasası
- 700W Yedekli Güç kaynağı
MS WINDOWS 2008 SERVER STN R2 64 BIT X64 ENG
(SNC)
1 Adet
1 Adet
Günümüz teknolojilerinde üretilen iş istasyonları, afete yönelik bilgi üretecek kullanıcıların
veri alışverişini ve her türlü CBS programını çalıştıracak kapasitededir. Günümüz
bilgisayarının büyük çoğunluğu grafik işlemleri konusunda oldukça yüksek kapasitelere
sahiptir. Ancak afet durumunda her türlü coğrafi verinin kullanılacağı (uydu görüntüsü, hava
fotoğrafı vb.) düşünüldüğünde, yüksek kapasiteli bir ekran kartı ve büyük ekran (örneğin 21
inçlik) kullanılması uygun olacaktır.
64
Genelde kente ait bilgiler birçok kurumda kağıt ortamında harita dolaplarının içinde
saklanmaktadır. Böyle bir anlayış ile bilgilerin sorgulanabilmesi, analiz edilebilmesi ve
güncellenmesi pratik olmamasının yanında son derece zor işlemler sonucunda belirli ölçüde
mümkün olabilir. Bundan dolayı bilgisayarın yanında en önemli diğer donanın ise yüksek
çözünürlüğe sahip A0 boyutunda tarayıcı, yeterli kalitede çıktı almayı sağlayan yazıcı, üretilen
haritaların sunumu için A0 boyutunda çizici, üretilen verileri depolamak için yedekleme
ünitesi, kesintisiz güç kaynağı ve ağ bağlantılarını sağlayacak gerekli donanım ürünleri
sayılabilir.
Günün teknoloji koşullarına uygun olarak yukarıdaki donanım ürünleri CBS’de temel
bileşenlerdir. Bu yüzden seçilecek ürünlerin teknolojik gelişmelere paralel olarak
genişleyebilecek nitelikte olması gerekmektedir. Bu donanım ürünlerinin birbirleri arasında
problemsiz bir şekilde çalışabilmesi için birbirleri ile uyumlu donanım ürünleri seçilmelidir.
Afet anında kullanılması gereken en önemli cihazların başında mobil iletişim cihazları ve
dizüstü bilgisayarlar gelmektedir. Halen ülkemizde afet anında yapısal hasarların ve
kayıpların belirlenmesinde kağıt ortamında tutulan belgeler kullanılmaktadır. Ciddi bir afet
anında yersel gerçeklerin kaybolduğunu düşünürsek, hangi kaydın nereye ait olduğunu
çıkarmak çok zordur. Bunun için küresel konumlandırma sistemine (GPS) sahip mobil cihazlar
kullanılmalıdır. Günümüz teknoloji imkanları ile artık birçok cep telefonlarında ve PDA’larda
GPS bulunmaktadır. Bu cihazlar sayısal haritaları gösterme kapasitesine sahip olmalıdır.
Ayrıca, GPRS, EDGE ve 3G teknolojisi kullanılarak anlık olarak hem konum belirleme hem de
bilgi alışverişi yapabilecek cihazların afet anında kullanılması uygun olacaktır. Afet anında
teknik ekibin kullanması için bu tür cihazların hazır tutulması hem veri kaybını hem de işin
kolaylığı ve hızı açısından son derece önemlidir. Bu cihazlar kullanılarak afet anında bilgi akışı
anlık olarak gerçekleşebilecektir.
Afet anında haritaların sunumu için projektör kullanılması şarttır. Bu projektörlerin yüksek
çözünürlüğe ve kontrasta sahip olmaları tercih edilebilir. Ayrıca aydınlık ortamlarda düzgün
bir görüntü alabilmek için parlaklık ayarının yapılabiliyor olması gerekmektedir.
65
3.3.1.2 Yazılım Tasarımı
Sistemi yazılım açısından değerlendirdiğimizde, bir coğrafi bilgi sisteminin oluşturulması ve
işletilmesi için gerekli olan yazılımın ana bileşenlerini, coğrafi bilgi sistemi yazılımı, veri tabanı
yazılımı ve işletim sistemi yazılımı oluşturmaktadır. Yazılımlar, temelde benzer fonksiyonları
taşımalarına rağmen, programlama teknikleri, analiz fonksiyonları, maliyetleri, çalışabildikleri
platformlar, üretim ve eğitim destekleri gibi alanlarda farklılıklar gösterirler. Coğrafi bilgi
sistemi yazılımları, mekansal verinin depolanması, analizi, sonuç ürünlerinin hazırlanması ve
görüntülenmesi için gerekli fonksiyon ve araçları sağlar. Coğrafi bilgi sistemleri konusunda
geliştirilmiş birçok program vardır. Çalışmanın amacına ve kullanılacak veri türüne bağlı
olarak yazılıma karar verilmelidir [23].
Seçilecek yazılımda dikkat edilmesi gereken özellikler aşağıda sıralanmıştır;

Seçilecek olan yazılım her türlü işletim sistemi ile uyumlu çalışmalıdır.

Yazılım geliştirmeye ve yeni eklentilere açık esnek bir yapıya sahip olmalıdır.

Her türlü vektör ve raster veriyi açabilecek, veri değişim formatlarını destekleyebilecek
nitelikte olmalıdır.

CBS ve UA’ya yönelik her türlü analizi yapabilecek kapasitede olmalıdır.
Tasarlanan yazılım aşağıdaki modüllerden oluşmalıdır.

Tasarlanan yazılım yer bilimlerine (jeolojik, geoteknik ve sismolojik) ve üst yapıya yönelik
(her türlü mühendislik yapısı) her türlü veriyi kayıt edip veri tabanında
depolayabilecek veri giriş modülü olmalıdır.

Depremin alana olan etkisini belirlemek için ivmeölçerlerden gelen veriler ve depremin
büyüklüğünü ve merkez üssünü belirlemek için sismometre istasyonlarından gelen
verin gerçek zamanlı kaydını ve takibini sağlayacak kayıt modülü olmalıdır.

Deprem öncesinde risklerin belirlenmesi ve farklı veri tiplerinin denene bilmesi için
simülasyon modülü olmalıdır.

Afet veri tabanının oluşturulmasında veri sağlayacak kurum ve kuruluşların veri
tabanlarındaki değişiklikleri izleyip, gerekli senkronizasyonu sağlayan yazılım modülü
olmalıdır.
66

Deprem anında depremin yerel etkisini belirleyip, zemin ve yapı verileri ile birleştirip
hasar dağılım haritası üretebilecek ve bu haritayı depreme müdahale yetkisi olan
kurum ve kuruluşlar ile paylaşabilecek yazılım modülü olmalıdır.

Deprem anında farklı bölgelerin haritalarını aynı anda görüntüleyebilecek ve bu
görüntüler üzerinde işlem yapmaya olanak tanıyacak görüntüleme modülü olmalıdır.
Bütün yazılımların bilgisayar ortamında çalışması için bir işletim sistemine gereksinim
bulunmaktadır. Bu işletim sistemi hem seçilen donanım ile hem de tasarlanan uygulama
yazılımlarını sorunsuzca çalışacağı bir sistem olmalıdır.
3.3.1.3 İletişim Tasarımı
İletişim afet öncesinde, sırasında ve sonrasında bilgi akışının organizasyonun sağlanması,
kararların hızlı ve doğru uygulanması için bir omurga işlevi görmektedir. En son yaşanan 17
Ağustos depreminde de iletişimin ne denli önemli olduğu deprem sırasında ve sonrasında
ortaya çıkmıştır [18].
Afet anında en önemli gereksinim bilgidir. Bu bilgi akışı afet öncesinde yerel ağlardan
yararlanılarak yapılabilmektedir. Ancak afet anında iletişim hatlarında ortaya çıkabilecek
kesintilerden dolayı alternatif çözümlerin oluşturulması gerekmektedir.
Şu anki teknoloji imkanları ile;

Kablolu çözümler

Kablosuz çözümler

Hybrid ya da Mixed (Kablosuz + Kablolu ) çözümler
olarak veri aktarımı yapılabilmektedir [92].
Kablolu Çözümler;

Özel Mülkiyet (Tamamıyla Kuruma Ait Hat)

Ortak Hat (Birden fazla kuruma ait ortak kullanılan kablo hatları )

Kiralama (Leasline ) dır.
67
Kablosuz Çözümler;

Wimax

Wifi

Radyo Frekansı

Uydu Kiralama (Leasline Frekans) dır.
HYBRID ya da MIXED çözümler ise kablolu omurga üzerinde çalışan herhangi bir kablosuz ya
da birden çok kablosuz standardının kullanıldığı yapılardır [92].
Tasarlanan iletişim yapısında normal zamanlarda Türk Telekom internet yapısı kullanılabilir.
Ancak herhangi bir afet anında internet altyapısı kesintiye uğradığında en önemli çözüm
kablosuz iletişim olarak görülmektedir. Bir noktadan bir noktaya (point to point) iki farklı
yerde iletişim veya bir noktadan çok noktaya (point to multipoint) iletişim altyapısı
kullanılarak bir noktadan birçok noktaya iletişim sağlanabilmektedir. Tasarlanan bu sistem ile
afet anında kurumlar kablosuz iletişim ile haberleşebilecektir. Ayrıca deprem anında hasar
tespit çalışmalarında kullanılacak olan cep telefonu veya PDA cihazlarının da mobil araçlar
kullanılarak araziden iletişim sağlanması gerekmektedir (Şekil 3.10). Afet anında
kullanılabilecek diğer bir kablosuz çözüm GPRS (General Packet Radio Service) ve uydu
teknolojileri çözümüdür. Bu teknolojiler kullanılarak veri aktarımı yapılabilmektedir.
68
ANTEN
Afe
ANTEN
Ku
ö
tY
ne
tim
rk
Me
e zi
ANTEN
rum
A
ru
Ku
ANTEN
m
B
ru
Ku
m
C
ANTEN
Mobil Ofis
User
Şekil 3. 10 Afet anında tasarlanan iletişim altyapısı
Afet anında kullanılması gereken en önemli cihazların başında mobil iletişim cihazları veya
dizüstü bilgisayarlar gelmektedir. Halen ülkemizde afet anında yapısal hasarların ve
kayıpların belirlenmesinde kağıt ortamında tutulan belgeler kullanılmaktadır. Ciddi bir afet
anında yersel gerçeklerin kaybolduğunu düşünürsek, hangi kaydın nereye ait olduğunu bile
çıkarmak çok zordur. Bunun için küresel konumlandırma sistemine (GPS) sahip mobil cihazlar
69
kullanılarak, GPRS teknolojisi ile anlık olarak hem konum belirleme hem de bilgi alışverişi
yapılabilir. Afet anında teknik ekibin kullanması için bu tür cihazların hazır tutulması hem veri
kaybını hem de işin kolaylığı ve hızı açısından son derece önemlidir.
Sistemi yazılım açısından değerlendirdiğimizde, bir coğrafi bilgi sisteminin oluşturulması ve
işletilmesi için gerekli olan yazılımın ana bileşenlerini, coğrafi bilgi sistemi yazılımı, veri tabanı
yazılımı ve işletim sistemi yazılımı oluşturmaktadır. Yazılımlar, temelde benzer fonksiyonları
taşımalarına rağmen, programlama teknikleri, analiz fonksiyonları, maliyetleri, çalışabildikleri
platformlar, üretim ve eğitim destekleri gibi alanlarda farklılıklar gösterirler. Coğrafi bilgi
sistemi yazılımları, mekansal verinin depolanması, analizi, sonuç ürünlerinin hazırlanması ve
görüntülenmesi için gerekli fonksiyon ve araçları sağlar. Coğrafi bilgi sistemleri konusunda
geliştirilmiş birçok program vardır. Çalışmanın amacına ve kullanılacak veri türüne bağlı
olarak yazılıma karar verilmelidir [23].
Günümüzde gerek ticari yazılımlar gerekse açık kaynak kodlu yazılımlar birçok CBS analizini
yapabilecek kapasitede yazılımlardır. Aşağıda sıklıkla kullanılan bazı CBS yazılımları
sıralanmaktadır [23];

Arc/Info (ESRI)

ArcView GIS (ESRI)

SDE (ESRI)

MapObjects (ESRI)

ArcIMS (ESRI)

Microstation GeoGraphics

GeoEngineering

INTERGRAPH MGE: Modular GIS Environment

GeoMedia

AutoCAD MAP

MapInfo Ürünleri

MapInfo Professional
70

MapInfo MapBasic

MapX

SpatialWare

Maptitude

Landmarks Graphics

ARGUS

Geo-dataWorks

Caris

CARIS LIS/GIS

SMALLWORLD

IDRISI

GRASS

NETCAD

EGHAS
Veri tabanı yazılımları, verileri belli bir veri tabanı modeline göre veri depolama tekniklerine
uygun olarak bilgisayar ortamında depolayan ve yöneten yazılımlardır. Başlıca veri tabanı
yazılımları [23]:

ACI

AskSam

Blyth

Borland

APPROX.

APPROX. Visual Objects

Centura

Claris Filemaker
71

IBM DB2 data base

Informix

Lotus

Microsoft ACCESS

Microsoft FoxPro / Visual FoxPro

Microsoft SQL server

Oracle

Objectstore

Power powerBuilder

Power-softly

SQL standard

Sybase
Afet anında uydu görüntüleri veya hava fotoğrafları sıklıkla kullanılmaktadır. Görüntüleri
işleme yazılımları; görüntülerin depolanmasını, işlenmesini, analizini ve sonuç ürünlerinin
hazırlanmasını gerçekleştiren programlardır. Coğrafi bilgi sistemine veri sağlayacak görüntü
isleme programı, CBS yazılımı ile kesintisiz entegrasyon sağlamalıdır. Yaygın olarak kullanılan
görüntü isleme programları ve temel özellikleri aşağıda sıralanmaktadır [23].

ERDAS

Image Essentials

Image Advantage

ER Mapper

ENVI

PCI

SupportGIS
72
3.3.2 Veri Modeli Tasarımı
Günümüz teknoloji imkanları sayesinde toplanan ve depolanan veri miktarı gün geçtikçe
artmaktadır. Ancak veriler, belirli bir düzen ve standart içerisinde toplanmamaktadır. Her
kurum veya kuruluş, kendi önceliklerini belirleyerek birbirinden bağımsız dosyalar halinde
birtakım veriler toplamaktadır. Düzenli halde toplanan verilerin birbirleri ile ilişkilendirilerek
toplanması, elde edilen verinin bilgiye dönüştürülmesinde büyük önem taşımaktadır. Verinin
bilgiye dönüştürülmesi, esnek ve hızlı veri tabanı yönetim sistemleriyle mümkün olmaktadır
[93].
Veri tabanı, verilerin düzenli şekilde depolandığı bir nesnedir. Ancak, veri tabanının temel
amacı verileri depolamak değildir. Veri tabanlarını, veri depolama sistemlerinden ayıran en
temel özellik, veriler üzerinde çeşitli kriterlere göre sorgulama yapılabilmesi ve bu şekilde
yeni bilgilerin türetilebilmesidir [94]. CBS yazılımları artık tüm veri tiplerini, geometrik
nesnelerin topolojik ilişkilerini, veri tabanı ortamında saklamakta ve öznitelik verileriyle
doğrudan nesnelere bağlı olarak arşivleyebilmektedir [95]. Nesne yönelimli yapılarda, veri,
bağımsız objelerin bir serisi biçiminde tanımlanır. Bunlar doğal yapıya göre benzer olguya
sahip gruplar halinde organize edilirler. Farklı objeler ve sınıflar arasındaki ilişkiler belirgin
bağlantılar ile kurulur [96].
Coğrafi veri tabanı (Geodatabase); coğrafik veri kümelerini kullanan bir katmandır. Coğrafi
veri tabanı, detay sınıf (feature class), öznitelik tabloları (attribute tables), görüntü veri
kümesi (raster dataset), ağ veri kümesi (network dataset), topolojiler (topologies) gibi birçok
tipte coğrafi veriyi depolayabilir. Detay veri kümesi (feature dataset); nokta, çizgi, poligon
gibi detay sınıflarından (feature classs) oluşan, aynı koordinat sistemine sahip katmanlardır
[97]. Detay sınıfları detay veri kümesini, detay veri kümeleri coğrafi veri tabanını oluşturur
(Şekil 3.11).
Şekil 3. 11 Örnek coğrafi veri tabanı [93]
73
Detay veri kümeleri; bilgisayar işletim sistemindeki dosyaları organize etmeye yardımcı olan
klasörler gibi detay sınıflarını organize etmek için kullanılan bir yoldur. Detay veri kümeleri
aynı zamanda, detayların mekânsal olarak ilişkili kümeleri için birer taşıyıcı durumundadırlar.
Her detay veri kümesi, tüm detay sınıfları için ortak olan mekânsal referans olarak
tanımlanmıştır [98].
Günümüzde veri tabanlarının tasarımında, nesneye yönelik yaklaşımlar tercih edilmekte ve
model odaklı sistemler standart olarak kabul edilmektedir. Birleşik Modelleme Dili (UML:
Unified Modeling Language), Uluslararası Standartlar Teşkilâtı (ISO: International
Organization for Standardization), tarafından kavramsal modelleme dili standardı olarak
kabul edilmiştir. UML, bir diyagram çizme ve ilişkisel modelleme dili olmasının yanı sıra
gerçek dünya nesnelerinin bilgisayar ortamında kolay ve anlaşılır bir şekilde modellenmesine
olanak tanır. Mekansal veri tabanı tasarımında etkin bir şekilde kullanılan UML ile coğrafi ve
sözel veriler arasındaki ilişkiler net bir şekilde vurgulanır. Böylece; etkin, denetlenebilir ve
verimli çalışan bir mekansal veri tabanı tasarlanabilir [29].
Entegre bir afet (deprem) bilgi sisteminin oluşturulabilmesi için, bu tez kapsamında bir veri
tabanı tasarlanmıştır. Bu veri tabanının temel özellikleri aşağıdaki gibidir;

Verilerin oluşturulmasında UML diyagramları kullanılmıştır,

UML diyagramları ve veri tabanının mantıksal tasarımı için Visio 2003 yazılımı
kullanılmıştır,

Teknoloji ve yöntemlerin gelişmesine paralel olarak veri tabanı geliştirilebilir bir yapıya
sahiptir,

Veri tabanı özellikle yer bilimciler tarafından üretilen ve milyonlarca yıldır değişmeyen
verilere ve ayrıca dinamik bir yapıya sahip olan yapı envanterinin toplanmasına
yönelik olarak tasarlanmıştır,

Geliştirilen veri tabanındaki veriler kullanılarak mevcut duruma yönelik deprem tehlike
ve
risk
çalışmaları
yapılabileceği
gibi,
yeni
yerleşime
açılacak
alanların
belirlenmesinde de kullanılabilir bir yapıya sahiptir,

Deprem anında veri tabanında toplanan veriler ile anlık hasar belirlemeye ve acil
duruma ilişkin kararlar alınmasına olanak sağlanabilmektedir,
74

Geliştirilen veri tabanı kurumlar arası işbirliği ve veri paylaşımını öngörmektedir. Aksi
durumda veri tabanı sadece kurum bazında veri toplamaya yönelik bir sistemden
öteye geçemeyecektir,

Geliştirilen veri tabanı özellikle ülkemizde halen eksikliği hissedilen ABS’ne altlık teşkil
edebilecek veri kümelerini kapsamaktadır,

Depremde can kaybına sebep olan zemin verileri ve yapı verilerinin bir arada
değerlendirildiği bir tasarım oluşturulmuştur,

