ki Samsun - Samsun Teknopark

Transkript

ki Samsun - Samsun Teknopark
t
SAMSUN
TC SAMSUN VAL‹L‹⁄‹
Yay›mlayan
t
Samsun Valili€i
Tel: 0362 431 64 75 Faks: 0362 431 64 77
www.samsun.gov.tr
Samsun ‹l Kültür ve Turizm Müdürlü€ü’nce haz›rlanm›fltır.
“Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı tarafından finanse
edilmiş ve bastırılmıştır”
Samsun ‹l Kültür ve Turizm Müdürlü€ü
Tel: 0362 431 00 14 Faks: 0362 435 65 48
Samsun ‹l Özel ‹daresi
Tel: 0362 444 7 555 Faks: 0362 437 08 55
www.samsunilozelidare.gov.tr
Yay›n Haz›rl›k
Ekin Grubu
Halaskargazi Cad. 145/1 Kat:8
Osmanbey 34381 / İstanbul
Tel : +90 212 296 22 22
Faks : +90 212 247 44 60
E.Posta: [email protected]
www.ekinyazim.com
Genel Yay›n Yönetmeni
Halim Buluto€lu
Direktör
Süreli Yay›nlar ve Kitaplar
Cihan Yi€in
Metinler
Baki Sar›sakal (Samsun merkez metinleri)
Dilek Safer
Sanat Yönetmeni
Murat Kezli
Foto€raflar
Metin ‹fller, Tansu Tekin
Ekin Grubu Arflivi
Samsun ‹l Kültür ve Turizm Müdürlü€ü Arflivi
Samsun Büyük fiehir Belediyesi Arflivi
fienol Kocatepe,
Çarflamba, Kutlukent, Ladik, Ayvac›k, Tekkeköy, Asarc›k
Belediye ve Kaymakaml›klar› arflivleri
Bask›
Seçil Ofset
Tel:0212 629 06 15
4. Bask›, Eylül 2011
Hüseyin AKSOY
Samsun Valisi
Samsun
Büyük Önder Atatürk’ün Ulusal Kurtuluş Mücadelesini başlattığı ve
bu yolda ilk adımı attığı Samsun; doğal, tarihi ve kültürel zenginlikleri,
deniz, kara, hava ve demiryolu ulaşım imkânlarıyla Karadeniz Bölgesinin
turizm potansiyeli en yüksek kentlerindendir.
6000 yıllık geçmişe sahip olan Samsun değişik kültürlere ev sahipliği
yapmış, kurulduğu tarihten bu yana da Anadolu’nun önemli bir kültür ve
ticaret merkezi olmuştur.
Bu tarihi birikime sahip Samsun, bugün kış turizminden termal
turizmine, sağlık turizminden doğa ve deniz turizmine kadar değişik turizm
etkinliklerini aynı anda konuklarına sunmaktadır.
Devlet Opera ve Balesi, Devlet Tiyatrosu Samsun Sahnesi, Devlet
Klasik Türk Müziği Korosu, Galerileri, Müzeleri, Kütüphaneleri ile de Sosyal
ve Kültürel açıdan da Karadeniz Bölgesinin en önemli kenti durumundadır.
Samsun 200 km sahili, doğal plajları, çok sayıda sit alanı, tescilli
yapıları, ve ahşap camileri, Müzelerde sergilenen 17.426 arkeolojik ve
etnografik eserleri, yüzlerce çeşit endemik bitkisi, yaylaları, dağları,
ormanları şelaleleri, gölleri, trekking, kış kayağı ve çim kayağı, yamaç
paraşütü ve Su sporları imkanları ve Kuş Cenneti ile turizm açısından
zengin bir potansiyeli olmasına rağmen bugün turizmde hak ettiği yerde
değildir.
Amacımız geleceğin Turizm Kenti Samsun’un turizm açısından hak
ettiği yeri almasıdır.
Son yıllarda turizme yapılan yatırımlar bu konuda ümitleri
artırmaktadır.
Zengin bir tarihi geçmişi olan, sosyal, ekonomik, kültür ve turizm
yönünden hızlı bir gelişim içinde bulunan kentimizin tanıtımına katkı
sağlayacağına inandığım bu çalışmanın Samsun’a yeni dostlar
kazandırması umuduyla, emeği geçenlere teşekkür ediyor, selam ve
saygılarımı sunuyorum.
Hüseyin AKSOY
Samsun Valisi
‹çindekiler
Samsun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8
Tarihte ‹ki Samsun . . . . . . . . . . . . . . . .14
Samsun merkez, Müzeler . . . . . . . .26
Lise Caddesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .84
An›tlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32
Önemli Dini Yap›lar . . . . . . . . . . . . . . . .34
Parklar, Bahçeler, Gezi Yollar› . . .36
Plajlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .42
Atakum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46
İlkadım . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47
Canik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47
Cumhuriyet Meydan› Çevresi . . . .48
Bankalar Caddesi . . . . . . . . . . . . . . . . . .52
Saathane Meydan› . . . . . . . . . . . . . . . .58
Belediye Meydan› ve Çevresi . . . .61
Bulvar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .67
Çarfl›lar Bölgesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .72
İstiklal C., Ülkü S., Osmaniye C. 74
Bafra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .110
19 May›s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .132
Tekkeköy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .142
Çarflamba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .152
Terme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .164
Kavak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .174
Havza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .184
Vezirköprü . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .196
Ladik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .212
Asarc›k . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .224
Ayvac›k . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .230
Sal›pazar› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .236
Samsun Rehberi . . . . . . . . . . . . . . . . .250
Yakakent . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90
Alaçam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .102
Samsun İl Haritası
Karadeniz
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
Ölçek
BELDE
Samsun
8
SAMSUN
Samsun, Karadeniz’in en büyük
flehri.
Ne de olsa Karadeniz’in ortas›nda
bulunuyor. Türkiye’nin merkezi Ankara’dan Karadeniz’e karayolu ba€lant›s› Samsun üzerinden sa€lan›yor.
Samsun’dan bat›ya Sinop’a, do€uya, Ordu, Giresun, Trabzon, Rize ve
hatta Artvin’e ulaflt›r›yor bu yollar.
Bölgenin en büyük havaliman› da
Samsun’da. Samsun - Çarflamba
aras›ndaki o güzelim ovada.
Samsun liman› da, bölgenin en eski
limanlar›ndan. Ulusal kurtulufl sava-
fl›m›z›n büyük önderi Mustafa Kemal Atatürk, Anadolu’ya, iflte bu limandan, Samsun’dan ayak basm›fl. O zaman liman tesisleri yokmufl, bir iskeleymifl Samsun, o da
küçük teknelerin yanaflabildi€i. Atatürk’ü Samsun’a getiren Band›rma
vapuru, ulusal kurtulufl savafl›n›n da
sembolü olmufl. Ama bu sembolün
kıymeti bilinmemifl de, 1950’li y›llarda hurdaya ç›kar›lm›fl sat›lm›fl.
fiimdi o güzel geminin ayn› büyüklük ve tasar›mdaki yeni örne€i, liman›n do€u ucundaki Do€u Park’ta
müze olarak sergileniyor.
Uzun süre denize küsmüfl
Samsun, flimdi yeniden
bar›fl›yor...
Samsun liman›, kentin tam da denizle bulufltuğu o büyük körfeze, üstelik k›y›y› bir bafltan öteki bafla kaplayacak flekilde yapılmış da, neredeyse kentin denizle ba€lant›s›n› tümüyle koparm›fl. Bir de önünde, demiryolu hatt› olunca, Samsunlu, belki son 40-50 y›l denize küsmüfl,
uzaktan bakar olmufl ya da Fuar
alan›ndan izlemifl, karanl›k, kirlenmifl liman sular›n›.
fiimdi bu tablo de€ifliyor. Samsunlu
Karadenizle yeniden bar›fl›yor. Liman ve Do€u park çal›flmalar› tamamland›. Samsun giriflindeki bat›
park bölgesinde de çal›flmalar nere-
Zengin tarihin
kaybolmufl izleri
Samsun merkezinin kent tarihi
İlkadım İlçesindeki Dündartepe
höyüğünde 1940-1941 yıllarında
yapılan
arkeolojik
kazılarla
günümüzden 7000 yıl önceye
uzandığı tespit edilmiştir.
İlkadım ilçesi Cedit Mahallesi ve
çevresinde antik dönemde kurulmuş
olan Amisos diye anılan kentin tarihi
2600 yıl öncesine uzanmaktadır.
Samsun bölgesindeki insan yerleflimleri çok daha eskilere de gidiyor.
Tekkeköy’deki ma€aralarda, Bafra
bölgesinde, K›z›l›rmak deltas›n›n örttü€ü höyüklerde bu tarihin izlerine
rastlan›yor.
Samsun
deyse bitmek üzere. Seyir teraslar›,
kilometrelerce uzanan gezinti yolu,
balık lokantaları, amazon adası,
kanolar ve küçük kayıklarla
gezilebilecek kanalı, koyu ve
yürüyüş parkurları, hayvanat bahçesi, spor alanlar›, su parklar› ve elbette çok say›da çay bahçesi, lokantay›
içine alan bir rekreasyon alan› oldu
bu bölge. Limana ve denize verilen
at›k suyun önü kesilince ve ar›tma
tesisleri de kurulunca, limandaki o
kötü koku salan su da temizledi
kendini. Art›k bal›klar yafl›yor liman
suyunda ve böyle olunca k›y›dan olta sallayarak flans›n› deneyen Samsunlular›n say›s› artt›. Samsun büyükflehir belediyesi’nin yapt›rd›€› bir
bal›kç› heykeli de k›y›da herkesi selaml›yor. Daha uzun y›llar burada
bal›k tutulacak der gibi.
9
Samsun
10
Türkiye’nin
kuzey bölgesinin
en verimli ovalar›
Samsun, Karadeniz’e dökülen ve biri Türkiye’nin en uzunu olan iki nehrin yaratt›€› uçsuz bucaks›z iki ovay›
bulunduruyor s›n›rlar›nda. Biri K›z›l›rmak Deltas› ve Bafra Ovas›, öteki
ise Yeflil›rmak Deltas› ve Çarflamba
Ovas›. Karadeniz, çok az yerinde
böyle genifl alanlar için f›rsat b›rak›yor, yalç›n da€larla aras›na.
‹ki nehir, binlerce y›ld›r tafl›d›klar›
alüvyonlarla çok verimli topraklar
üretmifller. Bölgenin ve Türkiye’nin
sebze, meyve ambar› olmufl bu iki
ova. Bu zenginlik hâlâ devam ediyor. Her iki deltan›n denizle birleflti€i noktalar, küçük göller ve sulak
alanlar oluflturmufl ve binlerce kuflu
bar›nd›ran kufl cennetleri olmufllar.
Özellikle Bafra Deltas› ve sulak alan›, çok zengin bir faunaya sahip.
Kufllar›n göç yollar› üzerindeki bu iki
sulak alan, kufl gözlemcileri için de
ola€anüstü bir seyir alan›.
Yaylalar
Karadeniz yaylalar› deyince akla daha çok, Do€u Karadeniz yaylalar›
gelir. Trabzon’un, Rize’nin, Ordu ve
Giresun’un yaylalar› ünlüdür. Yayla
kültürü de bu bölgelere has gibidir.
Ama çok bilinmese de Samsun yaylalar› da görülmeye de€er güzelliktedir.
Samsun, turizmde
bölgesel geliflmenin
efli€inde
Samsun s›n›rlar› içinde, son y›llarda
alternatif turizm türleri geliflmeye
bafllad›. Samsun'da do€aya dönük
turizm türlerini görüyoruz.Denizi,eflsiz kumu,yemyeflil ormanlar› ve yaylalar›;k›fl›n karlarla kaplanan da€lar›,
gölleri ve büyük ›rmaklar›; flifal› kapl›calar›; ülkemizin en önemli sulak
alanlar›ndan biri olan K›z›l›rmak deltas› ve buradaki çeflitleri 340’ı bulan
kufl türleri ile de€iflik turizm aktivitesini gerçeklefltirmeye imkan verecek
bir potansiyele sahip.
Samsun ve ilçelerinde önceki y›llara
göre otel say›s›nda da art›fl görülüyor. Bugün 13 Turizm İşletme
Belgeli, 14 Yatırım İşletme Belgeli
otel bulunmaktadır.
Samsun
Ladik ve Vezirköprü yaylaları, özellikle de Kunduz ve Akdağ yaylaları
ilk elde akla gelenler. Akdağ
Yaylası'ndaki kayak tesisleri ve
henüz tesis olmasa da Kunduz
Yaylası sırtlarında çadırlarıyla doğa
tutkunlarına ve gezginlerine unutulmaz anlar sunuyor. Samsun merkezine daha yakın olan ve Yakanet
sınırları içinde bulunanlarını, özellikle Samsunlu doğaseverler doğa yürüyüşleri için tercih ediyor.
11
Samsun
12
Geliflen talebe uygun flekilde yeni
oteller de planlan›yor. Belki birkaç y›l
içinde bu tablo de€iflecek. Fuar ve
kongre turizmi alan›nda da Büyükflehir, Valilik ve Ticaret odalar›n›n ortakl›€›yla altyap› oluflturulmaya çal›fl›l›yor. Samsun havaliman›, THY ve
özel havayolu flirketlerinin iç ve dış
hat uçufllar›yla büyük bir canl›l›k içinde.
Uçsuz bucaks›z sahiller,
geliflen plajlar
Samsun orta Karadeniz’de. Karadeniz sahilinin toplam uzunlu€u 120
km. Alaçam’dan bafllayan ve Terme
M‹liç’e kadar uzanan bu sahil,
derinli€i kimi yerlerde 200 metreye
ulaflan kumsal› içeriyor. ‹nce kumlu
güzel bir kumsal bu.
Ne yaz›k ki, geliflkin altyap›s› olan
plaj say›s› s›n›rl›. Ama Samsun merkezden ve özellikle Atakum bölgesinden bafllayarak plaj say›s› da ço€al›yor. Sahil otelleri de yok denecek kadar azd› Samsun'da... yine
Atakum ve 19 Mayıs bölgelerinden
başlayarak her geçen gün bir yenisi
daha eklenmektedir sahil otellerine.
Ama as›l beklenti, Samsun’un turizm teflvik alan› olarak ilan edilip,
altyap›s› devlet taraf›ndan haz›rland›ktan sonra, büyük tatil köyleri ve
sahil otellerinin yap›m› için tahsis
edilmesinde. Neredeyse Bulgaristan’›n yar›s› uzunlukta sahile sahip
Samsun’un, turizmin bu en geliflkin
alan›ndan, sahil turizminden yararlanmas› için baflka seçenek yok.
Samsunda yerel festivaller ve
flenlikler uzun zamand›r yap›l›yordu.
fiimdi bunlara, uluslararas› kültür
etkinlikleri de eklendi. Uluslar Aras›
Halk Danslar› Festivali
her
Temmuz ay›nda büyük bölümü
komflu ülkelerden onlarca ülkenin
halk danslar› gruplar›n› bir araya
getiriyor.
19 May›s flehri Samsun, 19 May›s
haftas›nda 19 May›s fienliklerine de
ev sahipli€i yap›y›or.
Yeni gezi güzergahlar›
Seyahat acentalar› ve yerli gezginlere, Samsun bafllang›ç ya da bitiflli
tur önerilerimiz var. De€erlendirmesi onlardan.
Orta ve do€u karadeniz turu (uçak
ve otobüsle)
Uçakla Samsun havaliman›na.
Samsun flehir turu. (gezi parkurlar›
için Samsun merkez sayfalar›na bak›n›z. Samsun’a birden fazla gün
ay›racak olanlar için de alternatif
turlar bu sayfalarda)
Otobüsle, Ünye, Perflembe ve Ordu.
Konaklama Ordu’da. Ordu tarihi
kent gezisi.
(Dileyenler için Ordu yayla turu.
Özellikle vosvoslarla yap›lan ve son
y›llarda popüler olan tur yolu önerilir) Giresun kent gezisi. Bolaman çay› yolu, yaylalar vs.
Ve Trabzon. Kent gezisi. Sumela
Manast›r› turu
Samsun
Festivaller, flenlikler
13
Samsun
Tarihte ‹ki Samsun
14
‹lker Sever
Strabon, Geographika adl› eserinde
Amisos (Samsun) kentinin Sinop’tan
gelen Miletoslular taraf›ndan kuruldu€unu, üç kez el de€ifltirdi€ini ve
yaflad›€› ça€da kentin iyi teflkilatlanm›fl durumda, önemli bir kent oldu€unu belirtmektedir.
Samsun ve çevresi, IV. yüzy›ldan IX.
yüzy›l›n sonuna kadar Bizansl›lar ile
Araplar aras›nda sürekli el de€ifltirmifl, 1072 y›l›nda ise Türkmenlerin
eline geçmiflti. K›sa bir süre sonra
yeniden Bizans hâkimiyetine giren
kent, 1074 y›l›ndan itibaren Selçuklu Sultan› Süleymanflah'a tabi olan
Daniflmentlilerin ak›nlar›na maruz
kalm›fl ve bölgenin büyük bir bölümü Melik Daniflmend Gazi'nin ölümünün ard›ndan ele geçirilmiflti.
1081 y›l›na gelindi€inde, söz konusu ak›nlar daha da fliddetlendi.
1084 y›l›nda, antik ad›yla Amisos
hariç, bölgenin tümü fethedilmiflti.
Amisos'un Bizans valisi kenti teslim
etmemek için uzun müddet direndi
ve baflar›l› oldu.
Daniflmentliler kenti ele geçiremeyince, Amisos'tan çok da uzakta olmayan, “bir ok at›m› uzakl›kta” bir
mevkide, bugün Kale Mahallesi olarak bilinen yerde yeni bir flehir kurmaya bafllad›lar. Bu yeni yerleflimde
ikamet eden halk eski yerleflim birimini 'Kâfir' olarak s›fatland›rd›. Bu
iki kent bir süre sonra ticari iliflkileri
kurdular ve bu iliflki giderek güçlenmeye bafllad›.
Selçuklu egemenli€inin zay›f oldu€u
Sultan Mesud döneminde di€er
beyliklere nazaran daha da güçlenen Daniflmentliler, 1143 y›l›nda ortaya ç›kan saltanat kavgalar› s›ras›nda güç kaybetmeye bafllad›. 1178
y›l›nda ise Sultan II. K›l›ç Arslan, bu
beyli€in bölgedeki egemenli€ine
son verdi. Kâfir Samsun, yani Amisos ise Selçuklu himayesi alt›na girdi. Selçuklu hâkimiyetindeki bölge
zaman zaman Bizans donanmalar›n›n sald›r›lar›na da maruz kald›. Bu
sald›r›lardan en kötüsü ise, II. Süley-
Geçmişten Günümüze Samsun
Samsun
bölgesinde
yapılan
araştırmalarda en erken insan
izlerinin Tekkeköy’de ortaya
çıktığı tespit edilmiştir. Buradaki
kaya sığınaklarında mağaralar ve
düz yerleşmelerde yapılan kazı ve
araştırma sonucunda alt paleolitik
çağ, mezolitik çağ, Tunç çağı ve
Hitit çağına ait eserler ele
geçmiştir.
