AcDA$ UYDULAR

Transkript

AcDA$ UYDULAR
Marmara IletiSim
,,:
Kurgubilim yazafl Arthurt C.
Clark'rn miithi$ hayalperest gortinen bir fikir ortaya atmastndan bu
,.,,,,.,.,,,,,,
';";,:,,,,,,, yana yarlm yiizyrl gegti. Radyo
:,,: dinleyicilerinin dergisi "Wireless
, World" iin bir 1945 baskrsrnda
:
soruyordu. Nasrl olacaktr '/ Eger
,,,
Dog.Dr. gmin D. AY,DIl\l,', ,,,,;,: birgtin insanlar uzayd suni bir
,,,, uydu frrlatrrlar ve sonra onun
: ,:':::, gtikytiztinde belli bir konumda sa1,
!.AcDA$ UYDULAR
UZAV MUCIZELERI
V'8....,....,
',,,;,1.;,;.''
,
',',: bit bir gekilde durmasrnr, bdylece
'. telsiz sinyallerini yerytiztindeki
,:
...,..,.,: uzak noktalara yansrtan
i
....,,..,'.
.
bir ttir ayna vazifesi gdrmesini saflarlarsa
Bu olalan drqr, kahince bir
.
diiqtinceydi. O srralarda insanlann
t
uzaya roket gonderebilecek tekno,,,;'::;,
.
, .....,,.,.,. lojiyi yakalamakta yeterince so"uydu" asla sdz
., '..,'.... runlarr vardt, bir
,,r, konusu defildi. Bu sdzctik o za':,,' man yciriingedeki bir astronomik
cisim olarak anlaqrhyordu, drne, lim "Ay" gibi. Ydrtingeye oturtu, ,i lup hrzlarr dtinyanrn ddntig hrzrna
,,' ,, uyarlanacak bOylece olduklarr
i,,,,,
,. ,
yerde duruyormuq gibi olan insan
yaplsl uydular '/ Dehqet verici bir
:,:..,.,.:.rr dtiqtinceydi, fakat yine de kurgubi,, ,,,,,1,,,,,,,,, Iim dtinyasrnda kesin olarak vardt.
:
,,,', Bu yarlm ytizyrl tinceydi, yani
l,'', roket kullanrmrnrn askerlere ait
. oldugu zamanlardt'
,..'.,,.
Fakat oniki yll sonra, insan
, ,,,.,, . .
yaplsl ilk uydu, Ruslarrn iinlii bip...........,.,......,,.
:,:,,,,,,,,,,,,,,, bip yapan Sputnik'i uzaya firlatrl,
, ., ,,:,,,:,,::., drgrnda (sadece buysa) diinya
,,,,::,,:,,:::: nefesini tutmugtu. Pek birqeye
: ,,, benzemiyordu, bcicek gibi antenle*
u,,U,, i,tteti$ir,:i-akulresi
,:,,,,,,,
,
::r
ri olan bir tiir
teneke top
ve
,,., gergekte fazla bir igede yaraylp
yaramadrfr pek bilinmez. 92 gnn
,,,,:,,,,,,, ,
,,,..:,,,.,,,.., .
boyunca ta ki atmosfere girip
.,...,.,..,..,,
Marmara IletiSim
yanarak yeryiiztine diiqtinceye kadar bip-bip yaparak drjndii durdu.
Yinede erigibilen ilk zaferdi ve Amerika Rusya'nrn kupasrnr
alabihnek igin hemen karara vardt. Bir yrl iginde Amerika'nrn
Explorer I'i tabi o da dtiqiip yanrncaya kadar durmadan ddndii durdu.
Bu ilk uydulan taqryan roketlerde aynr kaderi paylas;trlar. Tilmiiyle,
higkimse uzaydan iyi bir durumda geri geleni gciri.ilmedi. Fakat
bdylece kurgubilim hayallerine gabucak ulaqabilmek igin arnagh bir
realite vasltaslyla heyecan verici bir ilerleme baqlamrq oldu.
Foto[raf makinalan, radyasyon senscirleri, iletiqim aktarrcrlan,
kendinden bilirnsel araqtlrma kapasiteli aletleri olan uydular herbiri
bir dncekinden daha htzlt uzaya firlatrldr. Bugtin uzay sanki gok
ra[bette bir yer gibi, yukandaki yoriinge, gerek halen faal uydular
g.erekse kullanrlmrg olanlann dokiinttileriyle bir hayli balabahklaqtr.