Geliştirilen veri tabanı tasarımı uzman görüşü ve literatüre göre hazırlanmıştır. Ayrıca
zeminin dinamik parametrelerinin belirlenmesinde hazırlanan veri kümeleri
(geoteknik, jeofizik veri kümeleri) çeşitli cihaz ve yöntemlerden elde edilen bilgiler ile
oluşturulmuştur. Bundan dolayı veri tabanı sadece pilot bölge olan Eskişehir İl’i değil
genel anlamda ülke genelinde kullanılabilir bir yapıya sahiptir.
Yukarıdaki özelliklere göre bu çalışma kapsamında hazırlanan bütünleşik afet (deprem) bilgi
sistemi konumsal veri tabanı modeli EK-B’de verilmiştir. 19.05.2011 Kütahya Simav’da bir
deprem aktivitesi meydan gelmiştir. Bu depreminin etkisi, 140 km uzaklıktaki Eskişehir kent
merkezine yaklaşık 28 saniye sonra ulaşmıştır. Meydana gelen depremin etkisi Eskişehir’in
zemin koşullarına bağlı olarak farklı bölgelerde, farklı ivme değerleri oluşturmuştur (EK-C). Bu
veriler, geliştirilen veri tabanının bir ürünü sonucu oluşmuştur.
3.3.2.1 Zemin Bilgisi
Son yıllarda olan depremler sırasında aletsel olarak kayıt edilmiş ivme değerleri deprem
dalgalarının farklı zeminlerden geçişleri sırasında önemli değişikliklere uğradığını
göstermektedir. Bu aletsel kayıt verileri, aynı bölgede olmalarına karşın farklı zeminlerdeki
yapıların çok farklı boyutlarda hasar görebileceklerini göstermektedir [6]. Bu nedenlerden
dolayı afetlerden olumsuz bir şekilde etkilenmemek için yapılarımızın üzerinde durduğu
zeminin dinamik parametrelerinin çok iyi bir şekilde bilinmesi gerekmektedir.
Zemin bilgisi nüfus bilgisi gibi kısa süreli değişen bir bilgi olmayıp milyonlarca senede
değişebilecek verilerdir. Bundan dolayı zemin dinamik parametrelerinin çok iyi bir şekilde
belirlenmesi ve oluşturulacak bir afet bilgi sisteminde altlık olarak kullanılması
gerekmektedir. Bir zeminin dinamik parametresini anlayabilmek için;
75

Jeofizik,

Geoteknik,

Jeolojik,
verilere gereksinim bulunmaktadır (Şekil 3.12). Zemin parametrelerini oluşturan bu verilerin,
detaylı ve doğru bir şekilde elde edilmesi gerekmektedir.
JEOFĠZĠK
VERĠLER
GEOTEKNĠK
VERĠLER
ZEMĠN BĠLGĠSĠ
JEOLOJĠK
VERĠLER
Şekil 3. 12 Zemin bilgisini oluşturan parametreler
Jeofizik Veri Kümesi
Sismik yöntemler yer altındaki jeolojik tabakaların durumlarını saptamada elastik dalgaların,
arz içerisinde yayılması ile ilgili fizik prensiplerine dayanır. Uygulamalı sismikte, dalgaları
üreten bir enerji kaynağı, yeryüzüne bir düzen içinde yerleştirilmiş seri alıcıya ve bu alıcılara
gelen dalgaları kaydeden ölçüm cihazlarına gerek vardır. Sismik yöntemler, kaynaktan yayılan
sismik dalgaların takip ettiği ışın yollarına göre, Sismik Yansıma (refleksiyon), Sismik Kırılma
(refraksiyon) olmak üzere iki genel bölüme ayrılır [99].
76
Bunlardan Sismik Yansıma Yöntemi yeraltının iki veya üç boyutlu, ayrıntılı yapısal ve
stratigrafik kesitinin elde edilmesinde kullanılır. Sismik Kırılma Yöntemi ise, veri toplama ve
değerlendirme açısından oldukça pratik, hızlı ve ekonomik bir yöntemdir. Yöntemin bir diğer
özelliği ise, dalga yayınım hızının derinlikle arttığı tabakalı ortamlarda, tabakaların hızlarının
ve derinliklerinin yeterli bir doğrulukla bulunmasını sağlar [99].
Zeminin jeofizik parametrelerinin belirlenmesi amacıyla;

Sismik kırılma/yansıma deneyleri,

Mikrotremör ölçümleri,

Kuvvetli yer hareketi kayıtçıları,

Zayıf yer hareketi kayıtçıları

Deprem konum verilerine,
ihtiyaç duyulmaktadır (Şekil 3.13).
SĠSMĠK
KIRILMA
YANSIMA
MĠKROTREMOR
JEOFĠZĠK
KATMANI
KUVVETLĠ YER
HAREKETĠ
KAYITÇILARI
ZAYIF YER
HAREKETĠ
KAYITÇILARI
DEPREM
KONUMLARI
Şekil 3. 13 Jeofizik bilgilerini oluşturan parametreler
Jeofizik bilgileri içerisinde yer alan deprem aktivite bilgisi yani konum ve büyüklük bilgileri,
deprem ve sismik tehlike analizi yapılırken temel kriter olarak kullanılmıştır [32, 33, 100,
101]. Deprem konum bilgileri, deprem kayıtçılarından gelen veriler ile sağlanmaktadır. Zayıf
hareket cihazlarından ölçülen hız ve büyüklük değerleri, depremin merkez üssünü ve
büyüklüğünün
belirlenmesinde
kullanılan
77
parametrelerdir.
Kuvvetli
yer
hareketi
cihazlarından gelen veriler ile depremin o bölgeye olan etkisinin belirlenmesinde kullanılacak
ivme, yer değiştirme ve etki süresi gibi parametreler üretilmektedir.
Mirotremor verileri kullanılarak çalışılan bölgedeki zemin büyütmesi, hakim periyot ve
alüvyon kalınlığı gibi zemine ait parametreler belirlenebilmektedir. Bu parametreler sismik
risk ve tehlike analizlerinde kriter olarak kullanılan bilgilerdir [32, 33, 100, 101]. Jeofizik için
tasarlanan veri kümesi (Şekil 3.14) ve UML diyagramı (Şekil 3.15) literatür ve uzman görüşleri
doğrultusunda hazırlanmıştır.
78
Konumsal Nesne Veri Kümesi (Feature Dataset)
Jeofizik Katmanı
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Sismik Kırılma-Yansıma
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Kuvvetli Yer Hareketi Kayıtçıları
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Sismik Kırılma-Yansıma
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
DeneyYöntemi
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
Vs30
Derinlik
OID
Geometry
String
Double
Double
Double
Double
Double
Allow Defaul
nulls t value
Domain
30
2
2
2
0
2
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Zayıf Yer Hareketi Kayıtçıları
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
Hız
DepremBüyüklüğü
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Double
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
Enlem
Boylam
Md
Derinlik
Tarih
Saat
Yer
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Date
String
String
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Field name
Data type
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Double
Double
Allow Defaul
nulls t value
Field name
Data type
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Double
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Allow Defaul
nulls t value
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Geometri Nokta
0
0
0
0
0
Deprem etkisi altında kalan zemin parçacıklarının hızı (m/s)
Richter ölçeğine göre belirlenen deprem büyüklüğü
Geometri Nokta
Precision Scale Length
0
0
0
0
Richter ölçeğine göre belirlenen deprem büyüklüğü
10
5
15
Geometri Nokta
Precision Scale Length
2
2
2
2
2
2
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Mikrotremor
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
HakimPeriyot
ZeminBüyütmesi
Üst 30 metrenin ortalama kayma dalgası hızı (m/s)
Deney Derinliği
Precision Scale Length
5
5
1
2
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Kuvvetli Yer Hareketi Kayıtçıları
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
Ġvme
YerDeğiĢtirme
EtkiSüresi
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Mikrotremor
Sismik Yöntem
0
0
0
0
0
2
2
2
2
1
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Deprem Konumu
Allow Defaul
nulls t value
Geometri Nokta
Precision Scale Length
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Deprem Konumu
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Allow Defaul
nulls t value
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Zayıf Yer Hareketi Kayıtçıları
Domain
0
0
0
0
0
0
Deprem kaynaklı kuvvetli yer hareketi anında zeminde ölçülen fiziksel büyüklük (gal=cm/s2)
Deprem kaynaklı kuvvetli yer hareketi anında zeminde ölçülen yer değiĢtirme miktarı (cm)
Deprem kuvvetinin zemine etkiyen etki süresi (sn)
Geometri Nokta
Precision Scale Length
2
2
2
2
1
0
0
0
0
0
Zeminin doğal titreĢim periyodu
Yerel zemin koĢullarına bağlı deprem dalgaları büyütme etkisi
Şekil 3. 14 Jeofizik verileri için tasarlanan veri kümesi
79
Şekil 3. 15 Jeofizik Katmanı için tasarlanan UML veri modeli
80
-Deney_Yöntemi : esriFieldTypeString
-X_Koor : esriFieldTypeInteger
-Y_Koor : esriFieldTypeInteger
-Z_Koor : esriFieldTypeInteger
-Vs30 : esriFieldTypeInteger
-Derinlik : esriFieldTypeInteger
Sismik Kırılma-Yansıma
Zayıf Yer Hareketi Kayıtçıları
-X_Koor : esriFieldTypeInteger
-Y_Koor : esriFieldTypeInteger
-Z_Koor : esriFieldTypeInteger
-Hız : esriFieldTypeInteger
-Deprem Büyüklüğü : esriFieldTypeInteger
-Enlem : esriFieldTypeInteger
-Boylam : esriFieldTypeInteger
-M : esriFieldTypeInteger
-Derinlik : esriFieldTypeInteger
-Tarih : esriFieldTypeDate
-Saat : esriFieldTypeString
-Yer : esriFieldTypeString
Deprem Konumları
-X_Koor : esriFieldTypeInteger
-Y_Koor : esriFieldTypeInteger
-Z_Koor : esriFieldTypeInteger
-Ġvme : esriFieldTypeInteger
-Yer DeğiĢtirme : esriFieldTypeInteger
-Eski Süresi : esriFieldTypeInteger
Kuvvetli Yer Hareketi Kayıtçıları
Jeofizik Katmanı
Mikrotremör
-X_Koor : esriFieldTypeInteger
-Y_Koor : esriFieldTypeInteger
-Z_Koor : esriFieldTypeInteger
-Hakim Periyot : esriFieldTypeInteger
-Zemin Büyütmesi : esriFieldTypeInteger
Jeolojik Veri Kümesi
Jeoloji, geniş anlamı ile, yerkürenin Güneş sistemi içindeki durumundan, onun fiziksel özelliği
ve kimyasal bileşiminden, iç ve dış kuvvetler etkisi ile uğradığı değişikliklerden, canlıların ilk
yaradılışından günümüze kadar geçirmiş oldukları evrimlerinden söz eden bir doğal bilimdir.
Dar anlamda, bütün yeryuvarın değil, özellikle ortalama kalınlığı 35 ve 8 km olan kıtasal ve
okyanusal katı yerkabuğunun bilimidir. Bu kabuğun bileşimi, yapısı, organik ve anorganik
gelişimi iç ve dış etkenler ile uğradığı değişiklikler ve kapsadığı her çeşit yeraltı kaynakları
jeolojinin başlıca konularıdır [40].
Ülkemiz içinde bulunduğu jeolojik konumundan dolayı sık sık deprem afetiyle karşı karşıya
kalmaktadır. Bundan dolayı deprem ile ilgili bilgi bankası oluşturulacağı zaman jeolojik
verilerin önemi büyüktür. Zeminin jeolojik parametrelerinin belirlenmesi amacıyla;

Jeolojik formasyonu,

Tabaka konumu,

Fay bilgilerine,
ihtiyaç duyulmaktadır (Şekil 3.16).
TABAKA
KONUMU
FAY
JEOLOJĠ
KATMANI
JEOLOJĠK
FORMASYON
Şekil 3. 16 Jeoloji bilgilerini oluşturan parametreler
81
Son yıllarda meydana gelen depremlerde ortaya çıkan bulgular, deprem kaynaklarının ve
onların çeşitli özellikleri ile yerel jeolojik koşulların önemli olduğunu göstermiştir. Bölge ve
ülke düzeyinde deprem hasarını en aza indirmek amacıyla, deprem özelliklerinin, yerel
jeolojik yapı ve zemin koşullarının, farklı ölçeklerde incelenerek tanımlanması, buna göre
ülke, bölge ve kent planlamasına yönelik haritaların üretilmesi zorunlu görülmektedir. Bu tür
haritalamalar, bir bölgede veya yerleşmede meydana gelebilecek bir deprem sırasında
oluşacak yapısal ve alt yapı sistemlerindeki hasarları önceden tahmin edebilmenin ve kent
bazında ileriye yönelik olarak yapılaşmada alınacak önlemleri belirleyebilmenin ilk adımını
oluşturmaktadır [101].
Jeoloji araştırmalarının en önemli ayağını oluşturan Jeoloji Haritaları, yüzeydeki kayaları ve
zemini açıklar, yeraltının derinliklerindeki kayalar hakkında bilgi verir, kayaların ve toprağın
yaşlarını belirtir. Deprem, fay ve heyelanların nerelerde olduklarını gösterir. Jeoloji haritaları;
yüzeydeki kayaların ve materyallerin çalışılması ve bu kayalar hakkındaki bilgilerin haritaya
aktarılmasıyla yapılır. Jeoloji haritaları güncel sorunlara ışık tutabileceği gibi ileriye dönük
çalışmaların da programlanması ve uygulanmasında ilk başvurulacak bilimsel belgelerdir [99].
Deprem tehlike ve sismik tehlike analizi yapılırken zeminin jeolojik açıdan durumun tespit
edilmesi son derece önemlidir. Birçok çalışmada jeolojik formasyon bilgisi risk belirlemede
kriter harita olarak kullanılmıştır [32, 100-103]. Jeoloji için tasarlanan veri kümesi (Şekil 3.17)
ve UML diyagramı (3.18) literatür ve uzman görüşleri doğrultusunda hazırlanmıştır.
82
Konumsal Nesne Veri Kümesi (Feature Dataset)
Jeoloji Katmanı
Çizgi Nesne Sınıfı (Line feature class)
Fay
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Tabaka Konumu
Poligon Nesne Sınıfı (Polygon feature class)
Jeolojik Formasyon
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Jeolojik Formasyon
Field name
Data type
Allow Default
nulls value
OBJECTID
Shape
Simge
Litoloji
JeolojikBirimYaĢı
JeolojikBirimTürü
JeolojikOluĢum
JeolojikBirimKalınlığı
EnDüĢükBirimKalınlığı
EnBüyükBirimKalınlığı
OID
Geometry
String
String
String
String
String
Double
Double
Double
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Domain
3
10
15
10
20
2
2
2
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Fay
Field name
Data type
Allow Default
nulls value
OBJECTID
Shape
Tipi
Eğimi Yönü
OID
Geometry
String
String
Yes
Yes
Yes
Eğimi Açısı
Double
Yes
Atımı
Doğrultusu
YaĢı
SegmentUzunluğu
SegmentGeniĢliği
SegmentAktivitesi
String
String
String
Double
Double
String
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Domain
Field name
Data type
Allow Default
nulls value
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Double
Double
Double
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Kayacın oluĢum mekanizmasını ve dokusal özelliklerini ifade eden cinsidir
Birimin oluĢum zamanı
Birimin hangi süreçle oluĢtuğunu belirtir (metamorfik, magmatik vb.)
Gözlenen yapısal özellikler
Birimin alt sınırından üst sınırına olan ortalama mesafe (m)
0
0
0
Birimin alt sınırından üst sınırına olan en düĢük mesafe (m)
Birimin alt sınırından üst sınırına olan en yüksek mesafe (m)
Geometri Çizgi
Precision Scale Length
3
3
2
2
2
Fayın oluĢum mekanizmasına göre gösterdiği yapısal özellik
Eğimli yüzeyin baktığı coğrafi yön
Fay düzleminin doğrultusuna dik, düĢey bir düzlem içerisinde yaptığı dar açı
0
20
20
20
Ġki blok arasında meydana gelen yer değiĢtirme miktarı
Fay düzleminin yatay düzlemle yaptığı ara kesit
Fayın oluĢum zamanı
0
0
20
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Tabaka Konumu
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
Doğrultusu
DoğrultuAçısı
EğimYönü
EğimAçısı
Geometri Poligon
Precision Scale Length
Domain
Geometri Nokta
Precision Scale Length
2
2
2
2
2
2
2
0
0
0
0
0
0
0
Eğimli bir tabaka düzleminin yatay düzlemle yaptığı ara kesit
Doğrultu çizgisinin kuzey ile yaptığı dar açı
Eğimli tabakanın baktığı coğrafik yön
Eğimli bir tabaka düzleminin doğrultusuna dik düĢey bir düzlem içinde yatayla yaptığı dar açı
Şekil 3. 17 Jeoloji verileri için tasarlanan veri kümesi
83
Şekil 3. 18 Jeofizik veri tabanı için tasarlanmış UML diyagramı
84
Jeolojik_Formasyon
-Simge : esriFieldTypeString
-Litoloji : esriFieldTypeString
-Jeo_Brim_Yas : esriFieldTypeString
-Jeo_Birim_Tur : esriFieldTypeString
-Jeo_Olusum : esriFieldTypeString
-Jeo_Birim_Kalinligi : esriFieldTypeInteger
-En_Düsük_Birim_Kalinligi : esriFieldTypeInteger
-En_Buyuk_Birim_Kalinligi : esriFieldTypeInteger
-Tipi : esriFieldTypeString
-Egimi_Yonu : esriFieldTypeInteger
-Egim_Acisi : esriFieldTypeDouble
-Atimi : esriFieldTypeInteger
-Dogrultusu : esriFieldTypeInteger
-Yasi : esriFieldTypeInteger
-Segment_Uzunlugu : esriFieldTypeDouble
-Segment_Genisligi : esriFieldTypeDouble
-Sismik_Aktivite : esriFieldTypeDouble
Fay
Jeoloji_Katmani
Tabaka_Konum
-X_Koor : esriFieldTypeInteger
-Y_Koor : esriFieldTypeInteger
-Z_Koor : esriFieldTypeInteger
-Dogrultusu : esriFieldTypeInteger
-Dogrultu_Acisi : esriFieldTypeDouble
-Egim_Yonu : esriFieldTypeInteger
-Egim_Acisi : esriFieldTypeInteger
Geoteknik Veri Kümesi
Geoteknik, inşaat mühendisliği teknolojisinin yerin bazı kesimlerine uygulanmasıyla ilgilenir.
Geoteknik mühendisliği genellikle yerin yüzeyindeki veya yüzeyine çok yakın doğal
malzemelerle ilgilenir *14+. Geoteknik veriler, her türlü mühendislik yapısının (binalar,
köprüler, barajlar, dayanma duvarları, silolar, yollar vb.) sağlam zeminlere inşası, zeminlerin
fiziksel ve mühendislik özellikleri belirlenmesinde kullanılmaktadır.
Zeminin geoteknik parametrelerinin belirlenmesi amacıyla;