Geç kalkolitik ve tunç çağlarının tespit edildiği Tekkeköy, Dündartepe,
Kaledoruğu ve İkiztepe’de yapılan bilimsel kazılarda tüm yerleşmelerin
köy karakterinde olduğu ve küçük topluluklar tarafından kurulduğu
anlaşılmıştır. Halkın ahşap evlerde oturduğu, avcılık, balıkçılık ve
hayvancılık yaparak geçindiği, kumaş ve dericilik bildiği, önceleri saf
bakır, daha sonra arsenikli bakırdan silah, takı ve alet yaptığı ortaya
çıkarılmıştır. Şehir dışı mezarlıklarda basit toprak gömülerde günlük
getirmekte ve bu mallar buralardan
di€er limanlara sevk edilmekteydi.
Fakat Sinop Komnenoslar›n eline
geçmifl, Samsun kuflat›lm›flt›. Bu
durum nedeniyle limanlarda ticari
faaliyet durmufltu. ‹znik, Bizans ‹mparatorlu€u'nun hâkimiyetini tan›d›
ve yard›m istedi. Samsun ve Sinop'u ‹znik ‹mparatorlu€u ile anlaflarak Komnenoslardan kurtaran,
Selçuklu Sultan› I. G›yaseddin Keyhüsrev oldu. Selçuklu ordusu karfl›s›nda yenilgiye u€rayan Komnenoslar ile Selçuklular aras›ndaki çat›fl-
hayatta kullandıkları eşya ile birlikte gömülüyorlardı.
Samsun bölgesinin geç kalkolitik-ilk tunç çağında Doğu Ege Adaları,
Kuzey Yunanistan, Bulgaristan ve Romanya kültürleri ile sıkı ilişkiler
içinde olduğu saptanmıştır. Bu ilişkiler Karadeniz’de bir kıyı gemiciliği
olduğunu göstermektedir.
Antik kaynakların bildirdiğine göre Amisos (Samsun), Grekler’den önce
kurulmuş bir yerleşme idi. Antik çağ yazarları Amisos’un ilk adının
Enete olduğunu bildirmektedir.
MÖ 6.yy başlarında Sinope’den gelen Miletoslu bir grup ‘Amisos’
adındaki küçük yerleşmeyi zaptederek emporion(pazaryeri) kurar. M.Ö
6yy
ilk
yarısında
Kappadokialılar gelip Amisos’a
yerleştiler. MÖ 6yy ortasında
Kappadokiyalı
lider
Phokaialıların (eski Foça)
Amisos’ta yerleşmelerine izin
verir. MÖ 437’de daha önce
Atina’dan
Sinope’ye
gelenlerden bir grup Athenokles
Samsun
manflah döneminde III. Alexios'un
emriyle gerçeklefltirilen bask›nd›.
1204 y›l›nda Konstantinopolis'in
Haçl›lar taraf›ndan iflgali sonras›, Bizans hanedanlar› Laskarisler ‹znik'te, Komnenoslar ise Trabzon'da
birer devlet kurmufllard› ve Komnenoslar›n Karadeniz'deki yay›l›fl› Laskarisleri ve Selçuklular› tedirgin etmekteydi. Üstelik Karadeniz ticareti
de bu durumdan oldukça etkilenmiflti. Kervanlar, Suriye ve M›s›r'dan, Kayseri ve Sivas yoluyla
Samsun ve Sinop limanlar›na mal
15
Merkez
16
ma bir süre daha devam etti.
Eski yerleflim H›ristiyan Amisos, önce Bizans ve XIV. yüzy›l›n ilk yar›s›ndan itibaren de bir koloni olarak Cenevizlilerin ikamet ettikleri bir yerleflim olarak 200 y›ldan fazla bir süre
ayakta kald›. Bizans ile 13 Mart
1261'de kendilerine genifl ticari imtiyazlar bahfleden Nymphaion Antlaflmas›'n› imzalayan Cenevizliler,
Bizans topraklar› dahilinde gümrük
vergisi ödemeden ticaret yapabilecekleri gibi, Karadeniz limanlar›n›n
sorumlu€unu da ellerine geçireceklerdi. Bizans, elli gemi kiralama karfl›l›€›nda oldukça a€›r bir bedel ödüyordu. Bu antlaflmayla Ceneviz ve
Venedik rekabeti Bizans odakl› k›z›flmaya bafllad›€› gibi, Ceneviz, Karadeniz'de rakibi Venedik karfl›s›nda
daha üstün duruma geçmiflti. Kefe,
Sinop, Fatsa, Trabzon ve Samsun
gibi Karadeniz k›y›lar›ndaki kilit ticari noktalar› elinde tutan Ceneviz, Venedik'in sahip oldu€u gibi bir zenginli€e kavufltu.
fierafettin Turan, Cenevizlilerin
Samsun'a kesin olarak ne zaman
yerlefltiklerinin belirlenemedi€ini fakat 1351 tarihli bir haritada Samsun'un Simisso ad›yla gösterildi€ini
ve üzerinde Ceneviz bayra€› dikili
olarak resmedildi€ini bildirmektedir.
Heraklia (Ere€li), Amastris (Amasra)
gibi, Amisos da yönetimi Cenevizlilere b›rak›lm›fl bir liman kentiydi.
Samsun, her ne kadar Sinop Liman›'n›n gölgesinde kalsa da canl› bir
liderliğinde Amisos’a yerleşir ve adını Peiraieos olarak değiştirir.
MÖ 6. yy ortalarında Perslerin Anadoluyu egemenlikleri altına alması
sonucu Amisosun da diğer Grek şehirleri gibi Perslere vergi ödedikleri
tahmin ediliyor.
MÖ 4. yy başlarında Amisos Kappadokia Satrabı Damastes tarafından
alınır ve bölge böylece Pers egemenliği altına girer.
Büyük İskender’in M:Ö 334-333’de Persleri yenmesiyle Anadoludaki
Pers egemenliği sona erer ve Amisos’a bağımsızlık verilir. Büyük
İskender’in ölümünden sonra
İskender’in katibi Eumenes’e
Kappadokia ile PaphlaoniaPontus
satraplığı
verilir.
Eumenesin ölümünden sonra
Kassandros
MÖ
315’de
Amisos’u kuşatır. Antigonos,
yeğeni Ptolemaios’u buraya
göndererek şehri kurtarır ve
satraplığı yeniden kurar.
Kubado€ullar› bölgenin yönetimini
ele geçirdi. 1398 y›l›nda Kubado€lu
Cüneyd ise Y›ld›r›m Bayezid'e herhangi bir flekilde direnmeden flehri
terk etti. Ard›ndan, Samsun ve çevresi yönetimi de Bulgar Çar› fiiflman'›n Müslüman olan o€lu Aleksandr'a verildi. Osmanl›lar bu s›rada
Ceneviz kolonisi olan Kâfir Samsun'a dokunmad›lar. Ceneviz ile bar›fl halinde olundu€u gibi, Cenevizli-
Amisos MÖ 302’de Mithridates Ktistes tarafından Pontus Devleti
egemenliği altına alınır.Mithridates II (MÖ 225-220) zamanında
Amisos zapt olunur. Amisos, Mithridates VI (MÖ 120-63) zamanında en
parlak dönemini yaşar. Pontus Krallığı ile Roma İmparatorluğu
arasında uzun süren savaşlar süresince MÖ 71 yılında Amisos
Roma’nın Kilikia-Asya valisi Lucullus tarafından ele geçirilir. İnsanları
öldürülen şehir harabe haline gelir. Lucullus hayatta kalanlara
hürriyetlerini vererek şehrin yeniden yapılanması için emir verir.
Pompeius MÖ 64 baharında Amisos’a gelerek yeni düzenlemeler
yapar.
Roma İmparatorluğu ikiye
bölündüğünde Bizans Devletinin
payına düşen kent Amisos adıyla
bir psikoposlık merkezi olur. MS
10 yy.da İmparator Konstantin
Porphyrgenitos’un bir emrinde
şehrin adı Aminsos olarak geçer
Ayn› yerde iki ayr› kent: Müslüman Samsun ve Amisos
Merkez
ticaret liman›na sahipti. Ayr›ca liman›n hinterland›n›n genifl olmas›
Samsun Liman›'n›n önemini art›r›yordu. Önemli bir liman kenti olan
Amisos surlarla çevriliydi ve kentte
Cenevizlilerin 'podesta' ünvan› vererek atad›klar› bir yönetici bulunuyordu. Ayr›ca tersane ve gemicilik faaliyetleri aç›s›ndan Müslüman Samsun sakinleri, Amisoslular›n tecrübelerinden faydalan›yorlard›. Önemli bir ticaret merkezi olan Amisos Liman›'ndan, Karadeniz ticaretiyle ilgilenmeye bafllayan Selçuklular da
istifade ediyorlard›. Cenevizliler,
Müslüman Samsun'un tüccarlar›ndan çeflitli kumafllar, hal›lar, madenler vb. ticari mallar ald›klar› gibi,
Samsun Liman›'na gelen Ceneviz
mallar›n› da yine bu Müslüman tüccarlar arac›l›€›yla Anadolu içlerine
pazarl›yorlard›.
XIV. yüzy›l›n ortalar›nda Müslüman
Samsun ve çevresi Eretna Beyli€i'nin egemenli€i alt›ndayd›. G›yaseddin Mehmed döneminde beyli€in hâkimiyetinin zay›flamas›yla,
17
Merkez
18
lerden elde edilecek vergi ve hizmetler Osmanl›lar için önemliydi. Öyle
ki, 1403 senesinde Gelibolu'da Osmanl›'y› temsilen Süleyman Çelebi'nin Bizans, Venedik, Ceneviz, Rodos fiövalyeleri, Sak›z ve Naksos
temsilcileriyle yapt›€› antlaflmada
Karadeniz'deki Ceneviz kalelerinin
vergi yükümlülüklerinin kald›r›lmas›na yönelik bir maddenin bulunmas›
bunu desteklemektedir. Ayr›ca bu liman›n zarar görmesi, burada önemli bir ticaret kolonisine sahip olan
Ceneviz'in Samsun'dan çekilmesi,
iktisadi ve politik s›k›nt›lar› da bera-
berinde getirebilirdi. 1403 y›l›nda
Kral III. Henry taraf›ndan Timur'a elçi olarak gönderilen Ruy González
de Clavijo, seyahatinin bir k›sm›nda
‹stanbul'dan hareket etmifl ve Karadeniz üzerinden Trabzon'a geçmifltir.
Seyahatnamesinde, 1404 y›l›nda Sinop'tan ayr›ld›ktan sonra Samsun'a
u€rad›€›n› belirterek flehrin ikili yap›s›ndan da bahsetmifltir.
“Nisan'›n beflinci cumartesi günü
Sinop'tan hareket ettik. O gün bütün
geceyi deniz üzerinde geçirdik. Ertesi gün ö€le üzeri Samsun'a vard›k.
1071 Malazgirt Savafl› sonras› Türkler Anadolu'ya yerleflmeye bafllay›nca, Canik bölgesine de Daniflmentliler geliyor, Amisos'u kuflat›yor
ama kenti alam›yorlar. Amisos'u gözalt›nda tutmak amac›yla deniz k›y›s›nda bir kale kurarak Müslüman Samsun'u kuruyorlar.
6 Haziran 1243 y›l›ndaki Köseda€ Savafl›'ndan sonra Mo€ollar Anadolu'yu resmen ikiye bölünce Canik bölgesi K›l›çarslan'a b›rak›lan topraklar aras›nda kal›yor.
Daha sonra Canik, Trabzon Rum
‹mparatorlu€u egemenli€ine giriyor.
Mo€ollar›n yönetimine giren Müslüman Samsun ise, 1296 y›l›nda
Pervaneo€ullar›'ndan Mesut taraf›ndan ele geçiriliyor.
1358: Müslüman Samsun Hac›
n›fl›n› flu sat›rlarla anlatmaktad›r:
“Sultan Muhammed'ün ogl› Murad
Han Amasiyye'de olurken kâfir
Samsun'› oda yakt›. Kâfirleri flehri
b›rakd›lar gemiye girüp kaçt›lar. Sultan Murad'a habar old›. 'Kâfir Samsun'u yakd›' didiler. Rum Beglerbegisini, Biçerogl› Hamza Beg'i gönderdiler. Vard›, Kâfir Samsun'u zabt
itdi. Sultan Muhammed'e habar
gönderdiler.
'Kâfir Samsun›'n› alup zabt idün,
Müsülman Samsun›'n› almaga kolay old›'…”
Hamza Bey, Kâfir Samsun'u ald›ktan sonra ‹sfendiyaro€lu H›z›r Bey'in
Emiro€ullar›'ndan Süleyman'›n denetimine giriyor. Süleyman, Kad›
Burhanettin Ahmet Devleti'nin egemenli€ini kabul ediyor.
1389: Samsun, Kubato€lu Cüneyt Bey'in denetiminde.
1389: Y›ld›r›m Beyaz›t, Kubato€lu Cüneyt Bey'in kaçmas› üzerine kenti(Müslüman Samsun) savaflmadan 1389 y›l›nda Osmanl› topraklar›na
kat›yor ve bölgenin valili€ine Aleksandr fiiflman'› getiriyor. Y›ld›r›m Beyaz›t Amisos'a dokunmuyor ama vergiye ba€l›yor.
1402: Ankara Savafl›'ndan sonra Timur Anadolu Beyliklerine topraklar›n› iade edince Müslüman Samsun
Tacettino€ullar›'ndan Emir Ahmet
Tacettin'in yönetimine giriyor.
Daha sonra küçük aral›klarla, Kubato€ullar›, Taflano€lu Ahmet Bey
ve Emir Ali Çelebi'nin o€lu Cüneyt
Merkez
Buras› Türklerin elinde idi. Samsun'un iki kalesi vard›r. Biri Cenevizlilerin, di€eri Süleyman Çelebinindir. Biz burada limana girmeyerek
deniz üzerinde kald›k. Hava müsaitti ve biz de ertesi gün ö€le üzeri Ünye'ye muvasalat ettik…”
1404'te Bayezid'in o€lu Süleyman
Çelebi'nin hâkimiyetinde bulunan
Samsun bir süre sonra Candaro€ullar›'n›n eline geçti. Bayezid'in Ankara yenilgisinin ard›ndan, yöre Timur'un ordusu taraf›ndan tahrip
edildiyse de flehrin Ceneviz hâkimiyetindeki k›sm› ayakta kald›.
1419 y›l›nda Kâfir Samsun büyük
bir felaketle karfl›laflt›. Ç›kan bir yang›n giderek büyüdü ve tüm flehri
alevler sard›. Cenevizliler ise flehri
h›zla boflaltt›lar. Kâfir Samsun'un
yönetimini elinde bulunduran podesta da bir baflka Ceneviz kolonisinin bulundu€u Kefe'ye kaçt›. Kâfir
Samsun'un boflald›€› haberini alan
Mehmet Çelebi, Rum Beylerbeyi
Biçero€lu Hamza Bey'i, Samsun'un
al›nmas›yla görevlendirdi. Yang›n
sonras› büyük bir oranda boflalan
flehir herhangi bir zorlukla karfl›lafl›lmadan teslim al›nm›fl oldu.
Âfl›kpaflazade, Kâfir Samsun'un al›-
19
Merkez
20
yönetimindeki Müslüman Samsun'uyla çat›flmaya bafllad›. Çelebi
Mehmed'in yöreye ulaflt›€› s›ralarda, ‹sfendiyaro€lu da kaleyi Hamza
Bey'e teslim etti.
“…Bu habar› Sultan Muhammed iflidicek dahi hücum edüp yürüdi. Amma Biçerogl› Hamza Beg hisardan
getmedi. Müsülman Samsun›yla
hergün cenge bafllad›. Bu tarafdan
Sultan Muhammed dahi gelüp Marzuvan [Merzifon]'a ç›kd›. Andan yörüdi Samsun'a indi. Hisar içünde ‹sfendiyar'un ogl› H›z›r Beg idi. Sultan
Muhammed var›cak H›z›r Beg
kal'ay› teslim itdi. Biçerogl› Hamza
Beg sord› ‹sfendiyarogl› H›z›r Beg'e:
“Cenk itmeden hünkâra niçün virdünüz flehrünüzi?” dedi. H›z›r Beg
eyitdi: “Bizüm flehrümüzün zindeganesi bu kâfir flehriyleyidi. Çünki
kâfir flehri harab old› ve sizün elünüze girdi, flimdi girü bize bunda rahatl›k yokdur” dedi.”Sizin ile bizim
dostlu€umuz ördeg ile kaz komflul›€›na benzer…”
Samsun'daki yang›n sonras› de€iflen sadece yörenin hâkimi de€ildi.
Büyük yang›n, bu yerleflimin 'Kâfir'
olan s›fat›n› da unutturdu. Bu felaketin ard›ndan bölge art›k 'Kara' Samsun
olarak adland›r›lmaya baflland›. Yang›n felaketi sonras› art›k flehrin merkezi, Müslüman k›sm›yd›.
Samsun Liman› köle, flarap, maden, giysi, hububat vb. tüm ticari
mallar›n bulundu€u önemli bir limand› fakat eski ticaret yo€unlu€unu kaybetmeye bafllam›flt›. Her ne
kadar kaynaklar Cenevizlilerin yang›n sonras› flehri terk ettiklerini söylese de kesin olarak hepsinin ayr›ld›€›n› söylemek güçtür.
Ceneviz ile Samsun'un ticari ba€lant›lar›n›n kopmam›fl oldu€u aflikârd›r.
4 Aral›k 1423 tarihli bir belgede,
fiehzade Mustafa ‹syan› s›ras›nda II.
Bey egemenlikleri yaflan›yor.
1419: ‹sfendiyaro€lu Kötürüm Beyaz›t'›n o€lu H›z›r Bey Müslüman
Samsun'u ele geçiriyor.
1419: Amisos'ta büyük bir yang›n ç›kt›. Tüm flehir alevler içinde kald›.
Cenevizliler kenti boflaltt›lar. Yönetimi elinde bulunduran podesta da
bir baflka Ceneviz kolonisine kaçt›.
Kentin boflald›ğı haberini alan Mehmet çelebi, Rum Beylerbeyi
Biçero€lu Hamza Bey'i, Amisos'un
al›nmas›yla görevlendirdi. Kent
herhangi bir zorlukla karfl›lafl›lmadan teslim al›nd›.
Hamza bey, Amisos'u teslim ald›ktan sonra ‹sfendiyaro€lu H›z›r
Bey'in yönetimindeki Müslüman
Samsun ile çat›flmaya bafll›yor.
1419: Mehmet Çelebi Müslüman Samsun'u ve Amisos'u kesin olarak
Osmanl› topraklar›na kat›yor. Kentin yönetimi Lala Yörgüç Pafla'n›n
o€lu H›z›r Bey'e veriliyor.
1526: H›z›r Bey'den sonra, Sarrac Ali Bey yönetime getiriliyor.
1760: Samsun Muhass›l›€a dönüfltürülerek Trabzon Eyaletine ba€lan›yor.