Ozellikle, Arnerikan Hava Kuvvetleri / NASA higkimseyi saymrya
te;vik etmezken, uzay teknisyenleri kag tane irili ufakh parganrn
dtinyanrn etrafrnda dolaqtrgrnr saymakta zorlandrklannr kabul
ediyorlar.
Sanki uydular birbirlerini dirsekliyerek diinyaya (veya bazr
durumlarda .arkaya uzaya) daha giizel bir gcirtintii vermeye
g,ahqryorlar. Onciiliirden gok daha biiyi.ik ve teknolojik olarak gok
daha kompleks modern uydular gok hassas ydri.ingelere
okurtulmakta ve gok geniq bir zaman si.iresince gok (izel
fonksiyonlarr yerine getirmek gin tasarlanmaktalar. $imdi, her saat
faal olarak, harita grkarrp di.inya etrafinda iletiqime yol agarak doniip,
diinyamrzr izlemek, TV yayrnlannl yansltmakla veya hava durumunu
izlemekle rneqgul ediyorlar. Diinya gozleme uydulan kutupsal bir
y(iriingeye konup biiti.in yerytiztinti, diinya ddndiikge bir seferde bir
b(ilijm olarak izliyorlar. Iletiqim uydulan ise diinyantn etrafinda
ekvattrra paralel 22500 mil /36000 km ytikseklikte, (bir turu 24 satte
tarnamlayacakl artna dayanarak hesaplanmrqtrr) ddniiyorlar. B 0ylece
diinyanrn diintiq htztna uyum saflayrp yerden baktnca olduklarr
yerde duruyormuq gibi goriintiyorlar. Trpkr Artur C. Clark'rn yrllar
ijnce olaca[rnr 6ngdrdtifiii gibi. Sinyaller uzak yerytizti istasyonlannit
ilneucu dlgi.isiinde veya tizerinde yaqayanlardan gattstnda bir ganak
anten bulunan ve mesela herhangi bir yer ve zam.anda "CNN veya
BBC World'da Kosova haberlerini veya ATV'de Ibrahim Tathsesi"
seyretmek isteyen birinin rahathkla alabilecefi qekilde daha genil
bir alana yansrtabiliyorlar, buna "footprint/ayakizi" deniyor.
Ve yine bulundufu yeri kesin olarak bilmek isteyen (diyelimki bir
yatgr veya Kosova'da ugafr diiqiiriilen pilot) biri bunu Global Mevki
bulma veya askeri amagh cizel uydulartndan gelen veri sinyallerine
dayanarak rahathkla yaprlabilmekte. Uydular miikemrnel dairesel bir
30
Marmara iletiSim
y6riingeye veya periodik kapah gegiq imkanr saflryan bir eliptik
yortingeye oturtulabilir. Bunlar geri plan resimleri rqrnhyabilecek
veya yeryiiziiniin kaynaklarrnr veya atmosferi krzrl 6tesi
tarayabilecek qekilde tasarlanabilirler bdylece jeolojik yapr, bitki
ortiisii veya kirlilik konusunda derinlik saflanabilir. Bunlar uzak
galaksilerin merkezlerini keqfedebihnek igin di[er tarafa dogru
bakabilmelidirler.
Karadeliklerin kozmik gizinden astronomlan ilk uyaran uydularrn
iizerindeki x-ray / rontgen sensdrleri idi. Bunlarrn grirevi sadece
krtalar arasr telefon konuqmalannrn, geniqleyen evrende hayal edilerneyecek kadar uzaktaki sesleri veya bir global teleyayrnr dinlemek
ohnahdrr. Yinede bunlann maksadr tamamen ticaridir. Ornefin Amerikadaki dev bir rnarketler zincin olan Walmart'ln tamamiyle kendine ait bir uydu sistemi var. (NASA'nrn yardrmryla yerleqtirildi) ve
rnalazalar arasrnda bir kryrdan ribtir kryrya (ABD'nin batr ve dolu
kryrlan) telefon iletiqimi igin kullanrhyor. Bir ma!azanrn raflarrndaki
herhangi bir emtianrn fiyatr deliqti[i anda, uzaydan aktartlan
sayrsal talirnatlar sayesinde bi.ittin mafazalarda fiyat aynt anda
defiqiyor.