Sondaj verilerine,

Taşıma Gücü Kaybı verilerine,

Sismik Konik Penetrasyon Testi (SCPT) verilerine,

Sıvılaşma verilerine
ihtiyaç duyulmaktadır (Şekil 3.19).
Geoteknik veriler zeminde yapılan sondaj ve SCPT deneylerinin sonuçlarından yararlanılarak
oluşturulmaktadır. Bu veriler sonucunda zeminde meydana gelebilecek problemlerden
sıvılaşma ve taşıma gücü kaybı hesaplanabilmektedir.
SONDAJLAR
SCPT
GEOTEKNĠK
KATMANI
TAġIMA
GÜCÜ
KAYBI
SIVILAġMA
Şekil 3. 19 Geoteknik bilgilerini oluşturan parametreler
85
Genel toprak yapısı belirlenirken ve deprem tehlike analiz çalışmalarında zeminin sondaj
bilgilerine ihtiyaç duyulmaktadır. Özellikle zemin sınıfı bilgisi ve yeraltı su seviyesi, zeminlerde
meydana gelebilecek risklerin belirlenmesinde ve sıvılaşma potansiyelinin belirlenmesinde
kullanılan parametrelerdir [32, 100-105].
Sismik çalışmada kullanılan ve zemindeki kayma dalgası hızına bağlı olarak belirlenen zemin
sınıflama bilgisi, SCPT’den elde edilen Vs parametresinden hesaplanmaktadır. Birçok çalışma
da bu parametreden hesaplanan zemin haritası kullanılarak risk belirleme çalışmaları
yapılmaktadır [102, 105, 106]. Geoteknik için tasarlanan veri kümesi (Şekil 3.20) ve UML
diyagramı (Şekil 3.21) literatür ve uzman görüşleri doğrultusunda hazırlanmıştır.
86
Konumsal Nesne Veri Kümesi (Feature Dataset)
Geoteknik Katmanı
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Sondaj
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
SCPT
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Sondaj
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
KuyuNo
KuyuDerinliği
YASS
ZeminSınıfı
ZeminGrubu
SPTDerinliği
SPTSayısı
YapımYılı
AdaID
PaftaID
ParselID
OID
Geometry
Double
Double
Double
String
Double
Double
String
String
Double
Double
Date
String
String
String
Allow Defaul
nulls t value
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Data type
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
KuyuNo
KuyuDerinliği
YASS
qc
Vs
fs
AdaID
PaftaID
ParselID
OID
Geometry
Double
Double
Double
String
Double
Double
Double
Double
Double
String
String
String
Allow Defaul
nulls t value
Field name
Data type
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Domain
Field name
Data type
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Double
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
0
0
Deneyin derinliği
Yeraltı Su Seviyesi
0
0
0
Zemini tanımlayan USCS sistemine göre ismi
Deprem yönetmeliğine göre tanımlanan isim (Z1, Z2, Z3, Z4)
Sondaj çukurunun derinliği
Arazide uygulanan SPT deney sonucu
8
10
10
10
Deneyin yapıldığı tarih
Geometri Nokta
Precision Scale Length
2
2
2
0
0
0
2
2
2
2
2
0
0
0
0
0
Deneyin derinliği
Yeraltı Su Seviyesi
Zemin uç direnci
Zemin kayma dalga hızı
Yanal sürtünme basıncı
10
10
10
Domain
Geometri Poligon
Precision Scale Length
2
2
2
3
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Sıvılaşma
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
IL
S
2
2
Poligon Nesne Sınıfı (Polygon feature class)
Taşıma Gücü Kaybı
5
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Allow Defaul
nulls t value
0
0
0
2
2
0
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Allow Defaul
nulls t value
2
2
2
2
2
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Taşıma Gücü Kaybı
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
q uE
Precision Scale Length
5
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
SCPT
Field name
Poligon Nesne Sınıfı (Polygon feature class)
Sıvılaşma
Geometri Nokta
Domain
0
0
0
0
Zeminin dinamik yük etkisi sonrasındaki taĢıma gücü değeri
Geometri Poligon
Precision Scale Length
2
2
2
3
3
0
0
0
0
0
SıvılaĢma Değeri
SıvılaĢmadan dolayı meydana gelen oturma
Şekil 3. 20 Geoteknik verileri için tasarlanan veri kümesi
87
Şekil 3. 21 Geoteknik veri tabanı için tasarlanmış UML diyagramı
88
Tasima_Gucu_Kaybi
-X_Koor : esriFieldTypeInteger
-Y_Koor : esriFieldTypeInteger
-Z_Koor : esriFieldTypeInteger
-QuE : esriFieldTypeInteger
-X_Koor : esriFieldTypeInteger
-Y_Koor : esriFieldTypeInteger
-Z_Koor : esriFieldTypeInteger
-IL : esriFieldTypeInteger
-S : esriFieldTypeInteger
-X_Koor : esriFieldTypeInteger
-Y_Koor : esriFieldTypeInteger
-Z_Koor : esriFieldTypeInteger
-Kuyu_No : esriFieldTypeString
-Ada_No : esriFieldTypeString
-Pafta_No : esriFieldTypeString
-Parsel_No : esriFieldTypeString
-Kuyu_Derinligi : esriFieldTypeInteger
-YASS : esriFieldTypeInteger
-qc : esriFieldTypeInteger
-Vs : esriFieldTypeInteger
-fs : esriFieldTypeInteger
-Yapim_Yili : esriFieldTypeString
-X_Koor : esriFieldTypeInteger
-Y_Koor : esriFieldTypeInteger
-Z_Koor : esriFieldTypeInteger
-Kuyu_No : esriFieldTypeString
-Pafta_No : esriFieldTypeString
-Ada_No : esriFieldTypeString
-Kuyu_Derinligi : esriFieldTypeInteger
-YASS : esriFieldTypeInteger
-Zemin_Sinifi : esriFieldTypeString
-Zemin_Grubu : esriFieldTypeSingle
-SPT_Der : esriFieldTypeString
-SPT_Sayisi : esriFieldTypeDouble
-Yapim_Yili : esriFieldTypeString
Sivilsma
SCPT
Sondaj
Geoteknik_Katmanı
3.3.2.2 Üst Yapı Bilgisi ve Veri Kümesi
Ulusal Deprem Konseyi tarafından hazırlanan Deprem Zararlarını Azaltma Ulusal Stratejisi
Raporu’nda da belirtildiği gibi mevcut yapı stokunun, doğal eskime sürecinde tümüyle
kendiliğinden yenilenmesi uzun bir süre alacak, belki yüzyıllar gerektirecektir. Bütün güvensiz
yapıların yenilenmesi ise hem ekonomik açıdan olanaksız, hem mühendislik açısından
anlamsız, hem de gerekli zaman açısından imkansızdır. Bu yapı stokunun öncelikle sistematik
bir düzen ve vakit kaybetmeden hızlı bir biçimde gözden geçirilmesi ve sonrasında anlamlı bir
öncelik sırası içinde ivedilikle yenilenmesi gereken yapılardan başlayarak depreme karşı
güvenli hale getirilmesi gerekmektedir [5].
2010 Meclis Araştırması Komisyonu Raporu’na göre; [6] “Bina ve bina dışı yapılarla ilgili
olarak başlamış olan envanter çalışmalarına hız verilmeli ve yapı stokunun deprem risklerine
karşı korunması hususunda, envantere dayalı değerlendirilme yapılması sağlanmalı ayrıca,
kademeli tarama ve değerlendirme yöntemleri ile proje parametrelerinin belirlenmesi,
rölevelerin oluşturulması, malzeme seçimi ve Deprem Yönetmeliğine uygun olarak analizlerin
yapılması önemli çalışma alanlarıdır” denilmektedir.
Ülkemizde yapı stokunun çok detaylı bir şekilde incelenmesi, hem maddi açıdan hem de
zaman açısından neredeyse imkansızdır. HAZUS gibi yurtdışında geliştirilen bazı sistemler,
hızlı bir şekilde yapılara ait değerlendirmeler yapabilmektedir. Yurtdışında yapılan bina türleri
genelde aynı standart içerisinde yapılmaktadır. Ülkemizde böyle bir standart olmaması, hatta
mimari projeye bile uyulmayan yapıların yapılması HAZUS gibi hızlı değerlendirme
yöntemlerinin uygulanmasını zorlaştırmaktadır. Bu sebepten ülkemizdeki yapılara uygun hızlı
değerlendirme yöntemleri geliştirilmeli ve uygulanmalıdır. Bu veriler CBS ortamında
değerlendirilerek gerekli analizler yapılmalıdır. Kentsel alanların takibi ve envanterinin
toplanması amacıyla; halihazır haritalardan, güncel uydu görüntülerinden ve/veya hava
fotoğraflarından yararlanılması gerekmektedir.
Bu çalışma kapsamında, yapı envanteri veri kümesini oluşturan bilgiler, yapının inşaat projesi
ve yerinde incelemeler sonucunda oluşturulmaktadır. Veri kümesi tasarımda, deprem
yönetmeliğinde tanımlanan bütün düzensizlikler, kısa kolon problemi, güçlü kiriş-zayıf kolon
problemi, asma kat mevcudiyeti, çekiçleme etkisi, etriye sıklaştırması bilgileri yer almaktadır.
Ayrıca diğer yöntemlerde dikkate alınmayan fakat depremde yıkıcı hasarlara neden olduğu
89
bilinen; saplama kiriş sayısı, kolon aksı dışında kiriş (yapışık kiriş), köşe kolon düzensizliği gibi
problemlerde dikkate alınmaktadır.
Bir yapının envanteri,
 Mülkiyet Durumu,
 Yapısal Özellikleri,
 Zemin Durumu
 Yapısal Kusurlar
bilgileri dikkate alınarak oluşturulmuştur (Şekil 3.22).
Mülkiyet
Durumu
Zemin
Durumu
Yapı
Envanteri
Yapısal
Özellikler
Yapısal
Kusurlar
Şekil 3. 22 Yapı envanter bilgilerini oluşturan parametreler
yapı envanteri için tasarlanan veri kümesi (Şekil 3.23) ve UML diyagramı (Şekil 3.24) literatür
ve uzman görüşleri doğrultusunda hazırlanmıştır. Şekil 3.23’deki yapı envanteri için
tasarlanan veri kümesinde, Bina tablosunda bulunan BinaID, MahalleID, AdaID ve ParselID
bilgileri Eskişehir İl’inde belediyenin veri tabanından senkronize olacak şekilde tasarlanmıştır.
Veri tabanının güncelliği ve birlikte çalışabilirliği bu bağlantı ile sağlanmış olacaktır.
90
Konumsal Nesne Veri Kümesi (Feature Dataset)
Yapı Envanteri Katmanı
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Yapısal Özellik
Field name
Data type
Allow
nulls
OBJECTID
OnarımDurumu
GiriĢKatAlanı
NormalKatAlanı
Zemin+BodrumKatAdedi
ZeminKatYüksekliği
BodrumKatYüksekliği
NormalKatAdedi
NormalKatYüksekliği
ÇatıKatıDurumu
ÇatıKatıYüksekliği
ÇatıKatıAlanı
KullanımTürü
ÖnemKatsayısı
DavranıĢKatsayısı
TaĢıyıcıSistemTürü
DöĢemeTipi
TemelSistemi
BoyunaDonatı
EnineDonatı
BetonDayanı
BinaID
OID
String
Double
Double
Double
Double
Double
Double
Double
String
Double
Double
String
Double
Double
String
String
String
Double
Double
Double
String
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Default value
Precision Scale Length
Domain
10
2
2
0
2
2
0
2
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
Poligon Nesne Sınıfı (Polygon feature class)
Bina
Tablo
Yapısal Özellik
Tablo
Yapısal Kusur
10
20
Binanın kullanım amacına ve önemine bağlı olarak Dep. Yön. 2007 Tablo 2.3’ten alınan katsayı
TaĢıyıcı sistem davranıĢ katsayısı, yapının taĢıyıcı sistemine bağlı olarak Dep. Yön. 2007 Tablo 2.5’ten alınan katsayı
10
10
10
2
2
2
KiriĢli, Asmolen, Mantar, DiĢli vs. DöĢeme tipleri
Tekil, Sürekli, Radye, KiriĢli Radye, Kazık Temel tipleri
0
0
0
20
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Yapısal Kusurlar
Field name
Data type
Allow
nulls
OBJECTID
EnBüyükAçıklık
KatSeviyesiFarkı
KısaKolon
GüçlüKiriĢ/ZayıfKolon
AsmaKat
KöĢeKolon
SaplamaKiriĢSayısı
ToplamKiriĢSayısı
A1
A2.1
A2.2
A2.3
A3
A4
B1
B2
B3
KolonEtriyeSıklaĢtırması
KiriĢEtriyeSıklaĢtırması
BinaID
OID
Double
Double
String
String
String
String
Double
Double
String
String
String
String
String
String
String
String
String
String
String
String
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Default value
2
2
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
BinaID
MahalleID
AdaID
ParselID
YapımYılı
YaĢayanKiĢiSayısı
ZeminSınıfı
ZeminGrubu
OID
Geometry
String
String
String
String
Date
Double
String
String
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
0
0
5
5
5
5
0
0
Domain
Bant pencere, ara sahanlık kiriĢi gibi nedenlerle normal kat kolonlarından daha kısa net yüksekliğe
sahip ve bu nedenle büyük kesme kuvvetlerine maruz kolonlar
KiriĢlerin kolonlardan daha güçlü olması problemi
Ġki ucu kiriĢe, yada bir ucu kolona bir ucu kiriĢe oturan kiriĢ
0
0
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Bina
Allow Default
nulls value
Precision Scale Length
Domain
Burulma Düzensizliği; yapının kütle merkezi ile rijitlik merkezinin birbirinden kaçık olması durumu
Yapı planında büyük boĢlukların bulunması durumu
DüĢey taĢıyıcı elemanlar civarında büyük yerel boĢluklar
Plan boyunca, döĢeme kesitlerinde ani azalmalar olması durumu
Planda girinti, çıkıntı düzensizliği
DüĢey taĢıyıcı elemanların asal eksenlerinin, deprem doğrultularına paralel olmaması durumu
Zayıf kat düzensizliği, etkili kesme alanının bir üst katınkinden %80’den fazla küçük olması durumu (altında dükkan olan yapılar)
YumuĢak kat düzensizliği
Kolon veya perdelerin, kiriĢ ya da guselerin üstüne oturtulması durumu
Geometri Poligon
Precision Scale Length
0
0
0
0
10
10
10
10
8
2
3
Şekil 3. 23 Yapı envanter verileri için tasarlanan veri kümesi
91
Şekil 3. 24 Yapı envanteri veri tabanı için tasarlanmış UML diyagramı
92
Yapısal Özellik
-Onarim_Durumu : esriFieldTypeString
-Giris_Kat_Alani : esriFieldTypeDouble
-Normal_Kat_Alani : esriFieldTypeDouble
-Zemin+Bodrum_Kat_Adedi : esriFieldTypeInteger
-Zemin_Kat_Yuk : esriFieldTypeDouble
-Bodrum_Kat_Yuk : esriFieldTypeDouble
-Normal_Kat_Adedi : esriFieldTypeInteger
-Normal_Kat_Yuk : esriFieldTypeDouble
-Cati_Kati_Durumu : esriFieldTypeString
-Cati_Kati_Yuk : esriFieldTypeDouble
-Cati_Kati_Alani : esriFieldTypeDouble
-Kullanim_Turu : esriFieldTypeString
-Onem_Katsayisi : esriFieldTypeDouble
-Davranis_Katsayisi : esriFieldTypeDouble
-Tasiyici_Sistem_Turu : esriFieldTypeString
-Doseme_Tipi : esriFieldTypeString
-Temel_Sistemi : esriFieldTypeString
-Boyuna_Donati : esriFieldTypeDouble
-Enine_Donati : esriFieldTypeDouble
-Beton_Dayanimi : esriFieldTypeDouble
Mülkiyet Durumu
-Mahalle : esriFieldTypeString
-Ada_No : esriFieldTypeInteger
-Parsel_No : esriFieldTypeInteger
-Yasayan_Kisi_Sayisi : esriFieldTypeInteger
-Yapim_Yili : esriFieldTypeInteger
Yapı
Zemin Durumu
-Zemin_Sinifi : esriFieldTypeString
-Zemin_Grubu : esriFieldTypeString
Yapısal Kusurlar
-En_Buyuk_aciklik : esriFieldTypeDouble
-Kat_Seviyesi_Farki : esriFieldTypeDouble
-Kisa_Kolon : esriFieldTypeString
-Guclu_Kiris/Zayif_Kolon : esriFieldTypeString
-Asma_Kat : esriFieldTypeString
-Kose_Kolon : esriFieldTypeString
-Saplama_Kiris_Sayisi : esriFieldTypeInteger
-Toplam_Kiris_Sayisi : esriFieldTypeInteger
-A1 : esriFieldTypeString
-A2.1 : esriFieldTypeString
-A2.2 : esriFieldTypeString
-A2.3 : esriFieldTypeString
-A3 : esriFieldTypeString
-A4 : esriFieldTypeString
-B1 : esriFieldTypeString
-B2 : esriFieldTypeString
-B3 : esriFieldTypeString
-Kolon_Etriye_Sıklastırmasi : esriFieldTypeString
-Kiris_Etriye_Sıklastırmasi : esriFieldTypeString
3.4
Sistem Oluşturma/Uygulama
Bu aşamada afette etkili olabilecek parametreler CBS ortamında katmanlar şeklinde
hazırlanmıştır. Bu katmanlar AHP yöntemi kullanılarak ağırlıklandırılmış ve yapılara ait
göreceli risk durumu elde edilmiştir.
AHP yöntemi uygulanarak, göreceli risk haritası oluşturma işlemi, Şekil 3.25 gösterilen işlem
adımları uygulanarak elde edilecektir.
Kriter Haritalarının
Üretilmesi
Ağırlıklandırma İşlemi
Ağırlıklı Kriter Haritalarının
Üretilmesi
Değer Haritalarının Elde
Edilmesi
Normalleştirme İşlemi
Göreceli Risk Haritasının
Oluşturulması
Şekil 3. 25 AHP yöntemi uygulanarak göreceli risk haritası elde edilmesi
3.4.1 Kriter Haritalarının Üretilmesi
Çalışmada, Eskişehir örneğinde, bütünleşik bir deprem riskinin belirlenmesi için aşağıdaki
temel kriterler baz alınacaktır. Bu kriterler;
 Yapı Envanteri
93
 Zemin Envanteri
 Rezonans Etkisi
 Sıvılaşma Potansiyeli
 Fay
dır. Bu kriterler göz önünde bulundurularak çok kriterli analiz yöntemlerinden biri olan AHP
ile ağırlıklar belirlenerek yapılara ait göreceli risk durumu belirlenecektir.
3.4.1.1 Yapı Envanterinin Oluşturulması
Çalışma alanı olarak Eskişehir’in yapılaşma açısından yoğun olan ve zemin açısından riskli
görülen 8 mahallesi örneklem alan olarak ele alınmıştır (Şekil 3.26).
Şekil 3. 26 Yapı envanteri toplanan mahalle sınırları ve hava fotografı
Bu mahallelerde toplamda 2375 yapı bulunmaktadır. Çizelge 3.5’de mahalleler ve bu
mahallelerdeki bina sayıları, ayrıca 2009 yılı nüfus sayımına göre mahallelerin nüfus bilgileri
ve Şekil 3.27’de mahallelerin bina sayılarının grafik olarak dağılımı gösterilmektedir.
94
Çizelge 3. 5 Mahallelere göre bina sayılar
Mahalle Adı
Bina Sayısı
Nüfus
Cumhuriye
451
4855
Hacı Ali Bey
226
2502
Hacı Seyit
257
3162
Hayriye
180
1542
Hoşnudiye
517
6587
İhsaniye
227
1491
Mamure
344
3876
Mustafa Kemal Paşa
173
2463
Toplam
2374
26478
Şekil 3.28’de çalışma alanını gösteren hava fotoğrafı ve bina kat yükseklikleri görülmektedir.
Şekilde de görüldüğü gibi, Eskişehir’in imar planlarından kaynaklı, özellikle caddeye bakan
parsellerdeki yapıların kat yüksekliği fazla olduğu gözlenmektedir. Buda herhangi bir afet
anında yüksek katlı yapılarda yaşanabilecek bir çöküntü sonucu ulaşımın oldukça güç
olacağının açık bir göstergesidir.
95
Şekil 3. 27 8 Mahalledeki bina sayıları
Şekil 3. 28 Çalışma alanındaki bina kat yükseklikleri
Çalışmada bina envanter bilgisi 080240 numaralı “Eskişehir Yerleşim Yerinde CBS Teknikleri
Kullanılarak Geoteknik Yapı ve Jeofizik Bilgi Sisteminin Oluşturulması” isimli Bilimsel
Araştırma Projesi kapsamında yapılan çalışmalardan elde edilmiştir. Proje kapsamında elde
edilen yapı envanter bilgisi bir anket aracılığı ile toplanmıştır. Anket kapsamında öncelikle
96
her bir yapının inşaat ve mimari projesi detaylı bir şekilde incelenmiştir. Anket formunun
büyük bir kısmı bu projeden elde edilen veriler ile doldurulmuştur. Daha sonra her yapı
yerinde incelenerek bütünleme çalışmaları yapılmıştır. Anketteki her bir sorunun bir ağırlık
puanı vardır. Yapının ilk puanı 100 alınmıştır. Yapılardaki her bir kusurun bir ağırlık değeri
vardır. Yapı puanı ile ağırlık değeri ile çarpılması sonucu binanın yapı puanı elde edilmiştir.
Çalışma kapsamında 3 kat ve aşağısındaki yapılar değerlendirmeye alınmamıştır. Bu
kapsamda çalışma alanında toplam 708 adet bina değerlendirmeye alınmıştır. Bu binaların
kat yükseklikleri ve sayısı Çizelge 3.6’da gösterilmektedir.
Çizelge 3. 6 Çalışma alanındaki bina sayıları
Bina Kat Adedi
Bina Sayısı
4 Katlı Bina
204
5 Katlı Bina
183
6 Katlı Bina
34
7 Katlı Bina
42
8 Katlı Bina
49
9 Katlı Bina
129
10 Katlı Bina
66
11 Katlı Bina
1
Toplam
708
Çalışma kapsamında incelenen binaların puanları ve imar planı Şekil 3.29’te gösterilmiştir.
97
Şekil 3. 29 Anket sonucu elde edilen bina envanteri
98
3.4.1.2 Zemin Envanterinin Oluşturulması
Yerel zemin durumları bir deprem süresince yer sarsıntılarının karakteristikleri üzerinde
oldukça derin bir etkiye sahiptir. Zemin bilgisi arazi deneylerine dayanan sismik yöntemler
yardımıyla belirlenebilir. Çalışmada Ulusal Deprem Risk Azaltma Programı (National
Earthquake Hazards Reduction Program: NEHRP) yer sınıflaması yapılarak zemin haritası elde
edilmiştir. NEHRP, ABD’de geoteknik ve inşaat mühendisliği camiasında kabul görmüş ve yeni
yapılan inşaatların sismik dizaynında yaygın olarak kullanılan zemin sınıflama kriterleridir
[107]. NEHRP zemin sınıflamasına göre geliştirilen zemin sınıfları Çizelge 3.7’de gösterilmiştir.
Deprem yer hareketlerinde olası zemin davranışlarını daha ayrıntılı ortaya koyabilmek amacı
ile daha önceki çalışmalarda D sınıfına karşılık gelen 180 < Vs  360 m/s aralığın kendi içinde
bölünebileceği önerilmiştir [108]. Buna göre D sınıfı; D1 180 < Vs  240 m/s, D2 240 < Vs 
300 m/s ve D3 300 < Vs  360 m/s gibi aralıklara bölümlenmiştir (Çizelge 3.7).
Çizelge 3. 7 NEHRP yer sınıflaması [109]
Yer Sınıfı Tanımlama
Vs (m/s)
A
Sert kaya
Vs > 1500
B
Kaya
760 < Vs 1500
C
D
E
F
Çok yoğun zemin ve yumuşak kaya (sert veya çok sıkı
zeminler, çoğu çakıllar)
Sıkı zemin 15  N  50 veya 50 kPa  S  100 kPa (kumlar,
sitler, sıkı veya çok sıkı kil, bazı çakıllar)
Kalınlığı 3 m'den daha az ve PI > 20, w  40% ve su < 25 kPa
olan yumuşak kil
Özel hesaplar gerektirir
99
360 < Vs  760
180 < Vs  360
Vs < 180
Zemin haritasını oluşturulmasında 33 adet sondaj (SCPT) verisinden yararlanarak yapılmıştır
(Ek 3). SCPT sondajlarından elde edilen ortalama hız değerleri (Vs), kriging yöntemi ile
haritalanmıştır (Şekil 3.30).
100
Şekil 3. 30 NEHRP’e bağlı zemin haritası
101
NEHRP yer sınıflaması çalışma alanına uygulandığında hakim zemin türünün D sınıfı olduğu;
ancak, çalışma alanının batısında Porsuk Çayı boyunca ve çalışma alanının kuzeyinde porsuk
çayına paralel bir hatta oldukça geniş alanda E sınıfının yer aldığı görülmüştür.
NEHRP zemin sınıflaması haritası AHP analizinde kullanılmak üzere alan uzmanları ve literatür
çalışmaları sonucunda puanlanmıştır (Çizelge 3.8).
Çizelge 3. 8 Zemin puanlaması
Yer Sınıfı
Zemin Puanı
A
100
B
80
C
70
D1
60
D2
50
D3
40
E
30
F
20
Zeminden elde edilen puanlar yapılar ile Spatial Join Fonksiyonu kullanılarak birleştirilmiştir
(Şekil 3.31). Bu birleştirme işleminin sonucunda her yapının kendi oturduğu zemine ait zemin
puanı almış oldu. Puanlama işleminde bazı yapıların oturduğu alan farklı zemin türüne
karşılık gelmektedir. Böyle durumlarda emniyetli alanda kalabilmek için zemin puanı düşük
olan zemin puanı alınmıştır.
102
Şekil 3. 31 Zemin puanı eklenmiş yapılar
103
3.4.1.3 Rezonans Etkisi
Herhangi bir yer hareketi anında depremin neden olduğu etki nedeniyle oluşan zeminin
hakim titreşim periyodu ile mühendislik yapılarının (Konut türü yapılar, köprü-viyadükler,
Baraj, Hastaneler tarihsel yapılar: Surlar, Camiler vb.) doğal/öz titreşim periyodu çakıştığında
(rezonans durumu) en büyük hasarın meydana geldiği çeşitli örnekleriyle çarpıcı biçimde
görülmektedir (Mexico-City depremi (1985), İzmit Depremi (1999) Avcılar vb). Bundan dolayı
ülkemiz gibi deprem etkisi altında bulunan bütün bölgelerdeki mühendislik yapıların titreşim
periyotlarının belirlenmesi ve zeminle dinamik ilişkisinin kurulması hayati öneme sahip
konulardan biri belki de en önemlisidir [110]. Yeryüzündeki her yapı ve binanın kendine özgü
kullanılan malzeme tipi, kat yüksekliği ve daha birçok parametreye bağlı olan öz salınım
frekansı vardır. Depremler de bir salınım olayıdır ve açığa çıkan enerji miktarına göre
salınımın büyüklüğü de (genliği) artar. Sonuç olarak deprem sırasında her şey bu salınım
gücüyle salınmaya başlar ([111]; Derleyen: [108]). Dolayısıyla, yapılara ait riski belirlemede
en önemli parametrelerden birisi rezonans etkisidir. Rezonans etkisinin belirlenebilmesi için
hem yapıya ait rezonansın hem de zemine ait rezonans etkisi ayrı ayrı incelenip rezonans
ilişkisinin belirlenecektir.
Zemin doğal titreşim periyodu (To)
∑
(3.13)
bağıntısıyla belirlenir (Kanai, 1983). Burada
 H, ilgili zeminin kalınlığını
 Vs; ilgili zeminin ortalama makaslama dalga hızını göstermektedir.
Çalışma alanında 33 farklı noktada uygulanan SCPT’den elde edilen makaslama dalgası
ortalama hızları ve DSİ III. Bölge Müdürlüğü tarafından yapılan rezistivite ölçümlerinden elde
edilen alüvyon kalınlığı verileri kullanılarak, alüvyon zemin için To hesaplanmıştır. Çalışma
alanı için elde edilen doğal titreşim periyodu haritası Şekil 3.32’de verilmiştir.
104
Şekil 3. 32 Çalışma alanındaki alüvyon zemin için doğal titreşim periyodu (To)
105
Yapılara ait titreşim periyodu (T1) 1997 yılındaki deprem yönetmeliğinde ön görülen (3.14)
eşitliği ile hesaplanmıştır [42].
⁄
(3.14)
Eşitlik 3.14’te Ct; Eşdeğer Deprem Yükü Yönteminde birinci doğal titreşim periyodunun
yaklaşık olarak belirlenmesinde kullanılan katsayıyı, Hn; Binanın temel üstünden itibaren
ölçülen toplam yüksekliğini ifade etmektedir. Taşıyıcı sistemi sadece betonarme
çerçevelerden veya dışmerkez çaprazlı çelik perdelerden oluşan binalarda Ct = 0.07, taşıyıcı
sistemi sadece çelik çerçevelerden oluşan binalarda Ct = 0.08, diğer tüm binalarda ise Ct =
0.05 alınacaktır. Bu çalışma kapsamında Ct = 0.05 olarak alınmıştır [42]. Bu şekilde her bir
yapı için ayrı ayrı yapı periyotları hesaplanmıştır (Şekil 3.33).
106
Şekil 3. 33 Yapı periyotları haritası
107
Zemin doğal titreşim periyodunun (To) yapıların öz titreşim periyoduna (T1) eşit olması
durumunda (rezonans); yapı üzerine etkiyen sismik yükler için en kotu koşul gerçekleşir ve
yapının hasar görme veya yıkılma olasılığı artar ([112]; Derleyen: [108]).
Acar’a göre [113] yapının rezonansa girme olasılığı dört farklı gruba ayrılmıştır. Bunlar;
 Yüksek Rezonans
 Normal Rezonans
 Düşük Rezonans
 Rezonans Yok
şeklindedir. Yapının doğal titreşim periyodu (T1) ile Zemin doğal titreşim periyodu (To)
arasındaki fark esas alınarak bu derecelendirme yapılmıştır (Şekil 3.34)
Şekil 3. 34 Yapının doğal titreşim periyodu (T1) ile Zemin doğal titreşim periyodu (To)
arasındaki ilişki
Bu rezonans değerlerine göre puanlama Çizelge 3.9’da gösterilmiştir. Çalışma alanındaki
yapıların rezonans açısından puanlaması Şekil 3.35’de gösterilmiştir.
Çizelge 3. 9 Rezonans değerlerine göre puanlama
Rezonans Değeri
Puan
Yüksek Rezonans
25
Normal Rezonans
50
Düşük Rezonans
75
Rezonans Yok
100
108
Şekil 3. 35 Rezonans Haritası
109
3.4.1.4 Fay Durumu
Depremler bilindiği üzere fay kırıkları meydana getirirler. Bu yüzden risk hesaplama
kriterlerinden bir tanesi de faydır. Çalışma alanındaki fay hatları MTA’nın üretmiş olduğu
haritadan alınıştır (Şekil 3.36). Ülkemizde deprem bölgelerinde yapılacak yapılar hakkındaki
yönetmelik incelendiğinde faya olan güvenlik mesafesi veya fayın yapıya olan etkisi
tanımlanmamıştır. Dünyanın 28 ülkesinde Depreme Dayanıklı Yapı Yönetmelikleri
bulunmaktadır. Ancak bunların hiç biri diri faylar yakınında yer alan yapılarla ilgili ölçütler
içermemektedir. Bazı yapı yönetmelikleri ve düzenlemeler, diri ve potansiyel faylar civarında
“tampon bölgeler” oluşturulmasını zorunlu kılmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri'nde diri
ya da potansiyel diri faylar yakınında yer alan yapılar için tampon bölgelerinin
oluşturulmasında bazı ölçütler geliştirilmiştir. Örneğin: Sıvılaşmış Doğal Gaz tankı, diri bir
faydan en az 35 metre uzaklıkta yer alması gerekmektedir denilmektedir. Kaliforniya
Eyaletindeki bir yasada (Alquist-Priola Özel Çalışma Zonları Yasası) kesin olarak belirlenmemiş
fay izleri ve diri kollarından itibaren kuşak sınırı 200'er metre uzaklıklardan geçirilmiştir [20,
114, 115]. AFAD tarafından hazırlanan “Kentsel Planlamaya Esas Diri Faylar Etrafında Tampon
Bölge Oluşturulması” hakkındaki taslak yönetmelikte derinlerde olan gömülü fay hatlarında,
fay hattının her iki yanında 250 metre tampon bölge oluşturulacak şeklinde belirtilmiştir
[116]. Yıldırım ve Özel tarafından [117] yapılan çalışmada, fay hattından 250 metrelik
değerler göz önüne alınarak deprem açısından yerleşime uygunluk analizi yapmışlardır. Bu
çalışmada örnek olması açısından yapıların faydan olan mesafeleri 250 metrenin katları
şekilde zonlara ayrılmıştır.
110
Şekil 3. 36 Çalışma alanının faya olan mesafesi
111
Çalışma alanında faya olan mesafeye göre puanlama Çizelge 3.10’da verilmiştir.
Çizelge 3. 10 Faya olan mesafeye göre risk puanlaması
Faya Olan Mesafe (m)
Risk Puanı
250
10
500
20
750
30
1000
40
1250
50
1500
60
1750
70
2000
80
2250
90
2500
100
Çalışma alanında faydan kaynaklı olarak etkiyen puanlar 30, 40 ve 50 puan aralığı çalışma
alanı içerisine girmiştir (Şekil 3.37).
112
Şekil 3. 37 Yapılara ilişkin fay puanı
113
3.4.1.5 Sıvılaşma Potansiyeli
Sıvılaşma, suya doygun zeminlerde, taneli malzemenin boşluk suyu basıncının artması ile kısa
bir süre içinde katı durumdan sıvı duruma geçmesi olarak tanımlanır. Bu çalışmada sondaj
verileri Anadolu Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü’nde yapılan 265 sondajın Iwasaki
(1982) yöntemi kullanılarak elde edilmiştir (Şekil 3.38). Sıvılaşma potansiyeli Çok Yüksek,
Yüksek ve Çok Düşük olarak gruplandırılmış ve puanlandırılmıştır (Çizelge 3.11). Şekil 3.39’da
bu puanlamanın yapılara olan etkisi görülmektedir.
Çizelge 3. 11 Sıvılaşma potansiyeli risk puanlaması
Sıvılaşma Potansiyeli
Risk Puan
Çok Yüksek
30
Yüksek
50
Çok Düşük
80
Yok
100
114
Şekil 3. 38 Sıvılaşma potansiyeli haritası
115
Şekil 3. 39 Yapılara ilişkin sıvılaşma potansiyeli puanı
116
3.4.2 AHP Analizi ve Ağırlıkların Elde Edilmesi
3.4.2.1 Karar Verme Problemi Tanımlanır
AHP yöntemi kullanılarak öncelikle karar verme probleminin tanımlanması gerekmektedir.
Bu çalışmada problem depremden önce yapılardaki risk durumunun belirlenmesidir. Bu
kapsamda yapılara ait riskin belirlenmesinde aşağıdaki kriterler değerlendirmeye alınacaktır.
Bu kriterler;
 Yapı Envanteri
 Zemin Envanteri
 Rezonans Etkisi
 Sıvılaşma Potansiyeli
 Fay
dır.
3.4.2.2 Faktörler Arası Karşılaştırma Matrisi Oluşturulur
AHP kullanılarak iki karşılaştırmalar önem derecesine göre (Çizelge 3.1) karşılaştırılmıştır. Bu
karşılaştırma sonucunda Çizelge 3.12’deki gibi bir matris elde edilmiştir.
Çizelge 3. 12 İkili karşılaştırma
Yapı
Zemin
Rezonans
Sıvılaşma
Fay
Yapı
1
1/2
1/3
4
1/3
Zemin
2
1
1/3
5
1/3
Rezonans
3
3
1
4
1
Sıvılaşma
1/4
1/5
1/4
1
1/3
Fay
3
3
1
3
1
İkili karşılaştırma sonucunda A matrisi aşağıdaki gibi şekillenmiştir.
117
1
2