1869: Mutasarr›f Arap Hakk› Pafla döneminde büyük Samsun yang›n›
ç›kt›.
1874-1882 y›ll›lar› aras›nda Samsun Müstakil Mutasarr›fl›kt›r
1882: Tekrar Trabzon Eyaletine ba€lan›yor.
1910: Müstakil Mutasarr›fl›k haline geliyor.
19 May›s 1919: Mustafa Kemal Pafla Ulusal Ba€›ms›zl›k Savafl›n› bafllatmak amac›yla Samsun'a çk›yor.
Merkez
Murad'a yard›m eden Cenevizlilerin
iste€iyle, Samsun'da bulan koloniye
ait kalenin yeniden imar edilmesi izni verildi€i görülmektedir.
Bu durum, Samsun her ne kadar
eski ticari yo€unlu€undan yoksun
olsa da yörede Cenevizlilerin varl›€›n› kan›tlamaktad›r. Öz'ün aktard›€›na göre de ‹talyan kaynaklar›, 1424
y›l›nda kentte bir Ceneviz kolonisinin varl›€›ndan söz etmektedir. Ayr›ca Öz, 1485 y›l›na ait tahrir defterinde bahsi geçen Frenk Pazar› ad›nda
befl kiflilik bir grubun varl›€›n›n Ceneviz kolonisinin kal›nt›lar› oldu€u
kan›s›n› dile getirmektedir.
1428'den itibaren Osmanl› yöneti-
minde kalan kentte Müslüman
Samsun'u çevreleyen kalenin surlar› da ne yaz›k ki günümüze kadar
ulaflmam›flt›r.
Surlar›n kal›nt›lar›, 1870 y›l›nda flehrin yeniden inflas› s›ras›nda y›k›lm›flt›r. Görüldü€ü üzere, ortaça€da
Anadolu fetihleri sürerken, ‹zmir ve
Samsun'da ikili bir yerleflim ortaya
ç›km›fl ve bu ikili yerleflimden biri di€eri taraf›ndan 'Gâvur/Kâfir flehir(i)'
olarak adland›r›lm›flt›r.
Bunun nedeni, Anadolu fetihleri
s›ras›nda Türkmen topluluklar›n›n
komflu yerleflim biriminde bulunan insanlar› ötekilefltirerek ve dinî bir vas›fla kendilerinden ay›rt
ederek gâvur/kâfir olarak nitelemifl olmalar›d›r. Onlar›n yaflad›klar› flehir de ad›na getirilen ayn› s›fatla an›lm›flt›r. Fakat Bizansl›lar›n
ve Haçl›lar›n da ayn› flekilde Türkleri 'infidele' (gâvur, kâfir, imans›z) olarak nitelemifl olduklar› da
unutulmamal›d›r.
21
Y›l 1919, Mustafa Kemal
Samsun'da...
Ulusal kurtulufl
savafl›n›n bafllad›€›
flehir
Merkez
19 May›s’tan, 25 May›s’a
22
19 May›s 1919 Pazartesi günü Samsun'a ayak basan Mustafa Kemal
Pafla, 20 May›s'ta Sadaret Makam›na bir telgraf çekerek, kesin ve net
bir flekilde Anadolu'da bir ulusal mücadelenin bafllayaca€›n› bildiriyor:
“Ne millet ve ne ordu, varl›€›na karfl› yap›lan bu haks›z tecavüzü sindirmeyecek ve kabul etmeyecektir. ”
Mustafa Kemal 20 May›s Sal› günü
Rum Pontus çeteleriyle çat›flman›n
ç›kt›€› Bad›ll› köyünü ziyaret ediyor
ve Çimenlik denilen yerde köylüleri
toplayarak, çetelere karfl› silahlanmalar› gerekti€ini söylüyor.
21 May›s 1919 Çarflamba günü
Samsun civar›nda bulunan Avdan
Köyü’nü ziyaret ediyor, çevredeki
Pontus çeteleriyle ilgili bilgi al›yor,
Halit Bey'in evinde bir gece misafir
olup tekrar Samsun'a dönüyor.
Mustafa Kemal, 21 May›s'tan itibaren, Kolordu Komutanlar›'yla iliflki
Atatürk ve Latife han›m, Samsun ziyaretinde...
Atatürk, Samsun-Çarflamba demiryolunun
temel atma töreninde. (1924)
kurmaya bafll›yor. Amac›, birliklerin
yerlerini ve güçlerini belirlemek bunlarla ilgili intikal ve takviyeleri yapmak, de€iflik yönlerden gelmesi olas› düflman iflgal ve sald›r›lar›na karfl› al›nmas› gerekli askeri önlemleri
komutanlara bildirmek, komutanlar› milis örgütleri kurmaya teflvik etmek, ve ulusal örgüt düflüncesine
haz›rlamak..
Samsun ve civar›ndaki Rum çeteci-
Atatürk’ün Samsun ve Çarflamba
ziyaretinden görüntüler
ta. Kald›€› Mantika Palas Oteli civar› bile Rumlarla çevrili:
Mustafa Kemal Pafla, müfettifllik
bölgesi içinde, göreviyle ilgili incelemelerde bulunmak amac›yla iç k›s›mlara geçmek istedi€ini 24 May›s'ta ‹stanbul'a bildiriyor.
Ve 25 May›s 1919 Pazar günü sabah
kahvalt›s›ndan sonra, Ordu Müfettifllik Karargah›'n› oluflturan 18 kiflilik
heyetle Havza'ya do€ru yola ç›k›yor.
Mustafa Kemal ve arkadafllar›n›n Samsun’a ç›k›fl› (Gazi Müzesi)
Merkez
lerinin çal›flmas› ile ilgili bilgiler içeren bir rapor haz›rl›yor ve bu raporu
22 May›s 1919'da ‹stanbul'da Sadaret Makam›’na gönderiyor. Rapor
dikkatle okundu€unda, sat›r aralar›nda Anadolu'da bafllayacak Ulusal
Ba€›ms›zl›k Hareketinin izleri de görülmekte:
1. Türklü€ün hiçbir yabanc› idaresine tahammülü yoktur.
2. ‹zmir, Türkler için ‹stanbul kadar önemlidir.
3. Hiçbir yabanc› ve bilhassa Yunanistan gibi bir devletin iflgaline raz› olunmayacakt›r.
4. Yunanl›lar›n ‹zmir'i iflgali geçicidir ve Yunanl›lar oradan mutlaka
ç›kar›lacakt›r.
Samsun ve civar›n›n asayifli ile ilgili
olarak görevlendirilen Mustafa Kemal, Samsun'dan ‹stanbul'a gönderdi€i raporlarda, Türk ulusunun
ve Türk vatan›n›n bütün olarak kurtuluflundan bahsediyor, bu kurtulufl
içinde ulusun azim ve karar›na güvenmek gerekti€ini belirtiyor.
Samsun'un ‹ngiliz iflgalinde olmas›,
flehirde Rum çetelerinin ve silahl›
adamlar›n›n varl›€›, çok say›da yabanc› kontrol subay› ve memurlar›yla “‹ngiliz ‹ntelligence Service” ajanlar›n bulunmas› bu flehri Mustafa
Kemal Pafla için güvenli k›lmamak-
23
Merkez
Samsun ziyaretinden
24
Samsun'dan Havza'ya
zorlu yolculuk
Mantika Palas Oteli önünden hareketle, önce fiüküro€lu Caddesi’nden (günümüzde Mecidiye Caddesi)
geçildi ve Subafl›’na ulafl›ld›.
Hava kapal›yd›. Deniz ve Samsun'u
geride b›rak›rken hafif ya€mur serpintisi de bafll›yordu. Buradan Unkapan› yokuflu t›rman›larak Hamidiye Hastanesi ve askeri k›flla yak›n›ndan geçildi. K›ran Köyü üzerinden
Avdan'a ulafl›ld›. Avdan Susuz Hanlarda ilk mola verildi ve sonra Mahmur Da€›'na do€ru yola ç›k›ld›.
Mahmur Da€›'ndan Susuz Hanlar'a
kadar olan m›nt›ka Rum Pontus çetelerinin en çok bask›n yapt›klar›
yerdi. Sa€› ve solu ormanl›k olan bu
m›nt›kan›n etraf› Rum köyleri ile çevrili oldu€undan, bu çeteler yoldan
geçecek olan yük arabalar›n› soyup,
içindekileri öldürüyorlard›.
Yolda Rum Pontus çetelerinin bask›n›na karfl› kafilenin güvenli€ini Kavak'›n Karl› Köyü’nden Canbulato€lu Ekrem Bey'in (Çerkez Ekrem)
adamlar› sa€l›yordu. 1887 Kavak
do€umlu olan Ekrem Bey, Rum
Pontus çetelerine karfl›, 1915 y›l›nda Türklerden oluflan Samsun ve
çevresindeki ilk ulusal çeteyi oluflturdu. Samsun Mutasarr›f› Kemal
Bey kendisini gizlice destekliyordu.
Samsun'dan Anadolu içlerine giden
yolun güvenli€ini Çerkez Ekrem Bey
sa€l›yor ve yolu aç›k tutuyordu.
Mustafa Kemal, Samsun- Kavak yo-
lunda ilerlerken, s›k s›k ar›za yapan
otomobilinin durdu€u yerlerden birinde tarlas›nda çal›flmakta olan bir
köylünün yan›na yaklaflt›:
“ - Hemfleri! Düflman Samsun'a
asker ç›karacak. Belki bunlar›n hepsini ele geçirecek. Sen ise rahat rahat topra€›n› sürüyorsun ?
- Pafla, Pafla ! sen ne diyorsun ?
Biz üç kardaflt›k. ‹ki de o€ul vard›.
Yemen'de, Kafkas'ta, Çanakkale'de
hepsi elden gitti. Bir ben kald›m.
Ben de yar›m adam›m. Evde sekiz
öksüz ile yetim, üç dul kalm›fl kad›n
var. Hepsi benim saban›m›n ucuna
bakarlar. fiimdi benim vatan›m da
yurdum da aha flu tarlan›n ucu.
Düflman oraya gelinceye kadar,
benden hay›r bekleme. “
Bu sözler Anadolu halk›n›n bezginli€ini,umutsuzlu€unu çaresizli€ini ortaya koyuyordu.
Kavak yak›nlar›nda Kulup›nar denilen yerde otomobilin yeniden ar›zalanmas› üzerine Mustafa Kemal ve
maiyeti yürüyerek yola devam etmifllerdi.
Mustafa Kemal’i Kavak'ta karfl›layanlar aras›nda Çerkez Ekrem Bey
de vard›. Kavak Nahiye binas›nda
bölge ileri gelenleriyle bulufluldu,
ulusal ba€›ms›zl›k mücadelesi üzeri-
ne ateflli konuflmalar yap›ld›.
200 atl›s›yla Çerkez Ekrem, heyete
Havza'ya kadar koruma görevi de
yapacakt›.
(Mustafa Kemal’in Samsun’da bafllad›€› milli mücadele günlerini, Gazi Müzesi’nde foto€raflarla izleyebilirsiniz.)
Merkez
Atatürk Samsun’u ziyaretinde, 16. tümen subaylar›yla birlikte (1924)
25
Merkez
MÜZELER
26
Gazi Müzesi
Mecidiye caddesi üzerinde bulunan ve Samsun
Gazi Müzesi olarak hizmet veren bina 1902 y›l›nda Jean ‹onnis Mantika taraf›ndan 509 metre kare alan
üzerine, alt›nda dört ma€azas› bulunan otel olarak infla edilmiflti.
Mustafa Kemal Pafla’n›n 9. Ordu
Müfettifli olarak 19 May›s 1919 Pazartesi günü mahiyeti ile birlikte,
Samsun’da karaya ç›kt›ktan sonra
kald›€› ilk yer buras›d›r.
Mantika Palas Oteli’nin anahtar›, o
günün an›s›na 1926’da, Mustafa
Kemal Pafla’ya ‹stanbul’da Samsun halk›
ad›na teslim edildi.
Atatürk, Samsun’a üçüncü (16-18 Eylül 1928) ve
dördüncü (22-26 Kas›m
1930) gelifllerinde de
Samsun halk› taraf›ndan kendilerine ba€›fllanan bu binada konaklad›.
Samsun Belediyesi’nin giriflimiyle
1940 y›l›nda Gazi Müzesi olarak
aç›ld›. 1995’de Kültür Bakanl›€›’na
devredildi ve 1998’de yeniden düzenlenerek aç›ld›. Arkeoloji ve Etnografya Müzesi’nin hemen yan›nda bulunan Atatürk Müzesi ise
1968’de ziyarete aç›lm›flt›. Gazi ve
Arkeoloji ve Etnografya Müzesi
Samsun eski fuar alan› giriflinde ve
flimdi valilik binas› yan›ndaki Arke-
oloji ve Etnografya Müzesi, 1981 y›l›nda ziyarete aç›ld›. Giriflteki orta
salon ile yanlara aç›lan iki simetrik
salondan sa€ bölüm arkeolojik buluntulara, sol bölüm ise etnografik
parçalara ayr›lm›fl.
Giriflte ziyaretçileri, antik Amisos
kenti kaz›lar›nda ortaya ç›kar›lan ve
Roma ‹mparatoru Alexander Severus (MS 222-235) döneminde yap›lan ve sonra da onar›m gördü€ü anlafl›lan taban mozaiği karfl›l›yor. Mozai€in merkezinde Achileus ile Thetis’in yer ald›€› ve Troya savafl›n›
betimleyen sahne, çevresinde ise
mevsimlerin simgelendi€i görüntüler bulunuyor. Müzenin en de€erli
ve ilgi gören bölümü ise mozaik pa-
Merkez
Atatürk müzelerinin koleksiyonlar›,
Gazi Müzesi binas›nda gerçeklefltirilen büyük çapl› restorasyon sonras›nda bir araya getirildi ve Gazi Müzesi 23 May›s 2006 da yeniden
aç›ld›. Mustafa Kemal’in ve silah arkadafllar›n›n balmumu heykelleriyle, 19 May›s 1919’da Samsun’a
ç›kt›€› döneme ait foto€raflar müzenin a€›rl›kl› bölümünü oluflturuyor.
Çeflitli dokümanlar, belgeler, ço€u
asl›na uygun olarak yap›lm›fl eflyalar› sergilenen di€er objeler aras›nda.
27
Merkez
28
nonun hemen arkas›nda caml› bölmelerde sergilenen Amisos hazinesi. Samsun kent merkezinde, bir
yol geniflletme çal›flmas› s›ras›nda,
mezar odalar› ortaya ç›kar›ld›. 5x5
m ebat›nda kare planl› odan›n tavan› 2.30 m yüksekli€indeydi ve içinde 5 mezar bulunuyordu. Pontus
Krall›€›’na mensup üst düzey yöneticiye ait oldu€u san›lan aile mezar›nda büyük bölümü som alt›n parçalardan oluflan bir hazine sakl›yd›.
Buluntu büyük heyecan uyand›rd›.
Samsun Müzesi Müdürü ve araflt›rmac›lar›n›n çal›flmalar› sonucu, mezarlarda bulunan piflmifl toprak,
cam, metal ve mermer eserlerin
MÖ 3.yüzyıl başlarına ait olduğu
anlaşıldı.
Hazine gerek parça say›s› ve gerekse tarihi de€eri nedeniyle Cumhuriyet döneminde ortaya ç›kar›lan en
önemli koleksiyon say›l›yor.
Müzenin sa€daki salonunda Sam-
Band›rma Vapuru
Band›rma Vapuru, ‹ngiltere’nin Paisley tezgahlar›nda infla edilen küçük bir gemiydi.
Önce bir ‹ngiliz flirketinin sahip oldu€u bu gemiye "Trokodero" ismi
konulmufl sonra "Kymi" ad› verilmifl, bir süre sonra’da ‹stanbullu bir
Rum taraf›ndan sat›n al›nm›fl olan
bu geminin ad› "Pandarme" olmufltu. Gemiye, Seyr-i Sefain’e geçtikten sonra "Band›rma" ismi verildi.
Merkez
sun ve çevresinde yürütülen arkeolojik kaz›larda bulunan eserler sergileniyor. Kalkolitik, ilk tunç, erken
Hitit ça€lar›na ait buluntular bunlar.
Bu bölümün en de€erli parças› ise
M.S, 1. yy’a tarihlenen bronzdan
ç›plak atlet heykeli.
Müzenin etnografya bölümünde,
Samsun ve çevresinde yak›n dönemin sosyal ve ticari yaflam›n› gözler
önüne seren etnografik eserler sergileniyor.
Ayrıca etnegrofya bölümüne bitişik
salonlarda Oymaağaç kazısı eserleri sergilenmektedir.
29
Merkez
Band›rma Vapuru’yla
‹stanbul’dan Samsun’a
30
1919, ‹stanbul'un ve ülkenin büyük bölümünün iflgal alt›na girdi€i
günler.
Mustafa Kemal ve yak›n çal›flma
arkadafllar›, fiiflli'deki evinde toplant› üstüne toplant› yap›yorlar. Ülkenin iflgalden kurtuluflu için çareler aran›yor. ‹stanbul'dan bir görevle ayr›lmak ve Anadolu'ya geçmek
tek yol. Bu arada iflgal kuvvetlerinin sadarete baflvurarak, Samsun
ve köylerinde asayiflin bozuldu€u,
Rum köylerine Türklerin sald›r›lar›ndan Rum metropolitinin flikayetkçi oldu€u, yerel yönetim taraf›ndan asayiflin sa€lanamamas›
durumunda iflgal kuvvetlerinin duruma el koyaca€› haberi al›n›yor.
Sadaretin güvenli€i sa€lama konusunda güvendi€i komutanlar›n bafl›nda Mustafa Kemal geliyor. 1
May›s 1919 tarihinde Damat Ferit
Pafla D›fl iflleri köflkünde Mustafa
Kemal ile bulufluyor ve konuyu aç›yor. 12 May›s 1919 tarihinde de
9. Ordu müfettiflli€ine atan›yor.
Padiflah Vahdettin, Mustafa Kemal’i makam›nda kabul ediyor ve
‹ngilizlerin flikayetçi olduklar› problemlere çözüm bulmas›n› istiyor.
Paflaya yaverlik görevi veriliyor Padiflah taraf›ndan.
Yol haz›rl›klar›, Samsun’a ç›k›ld›€›nda yap›lacaklar, fiiflli'deki evde,
yak›n arkadafllar›yla birlikte planlan›yor. Donanma a€›r hasar görmüfl ve mevcut gemiler de Almanya'ya bak›m onar›m için gönderilmifl. 41 y›ll›k Band›rma Vapuru görevlendiriliyor sefer için. Karadeniz'e hiç ç›kmam›fl, daha çok marmara sular›nda gezen bir gemi
Band›rma. Karadeniz' in h›rç›n dalgalar›na dayanma gücü ve direnci
az olan bu geminin kaptanl›€›na ‹smail Hakk› Durusu atan›yor. Yol
boyunca gemi mümkün oldu€u
kadar k›y›ya yak›n bir rota izleyecek. Amaç düflman savafl gemilerinin muhtemel sald›r›lar›ndan korunup en h›zl› yoldan karaya geçmek. Yolculuk Samsun' da noktalanacakt› ama muhtemel bir tehlike
an›nda Sinop' a ç›k›lacak.