$imdilik uydularrn faaliyet omrti yrllarla iilgtiltiyor, fakat bazen
ufak bir diizeltme veya onarrrn gerektifinde ziyaretEi astronotlar
tarafrndan bakrhyorlar. Fakat biiti.in geliqmiqliklerine raIrneu
uydulann hala saglan diken diken eden bir ydriingeye oturuglan var
ve hig bir ,sekilde higbirisi olmast gereken yerde ve mijkemmel
gahqrr durumda bulunmuyor.
Ydrtingeye oturtabilmek amactyla azayn ydnlendirilen birrseyin
yergekiminin etkisini krrabilmesi iEin saatte 17000 mil hrzla
frrlatrhnasr gerekiyor (veya <;ekimden tamamen kurtulup uzay
boqlufuna grkabilmesi, gezegenler arast seyahati veya bir masal
doneminde insanrn aya yaptrfr iig giinliik seyahati yapabilmesi igin
25000 rnilden daha fazla).
Gitrnenin tek yolu, havastz patlama ile gahqan tek sistem ve
biitiin rnakinalartn en giiEliiqti olan rokettir. Bu durum bile roketlerin
geride en az afrrh[r siiriikleyerek gaz vermeyi saglama igin
srrasryla kullanrlan aqamalara ihtiyacr var ve taqrdrklan ytikiin
(uydunun) tilgiilerinde atmosferden grkarken ne kadar bir afrrhfr
itebilecekleriyle stntrltdtr (yanhz yukartya grkrp uzay boqlufunda
dolaqrnakta olan bir uzay araclna roketin ktigiik i.iflemeleri lnlnevla
i9:in yeterli olabilir).
3l
Marmaru IletiSim
Bir uydu igin her ons / gram hesaplanrr ve mtihendisler y6rtingeye koymak istedikleri qeyin degeriyle onun ne kadar alrr gekecegi
arasrnda dengeyi bulmahdrrlar. Bir uydu gok kahn yaprlrrsa asla
kalkamayabilir. Fakat gok ince yaprhnca da ydrtingede saflam
kalamayacafr veya yerine sallam ulaqamayacalr riski vardrr.
Roketlerin planlandrklarr gibi gahgmalan igin izleme kayrtlan
$100'den oldukga uzakttr ve hatta NASA'nrn uzaya grkrp
gdti.irdi.igtiniiz qeylerin go[unu geri getiren tek ve ilk yol olan harika
aracr "Shuttle" bile her zaman baqanyr garanti edemez.
Bundan baqka, uzay golunlukla boq bir vtkum alanr oldulundan
herzaman birkag girkin siirpriz ortaya grkabilir. Talihsiz Apollo - 13
rniirettebatrnrn baqrna gelen gibi...
Bu dtiqman bir ortamdrr, hatta diinyayr terkettifinizde bile, ve
uydular bir qekilde kendi kendilerinin en berbat diiqmandrrlar.
Pargalanmrq olanlarrn brraknlt her zaman hatta atmosfere girerken
yandrfr srrada bile ttimi.iyle kendini irnha yetenekleri olmayan
pargacrklar rnontajla alakah bir olaydrr. Kiigiik bir gakrl taqr
boyundaki parqa gok tehlikeli gdriilmeyebilir, fakat ydrtingede saate
17-500 mil krzla gittifinden garptrlr hergangi bir qeyi, yeni bir
uyduyu yok edebilir.
Fakat risklere ve maliyetlere rafmen uydu iqletmenin ticari
potansiyeli daha fazla organisazyonlarr ve qirketleri roketlerle ilgili
olarak daha salhkh malzemeleri oluqturmaya teqvik etmiqtir.
Arnerika'nrn yiiklii sayrda rampalarr ve Rusya'nrn daha ziyade
belirsiz dengeleri kadar Avrupa'nrn ytiksek dtizeyde baqarrh Ariane
Filosu ve Qin'in Long March aileside, Japonya'daki daha kiigiik
gapta operasyonlarla birlikte bu ig igin firlatrna konusunda rekabet
etmektedirler. Bugiin bir uydu gondermek zor ve birkag milyon
dolarlll<' bir oyundur.