A  3

1/4
3
1/2
1
3
1/5
3
1/3
1/3
1
1/ 4
1
4
5
4
1
3
1/3 
1/3 
1 

1 / 3
1 
3.4.2.3 Faktörlerin Yüzde Önem Dağılımları Belirlenir
Karşılaştırma matrisi, faktörlerin birbirlerine göre önem seviyelerini belirli bir mantık
içerisinde gösterir. A matrisinden yararlanarak karşılaştırma matrisi aşağıdaki gibi elde
edilmiştir. Her bir kriter için B matrisi (3.4) eşitliği yardımıyla ayrı ayrı hesaplanmıştır.
0.06494 
0.10811
0.11429
0.23529 
0.11111
0.12987 
0.21622
0.11429
0.29412 
0.11111












B

0.38961







B1  0.32432
B3  0.34286 B4  0.23529 B5  0.33333
2










0.02597 
0.02703
0.08571
0.11111
0.05882 
0.38961 
0.32432
0.34286
0.33333
0.17647 
,
,
,
,
5adet B sütun vektörü, bir matris formatında bir araya getirildiğinde ise aşağıda gösterilen C
matrisi oluşturulacaktır.
0.10811
0.21622

C  0.32432

0.02703
0.32432
0.06494
0.12987
0.38961
0.02597
0.38961
0.11429
0.11429
0.34286
0.08571
0.34286
0.23529
0.29412
0.23529
0.05882
0.17647
0.11111
0.11111
0.33333

0.11111 
0.33333
C matrisinden yararlanarak Öncelik Vektörü olarak adlandırılan W sütun vektörü elde (3.6)
eşitliği yardımıyla edilir. W vektörü aşağıdaki gibi hesaplanmıştır.
0.12675
0.17312


W  0.32508


0.06173


0.31332
118
Toplam ağılar toplamı 1 olacak şekilde kontrolü sağlanmıştır.
3.4.2.4 Faktör Kıyaslamalarındaki Tutarlılık Ölçülür
AHP kendi içinde ne kadar tutarlı bir sistematiğe sahip olsa da sonuçların gerçekçiliği doğal
olarak, karar vericinin faktörler arasında yaptığı birebir karşılaştırmadaki tutarlılığa bağlı
olacaktır. AHP, Tutarlılık Oranı (CR) hesaplamasının özünü, faktör sayısı ile Temel Değer adı
verilen () bir katsayının karşılaştırılmasına dayandırmaktadır. ’ nın hesaplanması için
öncelikle A karşılaştırma matrisi ile W öncelik vektörünün matris çarpımından D sütun
vektörü elde edilir.
1
2

D  3

1/4
3
1/2
1
3
1/5
3
1/3
1/3
1
1/ 4
1
4
5
4
1
3
1/3  0.12675
1/3  0.17312
1  x 0.32508
 

1 / 3 0.06173
1  0.31332
0.67303
0.94806


D  1.78492 


0.31375


1.72319 
Temel değer (E) (3.9) bağıntısı yardımıyla elde edilir. Bu değerlerin aritmetik ortalaması ise
karşılaştırmaya ilişkin temel değeri () verir.
5.31002
5.47634



E  5.49066


5.08264
5.4998 
n

E
i 1
n
i
 5.37189
119
 hesaplandıktan sonra Tutarlılık Göstergesi (CI), (3.11) eşitliğinden yararlanarak
hesaplanabilir.
CI 
 n
n 1
 0.09297
Son aşamada ise CI, Tesadüfilik Göstergesi Çizelge 3.2’de gösterilen standart düzeltme
değerine bölünerek CR elde edilir. Bu çalışmada toplamda 5 kriter olduğundan RI değeri 1.12
olarak alınmıştır.
CR 
CI 0.031719