Mustafa Kemal, 16 May›s sabah›,
Karargah› ile beraber, gemiye bindi. Band›rma vapuru Sirkeci R›ht›m›nda durdurularak ‹ngilizler tara-
Merkez
f›ndan s›k› bir denetimden geçirilmiflti. ‹stanbul' dan hareketinden
bir süre sonra, ‹ngiliz iflgal kuvvetleri taraf›ndan bir destroyer gönderilerek, Band›rma vapurunu geri
çevirmek ya da bat›rmakla görevlendirilmiflti. Fakat Band›rma Vapuru ‹ngiliz iflgal kuvvetlerinin planlad›€› rotay› takip etmedi€i için yakalanamad›. Band›rma vapuru18
May›s 1919 günü saat 12 civar› Sinop Liman›’na girdi. Gemide konuk olarak bulunan Sinop Mutasarr›f› (Valisi) Mashar Tevfik Bey bir
sandalla karaya ç›karken, Mustafa
Kemal Pafla bir ara arkadafllar› ile
birlikte Sinop' a ç›k›p oradan da kara yolu ile Samsun' a gitmeyi düflünmüfltü. Böylece takip eden savafl gemisinden kurtulmufl olacaklard›. Fakat kara yolcu€unun yol
flartlar› nedeniyle deniz yolculu€undan daha çetin olalaca€› anlafl›l›nca bu fikirden vaz geçilerek Vapurla yolculu€a devam karar› al›nm›flt›r.
Band›rma Vapuru 19 May›s 1919
Pazartesi günü sabah 08:15' de
Samsun' a Reji iskelesi a盀›na demir att›. Takalar arac›l›€› ile Mustafa Kemal Pafla ve silah arkadafllar›, bugünkü Samsun Büyük Oteli
31
ve Yaflar Do€u Spor Salonu aras›nda bulunan ilk ad›m an›t›n›n oldu€u yerdeki Frans›zlar'dan kalma
Reji ‹skelesi’nden karaya ayak bast›lar. 19 May›s 1919 günü Samsun' a ç›kan genç generalin Kurtulufl harekat›n› bafllataca€›n› kimse
bilmiyordu. Resmi görevi Samsun
ve çevresinde bafl kald›ran baz› çeteleri yola getirmekti. Resmi ünvan› ise ordu müfettiflli€i idi.
Merkez
32
ANITLAR
Onur An›t›
Samsun’un simgesi say›lan bronz
Atatürk heykeli, Samsun halk› taraf›ndan Avusturyal› heykelt›rafl H.
Kriphel’e yapt›r›ld›. Heykel bir Alman vapuruyla 15 Teflrinisani 1931
günü Samsun’a getirildi. Vapurdan
ç›kar›lan heykelle birlikte H. Kriphel
ve Mayer isimli Viyanal› bir mühendis de Samsun’a gelmifllerdi:
Gazi Heykeli’nin aç›lma töreni 15
Kanunusani 1932 Cuma günü saat
14’de büyük bir kalabal›€›n kat›l›m›yla gerçekleflti.
Samsun’un Onur An›t› olan bu hey-
kelin kaidesiz yüksekli€i 4.75 metre., kaideli 8.85 metre. Büyük bir
kaide üzerinde flahlanan bir at üstünde, Atatürk, bütün heybeti ile görülüyor. Gururlu bir anlat›mla bat›ya
ve çok uzaklara dikilen bak›fllar›
azim dolu. fiahlanan at›n üzerinde
dimdik bir vücut oturmakta. Bu oturuflta bir korkusuzluk ve Türklü€ün
gücü ifade ediliyor. Sert çelik bir kol
k›l›ca uzanm›fl.
Kaidenin yanlar›nda iki kabartma
ve öteki yanlar›nda da yaz›lar var.
Kabartman›n birinde, iskelede sandal›n yan›nda mermi ve cephane
tafl›yan insanlar görülmekte. Arkalar›nda, bir de top arabas›n›n bulunmas›, savafl an›n› canland›rd›€›n›
gösterir.
Di€er kabartman›n ortas›nda Atatürk, tüm özellikleri ile dimdik, büyük bir zafer simgesi olarak durmakta. Bafl› halka dönük ve halk ile
el ele. Çevresi Türk Ulusu’nun yafll›s›, köylüsü, kentlisi ile dolu.
(1981-1982) Heykelt›rafl Hakk› Atamulu taraf›ndan yap›ld›.
‹lk Ad›m an›t›
Di€er an›t ve heykeller
Mustafa Kemal Pafla’n›n 19 May›s
1919 Pazartesi günü ilk ayak bast›€› yere (Reji ‹skelesi), Atatürk’ün do€umunun 100. y›ldönümünde
Samsun’da yeni düzenlenen parklar
güzel heykellerle donat›l›yor. Samsun heykeller flehri oluyor.
An›t›n öndeki üçlü figürü, Atatürk ve
arkadafllar›n›n Samsun’a ilk ayak
bast›€›n› simgelerken, Ulusal Ba€›ms›zl›k Savafl›’n›n buradan bafllad›€› da ifade ediliyor.
Merkez
Heykelin kaidesindeki yaz›lar ise
flöyle:
a) Vatanda Milli Mücadeleye bafllamak için Gazi, 19 May›s 1919 tarihinde Samsun’a ç›kt›.
b) Bu heykel Samsun Vilayet halk›
taraf›ndan 29 Birinci Teflrin 1931
tarihinde dikildi.
33
Merkez
ÖNEML‹ D‹N‹ YAPILAR
34
Büyük Cami
Samsun Kalesi’nin Camisi olarak
Selçuklu komutanlar›ndan H›d›r (H›z›r) Bey taraf›ndan 1300 tarihinde
a€açtan infla edilmiflti.
1869 Samsun yang›n›nda tamamen yanm›fl, yerine 1884 y›l›nda
Menzilci O€ullar›ndan Batumlu Hac›
Ali Efendi taraf›ndan günümüzdeki
Cami yapt›r›lm›fl.
Sultan Abdülaziz’in annesi Pertev
Nihal Sultan taraf›ndan onar›ld›€›
için Valide Camisi ad›yla da an›l›rd›.
Hamidiye Camisi, Cami-i Kebir gibi
isimler de tafl›yan Büyük Cami tek
kubbeli yap›lardan.
Mihrab›n bulundu€u mekân bütün
binaya hakim.
Çok say›da pencereye sahip oldu€undan binan›n içi çok ayd›nl›k ve
ferah. Oldukça yüksekte olan pencerelerin cemaat yerindekiler genifl
ve yuvarlak kemerli. Di€er cephedekiler ise yuvarlak silmeli. Duvarlar›n
üst k›s›mlar›ndaki üç y›ld›z pencereler ise vitray.
Kubbe yar›m küresinin içi renkli kalem iflleri ile süslü. Minber ahflap,
üzerinde kabartma olarak yap›lm›fl
y›ld›z ve madalyon fleklinde motifler
var.
Mihrap aç›k pembe renkli mermerden iç aç›c› ve yüksekli€i kubbenin
yüksekli€ine uydurulmufltur. Bu
mihrap üç yüzlü olup kafl kemerlidir. Bu kemer alttaki yüksek, üstteki
k›sa ayak üzerine oturmaktad›r.
Mihrap nifli kavisli ve sadedir.
Caminin avlusuna tâk fleklinde bir
kap›dan giriliyor ve kare kaide üstünde sa€da ve solda ikifler sütuncuk yer al›yordu ama bunlar art›k
yok.
Caminin tafltan iki minaresi var.
110 merdiven ile ç›k›l›yor.
1661’de kurulan Gürcistan Kilisesinden gelen Capucins rahipleri taraf›ndan Trabzon, Samsun ve Erzurum Kiliseleri kuruldu ve yönetildi.
1661’de Samsun’da kurulan Kilise
tahtadan ve 1293 arfl›ndan ibaretti.
1 Ocak 1845’de ‹talyan Capucin rahipleri Tiflis Kilisesi’nden, Çar Nikola taraf›ndan kovuldular. Rahipler
Trabzon’a gittiler ve Trabzon Santa
Maria Kilisesini kurdular. Bu rahiplerin bir bölümü de Samsun’a geldi.
Fransa’n›n ‹stanbul Konsolosu’nun,
Osmanl› Padiflah›’ndan ald›€› özel
izinle, 1857’de Katolik Kilisesi Samsun’da yeniden infla edildi.
Samsun Katolik Kilisesi’nin inflas›nda Samsun’lu Dr. Francesko Saveri
O Marcoaldi büyük yard›mlarda bulunmufltu. Mezar tafl› kilisenin bahçesinde günümüzde de korunmakta.
Kilisenin bugünü
Halk›n bir dönem Frenk Kilisesi diye
adland›rd›€›, Mater Dolorasa (Ac›
Çeken Anne Hz. Meryem) Katolik
Kilisesi günümüzde de bir rahip ve
bir rahibe ile varl›€›n› sürdürüyor.
Ba€dat ve Kad›köy caddelerinin kesiflti€i noktada bulunan yap› kargir
olarak infla edilmifl. Kilisenin ön yüzü kolonlarla üç bölüm halinde dü -
zenlenmifl. En üstte de üçgen al›nl›k
yer al›yor.
Orta bölümde ortada ve altta girifl
kap›s›, üstte tek ve ikili pencere sistemleri yer al›yor. Yan bölümlerde
de altta nifller, üstte de yuvarlak kemerli birer pencere bulunuyor. Kilisenin üzeri beflik çat› ile örtülü. ‹çte
örtü sistemi olarak tonoz kullan›lm›fl. Tonozlar›n üstü yuvarlak pencerelerle süslenmifl.
Merkez
Samsun Mater Dolorasa
Katolik Kilisesi
35
Merkez
PARKLAR, BAHÇELER,
GEZ‹ YOLLARI
36
Samsun kent merkezi, son y›llarda
yap›lan k›y› düzenlemeleriyle, oldukça genifl yeflil alanlara, park,
bahçe ve gezi yollar›na kavufltu. Düzenlemelerin bir bölümü de devam
ediyor. ‹ki y›l içinde, Samsun’un bir
ucundan di€er ucuna, deniz k›y›s›ndan ayr›lmadan ulaflmak mümkün
olabilecek.
Palas oteline kadar uzanan yol,
Samsun Büyükşehir Belediye
Başkanlığınca “Kurtuluş Yolu”
haline getirilerek 19 Mayıs 2009
Kurtuluş Yolu ve
Tütün İskelesi
Ulu önder Atatürk’ün 19 Mayıs
1919’da Milli Mücadele’nin ilk
meşalesini
yakmak
üzere
Samsun’a ayak bastığı ilk nokta,
hak ettiği prestije kavuştu. Atatürk
ve 18 arkadaşının karaya ayak
bastığı Tütün İskelesi’nden, Mıntıka
tarihinde halkımızın kullanımına
açıldı. Atatürk’ün karaya çıktığı
Atatürk Park›
Cumhuriyet Meydan›’n›n hemen yan›bafl›nda ve Atatürk An›t›’n› çevreleyen park, Samsun’un ilk park›.
Çevre düzenlemesiyle, süs havuzlar› ve elbette Atatürk An›t›’yla ziyaretçilerin ilk durak noktas› oluyor bu
alan.
Fuar alan› ve liman
Mert Irma€› ile Samsun Port Liman› aras›ndaki k›y› fleridi de düzenlendi. Eskiden liman ile demiryolu
aras›na s›k›flm›fl olan Fuar alan›, flehirliler için bir nefes noktas›yd› ama
yeterli de€ildi. Yaz d›fl› dönemlerde
de çok kullan›lam›yordu. fiimdi yap›lan düzenlemelerle, k›y› fleridi 37
araç ve yaya trafi€ine aç›ld›. Koflu
ve yürüyüfl parkurlar› da yeterli dü zeyde var. Sevgi Park› gölü ve rek reasyon alan›yla, hayvanat bahçesi
Büyükflehir Belediyesi’nin yeni yapt›€› iki önemli tesis. Sevgi Park›, büyükçe bir gölet ve çevresinde dinlenme, yeme içme alanlar›ndan
olufluyor. Hayvanat bahçesi ise, her
Merkez
Tütün İskelesi yeniden yapılarak,
önüne temsili Bandırma Vapuru da
inşa edilen Protokol Yolu 45 metre
genişliğinde ve 400 metre
uzunluğunda. Yol üzerinde Atatürk
ve 18 arkadaşını temsilen süs
havuzları ve sol kenarda da
seramik rölyefler bulunuyor.
Do€u Park
Samsun’un do€usunda, deniz k›y›s›
ile karayolu aras›nda kalan bölge
Do€u Park ad›yla düzenlendi. Mert
Irma€› giriflinden Band›rma Vapu ru’nun demirli oldu€u bar›nak giri fline kadar uzanan bölge yeflillendirildi, dinlenme, oyun ve spor alanlar›yla desteklendi, küçük çiçekli bah çeler oluflturuldu. Samsunspor din lenme tesisleri de burada. Yürüyüfl
ve koflu parkurlar›, her yafltan Sam sunluyu bu bölgeye çekiyor.
Band›rma Vapuru Müzesi de bura da. (ayr›nt›l› bilgi için an›tlar ve müzelere bak›n›z)
yafltan Samsunlular›n yeni ilgi oda€›. Bahçenin konuklar› aras›nda,
aslan, kaplan, zürafa, devekuflu,
ay›, ... bulunuyor.
Merkez
38
Yeni Kordon
Liman art›k eskisi gibi kirli de€il.
Ar›tma tesislerinin devreye girmesi
ile liman suyu kendini yeniledi. Art›k k›y›dan bal›k da tutulabiliyor.
Heykel fakiri Samsun’da, bir bal›kç›
heykelinin, tam da bu noktada Büyükflehir belediyesi taraf›ndan dikilmesi oldukça anlaml› olsa gerek.
Samsun k›y› yolu, Samsunlular taraf›ndan yeni kordon olarak an›l›yor. Kordon boyu faytonlar çal›fl›yor, t›pk› ‹zmir’de oldu€u gibi. Lokantalar, kafeler, çay bahçeleri de
yerlerini al›yorlar. Talep yüksek
çünkü.
‹stanbul’da flehir hatlar› vapuru olarak çal›flan ve sonra seferden kald›-
r›lan tarihi Yalova gemisi de, kordonda, k›y›ya ba€l› ve lokanta, cafe
olarak hizmet veriyor.
Samsun’un ünlü bal›k lokantas› da
biraz ileride.
Merkez
40
Bat› Park, Teleferik ve
Baruthane
Liman›n ve Samsun’un bat› ç›k›fl noktas›, ayn› zamanda Bat› Park’›n da bafllang›ç noktas›. Bat› park çal›flmalar› halen devam ediyor. Eskiden limanda bulunan Yelken Kulübü, bat› parktaki yeni bar›na€a tafl›nd› ve faaliyetlerini geniflleterek sürdürüyor. Yelken Kulübünün tesisleri de yenilendi. Samsun'un
geçmişinden bir kesit olan Amazon
Kadınları'nın anısına burada bir ada
oluşturuldu. Ada ile ana kara arasında
kayıklar ve kanolarla gezilebilecek bir
de kanal yapıldı. Bat› park ile Samsun
yeni teleferi€e de kavufltu. Baruthane
tepesindeki tümülüslere ve seyir teras›na bat› paktan ziyaretçileri ve gezginleri tafl›yan teleferik, Panoramik Samsun
manzaras› da sunuyor.
Baruthane seyir teras›, Büyükflehir belediyesi taraf›ndan yap›lan tesisleri de
içeriyor. Lokanta, cafe ve oyun alanlar›n› içeriyor bu tesisler. Hemen yan›bafl›nda da, Baruthane ve Kalkanca tü müsülleri kaz› alan› var. Gezi yolu boyunca kaz› alan›ndaki tarihi kal›nt›lar›
izlemek keyif verici. Çok önemli bulun tular olmasa da, mezar odalar›, sur ka l›nt›lar› 2000 y›ll›k Samsun tarihinden
neredeyse tek izi sunuyor gezginlere.
Baruthane Tümülüsleri
Arkeolojik Park ve Amisos
Tepesi
Samsun Büyükşehir Belediye Başkanı
Yusuf Ziya Yılmaz’ın desteğiyle
Baruthane Tümülüsleri adıyla anılan iki
yığma tepenin altında bulunan
mezarlar 2004, 2005 ve 2006
yıllarında kurtarma kazılarıyla ortaya
çıkarıldı.
Anıt Mezar
Krallar için yapılan üstü yığma toprakla
örtülen anıt mezarlar, kralın
ihtişamnını,
tanrısallığını
ve
ölümsüzlüğünü sembolize ediyordu.
Baruthane tümülüslerinin Mithridates
sülalesinin hüküm sürdüğü Hellenistik
dönemde yapıldığı anlaşılıyor. Samsun
Müzesi ile Istanbul Üniversitesi’nin
birlikte yürüttüğü bilimsel kazıların
bilimsel danışmanlığını Prof. Dr Sümer
Atasoy üstlendi. Tümülüslerde yapılan
kazı çalışmaları sonunda iki ayrı mezar
ortaya çıkarıldı ve ziyarete açıldı. Güney
Tümülüs altındaki mezarın Karadeniz
kıyılarında bugüne kadar bulunmuş
boyalı ve sıvalı tek örnek olduğu ve
Amisos kentinde yaşanmış varlıklı ve
seçkin kişilere ait olduğu tahmin
ediliyor.
15 metre yüksekliğinde ve 40 metre
çapındaki Güney Tümülüs altında iki
odalı oyma mezar yer alıyor. Yığışma
tabakasının oyulması ile oluştururlan
mezarın toplam uzunluğu 6, genişliği
2.5 ve yüksekliği 3 metre. Odaların
duvarları, tavan ve tabanı 3 cm,
kalınlığında krem renkli sıva ile
kaplanmış
Ön Oda: Duvarlarına taş duvar
görünümü vermek için sıva kazınarak
yedi sıra taş dizisi görüntüsü çizilmiş,
sonra da kazıma çizgiler lacivert boya
ile doldurulmuş. Bu yalancı taş duvar
çizgilerinin üst tarafına kırmızı boya ile
iki yatay şerit yapılmıştır. Odada yan
duvarlar boyunca sedirler uzanmaktadır. Ölü gömüldükten sonra mezar
odasının kapsısı kapatılır ve ölü
yakınları sedirlere oturarak ölünün
anısına şarap içerlerdi.Arka odaya
açılan kapının üst tarafına kandil
koymak için sağlı sollu sarı boyalı nişler
(girinti) yapılmış.
Arka Oda: 70 cm. yüksekliğinde bir
ölü yatağı (kline) yer alıyor. Yatağın ön
yüzünde kırmızı ve siyah renklerle
yumurta
bezemesi
yapıldığı
anlaşılıyor. Yazık ki bu bezemeler
tahrib edilmiş. Odanın duvarlarında
kırmızı boya ile iki yatay şerit var.