Frrlatrcrlar bazen yiik listelerini doldurmakta gtigltik gekerler
(NASA 4, -5 yrl sonrasr igin Shuttle'a kargo btjliimti koymayr
amaghyor). Sebeplerden biri efer kendinize ait bir uydu inqa etmek
ve firlatma igin bir roket ayarlamak isterseniz yaklagrk 5 milyon
dolara ihtiyag duyarsrntz, fakat hareketli zamanlarda (veya yeni
roketlerin trrlatrlmasrnda sorunlar grktr[rda) bir kuyruk oluqagaktrr.
Devletlerden destekli ara$trrma kurumlartndan, 6zel telekom
qirketlerine, iiniversitelerden ticari veri allarrna kadar her tiirlti
rntiqteri snada bekliyor olabilir. $imdi kendinizi, drne[in btittin bir'
yeni nesil Astra ve Hotbird uydularr "Takrm Yrldrzr" nrn, Avrupa
i.izerinden direkt eve yiiksek giig TV kanallarr saflamak igin
-)L
Marmara IletiEim
hazrrlananlann veya krsa stireli gidip global buz defiqimleri, ktyt
erozyonu, atmosferik kimya, tarrm ve oqinografi araftrrmast
yapacak bir baqka diinya kaynaklarr filosunun arkastnda
bulabilirsiniz, ugaklar gemiler ve hatta kara taqrtlarr igin global
telefon sa[layan Immarsat veya frrlatma rampastnda slraslnl
bekleyen diizinelerce ktigiik uydulan saymayln. Gegmiq ddnemde,
bu yrhn planh firlatmalannrn, mtigterileri (belli bir fiyata) uzay ugugu
sigortasr yaptrrmalanna rafmen aksakstz olarak yi.irtiyece[ini
dnceden gtrrebilmek optimist bir hayaldi. Fakat baqan oranlart
artlyor ve Diinya, doymak bilmez
bir veri
allartndan hava
tahminlerine, ugak igi telefonlardan arag igi yol buluculartna
internetten her saat takip edilen filmlerine kadar, global hrzh iletiqirn
talebine yeterli olarak cevap verebilecek bir uydular dizisine
sahiptir.
Bunlar aynr zamanda roketgililin heyecanh zamanlarrdrr da.
Avrupa'nrn son Ariane'si ilk ugugunu yaptnca (Di.inya'nrn
rnanyetosferini incelemek igin tasarlamtq 4'lti Clusteruyduianyla)
Arnerika(daki Lockhead Martin McDonnell DouglasBoeing ve
Alliant Technologies gibi btiyiik Uzay Havacrhgr qirketleri gelecefie
ddntik, gtiglii Delta, Titan ve Atlas roketlerinin yerini alacak ve
ulurlu yrl sayrlan 2001'de firlatrlacak "Geliqtirilmiq, Geliqtirilebilir
Frrlatma Aract (EELV)" ntn tasanmrna baglayacaklar.
IJzaya firlamak aynr zamanda teknolojik olarak en geliqmiq bir
\saryonun, en riskli ticari oyunlanndan biri ve kazanglann en
qagrtrcrsrdrr.
Uydulan bir ger<;ek olarak kabul etmemize ra[men, her roket
firlatrna olayr bir geri sayma iqlemi baqanh bir ateqlemeyle sona
erdigincte hala mucizelere meyletti[imiz bir ttir, giici.in dehqet verici
gostergesi ve/veya potansiyel felaket gibidir.
Yarrmyiizyrl sonra bile, Arthur c. clark'rn uydularrn cesur yeni
gelecefinin orijinal iingoriistinii bilim kurgu ruhunu halen tamamerl
kaydetmedi...
-1-'l
Marmaru iletisim
YARARLI/YARARLANILAN KAYNAKLAR
*
*
Ackoff, R.L., "Redesigning the Future, a Systcms Approuclt
to Societal Problems", Wiley, New York,1914..
Alter, 5., "lnformation Systcms: a management perspe(:tiye".
Addison-Westley Publishing Company, Reading, Mass.,
x
Aydrn, 8.D., "Biliqim Ncdir 2", Mistaq A.$., istanbul, $ubat
1992.
1982.
* Aydrn, 8.D., "Bilgi. Bilimi ve Kitlc itetisimi" , EDA
Yayrmcrhk A.$., Istanbul, Mayrs 1989.