 0.08301
RI
1.12
Hesaplanan
CR
değerinin
0.10’dan
küçük
olduğundan
karar
vericinin
yaptığı
karşılaştırmaların tutarlı olduğunu görülmüştür.
3.4.3 Değer Haritalarının Elde Edilmesi ve Normalleştirme
Riskin tanımlanabilmesi için her bir kriter CBS katmanı şeklinde hazırlanmıştır. Bu aşamada
her bir yapı için ayrı ayrı Yapı Puanı, Zemin Puanı, Rezonans Puanı, Sıvılaşma Potansiyeli
Puanı ve Fay mesafesinden gelen puanlar ayrı ayrı öznitelik bilgisi olarak eklenmesi
gerekmektedir. Bu kriterlerin ağırlıkları Çizelge 3.13’de verilmiştir.
Çizelge 3. 13 Göreceli risk oluşturmada kullanılan katmanlar ve ağırlıkları
Kriter Adı
Ağırlık (w)
Yapı
0.126747
Zemin
0.17312
Rezonans
0.325084
Sıvılaşma
0.06173
Fay
0.313319
120
Kriterleri AHP yöntemi ile bulunan ağırlıklarla çarpmak için veri tabanına;
 Yapı_AHPW
 Zemin_AHPW
 Rez_AHPW
 Sivi_AHPW
 Fay_AHPW
sütunları açıldı. Bu sütunlar gerçek puanları ve Çizelge 3.13’deki ağırlıklar ile çarpılarak elde
oluşturuldu. Elde edilen ağırlık puanların literatürde kullanılan (3.15) bağıntısı kullanılarak
yapılmıştır [103, 118].
(3.15)
3.4.4 Göreceli Risk Haritasının Oluşturulması
Normalize edilmiş CBS katmanları ile AHP yönteminden elde edilen ağırlık katsayıları çarpılıp
kriter sayısına bölünmesi sonucunda yapılara ait göreceli risk durumu belirlenmiş olacaktır.
Öncelikle veri tabanına Risk_Pot isimli bir öznitelik eklenmiştir. Her bir yapının göreceli risk
potansiyelinin elde edilmesinde yapıların ait normalize edilmiş puanlar toplanmış ve
ortalaması alınmıştır [32, 33, 101, 105].
Sonuçta elde edilen risk durumu eşit aralıklı sınıflama yöntemi kullanılarak [119] çok yüksek
riskli, yüksek riskli, orta riskli ve düşük riskli olarak 4 gruba göreceli olarak ayrılmıştır (Şekil
3.40). Bu veriler Eskişehir’in sekiz mahallesinin yapılarına ait göreceli risk durumu
belirlenmiştir. Çalışmada toplam 708 adet bina değerlendirmeye alınmıştır. Bu binalar
içerisinde 91 adet çok yüksek riskli, 227 adet yüksek riskli, 216 adet orta riskli ve 174 adet
düşük riskli yapı belirlenmiştir.
121
Şekil 3. 40 Yapıların göreceli risk durumu
122
3.5
İrdeleme/Tartışma
Bu tez kapsamında; depreme karşı hazırlıklı olunması amacıyla bir veri tabanı
geliştirilmiş, kurumların mevcut durumunu ve yetkilerini belirleyebilmek için anket
çalışması yapılmış ve yapılara ait göreceli risk durumunu belirleyebilmek için bir
uygulama yapılmıştır.
Veri tabanının oluşturulabilmesi için, Eskişehir İl’inde afet konusunda veri
sağlayabilecek ve afette yasal olarak yetkili-sorumlu kurum ve kuruluşlar ile anket
çalışması yapılmış ve sonuç olarak kurumların mevcut durumu belirlenmeye
çalışılmıştır. Anket sonuçlarına göre kurumların ihtiyaç ve beklentileri saptanmıştır.
Kurumlarımız kanun olarak birçok yetkiye sahip olmasına karşın, kurumların bir
yaptırım gücü bulunmamaktadır. Aynı zamanda maddi açıdan ödenekleri bile
bulunmayan kurumlarımız bulunmaktadır. Bundan dolayı kurumlarımızda yazılım ve
donanım eksiği bulunmaktadır. Birçok kurumumuzda afete yönelik hiçbir çalışma
bulunmamakta hatta konu ile ilgili bir çalışan dahi bulunmamaktadır. Bundan dolayı
afet risklerinin belirlenmesi ve önlem alınması amacıyla geliştirilen veri tabanının
işlevsel bir şekilde kullanılması, kurumlarımız tarafından neredeyse imkansız bir
haldedir. Bunun için gerekli yasal düzeltmeler yapılırken gerekli personel ve maddi
desteğinde sağlanması gerekmektedir.
Tasarlanan sistemde kurumlar arası veri paylaşımı ve eşgüdümün sağlanması halinde
kullanılabilir bir yapıda olduğu ön görülmektedir. Ancak gerek yapılan anket
çalışmasında gerekse geçmiş deneyimler göz önüne alındığında kurumlarımızda böyle
bir yapılanmanın olmasının çok zaman alacağı düşünülmektedir.
Geliştirilen veri tabanı, özellikle depreme karşı hazırlıklı olmada toplanması gereken
veri kümelerini içermektedir. Bu veri kümelerinden jeofizik veri kümesi oluşturulurken
yer bilimlerine yönelik, deprem hareketlerini ölçen kuvvetli ve zayıf yer hareketi gibi
ölçüm cihazlarına ihtiyaç bulunmaktadır. Bu deprem kayıtçıları olmadan eş zamanlı
deprem takibinin yapılması ve depremin bölgeye olan etkisinin belirlenmesi
olanaksızdır. Böyle bir durumda deprem riskinin belirlenebilmesi, deprem analizlerinin
yapılabilmesi ve gerçekçi sonuçlara ulaşılması ancak ampirik formüller kullanılarak
yapılabilir. Bu durumda gerçekçi sonuçlara ulaşmak çok zordur.
123
Geoteknik veri kümesi oluşturulurken sondaj verilerine ihtiyaç duyulmaktadır. Şu an
yürürlükte olan yönetmeliklere göre herhangi bir bina yapılmadan önce, bina yapılacak
parselde sondajların yapılması şartı bulunmaktadır. Bu sondaj verileri, belediyelerde ve
gerekli kurumlarda onaylandıktan sonra inşaat aşamasına geçilmektedir. Sondaj verileri
belediyelerde ve kurumlarda bir kayıt altında tutulmadığından bu verilere
erişilememektedir. Geliştirilen veri tabanı sayesinde bu kayıtların tutulması için gerekli
altyapı sağlanmış olacaktır.
Ülkemizdeki en büyük problemlerden biri kentlerimizdeki depreme dayanıksız yapı,
mevcut yapı stoku ve uygun olmayan zemin üzerindeki yapılaşmadır. Bundan dolayı
ülke genelinde yapı envanterinin toplanması gerekmektedir. Ancak yapı envanteri
toplanması çok güç ve ekonomik açıdan ciddi maliyetlere sebep olabilecek bir bilgidir.
Yapı envanterinin büyük bir kısmı inşaat projesinden üretilebilmektedir. Bundan dolayı
yeni yapılacak yapıların daha yapım aşamasında envanterinin tutulması, mevcut yapı
stokunun da zaman içerisinde üretilmesi gerekmektedir. Ancak kurumlarımızda böyle
bir çalışma henüz bulunmamaktadır.
Deprem açısından risk grupları incelendiğinde birçok alanın kendine özgü risk durumu
olabilmektedir. Örneğin bir alanda sıvılaşma riski önemli bir risk faktörü oluştururken
başka bir alanda litolojik yapı önemli bir risk faktörü oluşturabilir. Bu tez çalışması
kapsamında uzman görüşlerinin değerlendirildiği AHP yöntemi uygulanmıştır. AHP
yönteminde kullanılan ikili karşılaştırma matrisi, alan uzmanı görüşüne göre
belirlenmektedir. Ağırlıklı puanlamalar da bu matris sonucunda oluşturulmaktadır.
Bundan dolayı bu matris oluşturulurken çok dikkatli bir şekilde oluşturulması ve
gerektiğinde risk sonuçlarının test edilmesi gerekmektedir. Kriter haritaları üretilirken
her bir kriterin kendine özgü puanlaması yapılmıştır. Bu puanlamada da uzman
görüşünden yararlanılmıştır. Bu puanlamaların değişimi risk analizi sonuçlarını
etkilemektedir. Bundan dolayı risk gruplarının ve bu riskleri oluşturan faktörlerin iyi bir
şekilde belirlenmesi, puanlamaların ve karşılaştırmaların alan uzmanlarınca doğru ve
güvenilir bir şekilde belirlenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde doğru bir uygulama
yapılamaz.
124
BÖLÜM 4
SONUÇ VE ÖNERİLER
Bu tez çalışması kapsamında mikrobölgeleme verilerine dayalı, afete (depreme) yönelik
bir bilgi sistemi tasarımı yapılmıştır. Ayrıca çok kriterli karar destek sistemlerinden olan
AHP yöntemi kullanılarak yapı bazında göreceli risk değerlendirilmesi yapılmıştır.
Tez çalışması kapsamında elde edilen sonuçlar ve öneriler aşağıdaki gibi sıralanabilir:
 Çalışmada; özellikle yer bilimcileri tarafından kullanılması düşünülen, deprem
afetine karşı hazırlıklı olma ve bütünleşik bir afet (deprem) bilgi sistemi veri
tabanı geliştirilmiştir. Veri tabanı oluşturulurken uzman görüşü ve literatürden
yararlanılarak veri kümeleri hazırlanmıştır,
 Geliştirilen veri tabanı, Ulusal Mekansal Veri Altyapısının oluşturulmasında ve eDevletin bir alt sistemi de olan afet bilgi sistemi konusunda kullanılabilir bir
yapıda olduğu öngörülmektedir,
 Deprem konusu tek bir meslek disiplinine ait olan bir kavram değildir. Birçok
meslek disiplininin ve uzmanların bir arada değerlendirerek sonuca ulaşabildiği
bir kavramdır. Bundan dolayı tez çalışması kapsamında geliştirilen veri tabanı,
farklı
meslek
disiplinlerinden
üretilen
birçok
veri
yapısı
kullanılarak
oluşturulmuştur. Çalışma, bu özelliğinden dolayı disiplinler arası bir çalışmanın
ürünüdür,
 Zemin bilgisi, nüfus bilgisi gibi kısa sürede değişen bir bilgi olmayıp milyonlarca
senede değişebilecek verilerdir. Bu tez çalışmasında, mikrobölgeleme verilerine
bağlı detaylı zemin envanteri oluşturulmasında kullanılabilecek veri kümeleri
tanımlanmıştır,
125
 Geliştirilen sistemde, farklı kurumların verilerine ihtiyaç bulunmaktadır. Her
kurum sorumluluğu çerçevesinde gerekli verileri üretmektedir. Bu verilerin
kullanılması için geliştirilen sistemde kurum ve kuruluşlar ile bilgi alışverişi
internet üzerinden gerekli güvenlik tedbirleri alınarak veri tabanlarının
haberleşmesi ile gerçekleştirilmektedir,
 Son yıllarda olan depremler sırasında aletsel olarak kayıt edilmiş ivme değerleri
deprem dalgalarının farklı zeminlerden geçişleri sırasında önemli değişikliklere
uğradığını göstermektedir. Bu nedenden dolayı afetlerden olumsuz bir şekilde
etkilenmemek için yapılarımızın üzerine inşa edildiği zeminin dinamik
parametrelerinin de çok iyi bir şekilde bilinmesi gerekmektedir. Geliştirilen veri
tabanı kullanılarak, gerek zemin gerekse yapı açısından kullanılabilir bir altyapı
geliştirilmiştir,
 Veri tabanında bilgi olarak yer alan ve yerel sismik ağlardan elde edilen ivme,
yer değiştirme, etki süresi, deprem büyüklüğü, hız gibi bilgiler kullanılarak,
depremin bölgeye olan etkisi belirlenmekte, bu bilgiler ışığında zeminin dinamik
parametreleri detaylı bir şekilde belirlenip elde edilen sonuçlar ile yerleşime
uygun-güvenli bölge seçimi yapılabilecektir. Ayrıca deprem anında elde edilen
bilgiler ile (ivme dağılım, etki süresi ve yer değiştirme haritaları) anlık hasar
dağılım haritaları üretilebilecek ve acil duruma ilişkin kararlar alınabilecektir.
Kamuoyu ve devletin görevli kademeleri bu bilgiler ışığında kaynakları daha
doğru bir şekilde aktarabilecektir,
 Deprem anında depremin bölgeye olan etkisi ile veri tabanında bilgi olarak kayıt
edilen yapı envanter bilgileri birleştirilerek, anlık hasar dağılım haritaları
üretilebilecektir. Bu bilgiler geliştirilen sistem ve iletişim altyapısı kullanılarak
gerekli merkezlere iletilebilecektir,
 Afetle etkin bir şekilde mücadele edebilmek için en öncelikli gereksinim bilgidir.
Karar vericilerin doğru bilgiye zamanında ulaşabilmeleri için gerekli teknik
altyapı oluşturulması gerekmektedir. Afete ilişkin sorunların çözümünde; doğru
planlanama, uygulama, denetim ve kontrol mekanizmalarının tam bir eşgüdüm
içerisinde yapılması gerekmektedir. Böyle bir sistemde en önemli unsur doğru,
126
güncel ve güvenilir bilgidir. 2010 Deprem Araştırma Komisyonunun Raporu’na
göre afet ile ilgili çalışmalarda, kurumlar arası koordinasyon eksikliği belirtilmiş,
konuların ve kurumların önceliklerinin belirlenmesi; birlikte çalışma esaslarını
ve performansının ölçülmesini sağlayacak bir koordinasyon anlayışı ve
koordinasyon hukuku geliştirilmesi gerekliliği vurgulanmıştır. Böyle bir yapı, CBS
teknolojileri kullanılarak, kurumlar arası veri paylaşımı ve eşgüdümün tam
olması ile gerçekleştirilebilir. Bu çalışma kapsamında, Eskişehir İli örneğinde,
kurumlar arası işbirliği ile ilgili planlanan veri topoloji şeması üretilmiştir,
 Bu tez çalışması kapsamında, Eskişehir İl’inde afete yönelik mevcut durumun
belirlenmesi ve CBS alt yapısının belirlenmesi için toplamda 12 kurum ve
kuruluş ile anket çalışması yapılmıştır. Anket sonuçlarına göre, birçok kurumda
CBS veya UA’ya yönelik hiçbir çalışmanın olmadığı, belediyelerde kent bilgi
sistemine altlık teşkil edecek veriler bulunmasına karşın, afete yönelik,
yerbilimleri veya üstyapıya ilişkin hiçbir envanter bulunmadığı saptanmıştır.
Ayrıca kanunen çok fazla yetkiye sahip olan kurum ve kuruluşlarımızda bu konu
ile ilgili personelin eksikliği görülmektedir. Kurumlarımızın bu kadar yetki sahip
olmalarına karşın yeteri ölçüde maddi desteği olmadığından deprem konusu ile
ilgili çalışmalar birçok yerde askıya kaldırılmış durumdadır,
 Bu çalışma kapsamında, hazırlanan bütünleşik afet (deprem) bilgi sisteminde
afet riskini tanımlama/belirlemede kullanılacak mikrobölgeleme verilerinin
önemi belirtilmiş ve bu kapsamda konumsal veri tabanı modeli üretilmiştir,
 Afet analizleri oldukça karmaşık, çalışma alanın özelliklerine göre değişkenlik
gösteren ve çok sayıda faktörün değerlendirmeye alınmasıyla sonuca
ulaşılabilecek bir konudur. Bu çalışma kapsamında bütünleşik afet (deprem)
riskini belirlemek için çok kriterli analiz yöntemlerinden biri olan Analitik
Hiyerarşi Yöntemi (AHP) kullanılmıştır,
 Riski belirleme amacıyla yapı envanteri, zemin envanteri, rezonans etkisi,
sıvılaşma potansiyeli ve fay olmak üzere toplamda beş adet ölçü
değerlendirmeye alınmıştır. Bu verilerin ağırlıkları, alan uzmanı görüşü ve
127
literatürden yararlanılarak belirlenmiştir. Böylece çok disiplinli bir çalışmanın
ürünü ortaya çıkmıştır,
 Çalışma, Eskişehir’in sekiz mahallesini kapsamaktadır. Toplamda 708 adet bina
değerlendirmeye alınmış ve yapılarına ait göreceli risk durumu belirlenmiştir.
Bu binalar içerisinde 91 adet çok yüksek riskli, 227 adet yüksek riskli, 216 adet
orta riskli ve 174 adet düşük riskli yapı belirlenmiştir,
 Bu tasarım kullanılarak, kurumlar arası işbirliği oluşturulmalı, güncel bilgiye
ulaşılmalı ve ülke geneline yaygınlaştırılarak, veriler ağırlıklandırılıp bütünleşik
afet risk haritaları elde edilecek altyapı sağlanmalıdır. Farklı yöntemler
denenerek afet öncesinde risklerin çok iyi tanımlanması ve bu risklere önlem
almak için yol planlarının hazırlanması gerekmektedir,
 Ülkemizde hangi kurum veya kuruluşun hangi nitelikte ve özellikte veri
üretebileceği veya ürettiğine ilişkin bir envanter tablosu veya katalog
bulunmamaktadır. Bu durum birçok verinin farklı standartlarda farklı kurumlar
tarafından tekrar tekrar üretilmesini meydana getirmektedir. Bunun için en kısa
zamanda hangi kurumun hangi nitelikte, standartta ve özellikte veri
üreteceğinin tanımlanması gerekmektedir,
 Geliştirilen veri tabanının kullanılması ile bölgesel ve yerel ölçekte deprem
tehlike haritalarının oluşturulması için altlık oluşturulmuş olacaktır. Bu veriler
kullanılarak depreme yönelik afet riskleri ve sakınım planlarının hazırlanması
yani deprem master planlarının hazırlanmasında altlık veri sağlanmış olacaktır.
Bu palanlar kullanılarak imar planlamaları yapılabilecek ve yeni yerleşim alanları
planlanabilecektir,
 Geliştirilen veri tabanında zeminin dinamik parametrelerinin belirlenmesinde
kullanılan veriler kullanılarak özellikle yeni yerleşime açılacak alanların
belirlenmesinde kullanılması ve bu verilerin analiz sonuçlarına göre yerleşim
alanlarının belirlenmesinde son derece faydalı olacağı düşünülmektedir. Son
zamanlarda çıkan yönetmeliklerle ülkemizde bu tür çalışmalar yerini almaya
başlamıştır,
128
 Günümüzde birçok kurum ve kuruluşta afete yönelik birçok proje üretilmekte
ve kamu kaynakları aktarılmaktadır. Buna rağmen küçük bir deprem bile
ülkemizde büyük can ve mal kayıplarına sebep olmaktadır. Bunun en önemli
sebebi depreme karşı bütünleşik bir yaklaşım olmamasındandır. Bu çalışma
kapsamında geliştirilen sistem ile birçok meslek disiplininden gelen veriler bir
arada değerlendirilerek afete karşı bütüncül bir yaklaşım sağlanmış olacaktır,
 Geliştirilen sistem deprem öncesinde, depreme yönelik yapıların risk durumunu