Kazılar sırasında mezarın içinde
çanak-çömlek parçaları, testi, koku
şişeleri, kemik süsler ve bronz civiler
bulundu. Buluntular ve mimari
özellikleri mezarın Hellenistik Devir (
MÖ300-30)
içinde
yapıldığını
gösteriyor.
Kuzey Tümülüs altındaki
mezar: 30 metre çapında ve 8
metre yüksekliğindeki Kuzey Tümülüs
altında arka arkaya sıralanan 3 odalı
bir mezar yapısı bulundu. Mezar
yapısının toplam uzunluğu 18,
genişliği 2.80 ile 3.25, yüksekliği ise
2.50 metre. Odalarda sıva
kullanılmamış, sadece yalancı yarım
sütunlar ile süsleme yapılmış. Kazı
sırasında mezar içinde hiç bir
buluntuya rastlanmadı.
Mimari
özellikleri bu mezarında Hellenistik
Devir’e ait olduğunu işaret etmektedir.
Merkez
Güney Tümülüs Altındaki
Mezar
41
Merkez
42
PLAJLAR
Samsun, bir yaz turizmi kenti ayn›
zamanda. Her ne kadar Karade niz’de yaz 2 ay sürer, A€ustos’un
yar›s› yaz, yar›s› k›fl derler ama bak may›n. En güzel ay› Eylül’dür ve ›l›k
ve güzel bir yaz sonudur Eylül.
Samsun’da sayfiye yerleflimi, 30
y›l önce Atakum bölgesinde baflla d›. Matasyon deniyordu bu bölgeye. fiimdi Samsun merkezinin bat›s›ndan bafllay›p ve 19 may›s ilçesi nin ne re dey se so nu na ka dar
uzanan uçsuz bucaks›z kumsal,
nitelikli plaj alanlar›na da imkan
sa€l›yor.
Özellikle Atakum bölgesinde, Sam sun merkezinde de Mert ›rma€› ve
Do€uparkta yeni plaj düzenlemeleri yap›ld› Büyükflehir Belediyesi ta-
raf›ndan. Samsun ç›k›fl›nda, Mertpark ve Do€upark Band›rma plaj›
adı verilen iki alan, 2006 y›l›nda
tamamlanarak aç›ld›. Do€upark
alan›nda, plaj ve dinlenme tesislerinin yan›s›ra, Samsun’un ilk aqua
park› da hizmete sokuldu. Son
yıllarda açılan yeni plajlarla birlikte
Samsunlular, yerli yabancı ziyaretçiler, kent merkezinin hemen her
yerinden denize girmek olanağı
bulmaktadır.
Öte yandan 19 may›s belediyesince
yap›lan su parkı ve kıyı düzenlemeleriyle birlefltirildi€inde, yüzbinlerce
kiflinin ayn› anda denize girebilece€i, soyunma kabinleri, flemsiye,
flezlong, yeme içme, e€lence ola naklar›ndan yararlanabilece€i bir
plaj altyap›s› ortaya ç›km›fltır.
Samsun’da zaman zaman yerleri de€iflmekle beraber; Derbentte,
Fener'e ve Hükümet Kona€› Civar›'na, Gaz ‹skelesinin bafl taraf›na birbirinden mümkün oldu€u kadar uza€a olmak üzere Deniz hamamlar› kurulurdu. Erkekler ayr› bir tahta köprüden geçip kendi
hamamlar›na, kad›nlar da ayr› bir köprüden geçip kendi bölümlerine giderlerdi.
Her taraf› tahtalarla kapl› bu deniz hamamlar›na tahta köprünün
üzerindeki bir kulübeden bilet al›n›p girilirdi. Hamam›n dört taraf›nda ancak birer kiflinin ayakta durabilece€i kadar genifl bölmeler
vard›. Bunlardan birine girilir ve soyunulurdu. ‹lk zamanlarda erkekler külotla, hatta pefltamalla denize girerlerdi. Denize do€ru suyun derinliklerine kadar uzanan 4-5 basamak tahta, yosunlu ve çok
kaygan merdivenle denize inilirdi. Deniz hamamlar›na bazen davul-zurna da getirilir ve e€lenceler düzenlenirdi.
Denize la€›mlar›n kar›flmas› ve baz› yerlerde tehlikeli çukurlar›n
bulunmas› nedeniyle
belediye zaman zaman denize girilebilecek ve girilemiyecek yerler hakk›nda duyurular da yay›nl›yor. Hükümet Kona€›n›n önü, Elektrik Fabrikas› ile Gazhane ‹skelesi aras›nda daha sonra Yar›fl Yeri Önü, yani Mert Irma€› A€z› ile Kale
harabesi önüne kadar olan sahil k›sm›nda denize girmek yasaklan›yor. Bununla beraber, Gaz ‹skelesinin ve denize do€ru 75 metrelik bir saha deniz banyosu yap›labilecek yer olarak belirleniyor.
Samsun Belediyesi bu Deniz Hamamlar›n›n yerine daha sonralar›,
Derbentte ve Gaz hane ‹skelesi dolaylar›nda Belediye Plajlar› açm›flt›r ve halka kolayl›k olmak üzere 30 kurufl gibi çok az bir parayla plaja motorla 25 Temmuz 1944 günü yolcu tafl›maya bafllam›flt›r. Sabah saat 8, 9 ve 10'da Park ‹skelesi'nden kalk›p, Merkez ve
Yolcu ‹skelelerine u€rayarak Gazhane ‹skelesine gidiyor, oradan
da 11,12 ve 13'te yine ayn› iskelelere u€rayarak Park ‹skelesine geri dönüyordu.
Merkez
Deniz hamamlar›
43
Merkez
44
Ad›m ad›m Samsun
Samsun kent merkezi, yar›m ay
gibi uzanan körfezin çevresinde
yer al›yor.
fiehir topografyas›, k›y›dan yaklafl›k
100 metre sonra yükselmeye bafll› yor ve 60 metre’lik bir yükseklik
olufluyor.
Samsun’u tan›maya flehrin merkezi
olan Cumhuriyet meydan›ndan bafll›yoruz.
Samsun’un flehrin çeflitli noktalar›n da izlenebilen tarihi ne yaz›k ki,
150-200 y›ldan eskiye gitmiyor. Ta rihi Samsun kalesinden hemen hiç
iz kalmam›fl. Kent içinde yapaca€›-
m›z gezide, bu 150-200 y›ll›k tarihin
içinden önemli yap›lar› tan›yaca€›z,
hep birlikte.
Samsun arkeoloji ve etnografya
müzesini ziyaret edecek, do€u
parkta ulusal kurtulufl savafl›m›z la simgeleflen Band›rma Vapuru
Merkez
45
müzesine u€rayacak, liman giri flinde yeni aç›lan hayvanat bahçesine girecek, k›y› boyunca yeni
oluflturulan kordonda fayton turu
atacak, bat› parkta yap›m› teleferikle Baruthane’ye ç›kacak, Ba ruthane ve Kalkanca tümülüsle rinde sürdürülen kaz›lar› izleyecek, sur ve mezar kal›nt›lar›yla
1500 y›ll›k tarihe merhaba diyecek ve turumuzu Samsun’un ün lü bal›k lokantalar›nda noktalayaca€›z. Ö€le yeme€inde Samsun
pi de si nin ta d› na bak ma y› da
unutmayaca€›z.
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
ATAKUM
VEZ‹RKÖPRÜ
CAN‹K
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
AMASYA
TEKKEKÖY
ASARCIK
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
ORDU
Merkez
ÜÇ YENİ İLÇE
46
Samsun merkez ilçesinde 2008 y›l›nda üç ayr› ilçe kuruldu. Samsun
Büyükflehir Belediyesi s›n›rlar› içinde yer alan bu üç ilçe Atakum, ‹lkad›m ve Canik isimlerini tafl›yor.
‹lerleyen sayfalarda gezilip görülmesi gereken yerleri ile ilgili ayr›nt›l› bilgiler bulaca€›n›z bu üç yeni ilçenin
baz› özelliklerini burada topluca vermek istiyoruz.
ATAKUM
‹lkad›m ve 19 May›s ilçeleri aras›nda yer alan Atakum ilçesinin nüfusu
106 bin civar›ndad›r. Bu nüfusun
%95’i kent merkezinde geri kalan›
da köylerde yerlefliktir.
Samsun-Sinop karayolu üzerinde
düz bir arazide yerleflmifl olan ilçede nispeten planl› bir flehirleflme göze çarpar.
Orta ve Do€u Karadeniz bölgesindeki en uzun sahil plaj alan›na sahip
olan ilçede k›y› boyunca gezi ve e€lence alanlar› ve mekanlar› ile sahil
bölgelerimizin vazgeçilmezi yazl›k
konutlar yer al›r.
Belediyelerin düzenledi€i plaj voleybolu ve plaj futbolu turnuvalar› ile
Uluslararas› Halk Danslar› Festivali
ile konserler her y›l tekrarlanan etkinlikler aras›nda say›labilir.
Samsun il merkezinde 2008 y›l›nda
kurulan bu ilçenin nüfusu 312 bin
dolay›ndad›r. Yaklafl›k 7,5 km uzunlu€unda bir sahil fleridi boyunca
yerleflen ilçede temel ekonomik faaliyet ticarettir.
‹lkad›m ilçesi s›n›rlar› içinde sonraki
sayfalarda ayr›nt›l› bilgilerini bulaca€›n›z iki müze ve 2 kütüphane bulunmaktad›r.
Kültür Bakanl›€›’na ba€l› Devlet
Opera ve Balesi, Samsun Devlet
Klasik Türk Müzi€i Korosu, Türk
Halk Müzi€i Korosu, Türk Sanat Müzi€i Gençlik Korosu, Türk Halk
Oyunlar› etkinlikleri düzenli olarak
sürdürülmektedir.
Ayrıca DT Samsun Sahnesi de açılmış olup salı ve çarşamba günleri
AKM de oyun sergilenmek-tedir.
‹klim
Samsun il merkezinde tipik Karadeniz iklim özellikleri görülür.
Gerek ya€›fl ve gerekse s›cakl›k
yönünden sürekli farkl›l›klar görülmekle birlikte genellikle yazlar› ya€›fll› ve s›cak, k›fllar› yine ya€›fll› ve ›l›k geçer. En çok ya€›fl
alan mevsim ilkbahard›r.
Y›ll›k s›cakl›k ortalamas› 180˚C
olan il merkezinde en yüksek s›cakl›k Temmuz ay›nda 38,50˚C
ve en düflük s›cakl›k da Ocak
ay›nda –50C olarak ölçülmüfltür.
CANİK
Nüfusu 89 bin dolaylarındadır.
Yerli halk aras›nda “Cenik” fleklinde
kullan›lan bu sözcük sürülerin k›fl›n
bar›nd›klar› çukur yer anlam›na gelmekte ve daha ziyade co€rafi ve
idari bir bölgeyi ifade etmektedir.
Canik ad› son dönemlerde merkezi
Samsun olan Sancak’a verilmifltir.
1960’l› y›llara kadar Canik Beldesi,
yerleflim alan› olarak Hasköy, Hac›ismail, Teknep›nar köyleri ve seyrek
yay›lm›fl çiftçi evlerinden ibaretti. Bu
köyler Kurtulufl Savafl› sonras›nda
yap›lan mübadelede Balkanlardan
gelenlerin yerlefltirildi€i bölgeler olmufltur.
Ordu-Ankara karayolunun gelifltirilmesi, küçük sanayi sitelerinin kurulmas› bölgede öenmli bir hareketlilik
oluflturmufl ve yerleflim alanlar› h›zla büyümüfltür.
‹lçe s›n›rlar› içinde 19 May›s Stadyumu, Do€u Park, Amfi Tiyatro, Band›rma Gemisi Müzesi, Toptepe Tümülüsleri yer almaktad›r.
Merkez
İLKADIM
47
Merkez
48
Cumhuriyet Meydan›
1. Cumhuriyet
Meydan› çevresi
Reji Sigara Fabrikas›
1. Mevlevihane, 2. Reji binalar›
3. Büyükflehir Belediyesi Kültür
Müdürlü€ü (eski Polihron Oteli
ve Asker hastanesi),
4. Ermeni Tiyatrosu, 5. Aristofones Tiyatrosu, 6. Gazi Müzesi
(eski Mantika Palas Oteli)
7. Cumhuriyet Meydan›,
8. Tekel Müdürlü€ü (eski Avusturya- Macaristan Konsoloslu€u), 9. ‹stiklal Ticaret Mektebi.
1867 y›l›nda Frans›z Reji flirketi taraf›ndan Samsun’da Sigara Fabrikas› kuruldu.
1887-1897 y›llar› aras›ndaki dönemde 500 iflçi ve 12 gözetimci çal›fl›yordu.
Samsun Sigara Fabrikas›, 1970’li
y›llara kadar üretim düzeyi bak›m›ndan Cibali ve ‹zmir Sigara Fabrikalar›ndan sonra üçüncü s›rada idi. Üretim 1970’li y›llarda 8.000 tona yaklaflm›fl, ancak 1980’li y›llarda fabrikan›n önemi h›zla azalm›fl ve y›ll›k
9
8
1
7
2
6
3
2
Büyükflehir Belediyesi Kültür
Müdürlü€ü (eski Polihron Oteli
ve Asker Hastanesi)
Bugün Samsun Büyükflehir Belediyesine ba€l› Kültür müdürlü€ü olarak ifllev gören eski Asker Hastahanesi için 1890 y›l› tapu kay›tlar›nda
flu bilgiler bulunuyor: Evvelce arsa,
fevkani kargir otel (Polihron Oteli),
tahtani 7 ma€aza.
Reji caddesinin dünü ve bugünü
Bina "Rum Dar’ül eytam›", "Rum
Çocuklar›n›n Amerikal› Dostlar›"
ad›yla Amerikal›lar taraf›ndan idare
ediliyordu. Mübadele sonucunda
Rumlar›n Samsun’u terk etmesiylemetruk olarak hazineye geçti.
1930-1940 y›llar› aras›nda Samsun
Adliye binas› olarak hizmet veren bina daha sonra asker hastanesi olarak kullan›ld›. Hastanenin yeni binas›na tafl›nmas›yla restore edilen bina, Büyükflehir Belediyesi’ne ba€l›
Kültür Müdürlü€ü oldu.
Dört katl› olan yap›n›n cadde üzerine bakan esas yüzü oldukça gösteriflli. Birinci kat› girifl olarak kullan›lmakta ve dikdörtgen pencerelerle
bölümlenmifl. ‹kinci kat›n ortas›nda
geniflçe bir balkon bulunuyor. Yine
bu katta yuvarlak kemerli genifl
aç›kl›klar s›ralan›yor. Üçüncü katta
da ayn› düzenleme görülüyor ama
bu kattaki aç›kl›klar›n üzerleri bas›k
kemerli. Yap›n›n di€er yanlar›nda
Merkez
üretim düzeyi 1980-1990 döneminde genellikle 2.000 - 3.000 ton aras›nda de€iflmifltir.
1991 y›l›nda Samsun Sigara Fabrikas›’n›n üretti€i sigaralar; Sipahi
Oca€›, Madalyal› Mülkiye, Mebus,
Galatasaray, Türk Ensari, Yenice,
19 May›s Hat›ras›, Asker, Bafra, Birinci, Bahar, Filtreli Samsun, Filtreli
Bafra, gibi sigara çeflitleriydi.
Bu fabrika, daha sonra 14 Haziran
1997’de Samsun Ball›ca Fabrikas›’n›n aç›lmas›yla üretime kapand›.
Fabrika binaları Samsun Büyükşehir
Belediyesine devredildikten sonra
yeni düzenlemeler yapılmış ve yine
turizm açısından önemli bir alışveriş
merkezine dönüştürülmesi amacıyla
çalışmalara başlanmıştır.
49
Merkez
Büyükflehir Kültür Müdürlü€ü
50
de€iflik pencere düzenleri kullan›lm›fl. Bu pencerelerin baz›lar› sütunceler üzerine oturan yuvarlak kemer ve üstü üçgen al›nl›kl› baz›lar›
bas›k kemerli, baz›s› da dikdörtgen
fleklinde.
Gazi Müzesi
Gazi Müzesi için müzeler bölümüne
bak›n›z.
Mantika Palas Oteli
Mantika Palas ad›yla iki otel vard›.
Biri Gazi müzesi olarak hizmet veriyor. Di€er bina Mart 1325 gün, 35
numaral› tapu kayd›yla Yunan Devleti tebaas›ndan Varani Nikolaki ad›na kay›tl›yd›.
Gazi Müzesi
Otelin iflletmecisinin Jean Mantika
oldu€u biliniyor. Deniz manzaral›
olan bu otelin lokantas›nda Avrupa ve do€u yemekleri yap›l›yordu.
Samsun’un en temiz ve en büyük
oteli olan "Mantika Palas Oteli"nde bütün yabanc› diller konufluluyordu.
Binan›n mimari özellikleri:
Köflede yer alan yap›n›n ana girifli
caddeden. Birinci kat›n pencereleri
Tekel Baflmüdürlük binas›
(eski Avusturya Macaristan
Konsoloslu€u)
Günümüzde Tekel Bafl Müdürlü€ü
olarak kullan›lan binada faaliyet gösteriyordu. Avusturya Konsoloslar›n›n
Samsun’da ticaretle u€raflma haklar› vard›. Konsoloslar baflta Lloyd
Kumpanyas› olmak üzere çeflitli
temsilcilikler ya da acentelikler üstlenmifllerdi.
‹stiklal ‹lk Ticaret Mektebi
“En hakiki rehber fendir,
ilimdir” sözünün söylendi€i yer
1890 y›l›nda Samsun'un ilk idadi
mektebi aç›ld›. Bu binada, 1921 y›l›nda Samsun'da yabanc› dili de ö€retmek ve yabanc› okula gereksinim duymamak için “‹stiklal Numune Mektebi“ ad›yla Özel ‹dare taraf›ndan bu binada befl s›n›fl› bir ilkokul aç›ld›; ö€leden evvel Türkçe, ö€leden sonra Frans›zca ö€retime
baflland›.
Mustafa Kemal; Samsun'a ikinci geliflinde, 22 Eylül 1924 Pazartesi ge cesi ‹stiklal ‹lk Ticaret Mektebinde
Samsun'lu ö€retmenlerin onuruna
verdikleri çaya kat›ld›. Burada yapt›€› konuflmada, o ünlü sözü dile ge liyordu:
51
“Dünyada her fley için, medeniyet
için, hayat için, baflar› için en hakiki
rehber ilimdir, fendir. ‹lim ve fennin
d›fl›nda rehber aramak gaflettir, cahilliktir, do€ru yoldan sapmakt›r.”
‹stiklal ‹lk ticaret Mektebi (sa€da) Avusturya Macaristan Konsoloslu€u (altta).
Bina bugün Tekel Baflmüdürlü€ü olarak kullan›l›yor. (en altta)
Merkez
kare formlu ve demir parmakl›.
‹kinci ve üçüncü kat pencereleri de
ayn› düzende. Bu katlarda her iki
yüzde demir desteklerle tafl›nan
balkonlar yer al›yor. Balkon kap›lar›n›n sa€›nda ve solunda tafl çerçeveli, giyotin pencereler var.