* Aydrn, E.D;, "Tcle islem vc Veri iletiqimi",EDA Yaynncrhk
x
*
x
x
x
*
*
x
*
A.$. , Istanbul, Mayrs 1989.
Bagdikian,B.H.,"?"/rc Information Machines, Their Impat't on
Mcn and Mr:dia", Harper and Row, 1971.
Bartlett, E.R., "Cablc Television Ter:hnology ond
Operations", McGraw-Hill, N.Y., 1990.
Beer, S.,"Platfurm for Clmnge", Wiley, New York, 1975.
Benedikt, M.,"Cybcrspar:c: First Steps" Massachusetts
Institute of Technology Press, Massachusetts, 1992.
Churchman, C.W.,"The Systems Approach", Dell Publishing
Co.. Inc.. New York, 1968.
Dickson, E.M., Bowets, R.," The Vidco Telephone, Impctct o.f
tt Nev, Era inTelecommunic{ttions", Praeger, New York,
1969.
Kcrck, T.," Journalism For Thc 2l.st Cetfiury: on-lina
utformation, clectronic datahascs, ond tha news",
Praeger Publishers, New York, 1991.
Martin, l.,"lntrodut:tion to Telepro(cssing,", Prentice-Hall,
Englewood Cliffs, N.J., 1972.
Martin, J., "Tcleprocessirzg Nctwork Orgunization",
Prentice-Hall, Englewood Cliffs, N.J., 1970.
t Martin, J., "Commltnications Satellitc Systuns",
Prentice-Hall, Englewood Cliffs, N.J., 1978.
x Martirr, 1., "Systems Analysis for Data Trunsmission",
*
Prentice, Hall, Englewood Cliffs, N.J., 1970.
Martin. J., "The Wired Sor:icty". Prentice-Hall, Englewoud
*
Cliffs. N.J., 1978.
McHale, J.,"Tltc Future of the FLttut'e", George Braziller, Inc.,
New York. 1969.
* Mcluhan, M., "The Gutcnberg Gulaxy", University of
Toronto Press. Toronto. Ont.. 1962.
* Mcluhan, M., Powers,B.R.,"The Glohal Villagc"Oxfro,J
University Press, New York, 1986.
34
Murmara iletisim
*
*
Miller, I.G.,"Livirtg Systems" Mc Graw-Hill, 1978.
Sackman, H.,"Mass Information Utilities and Sot'ial
*
Excellcnr-e", Auerbach, Philadelphia, 197 1'
Samuelson, K.,"Evaluation, of Information Retricval Systems
and Functions", Nordforsk, KTH/SU, Stockholm, 1973.
*
*
*
Samuelson, K.,"Automated International Information
Nctworks, Systems Design Cont:cpts, Goal-Setting and
Priorities", FIDffM panel at the ASIS meeting in San
Fransisco, October 1969.
Samuelson, K., Gezelius, R.,Werner, H.' Johannesson'
N.O.,"Mix ed Mutimedio, Development P otcntials for
P icture-P futne", CATV and Teleprecessing. KTH/SU'
Stockholm, 1972.
Wiener Norbert,"Cybcrnetit:s or Control ond Communit-utirttt
in thc Animal and Mar:hinc" The M, I.T., Press and
DERGi/SUNNII YAYINLAR
* Communir-ations(USA)
* Computcr Communications (England)
* Computcr Nctworts (Holland-UsA)
* Cybernclir:a(Belgium)
* Cyhernetics Forum (USA)
* IEEE Transactions on Communications (USA)
* IEEE Transactions on Engineering Managcmcl4/ (USA)
* IEEE Transactittns on Profcssional Communication (USA)
* IEEE Transactions on Systcms, Man oncl Cyhernetacs
(USA)
* Infor (Canada)
* Informatik-Spektran (Germany)
* I4formation Rcvisyl, (Revista dell' Informazione) (Italy)
x Informotik Privat:Y (England)
* Inf,ormation Processing and Management (England-USA)
* Informtttion Systens (England-Germany)
* Infosyslcms (USA)
* .lournal of Cybcrnclics (USA)
* .lournal of Systems Enginearing (England)
* Kyhernctcs (England)
* Long Rangc Planning (England)
* Nuturc (England)
x Netv,rtrts (USA)
* Sciencc (USA)
* Tclccotnmunications Polit-y (Canada-England)
35

Benzer belgeler