ortaya koymaktadır. Bu sistem daha da geliştirilerek ve farklı risk analiz
yöntemleri denenerek yeni risk senaryoları oluşturulmalı ve sahanın risk
potansiyeli belirlenmelidir,
 Bu çalışmada kapsamında farklı meslek disiplinlerindeki bilim insanlarının da
kullanabileceği veri tabanı tasarımı yapılmıştır. Ayrıca her veri kümesi için UML
diyagramları üretilmiştir. Bu tasarım ve diyagramları konuyla ilgili birçok bilim
insanı tarafından kullanılabilecek bir yapıda sahiptir,
 Ulusal Deprem Stratejisi ve Eylem Planı 2012-2023’de “Her yıkıcı deprem,
gelecekteki depremlerin zararlarını en aza indirgemede kullanılabilecek çeşitli
verileri de birlikte üretmiş, diğer bir ifadeyle doğal bir laboratuvar oluşturmuş,
ancak bu veriler doğru, düzenli ve sistematik biçimde derlenip belgelenememiş
ve herkesin kullanımına açık bir merkezde arşivlenememiştir. Bu nedenlerle,
ulusal düzeyde bir “Deprem Bilgi Bankası”nın oluşturulması ve geliştirilmesine
büyük ihtiyaç vardır” denilmektedir. Geliştirilen veri tabanın kullanılması ile
Deprem Bilgi Bankası’nın oluşturulmasında altlık bilgi oluşturulmuş olacaktır,
 Ulusal Deprem Stratejisi ve Eylem Planı 2012-2023’de “Bina envanterinin ve
binaların hasar görebilirliklerinin değerlendirilebilmesi için öncelikle mevcut bina
sayısının ve tipolojisinin belirlenmesi gerekmektedir. Ayrıca, tüm binalara
kendilerine özgü bir kimlik numarası verilmesi ve binaya ilişkin temel bilgilerin
(yapı tarzı, kat sayısı, yapım yılı, bağımsız birim adedi, brüt yüzölçümü, konum
bilgileri vb) bu numara ile saklanması, analitik kapasitenin gelişmesine ve
sigorta uygulamalarının yaygınlaşmasına yardımcı olacaktır” denilmektedir. Bu
tez çalışması kapsamında geliştirilen veri tabanın kullanılması ile doğru ve
129
kullanılabilir bir yapı envanterinin oluşturulabilecektir. Bu durumda hem kentsel
dönüşüm projelerine altlık sağlanmış hem de zorunlu deprem sigortasının
doğru bir şekilde yapılması sağlanmış olacaktır,
Sonuç olarak, bütünleşik bir afet bilgi sistemi oluşturulmasında kullanılabilecek bir veri
tabanı tasarımı yapılmış ve bu verilerin birbirleri ile ilişkilerinde çok kriterli karar analiz
yöntemleri aktif olarak kullanılması gerekliliği vurgulanmıştır. Bu bilgiler kullanılarak
Risk analizi çalışmalarına temel oluşturacak bilgiler elde edilecek sonuç haritalar
kullanılarak yerleşime uygunluk haritaları ve afet planlamalarında kullanılacak altlık
haritalar üretilebilecektir.
130
KAYNAKLAR
[1]
Limoncu, S. ve C. Bayülgen., (2005). "Türkiye'de Afet Sonrası Yaşanan Barınma
Sorunları", YTÜ Mim. Fak. e-Dergisi, 1 (1): 18-27.
[2]
Durduran, S. S. ve A. Geymen., (2008). "Türkiyede Afet Bilgi Sistemi
Çalışmalarının Genel Bir Değerlendirmesi", Erciyes Üniversitesi 2. Uzaktan
Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri Sempozyumu, 13-15 Ekim 2008, Kayseri
[3]
Göktürk, İ., ve Yılmaz, M., (2001). "Ülkemizde Afet Politikaları Ve Karþşlaşılan
Sorunlara İlişkin Bir Değerlendirme", Kahramanmaraş İl Jandarma
Komutanlığında Afet Sonrası Yardımlarda Jandarmanın Rolü başlıklı seminer, 25
Nisan 2001, Kahramanmaraş.
[4]
Özmen, B., Güler, H., ve Nurlu, M., (1997). "Coğrafi bilgi sistemi ile deprem
bölgelerinin incelenmesi", Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Afet İşleri Genel
Mürdürlüğü.
[5]
Akbulut, M.T. ve A. Aytuğ., (2005). "Deprem Hasar Görebilirlik Riskinin Gözleme
Dayalı Belirlenmesine Yönelik Öneri Değerlendirme Yaklaşımı", YTÜ Mim. Fak.
e-Dergisi, 1 (1): 88-98.
[6]
TBBM, 2010. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Deprem Risklerinin Araştırılarak
Deprem Yönetiminde Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla
Kurulan Meclis Araştırma Komisyonu Raporu, Yayın No: 549, Ankara.
[7]
Zerger, A. ve D.I. Smith., (2003). "Impediments to using GIS for real-time
disaster decision support", Computers, Environment and Urban Systems, 2003.
27 (2): 123-141.
[8]
Türkyılmaz, E., (2001). "Afet Bilgi Sistemi", Coğrafi Bilgi Sistemleri Bilişim
Günleri, Fatih Üniversitesi, 13-14 Kasım 2001, İstanbul.
[9]
Tecim, V., (2009). "Coğrafi Bilgi Sistemleri Teknolojisinin Afet Yönetiminde
Kullanımı", İzmir Afet Riskini Azaltma Sempozyumu, 7-8 Aralık 2009, İzmir..
[10]
Altan, O., Toz, G., Kulur, S., Seker, D., Volz, S., Fritsch, D. ve Sester, M., (2001).
"Photogrammetry and geographic information systems for quick assessment,
documentation and analysis of earthquakes", Isprs Journal of Photogrammetry
and Remote Sensing, 55 (5-6): 359-372.
131
[11]
Alkış, A., Alkış, Z., Batuk, F. G., Bayram, B., Helvacı, C., Eraslan, C., Emem, O., ve
Demir, N., (2002). "Afet Acil Yönetim Bilgi Sistemi "AFAYBİS" Ön Değerlendirme
Raporu", Yıldız Teknik Üniversitesi, Aralık 2002, İstanbul.
[12]
Nurlu,a M., ve Kuterdem, K., (2006). "Ulusal Afet Bilgi Sistemi" 4. Coğrafi Bilgi
Sistemleri Bilişim Günleri, Fatih Üniversitesi, 13-16 Eylül 2006, İstanbul.
[13]
T.C. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı Resmi Sitesi, Türkiye
Deprem
Mühendisliği
ve
Sismoloji
Konferansı
Başladı,
http://www.afetacil.gov.tr/haber/haber_detay.asp?haberID=508, 2010.
[14]
Ayhan, M., E., Demirkol, Ö., ve Gündoğdu, O., (1999). "Ulusal Deprem
Programı" Türkiye Ulusal Jeodezi ve Jeofizik Birliği, Kasım 1999, Ankara.
[15]
İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB), (2002). "Türkiye Cumhuriyeti İstanbul İli
Sismik Mikro-Bölgeleme Dahil Afet Önleme/Azaltma Temel Planı Çalışması",
Japon Uluslararası İşbirliği Ajansı (JICA), 2002, İstanbul.
[16]
Ansal, A., (2003). "İstanbul İçin Deprem Master Planı", İstanbul Büyükşehir
Belediyesi Planlama ve İmar Dairesi Zemin ve Deprem İnceleme Müdürlüğü,
2003, İstanbul.
[17]
Alkış, A., Alkış, Z., Batuk, F. G., Bayram, B., Gümüşay, Ü., Helvacı, C., Eraslan, C.,
Emem, O., Türk, T., Bayraktar, H., ve Demir, N., (2003). "Afet Acil Yönetim Bilgi
Sbabaybabistemi "AFAYBİS" Analiz ve Ön Tasarım Raporu", Yıldız Teknik
Üniversitesi, Mayıs 2003, İstanbul.
[18]
Alkış, A., Alkış, Z., Batuk, F. G., Bayram, B., Gümüşay, Ü., Helvacı, C., Eraslan, C.,
Emem, O., Türk, T., Bayraktar, H., Demir, N., ve Önder, M., (2004). "Afet Acil
Yönetim Bilgi Sistemi "AFAYBİS" Tasarım Raporu", Yıldız Teknik Üniversitesi,
Mart 2004, İstanbul.
[19]
T.C. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı, (2004). "Deprem Şurası-2004 (Afet Bilgi
Sistemi Komisyon Raporu)", 2004, Ankara.
[20]
Türkiye Cumhuriyeti Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Afet İşleri Genel Müdürlüğü
(2004). "Yerbilimsel Verilerin Planlamaya Entegrasyonu El Kitabı", 2006, Ankara.
[21]
Çan, T., Çeken, U., Duman, T, Y., Ergintav, S., Erkmen, C., İnan, S., Kalafat, D.,
Karaman, H., Kılıç, T., Özdemir, S., Özel, N, M., Özer, M, F., Pınar, A., Timur, E.,
ve Tüysüz, O., (2010). "Deprem Bilgi Altyapısına Yönelik Araştırmalar", T.C.
Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, 2010, Ankara.
[22]
T.C. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), (2011). "Ulusal
Deprem Stratejisi ve Eylem Planı 2012-2023", 2011, Ankara.
[23]
Şahin, M., Uçar, D., Türkoğlu, H., ve Göksel, Ç., (2002). "Ulusal UAS-CBS- Bazlı
Veri Tabanı ve Afet Yönetimi Odaklı Karar Destek Sıstemi Standardının
Oluşturulması Projesi (TABIS)", T.C. İÇİSLERİ BAKANLIĞI ve İ.T.Ü. Çalisma
Grubu, 2002, İstanbul.
[24]
Anadolu Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projesi, (2005). "Eskişehir Yerleşim Yeri
Zayıf ve Kuvvetli Yer Hareketi Kayıtçılarının Kurulması ve Eş Zamanlı Takibi
(ANA-NET)", Proje No: 040302, 2005.
132
[25]
Boğaziçi Üniversitesi-Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü
(KRDAE), (2001). "İstanbul Deprem Erken Uyarı ve Acil Müdahale Projesi", 2001,
İstanbul.
[26]
Akçığ, Z., (2005). "İzmir Metropolü ile Aliağa ve Menemen İlçelerinde Güvenli
Yapı Tasarımı İçin Zemin Sismik Davranışlarının Modellenmesi", Dokuz Eylül
Üniversitesi ve Bayındırlık Bakanlığı Afet İşleri Genel Müdürlüğü, TÜBİTAK Proje
No: 106G159, 2005.
[27]
Orta Doğu Teknik Üniversitesi - Deprem Mühendisliği Araştırma Merkezi ve T.C.
Bayındırlık ve İskan Bakanlığı - Afet İşleri Genel Müdürlüğü, (2007). "Ulusal
Kuvvetli Yer Hareketi Kayıt Şebekesi Veri Tabanının Uluslararası Ölçütlere Göre
Derlenmesi", Proje No:105G016, 2007, Ankara.
[28]
Tantala, M.W., Nordenson, G. J. P., Deodatis, G. ve Jacob, K. (2008).
"Earthquake loss estimation for the New York City Metropolitan Region", Soil
Dynamics and Earthquake Engineering, 28 (10-11): 812-835.
[29]
Türk, T., (2009). Sürdürülebilir Afet Bilgi Sistemi Altyapısının Oluşturulması ve
Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ) Üzerinde Uygulanması, Doktora Tezi, YTÜ, Fen
Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
[30]
Taş, N., (2003). Olası Deprem Zararlarını Azaltacak Model Önerisi ve Bursa
Metropolitan Alanı İçin Bir Yöntem, Doktora Tezi, YTÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü,
İstanbul.
[31]
Yalcin, A. ve F. Bulut, (2007). "Landslide susceptibility mapping using GIS and
digital photogrammetric techniques: a case study from Ardesen (NE-Turkey)",
Natural Hazards, 41 (1): 201-226.
[32]
Mohanty, W. K., Yanger W., Sankar, K. N., ve Intrajit, Pal., (2007). "First Order
Seismic Microzonation of Delhi, India Using Geographic Information System
(GIS)", Natural Hazards, 40 (2): 245-260.
[33]
Mohanty, W. K., ve Walling, M.Y., (2008). "First order seismic microzonation of
Haldia, Bengal Basin (India) using a GIS platform", Pure and Applied Geophysics,
165 (7): 1325-1350.
[34]
Aksaraylı, M., ve Tecim, V., (2004). "İzmir İli Deprem Senaryolarının Coğrafi Bilgi
Sistemi Tabanlı Analizi Ve Acil Afet Yönetim Sistemi Amaçlı Kullanımı", 3.
Coğrafi Bilgi Sistemleri Bilişim Günleri, 6-9 Ekim 2004, İstanbul.
[35]
Ergünay, O., Gülkan, P., ve Güleri H., H., (2008). "Afet Yönetimi ile İlgili
Terimler", Afet Yönetiminin Temel İlkeleri, JICA Türkiye Ofisi Yayın No:2, Sayfa:
301-248.
[36]
Kurtuluş, C., (2002). "Sismik Arama Teori ve Uygulama", Kocaeli Üniversitesi
Yayınları, 2002.
[37]
AFAD,
İvme
Ölçerler
ve
Depremin
http://kyh.deprem.gov.tr/depreminivme.htm, 2011.
133
İvmesi,
[38]
Çeken, U., (2007). Marmara Bölgesinin Kuvvetli Yer Hareketi Azalım İlişkisi
Modeli, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü,
Sakarya.
39.
Yalçınkaya, E., (2010). "Zemin Neden Bu Kadar Önemli?", Jeofizik Bülteni, 2010
(63).
[40]
Ketin, İ., (2005). Genel Jeoloji-Yerbilimlerine Giriş İTÜ Vakfı, İstanbul.
[41]
Pampal, S., ve Özmen, B., (2009). Depremler Doğal Afet midir? Depremlerle Baş
Edebilmek, Eflatun Yayınevi.
[42]
Aydınoğlu, M., N., (1998). "Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında
Yönetmelik", Bayındırlık ve İskan Bakanlığı, Ankara.
[43]
Doğramacı, S., (2009). Coğrafi Bilgi Sistemi Destekli Çok Ölçütlü Karar Verme
Yöntemleri ile Toplu Konut Yer Seçimi, YTÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek
Lisans Tezi, İstanbul.
[44]
Öztürk, D. ve F. Batuk, (2010). "Analytıc Hıerarchy Process For Spatıal Decısıon
Making", Journal of Engineering and Natural Sciences, 28: 124-137.
[45]
Malczewski, J., (1999). GIS and multicriteria decision analysis, Wiley, Canada.
[46]
Öztürk, D., (2009). CBS Tabanlı Çok Ölçütlü Karar Analizi Yöntemleri ile Sel ve
Taşkın Duyarlılığının Belirlenmesi: Güney Marmara Havzası Örneği, Doktora
Tezi, YTÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
[47]
Zhou, P., B.W. Ang, ve K.L. Poh, (2006). "Decision analysis in energy and
environmental modeling: An update", Energy, 31 (14): 2604-2622.
[48]
Atıcı, K.B. ve A. Ulucan, (2010). "Enerji Projelerinin Değerlendirilmesi Sürecinde
Çok Kriterli Karar Verme Yaklasımları ve Türkiye Uygulamaları", Hacettepe
Üniversitesi/ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 28 (1): 161-187.
[49]
Kaya, Y., (2003). "Çok Amaçlı Karar Verme Yöntemlerınden Topsıs (Technique
For Order Preference By Similarity To Ideal Solution) ve Electre (Elimination Et
Choix Traduisant La Realite) Yöntemlerının Karsılastırılması", Hava Harp Okulu,
İstanbul.
[50]
Yoon, K.P. ve Hwang, C.L. (1995). "Multiple Attribute Decision Making: An
Introduction", Sage Publications.
[51]
Herişçakar, E., (1999). "Gemi Ana Makina Seçiminde Çok Kriterli Karar Verme
Yöntemleri Ahp ve Smart Uygulaması", Gemi İnşaatı ve Deniz Teknolojisi Teknik
Kongresi 99, 240-256, İstanbul.
[52]
Yıldırım, V., (2009). Doğalgaz İletim Hatlarının Belirlenmesi İçin Coğrafi Bilgi
Sistemleri İle Raster Tabanlı Bir Dinamik Modelin Geliştirilmesi, Doktora Tezi,
KTÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.
[53]
Öztürk, D. ve F. Batuk, (2007). "Criterion Weighting In Multicriteria Decision
Makıig", Mühendislik ve Fen Bilimleri Dergisi, 25 (1): 86-98.
134
[54]
Janssen, R. ve Rietveld, P., (1990). "Multicriteria analysis and geographical
information systems: an application to agricultural land use in the Netherlands"
Geographical Information Systems For Urban And Regional Planning, 129-139.
[55]
Aydöner, C. ve Maktav, D., (2006). "Uydu Ve Yersel Veri Entegrasyonu İle
Deprem Sonrası Arazi Örtüsü/Kullanımı Analizi", İTÜDERGİSİ/d, 5 (2):35-48.
[56]
Saaty, T.L., (1986). "Axiomatic Foundation of the Analytic Hierarchy Process",
Management Science, 32 (7): 841-855.
[57]
Tuğçe, S., ve Serhan, S., (2007). "Kentsel Sismik Risklerin Belirlenmesi:Türkiye
Büyükşehirlerinde Risk Oluşturan Etkenlerin Karşılaştırılması", TMMOB Afet
Sempozyumu, 231-239,.
[58]
Kazancıoğlu, Y., (2008). Lojistik Yönetimi Sürecinde Tedarikçi Seçimi ve
Performans Değerlendirilmesinin Yöneylem Araştırması Teknikleri ile
Gerçekleştirilmesi: AHP (Analitik Hiyerarşik Süreç) ve DEA (Veri Zarflama
Analizi), Doktora Tezi, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
[59]
Eraslan, E. ve Algün, O., (2005). "İdeal Performans Değerlendirme Formu
Tasarımında Analitik Hiyerarşi Yöntemi Yaklaşımı", Gazi Üniversitesi, Müh. Mim.
Fak. Der., 20 (1): 95-106.
[60]
Kuruüzüm, A., Atsan, N., (2001). "Analitik Hiyerarşi Yöntemi Ve İşletmecilik
Alanındaki Uygulamaları", Akdeniz İ.İ.B.F. Dergisi (1) 83-105.
[61]
Kavas, E., (2009). "Analitik Hiyerarşi Süreç Yöntemiyle İzmir İlinin Heyelan
Duyarlılığının Coğrafi Bilgi Sistemleri Tabanlı İncelenmesi", TMMOB Coğrafi Bilgi
Sistemleri Kongresi, 2-6 Kasım 2009, İzmir.
[62]
Saaty, T.L., (2006). Fundamentals Of Decision Making And Priority Theory With
The Analytic Hierarchy Process, Vol. 478. RWS Publications, Pittsburgh, Pa.
[63]
Yılmaz, E., (1999). "Analitik Hiyerarşi Süreci Kullanılarak Çok Kriterli Karar Verme
Problemlerinin Çözümü", DOA Dergisi No: 5, Doğu Akdeniz Ormancılık
Araştırma Enstitüsü Yayını, 95-122.
[64]
Kadak, E., G., (2006). Türkiye’de Ahp Tekniğinin Performans Değerlendirmedeki
Yeri Ve İlaç Dağıtım Sektöründe Uygulanması, Yüksek Lisans Tezi, Çukurova
Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Adana.
[65]
Yücel, A., Güneri, A., F., (2010). "Application Of Adaptive Neuro Fuzzy Inference
System To Supplier Selection Problem", Journal of Engineering and Natural
Sciences Mühendislik ve Fen Bilimleri Dergisi, 28: 224-234.
[66]
Yaralıoğlu
K.,
(2011),
Analitik
Hiyerarşi
Prosesi,
www.deu.edu.tr/userweb/k.yaralioglu/.../Analitik_Hiyerarsi_Proses.doc, 2011.
[67]
Saaty, T.L., (1990). Multicriteria Decision Making: The Analytic Hierarchy
Process, RWS Publications, Pittsburgh, PA..