Her katta, pencere üstlerinde hava
delikleri bulunmakta. Yap› dar saçakl› bir çat›yla örtülü.
6
7
10
13
2
15
5
12
Merkez
4
52
2. Bankalar Caddesi
1. Bankalar Caddesi, 2. Selanik
Bankas›, 3. Reji Tütün ‹skelesi,
4. Duhan Pazar›, 5. Varyete Sinemas›. 6. Osmanl› Bankas›,
7. Merkez Bankas›, 8. Patl›can
Pazar›. 9. Meflrutiyet Tiyatrosu,
10. Atina Bankas›, 11. Samsun
Kalesi, 12. Samsun Bedesteni,
13. Saray Oteli, 14. Kale Camii,
15. Grand Otel Mastika
Selanik Bankas›
Bankalar Caddesi üzerinde. Rumlardan metruk olarak Maliye Hazinesine kalan 3 katl› Selanik Bankas› Tütün Merkezi karfl›s›nda; alt kat›
ma€aza, ikinci kat› üç oda, üçüncü
kat› dört oda ve bir bodrumdan
olufluyor. Bir dönem Nemlizade
Bankas› ve Otel (Ayla) olarak kullan›lm›fl.
Varyete Sinemas›
Varyete Sinemas› binas› 1907 y›l›n da Çarflambal› Simyoniki taraf›ndan infla edilmifltir. Sinema salonu
ise Koçu Efendi taraf›ndan iflletilmekteydi. Kaz›m Pafla Caddesi’ne
bakan dikdörtgen planl›, iki tam, bir
yar›m kattan oluflan kargir bir yap›.
Eski Selanik Bankas› (solda)
Eski Varyete Sinemas› (altta)
Ziraat Bankas› (eski Atina Bankas›)
Merkez Bankas› (sa€da)
Günümüzde Ziraat Bankas› Özel ‹fllem Merkezinin bulundu€u bina,
1909 Eylül’ünde Samsun'da 50 milyon Frank sermaye ile Atina Bankas› olarak aç›ld›. Karadeniz Bölgesinde, Samsun merkez olmak üzere
aç›lan bankan›n Trabzon ve Giresun’da da birer flubesi vard›. Bankan›n Müdürlü€üne Osmanl› Bankas›,
Samsun fiubesi eski Müdürü Jorj
Aviyerino getirilmiflti.
1923 y›l›nda, Cumhuriyet döneminde Atina Bankas› kapand›. Bankan›n
bulundu€u binaya, 1900 y›l›nda
Samsun’da faaliyete geçen, Selanik
Bankas›’n›n Samsun fiubesi tafl›nd›.
Binada bir süre Emniyet Sand›€› fa aliyet göstermifl, daha sonra Ziraat
Bankas› Samsun Merkez fiubesi
olarak kullan›lm›fl.
Tek katl› yap›n›n bodrum pencereleri
Merkez
Ziraat Bankas›
(eski Atina Bankas›)
53
bas›k kemerli ve tafl çerçeveli. Yap›n›n
girifli Kaz›m Pafla caddesine bakan
yüzde ve an›tsal görünüfllü kap›dan.
Kap›n›n iki yan›ndaki yar›m sütunlar
kap› üzerinde, ortada kare form oluflturuyorlar. Sütuncelerin bafll›klar› kare
ve bitkisel motiflerle süslü.
Dar olan saça€›n alt›n› tüm yap› boyunca tafl friz süslemekte.
Merkez Bankas›
‹ki katl› kesme tafltan infla edilmifl
yap›ya ön yüzün ortas›ndaki genifl
kap›dan girilmektedir. Birinci katta
kap›n›n sa€›nda ve solunda demir
Garanti Bankas› (Osmanl› Bankas›)
Merkez
parmakl›kl› alt›flar pencere yer almaktad›r.
‹kinci katta eflit aral›klarla sekiz pencere vard›r. Yap›n›n saça€› dard›r ve
alt›nda bütün yap›y› çevreleyen bir
difl s›ras› görülmektedir.
54
Garanti Bankas›
(eski Osmanl›
Bankas›)
Hükümet caddesinde
bulunan Osmanl› Bankas› binas›, Banka direktörü Fransa Devleti
tebaas›ndan Mösyö Jül
Vofe nam›na kay›tl›yd›.
Kendisinin vefat›ndan
sonra k›z› Jan Dölamaji'ye geçiyor ve 1929
tarihinde de Osmanl›
Bankas› ad›na kay›t ediliyor.
Bugün Garanti Bankas› olarak kullan›lan bu yap› bir bodrum kat, bir
esas kat ve bir de çat› kat›ndan oluflmakta. Kesme tafltan yap›lm›fl yap›n›n iç k›sm›nda, tavan ve duvarlarda
bulunan alç› süslemeler yenilendi.
Esas kat›n girifli yuvarlak kemerli ve
içerlek. Çat› kat›nda, giriflin üzeri bir
kule fleklinde yap›lm›fl. Bu kulenin
her iki yan›nda yine simetrik olarak
yuvarlak biçimli pencereler s›ralanmakta. Yap›n›n bu yüzünde kabartma olarak çeflitli motifler süsleme
amac› ile kullan›lm›fl.
Bedesten
Katip Çelebi (1608-1659) "Cihannüma"da Samsun’un
"Sûk-u Muhtasar-›" yani küçük bir çarfl›s› bulundu€unu yazar. Buna
göre XVII. yüzy›lda
Samsun’da bir bedesten oldu€u anlafl›lmaktad›r.
Samsun Kalesi’nin kent
içinde kalan surunun
sa€ taraf›nda surlara bi tiflik sa€l› sollu k›rk dört
dükkan› olan bir bedes -
Tarihi Bedestenin bugüne kalm›fl iki kap›s›
Tarihte Samsun Kalesi’nden ilk kez,
Anadolu Selçuklu
Sultan› II. K›l›ç Arslan’›n, (1156-1192)
Daniflment ülkesini
eline geçirip te,
memleketini on bir
o€luna böldü€ü zaman, Tokat bölgesine yerleflen o€ullar›ndan Rüknettin Süleyman’›n sahip oldu€u kentlerin ad› say›l›rken söz edilir. Bu duruma göre Samsun Kalesi’nin, Daniflmentliler taraf›ndan Amisos kalesinin
kuflat›lmas› ve al›namamas›, fakat geldikleri bu k›y›y› da b›rak›p gitmek istememeleri üzerine, Amisos’un hemen karfl›s›nda, onu her zaman göz önünde bulundurmak için "bir ok
at›m› uzakl›kta", sahilde, batakl›k ortas›nda infla edildi€ini
kabul etmek gerekir.
Bugünkü Samsun’un temelini oluflturan kale, günümüzde
Saathane Meydan›’ndan, Bedesten’e, deniz k›y›s›nda ise Ziraat Bankas› Özel ‹fllem Merkezi’nin bulundu€u arsadan
Maarif K›raathanesi yan›na kadar uzanan alan üzerinde
bulunmaktayd›.
Samsun Kalesi ihtiyaca göre geniflletilerek, 1869 y›l›ndaki
büyük Samsun yang›n›na kadar sa€lam bedeni, burçlar›,
mazgallar› yani bütün görkemiyle ayakta kald›.
Kalenin büyük ve yüksek kap›lar› çok sa€lam olarak yap›lm›fl, kal›n tahtalar›, dövme demir levhalar ve çivilerle kaplanm›flt›. Bat› ve do€u kap›s›yla birlikte, sahilde denize aç›lan Kumkap› ad›yla an›lan üç kap›s› vard›.
Kalenin deniz k›y›s›ndaki duvarlar›, dalgalara uzun süre
dayanabilsin diye her 12 ad›mda bir yap›lan mahmuzlarla
güçlendirilmiflti. 1960’l› y›llarda bu mahmuzlar bu günkü
Merkez Bankas›’n›n denize bakan taraf›nda ve Büyük Cami’nin biraz ilerisine kadar görülmekteydi
1869 y›l› A€ustos ay›nda bugünkü belediye binas›n›n karfl›s›nda bulunan medresede yang›n ç›kt›. Bir gecede kasaban›n büyük bölümü yand›. Trabzon Valisi Esat Muhlis Pafla
kentin yeniden kurulmas› için giriflimlerde bulundu.
‹sviçreli bir Frans›z mühendisi davet edilerek bu günkü
Samsun’un plan› yap›ld›. Bu imar plan›n›n uygulanmas› ile
ancak dörtte biri kalm›fl olan kale duvarlar› tamamen y›k›ld›. Türk ulusunun eme€i ile deniz k›y›s›nda kurulan ilk kale
böylece ortadan kalkt›.
Merkez
Samsun Kalesi
55
Merkez
56
ten vard›. Bu bedestenin üstü kemer
fleklinde ve kapal› idi.
1864’de bedesten onar›lm›fl ve baz›
dükkanlar kap›ya çevrilerek ferahland›r›lm›fl ve Kale içine aç›lan bir
kap› do€u yönüne aç›lan dört ve her
iki bafl taraf›na aç›lm›fl olan kap›lar
demirlerle kaplanm›fl ve kap› say›s›
yediye ulaflm›fl.
Samsun Bedesteni’nin kap›lar›n›n üst
taraflar›nda kitabe yerleri varsa da, kitabeleri yok oldu€undan hangi tarihte
yap›lm›fl oldu€u bilinmiyor. Sarraflar,
Antikac›lar, Bezazlar, Alt›n ve Gümüfl
üzerine ifl yapanlar, kuyumcular burada bulunuyorlard›. Fakat zamanla
buradaki baz› esnaf dükkanlar›n› çarfl› içine nakledip, bedesteni terk ettiler
ve yerlerini daha küçük oranda ifl yapan kimselere b›rakt›lar.
Bedesten gün geçtikçe önemini yitir di. Bir süre Beyat Pazar› olarak kullan›ld›. 1910 y›l›nda bedestenin üstü aç›ld›, 1914’ten itibaren baz› dükkanlar büyük binalara eklendi.
Günümüzde Kale mahallesi s›n›rlar›
içinde yer alan Bedesten’in Ziya Gökalp caddesi ile Nam›k Kemal caddesi’ne bakan iki ayr› kemerli kap›s›
kalm›fl. Halen al›fl verifl merkezi olarak kullan›lmakta.
Saray Oteli
Kaz›m Pafla caddesine bakan yap› n›n ana girifli yuvarlak kemerli bir
kap›dan. Kap›n›n solunda dükkan
olarak kullan›lan mekanlar var.
Yap›n›n yüzlerinde, ikinci ve üçüncü
katlar ayn› flekilde düzenlenmifl. Ana
caddeye bakan yüzde, orta k›s›mlarda geniflçe birer balkon yer al›yor.
Balkonlar›n her iki yan›nda simetrik
olarak dikdörtgen pencereler s›ralanm›fl. Pencerelerin köfleleri korint bafl l›kl› sütuncelerle belirlenmifl. Kat ge çiflleri tafl silmelerle ayr›lan yap›da, çeflitli yerlerde de€iflik motifler dekoratif
unsur olarak kullan›lm›fl. Bu da yap›ya
zengin bir görünüm kazand›r›yor.
Saray Oteli
Kale Kap›s› Mescidi
(Kale Camii - Kuyumcular Camii)
Cami, Samsun’un Kale mahallesi’nde Bedesten denilen üstü aç›k
çarfl›n›n bafl›nda, Nam›k Kemal
caddesinin sonunda. Samsun kalesinin bat› kap›s›n›n hemen iç taraf›nda yer almas›ndan dolay› Kale Kap›s› mescidi ad›yla an›l›rd›.
Kap›s› üzerindeki Arapça kitabeden
H.723- M.1323 y›l›nda ‹lhanl›lar›n
ünlü Anadolu Valisi Emir Timurtafl
Pafla ad›na yapt›r›ld›€›n› ö€renmek-
Samsun XIX yüzy›l›n ikinci yar›s›nda h›zl› bir geliflme göstermifl ve önemli bir ticaret
merkezi konumuna yükselmiflti.
‹stanbul ve ‹zmir’in ard›ndan
en çok konsolosluk bulunduran
flehirdi Samsun.
Samsun'da flu ülkelerin konsolosluklar› bulunuyordu: ‹ngiltere, Fransa, Avusturya - Macaristan, Rusya, ‹ran, Yunanistan, ‹sveç- Norveç, ‹talyan,
A.B.D, Almanya, Finlandiya,
Belçika.
teyiz. Kitabesi 53 cm. boyunda, 48
cm. enindedir. Üzerinde 4 sat›r
Arapça yaz› var.
Kitabenin tercümesi
Yedi yüz yirmi üç y›l›nda Kulca€›zlar›n en zay›f› Mevlevi Mahmut O€lu
Evhat, Ebu Sait Han’›n devleti günlerinde-Allah Saltanat›n› Payidar
ede-ve Timurtafl Noyan zaman›nda
Allah aziz k›la yard›m ede- bu müba rek mescidi iymar (infla) etti.
Yap› günümüze ulafl›ncaya kadar
birçok onar›m, de€ifliklik ve ilâveler
görmüfl.
Eski Alman Konsoloslu€u
Sur Kal›nt›lar›
Samsun kalesinin sur ve duvarlar›ndan çok az iz kald›. Bu kal›nt›lar›,
belirgin olarak Büyükflehir taraf›ndan yapt›r›lmakta olan kapal› otopark inflaat alan›nda görmek mümkün.
Samsun Kalesi sur kal›nt›lar›
Grand Otel Mastika
Merkez
Samsun’da 13 konsolosluk vard›
57
13
12
2
11
3-4
1
5
10
6
9
Merkez
7
58
8
Saathane Meydan›
1. Camii Kebir, 2. Muvakithane,
3. Saathane Meydan›, 4. Saat
Kulesi, 5. ‹ttihat Terakki Binas›,
6. Pazar Camisi, 7. Faz›l Kad›
(Dede Havlu) Mektebi, 8. Os manl› fiifa Eczanesi, 9. Ahali
Gazetesi, 10. Samsun Belediye
Binas› ve Belediye Meydan›,
11. Süleymanpafla Camii, Süleymaniye Medresesi
12. Taflhan, 13. Yal› Camisi ve
Abdullah Pafla Çeflmesi,
15. Eski Yolcu ‹skelesi.
16. Hançerli Camisi
Camii Kebir (Büyük Cami)
(Bak›n›z, dini yap›lar bölümü)
Saat Kulesi
II. Abdülhamit’in tahta ç›k›fl›n›n yirmi beflinci y›l dönümü nedeniyle
1886 y›l›nda Samsun’da ‹skele
Meydan›’na bir Saat Kulesinin yap›ld›€›n› görüyoruz. II.Abdülhamit taraf›ndan Belçika as›ll› bir Frans›z Mühendise yapt›r›lan Saat Kulesi, bulundu€u meydana da ad›n› verdi.
Önceleri bu meydan›n ad› Trabzon
Vilayet Salnamelerinde ‹skele caddesi ya da Meyve Pazar› olarak geç mekteydi.
Saat Kulesi’nin zaman› göstermesi
yan›nda, yang›n ve gözetleme kulesi
gibi ifllevleri de vard›.
Kule, çokgen kaideli ve gövdeliydi.
Üstte bir flerefe ile kubbenin üzerinde ayd›nl›k feneri yer al›rd›.
Çarfl› Karakolu
(‹ttihat Terakki binas›)
fiimdi Saathane meydan›ndaki Çarfl› karakolu, Samsun tarihinde ‹ttihat Terakki Samsun fiubesi olarak
önem kazan›yor. Bina daha sonra
Merkez Karakolu olarak kullan›l›yor.
‹ki katl› ba€dadi olarak infla edilmifl
olan yap›n›n, birinci kat› dükkan olarak kullan›lmakta.
Pazar Kap›s› Mescidi
(Pazar Camii)
Günümüzde Pazar Camii ad›yla an›lan mescid, XIV. yüzy›lda ‹lhanl›lar
döneminde yapt›r›lm›fl. 1485
tarihinde Pazar Kap›s› mescidi maPazar Camii
Merkez
1933 y›l›nda Saat Kulesindeki eski sistem saat kald›r›larak yerine
yeni sistem elektrikle çal›flan ve
yang›nlarda itfaiye taraf›ndan kullan›lmak üzere kuleye ayr›ca siren
düzeni de bulunan yeni saat konmufltu. Kule minare görünümündeydi.
Kule, 1944 y›l›ndaki Samsun depreminde büyük hasar gördü. Onar›lmas› mümkün olamayaca€› düflüncesiyle y›kt›r›ld›, saati ise Ladik Belediyesi’ne sat›ld›.
1977 y›l›na kadar Saat Kulesi olmayan Saathane Meydan›na Sam sun’lu Mimar Kemal Taner taraf›n dan plan› çizilen Saat Kulesi Samsun Belediyesi taraf›ndan yapt›r›la rak saatleri ‹sviçre’den getirtilip yerine konmufltu.
2001 y›l›nda ise Samsun Belediyesi
taraf›ndan Saathane Meydan› yeniden düzenlenerek ilk Saat Kulesinin
benzeri yapt›r›ld›.
59
Merkez
60
hallesi dahilinde görülmekte.
Cami M.1819 y›l›nda Haznedarzade Süleyman Pafla taraf›ndan çok
büyük ölçüde bir restorasyona tabi
tutulmufl. Dikdörtgen planl›, döflemesi ve tavan› ahflap bir mahfil k›s m› yer al›r. Mihrap üç yüzlü, mihrap
nifli ise gemi teknesi fleklinde kavislidir ve sadedir. Minberde ahflap ve
sadedir.
Camiye as›l girifl kuzeydeki kap›dan.
Caminin kuzey - bat› köflesinde de
bir girifli varsa da bu k›s›m orijinal
de€il.
Esas binan›n bat› cephesindeki pencereler de€ifltirilerek sonradan yap›lan bu ek mekân ile irtibat› sa€lanm›fl. Bu pencereler yüksek, genifl ve
vitrayl›d›r.
Dede Havlu
(Faz›l Kad›) Okulu
1903 y›l›nda okul olarak yap›lan
bina zemin katta köfleli ve yuvarlak sütunlar›n oluflturdu€u revakl›
k›sm›n ortas›nda yap›n›n girifli yer
al›yor.
Bu sütunlar birinci kat› tafl›makta.
Tam ortada kap›n›n üstünde kalan
k›s›m, yar›m metrelik bir ç›kma gös teriyor.
Bu k›s›m oda olarak çat›n›n üstün -
de devam ediyor. Köfleleri korint
düzeninde sütunlu olan orta k›s›m
üçgen al›nl›kla son bulmakta. Üçgen al›nl›k kenarlar›nda süslemeler dikkat çekiyor. Pencere kenarlar› korint düzeninde sütuncelerle
belirlenmifl. Pencere üstlerinde
hava delikleri var.
Yap›n›n içi yüksek tavanl›. Tavan, taban ve kap›lar ahflap.
Yeni Hamam sokaktaki duvar›n d›fl
yüzünde tafl iflçili€i ile dikkati çeken
bir çeflme var.
Üze ri s› van m›fl olan çefl me nin
kurna k›sm› yola gitmifl ve musluklar› yok.
Dede Havlu Mektebi,
bugün Faz›l Kad› okulu.
Samsun Belediye Binas›
Bugün, Samsun büyükflehir belediyesi merkez binas› olarak kullan›lan
bu güzel tafl bina, 1913 y›l›nda, dö-
nemin Belediye Baflkan› Mustafa
Necip Efendi taraf›ndan yapt›r›lm›fl.
Bina çeflitli onar›mlar görmüfl ikinci
kat pencereleri de€ifltirilmifl. Birinci
katta ortada kolonlarla belirlenen
ayn› zamanda ikinci kat›n balkonunu tafl›yan kolonlar›n belirledi€i bir
Belediye binas›n›n aç›l›fl öyküsü
Binan›n aç›l›fl öyküsü de
oldukça ilginç:
Belediye Baflkan› Gebilizade Mustafa Necip
Efendi taraf›ndan veri len aç›l›fl davetine mülki
memurlar ve askerler,
ulema ve Samsun’da
bulunan din önderleri
ve Samsun’da bulunan ‹talyan Konsolosluk yetkilileri, ‹ngiltere
Samsun Konsolosluk Memuru Fransa Samsun Konsolosluk Memu ru, Avusturya Macaristan Samsun Konsolosu, Rusya Samsun Kon solos Yard›mc›s›, ‹ran Samsun fiehbenderi, Yunanistan Samsun
Konsolos Yard›mc›s›, Belçika Samsun Konsolos Vekili, Samsun
Amerika Birleflik Devletleri Konsolosluk Memuru, Almanya Samsun Konsolos Yard›mc›s›, ‹sveç-Norveç Samsun Konsolos Vekili ve
Samsun halk›n›n kat›l›m›yla saat 10’a do€ru Canik Livas› Mutasarr›f› Süleyman Necmi Bey Efendinin teflrifleriyle bafllan›yor. Süslenmifl olan belediye binas› önünde Müderris fiükrü Efendi taraf›ndan
yap›lan duaya bütün kat›l›mc›lar amin diyerek ifltirak ediyorlar.
Merkez
Belediye Meydan›
ve çevresi
61
Merkez
Süleyman Pafla Camii (üstte).
62
girifl bulunmakta.
Giriflin iki taraf›nda dükkan olarak
kullan›lan mekanlar var. ‹kinci katta,
ortada balkon, balkonun her iki yan›nda da simetrik olarak ikifler adet
pencere gruplar› bulunuyor. Pencerelerin üst k›s›mlar› kemerli olarak
yap›lm›fl.
Üçüncü kat›n ortas›nda yer alan ç›kman›n da her iki yan›nda ayn› pencere gruplar› tekrarlanm›fl. Ancak
bu pencerelerin üzeri bas›k kemerli,
üzerleri de üçgen al›nl›k fleklinde
gösterilmifltir.
Ç›kman›n cephesi sivri kemerli üç
aç›kl›kla belirlenmifl. Binan›n yan ve
arka cephelerinde buna benzer düzenlemeler görülüyor.
Binan›n kitabesinde "1329-1331 Sul tan Beflinci Muhammet Reflat Han
Hazretleri’nin Saltanat› zaman›nda
Gebilizade Necip Efendi’nin Riyaseti
y›llar›nda infla edilmifltir." yaz›yor. Ya p›m›n k›sa öyküsü ise flöyle:
Samsun Belediye Baflkan› Mustafa
Necip Efendi, 1911 Mart ay› baflla r›nda, Samsun’a yeni bir belediye
binas› yapt›rmak için Salih Beyzadelerin sahip olduklar› 828 arfl›n
üzerinde bulunan Nalbant Han’›
1.700 lira ödeyerek istimlak ediyor.
539.300 kurufla mal olaca€› anlafl›lan binan›n yap›m› için ihale aç›l›yor
ve ‹talyan Mühendis Ancelini 200 lira noksan›na, Reji Mühendisi Mösyö Wilson 5.176 kurufl noksan›na,
binan›n plan›n› ve keflfini yapan ‹talyan Mimar Mösyö Riçi (Samsun’a
ilk defa sinematograf› da getiren kifli) 250 lira noksan›na infla etmek
üzere tekliflerini belediyeye sunuyorlar.
Belediye binas›n›n yap›m ifli Mösyö
Riçi’ye veriliyor ve bina 26 Aral›k
1913 Perflembe günü bitirilerek sa at 10 s›ralar›nda resmi aç›l›fl› gerçeklefltiriliyor.
Süleymaniye Medresesi
Günümüzde Vak›flar Bölge Müdürlü €ü olarak kullan›l›yor.
Hazinedarzade Süleyman Pafla Vakf›na ait Süleymaniye Medresesi, Lazeri Kalfa taraf›ndan yap›lm›fl.
Süleyman Pafla Camii
(Medrese Camii)
Haznedarzade Süleyman Pafla tara f›ndan 1767’de yapt›r›lan Cami,
Samsun Büyükflehir Belediyesi hizmet binas› karfl›s›nda.
‹ki katl›; alt kat› tafl, ikinci kat› kargir
at nal› fleklindeki binan›n tam karfl›s›nda ayn› vakfa ait bir Cami bulun -
Medrese ve külliyenin bulundu€u eski Samsun görüntüsü
Taflhan
1508 dolaylarında infla edilmifl
olan Taflhan, iki katl›. ‹skele Cad desi üzerin de, Ali Pafla Vakf›’ndan
olan bina 1974 - 1975 y›l la r› aras›nda Va k›f lar Genel Müdür lü€ü
ta raf›ndan ona r›lm›fl. Dik dörtgen
planl› olan ya p› n›n d›fl duvar la r›
tu€ la hat›l l› mo loz tafltan.
63
Cad deye ba kan yüzü çimento ile
s› vand›€›n dan ya p› n›n gö rünümü
bo zul mufl. Yan duvar lar ise ör me
tafl. Caddeye ba kan ta raf ta, ke mer li gi riflli bir s›ra hüc re (dük kan) bulun makta.
Bir di€er gi rifl de ar ka taraf ta d›r
ve kap› s› demir olup üzeri çivi
kak ma. Or ta avlu nun dört ta ra f›
to nozlu hüc reler le çevri li. ‹kinci
ka ta son ra dan ya p›l ma be ton
mer divenle ç› k›l› yor. ‹kinci katta
revak lar ve revak iç lerinde hüc re ler var. Revak sütun la r› dört kö fle
Merkez
makta. Binan›n tek girifli cephenin
ortas›nda ve genifl bir salona aç›l›yor. Kemerli pencereler binan›n her
iki cephesini süslüyor.
Kap›n›n tam karfl›s›nda ikinci kata
ç›kan merdivenler yer al›yor.
Merdivenlerden ç›k›nca kemerli
pencerelerle avluya bakan (önü ek
bir salonla örtülmüfltür) genifl bir
salon var. Salonun her iki yan›nda,
salona dik koridorlar uzan›yor. ‹ki
yandaki odalar bir koridora aç›l›yor.
Binan›n ön cephedeki kemerli kap› ve
pencerelerin d›fl›nda hiçbir süsleyici
unsuru yok. Ön tarafa sonradan ilave
edilen ek bina da bu süslü cepheyi
kapatarak, yap›n›n esteti€ini bozmufl.
‹nfla tarihini belirten hiçbir kitabe
yoksa da, binan›n vak›f tarihi 1813.
‹nfla tarihinin daha önceleri oldu€u
düflünülürse binan›n kabaca 200
y›ll›k oldu€u ortaya ç›kar.
Merkez
Taflhan
64
ve kemerli. (Tu€ladan bir s›ra
kirpi saça€› fleklin de.) Ma €a za
giriflleri ve han girifli ise yuvar lak
kemerli. Taflhan, günümüzde al›flverifl merkezi olarak kullan›lmaktad›r.
Yal› Camii
Yal› Camii Samsun’un Hançerli mahallesinde Bu€day pazar› semtinde.
Ana mekân›n girifl kap›s› üzerinde
bulunan iki sat›rl›k Arapça kitabeden, Hoca hayrettin isimli bir kifli ta-
raf›ndan 1485 tarihinde yap›ld›€›n›
ö€reniyoruz. Merkezi tek kubbeli,
bir s›ra tu€la, bir s›ra tafl kullan›larak yap›lm›flt›r. Caminin girifl k›sm›
sonradan yenilenmifltir. Bu girifl kemerli pencereleri içermektedir. Cami çok katl› bir görünüme sahiptir.
Bu çok katl›l›k, difl s›ralar› ile süslü
tafl silmeler ile sa€lanm›flt›r.
Tafl bir mihrab› olan Caminin içi oldukça sadedir.
Kare plan üzerine kubbeli bir yap›d›r. Muhtelif zamanlarda onar›m
Hanlar
Samsun’da; bedesten, çarfl›, kapan, pazar
ve panay›rlardan baflka ticari yaflamda
önemli rol oynayan bir baflka bina türü de
hanlard›r. Hanlar genellikle Bedesten,
Çarfl›, Pazar ve Kapanlar›n yanlar›nda bulunurdu. Hanlar mal ve eflyan›n depolanmas›, sat›lmas› yan›nda yolcular›n, hayvanlar›n bar›nmas›, çeflitli büro hizmetleri nin yerine getirilmesi gibi çok yönlü ifllevleri yerine getiriyordu.
Hanlar daha uzun süreli kullan›mlar içindi. Kentte geçici olarak kalan tüccarlar burada kal›r, mallar›n› da ayn› yerde saklarlard›. Baz›
küçük hanlar duvar boyunca yüksekçe bir sedir olan üstü kapal› bir
alandan ibaretti. Yolcular sedirde oturur, hayvanlar da ortadaki
alanda dinlenirdi. Baz› hanlarda ise küçük pencereler yolcular›n atlar›na ve develerine nas›l bak›ld›€›n› görmelerini sa€larlard›.
Yal› Camii ve önünde Abdullah Pafla Çeflmesi (eski ve yeni)
Hançerli Camisi
Hançerli mahallesinde, Necip Bey
caddesi üzerinde.
Cami 1869 y›l›nda ç›kan büyük
yang›n sonucunda tümüyle yanm›fl 65
ve yerine, Mehmet Reflit ad›nda bir
kifli taraf›ndan 1871 y›l›nda tekrar
yapt›r›lm›fl. Mimar› ise Bafral› fiahbazzade.
Caminin minaresi 1939 depreminde tamamen y›k›lm›fl, 1943 y›l›nda
yerine daha büyük olarak infla edil mifltir.
Eski Cami minaresi oldu€u gibi b›rak›lm›fl. Günümüzde Samsun’un en
eski minaresi olarak varl›€›n› korumakta.
Merkez
gördü€ü için baz› aksamlar› de€iflikli€e u€ram›fl. Kubbenin üstü önceleri kiremitle örtülü iken flimdi kurflunla kapl›. Üst s›radaki hafif sivri
kemerli pencerelerin petek flebekeleri de orijinal de€il. Kuzey taraf›na
çat›l› bir son cemaat yeri ilave edilmiflse de Cami sitiline uymamakta.
Binan›n beden duvarlar› bir s›ra kesme tafl, üç s›ra yatay tu€la ile yap›lm›flt›r. Saçak korniflleri kasnakta üç
s›ra, di€er yerlerde iki s›ra olarak
düzenlenmifl kirpi saçakt›r. Alt s›radaki pencereler orijinalliklerini kaybetmemifl; bu pencereler iki profilli
silmenin meydana getirdi€i bir dikdörtgen içinde sivri kemerlidir. fiebekeleri ise dö€me demirden. Binaya d›fltan bak›ld›€›nda duvarlar›n gö rünüflü çirkin manzara arz etmektedir. Bunun nedeni bu tafl ve tu€la
üzerine sonradan sürülmüfl olan badanan›n yapm›fl oldu€u tahriptir.
Tafl silmeleri bile noksand›r. Minaresi dikdörtgen bir kaide üzerinde yükselir; gövdesi silindiriktir. Evvelce
pete€i y›k›lm›fl, gövdesinde baz› çatlamalar olmuflsa da bu onar›lm›flt›r.
Caminin bahçesinde Samsun’un en
eski çeflmelerinden Abdullah Pafla
Çeflkmesi bulunmaktad›r. Çeflme
ne yaz›k ki eski görüntüsünden çok
fley kaybederek yenilendi.
Merkez
Samsun’un tarihi çeflmeleri
66
Baz› mahallelerde çeflmeler vard›. Su içmek isteyenler için çeflmelerde
uzun bir zincirle çeflmenin muslu€una yak›n bir
yerine ba€l› bak›r veya
pirinç taslar bulundurulurdu. Çeflme ile ev aras›
çok uzak olabilirdi. Onun
için eski Samsun’da maAlemdarzade Çeflmesi
halle aralar›nda dolafl›p su
satan ve geçimini bu yolla sa€layan sakalar vard›. At, eflek ya da kat›r›n üzerine yükledikleri teneke kaplarla su satarlard›. Samsun’un
en iyi suyu Abdullah Pafla (Kocada€) suyu idi.
Samsun Belediyesi yeni suyu getirdikten sonra baz› mahalle aralar›na otomatik çeflmeler koymufl ve bir kuruflu olanlara iki teneke su
verilme€e bafllanm›flt›. Bunlar›n d›fl›nda halk için paras›z çeflmeler
de yapt›rm›flt›.
1870 Trabzon Vilayet Salnamesine göre Samsun’da 54 çeflme vard›.1755 Numaral› Samsun fier’iyye Siciline göre Samsun’da bulunan
çeflmeler "Hoca Sar› Çeflmesi" , "Hoca Suyu Çeflmesi", "Yeni Çeflme" ve "Abdullah Pafla Çeflmesi" idi.
Samsun fier’iyye Sicilinde ad› geçen bu çeflmelerden, Hoca Sar›
Çeflmesi ve Yeni Çeflmenin yeri belirlenememifltir.
Hoca Suyu Çeflmesi günümüzde Gözsuyu Çeflmesi ad›yla bilinmektedir. Bulvar yolu üzerinde bulunan Çarfl› Karakolu yan›ndaki merdivenli yolun alt›ndad›r.
Il›ca Çeflmesi, (‹smail Efendi Çeflmesi)
1854 y›l›nda yap›lm›flt›r. Es Seyid El Hac ‹smail Efendi’ye ait hayrat lardand›r. Günümüzde ‹lkad›m Belediyesi taraf›ndan çeflmenin bulundu€u yere yeni bir çeflme yap›larak, eski çeflmenin kitabesini mermer duvara yerlefltirmifltir.
1
3
5
4
6
Bulvar
1. Kent Müzesi Evleri.
2. Selahiye Mahallesi, eski Ermeni Mahallesi, 3. Mikail Soka€› ve
Venüs Sinemas›, 4. Eski Ermeni
Daruleytam›, 5. Eski Ermeni Saint Nigo€ayos Katolik Kilisesi
6. Acem Tekkesi.
7. Samsun Müdafai Milliye Karargah›. 8. Kurflunlu Camisi,
Selahiye Mahallesi Evleri
Selahiye mahallesi evleri, Bulvar›n
aç›lmas› s›ras›nda büyük ölçüde
tahrip olsa da, belli baz› sokaklarda
izlenebiliyor. Eski Ermeni mahallesiydi buras›. fiimdi 30 A€ustos il kö€retim okulunun bulundu€u yer de Ermeni Saint Nigo€ayos Katolik
Kilisesi yer al›yordu.
Eski Ermeni Katolik Kilisesi
Merkez
7
67
Merkez
Kent Müzesi evleri (eski hali yanda)
68
Samsun'da gayri müslimlere ait birçok kilise vard›. 1849 y›l›nda yüksek bir yerde yap›lan Ermeni Saint
Nigo€ayos Katolik Kilisesinin yap›m›nda Ermeni ifl adamlar›ndan Gazaryan kardefllerin büyük katk›s› olmufltu. Bu katk›lar›na izafeten Gazaryan kardefllerin isimleri Kilisenin
d›fl duvarlar›na yaz›lm›flt›.
Kent müzesi evleri
30 A€ustos ‹lk€retim Okulunun
hemen yan›bafl›nda, biri y›k›k, di €eri ise restorasyonu bekleyen iki
katl› ikiz kagir bina bulunuyor. Bü yükflehir Belediyesi bu ikiz köflkü
restorasyon sonras›nda Samsun
Kent Müzesi’ne dönüfltürecek.
Acem Tekkesi
Tekke, Hançerli mahallesi, 100. Y›l
Bulvar› üzerinde. Cephesi bulvara
bak›yor. Bodrum kat hariç, tek katl›,
kareye yak›n planl›, k›rma çat›l› ve
kargir bir yap›n›n birinci kat›na bulvar yolundan çift tarafl› tafl merdivenle ç›k›l›yor. Bu katta bir hol ve bu
hole aç›lan mutfak, oda ve büyük bir
ayin salonu var.
Kurflunlu Camii
Ayin salonundan bir merdivenle inilen bodrum kat bofl ve birinci kat›n
ahflap döflemesini tafl›yan ahflap direkler göze çarp›yor. Bodrum kat
pencereleri bas›k kemerli ve duvarlar› oldukça kal›n.
Bina ‹ranl› bir flahs›n imifl, sonradan
hazineye geçmifl. Tekkede her y›l
ayinler yap›l›rd›. Burada bir yat›r oldu€u ve dini yönden de kutsal say›ld›€› ifade ediliyor.
Kurflunlu Camii
Pazar mahallesi, Bulvar yolu üzerinde, ‹lkad›m Belediyesi yak›nlar›nda
bulunan Kurflunlu Camisi, Molla Fahrettin’in büyük o€lu fieyh Hac› Hikmet
Efendi taraf›ndan 1810’lu y›llarda infla
ettirilmifl.
Kare planl›, merkezi tek kubbeli bir yap›. Beden duvarlar› düzgün kesme
tafltan infla edilmifl. Ana kubbe sekizgen kasnak üzerine oturtulmufl, kub beye girifl tromplarla sa€lanm›fl. Güney cephede yuvarlak kemerli iki pencere, do€u cephesinde iki, bat› cephesinde üç pencere yer almakta. Minare
yap›n›n kuzey bat› köflesine bitiflik olarak düzgün kesme tafltan infla edilmifl. Kare planl› kürsünün üzerinde si -
lindirik gövdeli ve tek flerefeli. ‹çerde
önde mihrab›n sa€ taraf›nda ahflap
minber yer almakta. Çeflitli tarihlere
onar›m görmüfl olan Caminin giriflinin
sol yan› sonradan eklenmifl.
Caminin hemen bitifli€inde Kurflunlu
Tekkesi bulunmaktayd›. 1943 y›l›nda
meydana gelen depremde minarenin
alem tafl› kubbe üzerine düflmüfl ve
oradan son cemaat çat›s›na s›çrayarak bu yerde bir çöküntü meydana ge tirmifl, Caminin girifl ve son cemaat
yerinde büyük hasar yaratm›flt›r.