[68]
Saaty, T.L., (1990). "How to Make a Decision - the Analytic Hierarchy Process",
European Journal of Operational Research, 48 (1): 9-26.
135
[69]
Saaty, T.L., (2006). "Rank from comparisons and from ratings in the analytic
hierarchy/network processes", European Journal of Operational Research, 168
(2): 557-570.
[70]
Saaty, T.L. ve Tran, L.T., (2007). "On the invalidity of fuzzifying numerical
judgments in the Analytic Hierarchy Process", Mathematical and Computer
Modelling, 46 (7-8): 962-975.
[71]
Karadağ, A., (2007). Yerel Yönetimlerde Stratejik Planlamanın Maliyetleme
Boyutu (Örnek Uygulama ve Bir Elektronik FTM Modeli Önerisi), Yüksek Lisans
Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
[72]
Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yöentimi Başkanlığı Resmi Sistesi,
www.deprem.gov.tr, 2011.
[73]
Reis, S., (2003). Çevresel Planlamalara Altlık Bir Coğrafi Bilgi Sistemi Tasarımı ve
Uygulaması: Trabzon İl Bilgi Sistemi (TİBİS) Modeli, Doktora Tezi, KTÜ, Fen
Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.
[74]
T.C. Resmi Gazete, 5216 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu. (25531),
10.07.2004, 4.
[75]
T.C. Resmi Gazete, 5393 Sayılı Belediye Kanunu. (25874), 13, 03.07.2005, 22.
[76]
T.C. Resmi Gazete, 5442 Sayılı İl İdaresi Kanunu. (7236), 18.06.1949,1.
[77]
T.C. Resmi Gazete, 7269 Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak
Tedbirlere Yapılacak Yardımlara Dair Kanun. (10213), 25.05.1959, 1.
[78]
T.C. Resmi Gazete, 7126 Sayılı Sivil Savunma Kanunu. (9931), 13.06.1958, 1-2.
[79]
T.C. Resmi Gazete, 3254 Sayılı Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü
Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun. (18988), 14.01.1986, 1.
[80]
T.C. Resmi Gazete, 2935 Sayılı Olağanüstü Hal Kanunu. (18204), 27.10.1983, 13.
[81]
T.C. Resmi Gazete, 2090 Sayılı Tabii Afetlerden Zarar Gören Çiftçilere Yapılacak
Yardımlar Hakkında Kanun. Sayı, (15987), 05.07.1977, 1.
[82]
T.C. Resmi Gazete, 88/12777 Sayılı Afetlere İlişkin Acil Yardım Teşkilatı ve
Planlama Esaslarına Dair Yönetmelik. (19808), 08.05.1988, 1.
[83]
T.C. Resmi Gazete, 3402 Sayılı Kadastro Kanunu. (19512), 09.07.1987, 1.
[84]
T.C. Resmi Gazete, 6083 Sayılı Tapu Ve Kadastro Genel Müdürlüğü Teşkilat ve
Görevleri Hakkında Kanun. (6083), 25.11.2010, 1.
[85]
Bayındırlık Bakanlığı Resmi Sitesi, www.bayindirlik.gov.tr, 2011.
[86]
T.C. Resmi Gazete, 180 Sayılı Bayındırlık ve İskan Bakanlığının Teşkilat ve
Görevleri Hakkındaki Kanun Hükmündeki Kararname. (18251), 14.12.1983, 1.
[87]
Osmangazi Elektrik Dağıtım A.Ş. Resmi Sitesi, www.osmangaziedas.com.tr,
2011.
[88]
T.C. Resmi Gazete, 4646 Sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunun. (24390),
18.04.2001, 1.
136
[89]
T.C. Resmi Gazete, 5902 Sayılı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının
Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun. (27261), 17.06.2009, 1-7.
[90]
Güler, H., H., (2005). "Afetlere Hazırlıklı Olma", Afet Yönetiminin Temel İlkeleri,
JICA Türkiye Ofisi Yayın No:1, 81-93.
[91]
Yiğiter, N., D., (2008). Planlamada Afet Bilgi Sistemi ve Yönetiminin Coğrafi Bilgi
Sistemleri ile Modellenmesi: Adana Örneği, Yüksek Lisans Tezi, Gazi
Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
[92]
Çabuk, A., Şenel, H. ve Yavuz, M. İ., (2008). "Trafik Kazalarının Azaltılması Ve
Önlenmesi Amacıyla Coğrafi Bilgi Teknolojilerinden Yararlanılması", Tübitak
Kamu Kurumları Araştırma ve Geliştirme Projelerini Destekleme Programı, Proje
No: 105G109.
[93]
Avdan, U. ve A. Alkış, (2011). "Doğal Afetlere Yönelik Bütünleşik Konumsal Veri
Tabanı Modelinin Geliştirilmesi", Electronic Journal of Map Technologies, 3 (1):
17-26.
[94]
Şenel, G., H., (2010). Veritabanı Uygulamaları, Anadolu Üniversitesi Açık
Öğretim Fakültesi Yayını, Eskişehir.
[95]
Uyguçgil, H., (2010). Harita Bilgisi ve Coğrafi Bilgi Sistemlerine Giriş, Anadolu
Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi Yayını, Eskişehir.
[96]
Yomralıoğlu, T., (2000). Coğrafi Bilgi Sistemleri: Temel Kavramlar ve
Uygulamalar, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Trabzon.
[97]
Zald, A.E., Summer, S. ve Wade, T. (2006). A to Z GIS: An illustrated dictionary of
geographic information systems, Esri Press.
[98]
Arctur, D. ve Zeiler, M. (2004). Designing geodatabases: Case studies in GIS data
modeling, Esri Press.
[99]
Maden Teknik Arama Genel Müdürlüğü Resmi Sitesi, www.mta.gov.tr, 2011.
[100] Pal, I., Nath, S. K., Shukla, K., Pal, D. K., Raj, A., Thingbaijam, K. K. S. ve Bansal, B.
K, (2008). "Earthquake hazard zonation of Sikkim Himalaya using a GIS
platform", Natural Hazards, 45 (3): 333-377.
[101] Bayındırlık
Bakanlığı
Resmi
Sitesi,
Deprem
Bilgi
www.bayindirlik.gov.tr/turkce/dosya/depremaltbilyap.pdf, 2011.
Altyapısı
[102] Sitharam, T.G., ve Anbazhagan, P., (2008). "Seismic Microzonation: Principles,
Practices and Experiments", EJGE, Bouquet 08.
[103] Kolat, C., Doyuran, V., Ayday, C. ve Suzen, M. L., (2006). "Preparation of a
geotechnical microzonation model using Geographical Information Systems
based on Multicriteria Decision Analysis", Engineering Geology, 87 (3-4): 241255.
[104] Tosun, H., Seyrek, E., Orhan, A., Savas, H. ve Turkoz, M., (2011). "Soil
liquefaction potential in Eskisehir, NW Turkey", Natural Hazards and Earth
System Sciences, 11 (4): 1071-1082.
137
[105] Anbazhagan, P., Thingbaijam, K. K. S., Nath, S. K., Kumar, J. N. N. ve Sitharam, T.
G., (2010). "Multi-criteria seismic hazard evaluation for Bangalore city, India",
Journal of Asian Earth Sciences, 38 (5): 186-198.
[106] Ploeger, S.K., Atkinson, G.M. ve Samson, C., (2010). "Applying the HAZUS-MH
software tool to assess seismic risk in downtown Ottawa, Canada", Natural
Hazards, 53 (1): 1-20.
[107] Zor, E., Cevher, M., Mengüç, G., Soydabaş, M., Bilgiç, A., Ayan, E., ve Özalaybey,
S., (2007). "Kocaeli İlinde Zemin Sınıflaması Ve Sismik Tehlike Değerlendirme
Çalışmaları", Altıncı Ulusal Deprem Mühendisliği Konferansı, 16-20 Ekim 2007,
İstanbul.
[108] Tün, M., (2003). "Eskişehir Zemininin Makaslama Dalgası Hızı (Vs) Değişimine
Bağlı Özelliklerinin İncelenmesi ve Doğal Titreşim Periyodunun (T0) Bulunması",
Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
[109] Schneider, J.A., Mayne, P.W. ve Rix, G.J. (2001). "Geotechnical Site
Characterization In The Greater Memphis Area Using Cone Penetration Tests",
Engineering Geology, 62 (1-3): 169-184.
[110] Karabulut, S., Özel, O., ve Özçep, F., (2009). "Deprem Tehdidi Altındaki
Mühendislik Yapılarının Hakim Titreşim Periyotlarının Belirlenmesinde Yeni Bir
Seçenek: Mikrotremor Yöntemi ve Örnek Uygulaması", Engineering Science, 4
(3): 428-441.
[111] Akkargan, Ş., ve Özçep, G., (2000). "Rezonans Olayı ve Depremlerle İlişkisi",
Jeofizik Bülteni, 38: 95-96.
[112] Troncoso, J.H. ve Garcés, E. (2000). "Ageing Effects In The Shear Modulus Of
Soils", Soil Dynamics and Earthquake Engineering, 19 (8): 595-601.
[113] Acar, M.H., Çağlayan, A., ve Budak, G., (2005). "SPT Verileri Kullanılarak Antalya
İlinin Sismik Yönden İncelenmesi”, Antalya Yöresinin İnşaat Mühendisliği
Sorunları Kongresi, 22-24 Eylül 2005, Antalya, 570.
[114] Koçak, A., (2006). Fay Hatlarına Yakın Bölgelerde Yapı Tasarımı Kırıkkale
Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü,
Kırıkkale.
[115] Demirtaş, R., (2002). "Diri Faylar Etrafında Tampon Bölge (Emniyetli Kuşak)
Oluşturma Esasları - Fay Yasası", Jeofizik Bülteni, 2002/3-4: 55-60.
[116] Afete Hazırlık ve Deprem Eğitimi Derneği, Depreme Tampon Bölge Tedbiri,
http://www.ahder.org/haberler/depreme-tampon-bolge-tedbiri, 2011.
[117] Yıldırım, H., ve Özel, M.E., (2005). "Tübitak-Mam'da 1991-2001 Döneminde
Yapılan Uzaktan Algılama ve Cbs Çalışmaları", Deprem Sempozyumu, 23-25
Mart 2005, Kocaeli.
[118] Kolat, Ç., (2004). Eskişehir Yerleşim Merkezi İçin Coğrafi Bilgi Sistemleri Tabanlı
Mikrobölgeleme Haritası, Yüksek Lisans Tezi, ODTÜ, Jeoloji Mühendisliği
Bölümü, Ankara.
138
[119] Sener, E., Sener, S., Nas, B., ve Karaguzel, R. (2010). "Combining AHP with GIS
for landfill site selection: A case study in the Lake Beysehir catchment area
(Konya, Turkey)", Waste Management, 30 (11): 2037-2046.
139
EK-A
ANKET
Anket Tarihi:
1. Kurum Bilgileri
Kurum Adı:
Kurum Yöneticisi:
Kurum Telefon: :
Kurum Faks:
Kurum e-mail:
Kurum Web Sitesi:
Kurum Adresi
2. Anketi Dolduran Kişinin Bilgileri
Adı ve Soyadı:
Görevi:
Telefon:
Faks:
e-mail:
Adresi:
140
3. Afet Acil Durum Bilgileri
Kurumun Afet ile İlgili Mevcut
Kanun,
Yönetmelik
ve
Mevzuatı:
Kurumun Afet Acil Durumu İle
İlgili Görevi:
 Risk azaltma:
 Hazırlık:
 Kurtarma ve ilk yardım:
 İyileştirme:
 Yeniden İnşaa:
Kurumun Organizasyon şeması:
Kurumun
Sayısı:
Mevcut
Personel
 Mühendis
 Teknisyen
 Tekniker
 İşçi
 Diğer
Kurumun Mevcut Araç Durumu:
Kurumun Afet
Projesi Var mı?
Acil
Durum
Kurumun Afet
Projesi Varsa;
Acil
Durum
Var
 Proje Adı
 Proje Tarihi
 Projedeki Gereksinimler
Kurumun Mevcut İletişim Yapısı
(WAN/LAN):
Kurumun Haberleşme Sistemi
(Uydu, Telsiz vb):
Kurumun Başka Kurumlar ile
141
Yok
Planlanmakta
Haberleşme/İletişim Sistemi:
4. Yazılım ve Donanım Bilgileri
Kurumun Mevcut Donanım Yapısı:
 Bilgisayar Sayısı:
 Server Sayısı:
 Yazıcı Sayısı:
 UPS Sayısı ve Kapasitesi:
 Yedekleme Ünitesi:
 Diğer:
Kurumun Mevcut Coğrafi Bilgi Sistemleri
Yazılımları:
Kurumun Mevcut
Yazılımları:
Uzaktan
Algılama
Kurumun Mevcut CAD Yazılımları:
Kurumun Mevcut Veri Tabanı Yazılımları:
5. Mevcut Envanter Bilgileri
Kurumun Mevcut Coğrafi Bilgi Sistemleri
Verilerinin İçeriği/Güncelliği:
Kurumun Mevcut Uzaktan
Verilerinin İçeriği/Güncelliği:
Kurumun
Mevcut
İçeriği/Güncelliği:
CAD
Algılama
Verilerinin
Kurumun Mevcut Veri Tabanı Verilerinin
İçeriği/Güncelliği:
6. Açıklama
142
EK-B
KONUMSAL VERİ TABANI MODELİ
143
Veri Tabanı
Konumsal Veri Tabanı Modeli
Deprem Bilgi
Sistemi
Konumsal Nesne Veri Kümesi (Feature Dataset)
Jeofizik Katmanı
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Sismik Kırılma-Yansıma
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Kuvvetli Yer Hareketi Kayıtçıları
Jeofizik Veri
Kümesi
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Sismik Kırılma-Yansıma
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
DeneyYöntemi
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
Vs30
Derinlik
OID
Geometry
String
Double
Double
Double
Double
Double
Allow Defaul
nulls t value
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
Hız
DepremBüyüklüğü
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Double
Allow Defaul
nulls t value
30
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Field name
Data type
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Date
String
String
Allow Defaul
nulls t value
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
Ġvme
YerDeğiĢtirme
EtkiSüresi
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Double
Double
Precision Scale Length
0
0
0
0
0
Geometri Nokta
Precision Scale Length
5
5
1
2
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Field name
OBJECTID
Shape
Simge
Litoloji
JeolojikBirimYaĢı
JeolojikBirimTürü
JeolojikOluĢum
JeolojikBirimKalınlığı
EnDüĢükBirimKalınlığı
EnBüyükBirimKalınlığı
Data type
OID
Geometry
String
String
String
String
String
Double
Double
Double
Allow Defaul
nulls t value
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Geometri Poligon
Precision Scale Length
3
10
15
10
20
2
2
2
Geometri Nokta
Precision Scale Length
2
2
2
2
2
2
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Fay
Allow Defaul
nulls t value
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
Tipi
Eğimi Yönü
OID
Geometry
String
String
Yes
Yes
Yes
Eğimi Açısı
Double
Yes
Atımı
Doğrultusu
YaĢı
SegmentUzunluğu
SegmentGeniĢliği
SegmentAktivitesi
String
String
String
Double
Double
String
Domain
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
Doğrultusu
DoğrultuAçısı
EğimYönü
EğimAçısı
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Double
Double
Double
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Precision Scale Length
2
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Allow Defaul
nulls t value
Geometri Çizgi
3
3
0
20
20
20
2
2
0
0
20
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Tabaka Konumu
0
0
0
0
10
5
15
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Kuvvetli Yer Hareketi Kayıtçıları
Allow Defaul
nulls t value
0
0
0
0
0
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Jeolojik Formasyon
Geometri Nokta
2
2
2
2
1
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Deprem Konumu
OBJECTID
Shape
Enlem
Boylam
Md
Derinlik
Tarih
Saat
Yer
Precision Scale Length
2
2
2
0
2
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Zayıf Yer Hareketi Kayıtçıları
Geoteknik Veri
Kümesi
Jeoloji Veri
Kümesi
Geometri Nokta
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Zayıf Yer Hareketi Kayıtçıları
Domain
Geometri Nokta
Precision Scale Length
2
2
2
2
2
2
2
0
0
0
0
0
0
0
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Sondaj
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
KuyuNo
KuyuDerinliği
YASS
ZeminSınıfı
ZeminGrubu
SPTDerinliği
SPTSayısı
YapımYılı
AdaID
PaftaID
ParselID
OID
Geometry
Double
Double
Double
String
Double
Double
String
String
Double
Double
Date
String
String
String
Allow Defaul
nulls t value
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
KuyuNo
KuyuDerinliği
YASS
qc
Vs
fs
AdaID
PaftaID
ParselID
OID
Geometry
Double
Double
Double
String
Double
Double
Double
Double
Double
String
String
String
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Data type
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
2
2
2
0
0
0
2
2
0
0
2
2
0
0
0
0
Allow Defaul
nulls t value
8
10
10
10
Geometri Nokta
Precision Scale Length
2
2
2
0
0
0
5
2
2
2
2
2
0
0
0
0
0
10
10
10
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Taşıma Gücü Kaybı
Field name
Precision Scale Length
Domain
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Geometri Poligon
Precision Scale Length
2
2
2
3
0
0
0
0
Field name
Data type
Allow
nulls
OBJECTID
OnarımDurumu
GiriĢKatAlanı
NormalKatAlanı
Zemin+BodrumKatAdedi
ZeminKatYüksekliği
BodrumKatYüksekliği
NormalKatAdedi
NormalKatYüksekliği
ÇatıKatıDurumu
ÇatıKatıYüksekliği
ÇatıKatıAlanı
KullanımTürü
ÖnemKatsayısı
DavranıĢKatsayısı
TaĢıyıcıSistemTürü
DöĢemeTipi
TemelSistemi
BoyunaDonatı
EnineDonatı
BetonDayanı
BinaID
OID
String
Double
Double
Double
Double
Double
Double
Double
String
Double
Double
String
Double
Double
String
String
String
Double
Double
Double
String
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Default value
Data type
Allow
nulls
OBJECTID
EnBüyükAçıklık
KatSeviyesiFarkı
KısaKolon
GüçlüKiriĢ/ZayıfKolon
AsmaKat
KöĢeKolon
SaplamaKiriĢSayısı
ToplamKiriĢSayısı
A1
A2.1
A2.2
A2.3
A3
A4
B1
B2
B3
KolonEtriyeSıklaĢtırması
KiriĢEtriyeSıklaĢtırması
BinaID
OID
Double
Double
String
String
String
String
Double
Double
String
String
String
String
String
String
String
String
String
String
String
String
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
HakimPeriyot
ZeminBüyütmesi
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Double
Allow Defaul
nulls t value
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Domain
Geometri Nokta
Precision Scale Length
2
2
2
2
1
0
0
0
0
0
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Sıvılaşma
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
IL
S
OID
Geometry
Double
Double
Double
Double
Double
Allow Defaul
nulls t value
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Domain
Geometri Poligon
Precision Scale Length
2
2
2
3
3
0
0
0
0
0
Field name
Data type
OBJECTID
Shape
BinaID
MahalleID
AdaID
ParselID
YapımYılı
YaĢayanKiĢiSayısı
ZeminSınıfı
ZeminGrubu
OID
Geometry
String
String
String
String
Date
Double
String
String
2
2
0
2
2
0
2
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Tabaka Konumu
Poligon Nesne Sınıfı (Polygon feature class)
Jeolojik Formasyon
10
20
Konumsal Nesne Veri Kümesi (Feature Dataset)
Geoteknik Katmanı
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Sondaj
10
10
10
2
2
2
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
SCPT
0
0
0
Poligon Nesne Sınıfı (Polygon feature class)
Sıvılaşma
20
Default value
Allow Defaul
nulls t value
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Yes
Çizgi Nesne Sınıfı (Line feature class)
Fay
10
Poligon Nesne Sınıfı (Polygon feature class)
Taşıma Gücü Kaybı
Konumsal Nesne Veri Kümesi (Feature Dataset)
Precision Scale Length
Domain
2
2
Yapı Envanteri Katmanı
Poligon Nesne Sınıfı (Polygon feature class)
Bina
0
0
5
5
5
5
0
0
Domain
Tablo
Yapısal Özellik
Tablo
Yapısal Kusur
0
0
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Bina
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Mikrotremor
Jeoloji Katmanı
Precision Scale Length
Domain
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Yapısal Kusurlar
Field name
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Deprem Lokasyonu
Konumsal Nesne Veri Kümesi (Feature Dataset)
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
Yapısal Özellik
Geometri Nokta
2
2
Allow Defaul
nulls t value
OBJECTID
Shape
XKoordinatı
YKoordinatı
ZKoordinatı
quE
Yapı Veri Kümesi
5
Konumsal Nesne Sınıfları (Simple feature class)
SCPT
Nokta Nesne Sınıfı (Point feature class)
Mikrotremor
KBS Veri Tabanı
TAKBĠS
Geometri Poligon
MERNĠS
Precision Scale Length
0
0
0
0
10
10
10
10
8
2
3
MEDES
ESGAZ
TELEKOM
TEDAġ
DĠĞER
144
EK-C
KÜTAHYA DEPREMİ
19.05.2011 Kütahya Simav depreminin etkisi, 140 km uzaklıktaki Eskişehir kent
merkezine yaklaşık 28 saniye sonra ulaşmıştır. Meydana gelen depremin etkisi
Eskişehir’in zemin koşullarına bağlı olarak farklı bölgelerde, farklı ivme değerleri
oluşturmuştur.
Eskişehir Kent Merkezi Deprem Kayıt İstasyonu Yerleri
Uydu ve Uzay Bilimleri Araştırma Enstitüsü verilerine göre, bölgedeki ivme dağılımı
haritalanmış ve 11 farklı noktadaki istasyonda, 45-146 gal (yerçekimi ivmesi 980 gal’dir)
aralığında değişen değerler ölçülmüştür.
145
X Koordinatı
Y Koordinatı
İstasyon
Adı
İvme
Yer
Etki
Değeri
Değiştirme
Süresi
(gal)
(cm)
(sn)
Yapıya
Etki
Süresi (sn)
288476
4410147
ANA01
74
2
50
6
285736
4407533
ANA02
85
0.5
51
9
283035
4418049
ANA03
96
0.5
37
3
286786
4405707
ANA04
110
0.6
53
12
285471
4403006
ANA05
146
1.5
40
7
279594
4411596
ANA06
117
0.4
48
11
281564
4407899
ANA07
106
1.5
58
7
290487
4405647
ANA09
115
0.4
44
9
290358
4403338
ANA10
45
0.5
35
6
298870
4402143
ANA11
98
0.6
70
15
296093
4398372
ANA12
54
0.6
38
5
Şekil 3.14’de gösterilen jeofizik veri kümesinde tanımlanan ve kuvvetli yer hareketi
kayıtçılarından toplanan İvme, Yer Değiştirme ve Etki Süresi verilerine göre aşağıdaki
haritalar deprem anından hemen sonra oluşturulmuştur. Aşağıdaki şekilde maksimum
ivme değerine göre oluşturulan harita görülmektedir.
146
Eskişehir Kent Merkezi Sarsıntı Haritası
Bir depremin verdiği hasar, ivme değerine ve sarsıntının süresine bağlı olarak
değişmektedir. Küçük ivmeli uzun süreli bir yer sarsıntısı, büyük ivmeli kısa süreli yer
hareketiyle aynı hasarı verebilmektedir. İvme büyük, sarsıntı süresi de uzunsa, hasarın
çok olması beklenir. En yüksek ivme değeri olarak 146 gal ölçülen noktada sarsıntı
süresi 9-11 sn arasında hissedilirken, 98 gal ölçülen noktada 13-15 sn süreli
hissedilmiştir. Aşağıdaki şekilde depremin etki süresine göre oluşturulan harita
görülmektedir.
147
Deprem etki süresi haritası
Aynı noktalardaki yer değiştirme (cm) miktarlarına baktığımızda en yüksek yer
değiştirme Gazipaşa mahallesinde bulunan istasyonda 1.5-2 cm aralığında ölçülmüştür.
Bu yer değiştirme miktarına göre oluşturulan harita aşağıdaki şekilde gösterilmektedir.
148
Eskişehir Kent Merkezi yer değiştirme (cm) haritası. (0.5-2 cm)
Tüm bu sonuçlar aynı depremin etkisinin büyüklük (ivme-cm/s2), ölçülen ve hissedilen
etki süreleri (sn), yer değiştirme miktarları (cm) alansal olarak farklılıklar
göstermektedir. Yerel zemin koşulları bu değişkenliğin en önemli nedeni olarak
görülmektedir. Bundan dolayı zemin koşullarının ve zeminin dinamik parametrelerinin
detaylı bir şekilde belirlenip elde edilen sonuçlar ile yerleşime uygun-güvenli bölge
seçiminin oluşturulması gerekmektedir. Bundan dolayı oluşturulacak bir afet (deprem)
bilgi sisteminde bu ve bunun gibi verilerin düzenli olarak depolanması ve analizinin
yapılması gerekmektedir.
Kuvvetli yer hareketi kayıtçılarından elde edilen ivme, yer değiştirme ve etki süresi
bilgileri kullanılarak, depremin bölgeye olan etkisi belirlenmekte bu bilgi ile yapı
envanter bilgileri birleştirilerek anlık hasar dağılım haritaları üretilebilmektedir.
149
ÖZGEÇMİŞ
KİŞİSEL BİLGİLER
Adı Soyadı
:Uğur AVDAN
Doğum Tarihi ve Yeri
:13.07.1977 Ankara
Yabancı Dili
:İngilizce
E-posta
:[email protected]
ÖĞRENİM DURUMU
Derece
Alan
Okul/Üniversite
Mezuniyet Yılı
Y. Lisans
Jeo. ve Foto. Müh.
Yıldız Teknik Üniversitesi
2004
Lisans
Jeo. ve Foto. Müh.
Yıldız Teknik Üniversitesi
2000
Lise
Bilgisayar-Yazılım
Yenimahalle Tek. Lisesi
1996
İŞ TECRÜBESİ
Yıl
Firma/Kurum
Görevi
2001-2011
Anadolu Üniversitesi
Araştırma Görevlisi
150
YAYINLARI
Makale
1. Ergincan F., Cabuk A., Avdan U., Tun M., "Advanced technologies for archaeological
documentation: Patara case", Scientific Research and Essays, Volume 5, Issue 18, 26152629, 18/09/2010
2. Uğur Avdan, Ayhan Alkış, "Doğal Afetlere Yönelik Bütünleşik Konumsal Veri Tabanı
Modelinin Geliştirilmesi", Harita Teknolojileri Elektronik Dergisi, Cilt:3, Sayı:1, 2011
Bildiri
Uluslararası Bilimsel Toplantılarda Sunulan ve Bildiri Kitaplarında Basılan Bildiriler
1. Akdeniz E., Mutlu S., Pekkan E., Tun M.,Avdan U.,Guney Y., Tuncan A.
"Determination of 3D Modelling Method of Soil Classes", International Geoconference
SGEM11, Albena, Bulgaria, 25/06/2011, 25/06/2011
2. Akdeniz E., Guney Y., Pekkan E., Avdan U., Tun M., "Using Geographical Information
Systems in Interpretation of Geo- Engineering Properties of Ground: Yenibağlar and
Bahçelievler District Sample in Eskişehir" Fırat University, Elazığ, Turkey, 18/05/2011
3. Muammer Tün, Uğur Avdan, Onur Kaplan, Yücel Güney, Alper Çabuk, Bülent Kaypak,
Gülsev Uyar Aldaş, Berkan Ecevitoğlu, Korhan Esat, Gürol Seyitoğlu "A New Look to the
Eskişehir Fault", The 19. International Geophysical Congress & Exhibition of Turkey,
Ankara, Turkey, 23/11/2010
4. Tün M., Avdan U., Pekkan E., Özel O., "The Establishment of Weak Motion and
Strong Ground Motion Sensors and Real Time Earthquake Monitoring in the Eskisehir
Urban Areas: ANA-NET Seismic Network", International Earthquke Symposium, Kocaeli,
Turkey, 17/08/2009
5. Tün M., Avdan U., Pekkan E., Özel O., "The Establishment of Weak Motion and
Strong Ground Motion Sensors and Real Time Earthquake Monitoring in the Eskisehir
Urban Areas: ANA-NET Seismic Network", International Earthquke Symposium, Kocaeli,
Turkey, 24/10/2007
6. Alper ÇABUK, Murat İbrahim YAVUZ, Uğur AVDAN "Vehicle Routing, Vehicle Camcorder Tracking and Navigation System of Police Department in Eskişehir City",
Location Asia 2007, Hong Kong, 13/09/2007
7. Uğur Avdan, Muammer Tün, Emrah Pekkan, Metin Altan, Analysis of Urbanization
Change According to NEHRP Soil Classification Map, 9th AGILE International
Conference on Geographic Information Science Shaping the future of Geographic
Information Science in Europe, 20-22 April 2006., 20/04/2006
8. Tün, M., Avdan, U., Altan, M., Ayday, C., Azdiken, S. “NEHRP Soil Classifications in
the Eskisehir Urban Area Using Seismic Cone Penetration Tests”, The 16th
International Geophysical Congress, Ankara, Turkey, 7-10 December 2004.,
07/12/2004
9. Muammer Tün, Uğur Avdan, Metin Altan, Can Ayday “Determination Of
Characteristic Site Period And Preliminary Ground Responce Analysis According To
151
Resonance By Using GIS” XX. International Society for Photogrammetry and Remote
Sensing (ISPRS) Congress, Istanbul, Turkey, 12-23 July 2004, 13/07/2004
10. Muammer Tün, Ugur Avdan, Metin Altan, Can Ayday "Comparison of CPT Based
Liquefaction Potential and Shear Wave Velocity Maps by Using 3-dimensional GIS" 7th
AGILE Conference on Geographic Information Science, AGILE 2004, April 29th - May
1st,Heraklion,Greece, (2004), 29/04/2004
11. Onur M., Tun M., Avdan U., Pekkan E., Tuncan A., "An Erthquake Influence
Research For Eskisehir", International Symposium on Advances in Earthquake &
Structural Engineering, SÜLEYMAN DEMİREL UNIVERSITESİ, Isparta-Antalya, Türkiye,
October 24-26 2007
12. Huseyin Alanyali, Feristah Alanyali, Alper Cabuk, Abdullah Deveci, Feray Ergincan,
Ugur Avdan "Using Global Positioning System Capabilities for the Determiniation of
Archaeological Protection Area Boundaries: Patara Case", CAA 2007, Berlin, 3/4/2007
13. Alper Cabuk, Feristah Alanyali, Huseyin Alanyali, Abdullah Deveci, Feray Ergincan,
Ugur Avdan "Production of Base Maps For Archaeological Sites and GPS and GIS
Support for Field Surveys", CAA 2007, Berlin, 3/4/2007
14. Abdullah Deveci, Alper Cabuk, Feray Ergincan, Ugur Avdan, Serap Akca, Huseyin
Alanyali "Ballon Photogrammetry in Archaeology: Patara Case", CAA 2007, Berlin,
3/4/2007
15. Feray Ergincan,Feristah Alanyali, Alper Cabuk, Abdullah Deveci, Huseyin Alanyali,
Ugur Avdan "Use of Advanced Technologies in Archaeology: Educational Aspects", CAA
2007, Berlin, 3/4/2007
16. Ugur Avdan, Feristah Alanyali, Alper Cabuk, Abdullah Deveci, Huseyin Alanyali,
Feray Ergincan "Advanced Technologies in Archaeological Site Documentation: Patara
Case", CAA 2007, Berlin, 3/4/2007
Ulusal Bilimsel Toplantılarda Sunulan ve Bildiri Kitaplarında Basılan Bildiriler
1) Y.Yazar, A.Birdal, U.Avdan, M.Tün, F.Ergincan, "Mimari Belgelemede Lazer Tarama
Uygulamaları (Kurşunlu Külliyesi Okuma Salonu Örneği)", Harita ve Kadastro
Mühendisleri Odası, Mühendislik Ölçmeleri STB Komisyonu 5. Ulusal Mühendislik
Ölçmeleri Sempozyumu, ZKÜ, Zonguldak, 20/10/2010
2) Uğur Avdan, Ayhan Alkış, "Bütünleşik Bir Afet (Deprem) Bilgi Sisteminin Geliştirilmesi
(Eskişehir İli Örneği)", III. Uzaktan Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri Sempozyumu
(UZALCBS), Gebze, KOCAELİ, 11/10/2010
3) M. Tün, U. Avdan, Y. Güney, "Kentsel Mikrobölgeleme Çalışmalarında Coğrafi Bilgi
Sistemi Tekniklerinden Yararlanılması", III. Uzaktan Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri
Sempozyumu (UZALCBS), Gebze, KOCAELİ, 11/10/2010
4) Feray Ergincan, Uğur Avdan, Muammer Tün, Alper Çabuk, Emrah Pekkan,
"Belgeleme Çalışmalarında İleri Teknolojilerin Kullanımı: Mimari Belgeleme Çalışmaları
Örnekleri" Taşınmaz Kültür Varlıklarını Tespit Ve Belgeleme Yöntemleri Sempozyumu,
Mersin, 01/10/2009
152
5) Emrah PEKKAN, Uğur AVDAN, Muammer TÜN, Metin ALTAN, Can AYDAY,
“Mühendislik Jeolojisi Haritalarının Coğrafi Bilgi Sistemleri Kullanılarak Hazırlanması,
59. Türkiye Jeoloji Kurultayı, 20-24 Mart 2006, 20/03/2006
6) Metin ALTAN, Muammer TÜN, Uğur AVDAN, Günseli KURT, Ferah ÖZTÜRK, Mehmet
YILDIZ, Hülya GÜVEN, Reşat ULUSAY ve Can AYDAY “Eskişehir Yerleşim Yeri
Mühendislik Jeolojisi Haritalarının 2-Boyutlu ve 3-Boyutlu CBS Yöntemi Kullanılarak
Haritalanması”, Eskişehir Fay Zonu ve İlişkili Sistemlerin Demremselliği Çalıştayı,
Osmangazi Üniversitesi M.M.F. Jeoloji Müh. Bölümü, Eskişehir, 2005, 2005
7) Muammer TÜN, Uğur AVDAN, Metin ALTAN, Can AYDAY “Scpt’den Elde Edilen
Sıvılaşma Potansiyeli Ve Makaslama Dalgası Hızı (Vs) Haritalarının 3 Boyutlu Cbs
Yöntemi Kullanılarak Karşılaştırılması”, Kocaeli Üniversitesi Deprem Sempozyumu,
Kocaeli, 2005, 2005
8) Tün M., Avdan U., Pekkan E., "Eskişehir Yerleşim Yerinde Deprem Tehlikesi
Tanımlama ve Risk Azaltma Uygulamaları", Ulusal Teknik Eğitim, Mühendislik ve Eğitim
Bilimleri Genç Araştırmacılar Sempozyumu, Cilt II, 638-641, Kocaeli, 20-22/06/2007
Kitap
1) Uğur Avdan, "Harita Projeksiyonları ve Koordinat Sistemleri", Coğrafi Bilgi
Sistemlerinde Analiz ve Yorumlama, T.C. Anadolu Üniversitesi Yayını, No: 2110,
10/2010
2) Uğur Avdan, Yücel Güney, "Temel Ölçme Aletleri ve Haritacılık Hesapları", Harita
Bilgisi ve Coğrafi Bilgi Sistemlerine Giriş, T.C. Anadolu Üniversitesi Yayını, No: 1947,
08/2010
3) Uğur Avdan, Yücel Güney, "Ölçme ve Ölçme Bilgisine İlişkin Temel Kavramlar", Harita
Bilgisi ve Coğrafi Bilgi Sistemlerine Giriş, T.C. Anadolu Üniversitesi Yayını, No: 1947,
08/2010
4) Alper Çabuk, Uğur Avdan, Feray Ergincan, Feriştah Alanyalı, Abdullah Deveci,
KÜLTÜR VARLIKLARININ BELGELENMESİNDE İLERİ TEKNOLOJİLER ve COĞRAFİ BİLGİ
SİSTEMLERİ, T.C. Anadolu Üniversitesi Yayınları No:1988, Kültür Varlıklarının
Belgelenmesi, 55-272, Eskişehir, 2009
5) Feray Ergincan, Uğur Avdan, Muammer Tün, Alper Çabuk, "Patara Hurmalık
Hamamında Mimari Belgeleme ve Modelleme Çalışmaları", T.C. Anadolu Üniversitesi
Yayınları No:1988, Kültür Varlıklarının Belgelenmesi, 9-21, Eskişehir, 2009
6) Alper Çabuk, Uğur Avdan, Osman Tutal, Muammer Tün, Abdullah Deveci, Ebabekir
Özmert, Çiçek Özmert, "Mimari Koruma Çalışmalarında Lazer Tarama Tekniği
Uygulaması:Ankara Hacıbayram Bölgesi Örneklemi", T.C. Anadolu Üniversitesi Yayınları
No:1988, Kültür Varlıklarının Belgelenmesi, 55-272, Eskişehir, 2009
Proje
1) Arkeoloji ve Mimari Rekonstrüksiyon Çalışmalarında Yersel Fotogrametri ve Gerçek
Zamanlı Küresel Konumlandırma Sistemi Uygulaması: Patara Hurmalık Hamamı ve
Palestra Kompleksi Örneği, TUBİTAK Projesi. SOBAG. 105K049, 18/10/2007
153
2) Eskişehir Odunpazari Tarihi Kent Dokusu İçinde Tescilli Resmi Yapilarin Belgelenmesi,
Proje No: 050202, Araştırmacı, 10/2007
3) "Arkeoloji ve Mimari Rekonstrüksiyon Çalışmalarında Yersel Fotogrometri ve Gerçek
Zamanlı Küresel konumlandırma Sistemi Uygulaması" Anadolu Üniversitesi Bilimsel
Araştırma Projesi. Proje No. 060204. Araştırmacı, 2007
4) Odunpazarı Kentsel Sit Alanı Koruma-Yenileme, Proje No: 050205, Araştırmacı., 2007
5) Eskişehir Yerleşim Yerinde Kuvvetli Yer Hareketi Kayıt Ağının Kurulması (ANANET),
Anadolu Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projesi, Ocak 2006, Proje Numarası: 040302,
01/2006
6) ERS-2 SAR verisi ile Eskişehir yerleşim bölgesinin kentsel gelişiminin incelenmesi,
Anadolu Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projesi, Şubat 2005, Proje No: 030441,
02/2005
7) T.C. Doğu Marmara Kalkınma Ajansı Projesi Bolu İlini Tehdit Eden Olası Fayların
Jeolojik veJeofizik Çalışmalarla Araştırılması, Proje No:MARKA11-02-DFD-174 , 2011
8) Trafik Kazalarının Azaltılması ve Önlenmesi Amacıyla Coğrafi Bilgi Teknolojilerinden
Yararlanılması. TÜBİTAK KAMAG 1007 Projesi. 105G109. 2007
154

Benzer belgeler