Halk taraf›ndan onar›m› yapt›r›lan caminin bulvar yoluna bakan k›sm›nda
Molla Fahrettin’in büyük o€ullar› Müftü zade Hikmet Efendi (1787-1860),
Müftüzade Ahmet Efendi (18411890), Müftüzade Mehmet fievki
Efendi ile Müftüzade Ahmet Hulusi
Efendi’nin mezarlar› bulunmakta.
Bulvar ve Selahiye
Mahallesi üstü
‹sa Baba Camisi,
Hamidiye Çeflmesi, Hamidiye
Hastahanesi.
Merkez
‹sa (Ese) Baba Camisi
70
Eskiden H›ristiyan denizcileri u€rak
yerlere, k›y›lara, küçük kiliseler yap m›fllard›. Toraman tepe’nin güney
do€usunda st. Theodara için yap›lm›fl bir Kilise kal›nt›s› var. Ad› geçen
bu yap› daha sonra Müslüman de nizciler taraf›ndan mescid olarak
kullan›lm›fl. Günümüzde Cedit mahallesi s›n›rlar› içinde bulunan bu
yap› ‹sa Baba Mescidi olmal›.
1940’l› y›llardaki bilgilere göre; Mes cidin arka taraf›nda bir aile mezarl›€› var. Burada ‹sa Baba’n›n da mezar tafl› ve kitabesi, kavu€u ile birlikte durmakta. Mezarlar, Mescide nazaran yeni.
‹sa Baba Türbesi özellikle Cuma
günleri yo€un bir ziyaretçi ak›n›na
u€rar. Evlenemeyen k›zlar ve erkekler, iflsiz olan kifliler nasiplerini
açmak için iki rekat ziyaret namaz› k›larlar.Türbeye havlu veya tesbih b›rak›l›r, dua ve dilek de bulunmak, dileklerin orada kalmas›
için türbe ortas›nda bulunan dallar›na çul-çaput ve ip ba€larlar.
Gureba Hastahanesi
(Hamidiye Hastanesi)
Günümüzde Ruh ve sinir hastal›klar› Hastanesi olarak faaliyet gösteren
Gureba hastanesinin yap›m›, 1895
y›l›nda, Canik Mutasarr›f› Hamdi Simavi beyin talimat›yla bafllad› ve
1902 y›l›nda tamamland›. O günkü
koflullara göre çok güzel bir hastane
binas› ortaya ç›km›flt›. Dönemin Pa diflah› II. Abdülhamit’in tahta ç›k›fl›n›n 25. y›l› nedeniyle hastaneye Canik Hamidiye Hastanesi ad› verildi.
II. Meflrutiyetin ilan›yla hastanenin
ismi ‘Canik Gureba Hastanesi‘
‹sa Baba Camii ve Türbesi
olarak de€ifltirildi. (Devir de€ifltikçe isim de€ifltirme al›flkanl›€› o
dönemde bafllam›fl anlafl›lan). Bu
isim Cumhuriyet’in ilan›na kadar
devam etti.
Hastahane binas›n›n ön cephesinde
etraf› demir parmakl›klarla çevrili
merdivenli bir girifl var. ‹kinci kat›n
ç›kmas›n› tafl›yan iki sütun girifle kadar iniyor.
‹kinci katta ç›kman›n ön cephesinde
üç sivri kemerli pencere bulunmakta. Pencerelerin kemer k›sm› kabartma biçiminde ahflapla örtülü ve
altlar› çapraz kabartma bantlarla
süslü.
Genifl ahflap saçakl›, Marsilya kiremitli k›rma çat›l› yap›n›n köflelerinde
kesme tafltan kolonlar yer al›yorr ve
yap›y› arkadan çeflitli yap›lar tamaml›yor.
Hastane yapt›rma kuruluna; Arzu o€lu Todoraki
Bey (Baflkan), Yelkenci zade Hüseyin Bey (‹kinci baflkan), üyeliklere de: Nemli
zade Hamdi Bey, Kaplan
o€lu Kostaki Bey ile Çiftciyan Beyler seçiliyorlar.
15 dönümlük arsa Gülef
o€lu Yakop Beyden satın
alınıyor. (Bina bu arazinin
865 metre karesi üzerine
infla edilmifl, etraf›nda ka lan arazi bahçe olarak b›rak›lm›fl.)
Hastahanenin plan ve pro jesi flehir mimar› Mösyö
Valeri taraf›ndan çiziliyor.
Gerekli olan para Samsun
halk›n›n yard›mlar›yla,
hastane yap›m›na ba€›fllanan baz› vak›flar›n gelirle riyle ve hastane yarar›na
düzenlenen panay›rlardan
elde edilen gelirlerden sa€lan›yor.
Merkez
Kurulufl öyküsü
71
1-2
6
8
Merkez
1
72
7
Çarfl›lar Bölgesi
8. Kurflunlu camii
1. Subafl› ‹lkö€retim Okulu,
2. Subafl› Çeflmesi, 3. Hac› Hatun camii, 4. Mecidiye, 5. Latin
Kilisesi 6. Frans›z Rahibeler
Okulu, 7. Frerler Mektebi,
Latin Kilisesi
(dini yap›lar bölümüne bak›n›z)
Hac› Hatun Camii
Kentin Subafl› mevkiinde Saathane
Meydan› yak›nlar›ndaki Hac› Hatun
Camii’nin kitabesinden 1694 y›l›nda
‹brahim k›z› Hac› Hatice Hatun taraf›ndan yapt›r›ld›€›n› görmekteyiz.
Kare planl›, tek kubbeli bir yap›.
Kubbe bütün mekân› örtüyor. Bina da restorasyon yap›lm›fl ve bu arada
de€iflikli€e de u€ram›fl. Binan›n kuzeyden bir girifli varken, bir girifl de
do€u cephesine aç›lm›fl, ancak bu
kap›dan ev fleklindeki modern bir binaya giriliyor.
Minarenin kaidesi caminin içinde ve
kuzey-bat› köflesinde.
Kare kaide üzerinde yükselen minare k›sa, kal›n ve silindirik gövdeyi tafl›yor. fierefesini tafl›yan konsollar
üç kademeli ve de€iflik görünüfllü.
Caminin geretk içi ve gerekse d›fl›
oldukça sade. Fazla süsleme bulunmuyor.
Minber tahtadan ve merdiven korkulu€u ile al›nl›€› süslü.
Subafl› Bölgesi
Subafl›, Samsun’un eski ticaret
merkezi say›l›yor. Subafl›, Saathane meydan› ve Mecidiyeyi içine
alan bölge bugün de canl›. ‹skeleleler yak›n olmas›, bu bölgenin ticari olarak geliflmesine neden olmufl. Tarihi bedesten de bu bölgede.
Mecidiye
Samsun’un en kalabal›k çarfl›s›.
Cadde ve caddeye aç›lan sokaklar,
bütünüyle irili ufakl› al›flverifl yeri ve
dükkanla dolu. Markal› ürünlerden,
ekonomik ürünlere ne ararsan›z burada bulabilirsiniz.
Merkez
Gaziler Meydan› ve Mecidiye
73
4
7
6
2
9
5
Merkez
3
74
İstiklal Caddesi
(Çiftlik),Ülkü Sokak,
Osmaniye Caddesi
1. İstiklal Caddesi (Eski Kiliseler
Caddesi), 2. Yol ifl sendikas› binas› (eski Frans›z Konsoloslu€u)
3. fiifa Yurdu, 4. Metropolithane. 5. Sosyal Bilimler Lisesi (eski Rum Çinekliyon Mektebi, 6.
Rum Ana Okulu, Rum Erkek Lisesi), 7. Eski Rum Ortodoks Katedrali, 8. Türk Oca€›, 9. ‹l
Kültür ve Turizm Müdürlü€ü
(eski Borluo€luevi, 10. fiehir Ku lübü
8
10
Yol-‹fl Sendikas› Binas›
(Eski Fransa Konsoloslu€u)
Rum milletinden Yeflef k›z› Efeniye
ve n›s›f hissesi Rum milletinden Çarflambal› Simonaki o€lu Anastas’dan
metruk olan bina, Rumlar›n mübadele sonucu Samsun’u terk etmesiyle Maliye Hazinesine kal›yor.
Samsun Frans›z Konsoloslu€u ola-
H›ristiyanlar›n özellikle Rumlar›n XIX.yüzy›l›n ikinci yar›s›nda Canik ve çevresini yerleflim merkezi tuttuklar› görülmekte.
XIX. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda Rum nüfusu art›fl göstermeye
bafll›yor. 1869 tarihli Trabzon Vilayet Salnamesine göre Canik ve çevresinde 64.770 Müslüman'a karfl›, 22.286 Rum
ve5.021 Ermeni mevcut.
Ayn› tarihte, bu çevrenin bütün yar›s›n› teflkil eden Çarflamba'n›n nüfusunun 26.763'ü Müslüman, 1.036 Rum, 4.034'ü
ise Ermeni'. 1872'de Çarflamba hariç Canikteki nüfus 42.154
Müslüman, 23.213 Rum, 5.006 Ermeni, 8.172 Çerkez fleklinde.
Samsun’da gayrimüslim nüfustaki bu yo€unlaflma, dini yap›lar›n kiliselerin de artmas›n› beraberinde getiriyor. Bugüne
ulaflmam›fl bu yap›lardan biri de, eskiden Kiliseler Caddesi
olarak bilinen Çiftlik Caddesi üzerindeki Rum Ortodoks Katedrali. Katedral, 1872'de (Günümüzde 23 Nisan ‹lkö€retim
Okulunun oldu€u yerde) iinfla edilmiflti.
Rum Katedrali ve
Metropolithane’nin eski
görüntüleri
Merkez
Kiliseler
75
Merkez
Sosyal bilimler Lisesi (Eski Çinekliyon Lisesi) üstte ve altta solda.
76
rak kullan›lan binan›n girifli ‹stiklal
caddesine bakan yüzdendi. fiimdi
Yol ‹fl Sendikas› Samsun flubesi
olarak kullan›l›yor.
Yap›n›n çift kanatl› kap›s›n›n iki yan›nda tafl çerçeveli üçer dikdörtgen
pencere yer al›yor. ‹kinci kat ç›kmal› ve bu ç›kmay›, bafll›kl› dört sütun
tafl›yor. Üçgen al›nl›kl› ç›kman›n önde üç, yanlarda birer ahflap çerçeveli penceresi bulunmakta.
Sosyal Bilimler Lisesi
(Çinekliyon Lisesi)
fiimdi Sosyal Bilimler Lisesi olarak
ö€retim yap›lan yap›, eski Çinekliyon Lisesi’ydi.
Eskiden, gayri Müslimler aras›ndaki
ad› Kiliseler caddesi olan İstiklal
Caddesi üzerinde bulunan Rum Ka -
tedrali’nin (günümüzde 23 Nisan
‹lk Ö€retim Okulu’nun oldu€u yer)
yan›nda Rum Erkek ve K›z ilk mektebleri vard›. 1912 y›l›nda Tütün
tüccar› Hac› Dimitrakis A€a ve Çineko€lu Efendinin büyük para yard›mlar›yla Rumlar taraf›ndan "Çinekliyon Lisesi" aç›ld›. Bina Samsun Rum Metropoliti Germanos Karavengelis’in onay›yla bir süre Hilali
Ahmer Hastahanesi olarak ta kullan›lm›fl, Cumhuriyet döneminde ise
" Yeni ‹lk Erkek Mektep " ad› ile e€itim ö€retime devam etti. Daha sonra Cumhuriyet ‹lkokulu olarak hiz met veren bina, bir ara Anadolu
Otelcilik ve Turizm Meslek Lisesi
olarak kullan›ld›, okulun binay› boflaltmas›ndan sonra restore edilerek Sosyal Bilimler Lisesi haline getirildi.
‹l Kültür ve Turizm Müdürlü€ü (eski Borluo€lu evi).
Lisesi- Eski Ö€retmenevi)
Bina 1890 y›l›nda Samsunlu Banker Borluo€lu (J.) taraf›ndan yapt›r›l›yor. Ayr›k düzende yap›lm›fl, XIX.
yüzy›l Frans›z mimarisi izlerini tafl›yan bir yap›. Bodrum üzerinde iki
normal kattan oluflan yap›da moloz
tafl ve kesme tafl malzeme kullan›lm›fl. Ç›kmadaki sütun bafll›klar›nda,
merdiven parmakl›klar›nda ve çat›ya
geçiflte tafl iflçilik dikkati çeker. Lavabo ve tualet bölümleri orijinal
mermer olan yap›n›n iç düzeninde
önemli bir de€ifliklik yap›lmam›fl.
Bina flimdi, ‹l Kültür ve Turizm mü dürlü€ü taraf›ndan kullan›l›yor.
fiehir Kulübü
Bina Arzuo€lu Todoraki ve 2/3 hissesi ‹ngiltere devleti tebaas›ndan
Mösyö ‹stefanos Ferankiyedis’ten
metruk.
Rum Tüccar Kulübü olarak kullan›lan iki katl› yap›n›n birinci kat› kesme tafl, ikinci kat ba€dadi üzerine
s›val›. fiimdi Samsun fiehir Kulübü.
fiehir Kulübü
Merkez
‹l Kültür ve
Turizm Müdürlü€ü
(Borluo€lu Evi -Ticaret
77
Sivil mimari yap›lar
Andavall›oğlu Evi
Ağabali Evi
Cemaatoğlu Evi: Cemaato€lu isimli
Rum’dan kalm›fl. Bodrum üzerine
iki katl› olan kargir yap›.
Merkez
Abdufloğlu ‹zzet Evi
78
Eski Çarflambal›lar Lokali: ‹nce sokak ile Osmaniye caddesinin köflesinde.
Yeni Çarflambal›lar Lokali
Mübadil Rumlardan metruk olarak Maliye Hazinesine kalan bina sat›fl yoluyla
fiahinzade Remzi Bey’in o€lu Ahmet fiahin uhdesine geçmifltir. Sanat soka€›ndaki
Binada günümüzde Çarflambal›lar Lokali bulunuyor.
Kökçüoğlu K›rtasiye
‹ki katl› yap›n›n birinci kat› tamamen de€ifltirilmifl, iflyeri olarak kullan›lmakta. Mecidiye caddesi ile
fiafak soka€›n kesiflti€i noktada.,
Kuleli Ev
Tarhanlar Evi
Hamdi Pafla (Çiftlik) cad desinde bulunan bina Ara po€lu Simyon mahdumu
Vasil ve kar›s› Piflmani’den
metruktur. Restore edilen
bina günümüzde lokanta
olarak kullan›lmaktad›r
Paflal›oğlu Sarafim Evi
Paflal›o€lu Sarafim k›zlar› Trandofile ve Marikadan metruk olan binaya Kavala mübadillerinden Osmano€lu Ahmet Efendi ve zevcesi
Safiye Han›m, mahdumu Ahmet
Efendi, kerimeleri Ayfle ve Kadriye
Han›mlar yerlefltirilmifl.
Sütunlu Ev
Merkez
Sivil mimari yap›lar
79
Ülkü Sokak (Sanat Soka€›) evleri.
Merkez
Ülkü Sokak
80
Ülkü sokak, Samsun’un tarihi sokaklar›ndan en önemlisi ve en güzeli. Sokakta, çok say›da eski Samsun
evi var. Büyük bölümü de koruma
alt›nda. Bu binalardan bir bölümünü, Samsun’da Sivil Mimari sayfalar›nda bulacaks›n›z.
Kültür ve Tabiat Varl›klar›n›
Koruma Kurulu Binas›
Mübadele sonucu Rumlar›n Samsun’u terk etmesiyle, bina Drama
mübadillerinden Ahmet Kamil zevcesi Zeliha, çocuklar› Akif ve Hüseyin ve Nilüfer’e tahsis edilmifltir. Bina daha sonra Maliye Hazinesi taraf›ndan sat›n al›nm›flt›r.
Sosyal Hizmetler ‹l Müdürlü€ü
Osmaniye Caddesi,
Cumhuriyet Caddesi
1. Boduro€lu Sinemas›,
2. Sosyal Hizmetler ‹l
müdürlü€ü (eski Abac›o€lu
Yanko Evi), 3. Park (eski
Samsun Mezarl›€›), 4. Eski
Hükümet Kona€›, 5. Adliye (eski
Samsun Hapishanesi),
6. DDY Lojmanlar›
Sosyal Hizmetler ‹l Müdürlü€ü (eski Abac›o€lu Yanko evi,
sonra Toplum Polisi Merkezi )
1900 y›l›nda Abac› Yanko taraf›ndan yapt›r›lan bina, Abac› Yanko’nun ‹stiklal Mahkemesinde Pontusçuluktan idama mahkum olma
s›yla Maliye Hazinesine geçmifl.
Üç katl› olan yap›n›n birinci kat›nda
ve adliye geçidine bakan yüzünde,
ortada girifl kap›s›n›n solunda bir,
sa€›nda üç dikdörtgen pencere var.
Girifl kap›s› ve pencerelerin üzerinde
dikdörtgen flekilli ve demir parmakl›kl› ›fl›kl›klar yer almakta.
Dar saçakl› yap›n›n saçak altlar›nda kabartma olarak bir tak›m motifler dekoratif unsur olarak kullan›lm›fl.
4
5
3
Atatürk Park›
(eski Samsun Mezarl›€›)
fiimdi Atatürk Park›n›n bulundu€u
alan, eski Park Mezarl›€›’yd›.
1800'lü y›llar›n bafl›nda deniz kenar›nda aç›lan mezarl›€›n s›n›rlar›,
Hükümet Kona€› Önü'nden bafll›yor, caddeyi de içine alacak flekilde,
Tekel Bafl Müdürlü€ü binas›n›n
önünden geçerek, Cumhuriyet Meydan›'n›n tamam›n›, sahil k›sm›nda
ise Ziraat Bankas› Bölge Müdürlü€ü
binas› ve Vidinli
Oteli'ni de içine al›yordu.
1924 y›l›nda Vali
Kaz›m (‹nanç) Pa fla ve Be le di ye
Baflkan› fiefik Avni
(Özüdo€ru) Bey döneminde mezarl›k kald›r›larak park haline getirildi. Samsun'un mer kezinde ka lan ve için de ün lü Ga zi hey kelinin de bulun du€u par k›n k›sa öyküsü böyle.
Bölge ‹dare Mahkemesi
(Eski Hükümet Kona€›)
Samsun’un bilinen ilk Hükümet Kona€› 1858 y›l›nda çizilen bir haritada Yal› Camisi’nin biraz ilerisinde
sahilde bulunuyordu.
1869 y›l›nda ç›kan
büyük Samsun yang› n› sonucunda konak
tamamen yand›.
Hükümet Kona€› olarak bu günkü Abdul -
Merkez
2
81
Merkez
Eski Hükümet Kona€› (üstte ve altta) flimdi Bölge ‹dare Mahkemesi.
Yeni Vilayet binas› (altta)
82
lah Pafla ‹lk Ö€retim Okulun bulundu€u yerde bulunan iki katl› Abdullah Pafla Kona€› kullan›ld›. 1875 y›l›nda Samsun Mutasarr›f› bulunan
Vezir Emin Pafla taraf›ndan bugünkü Bankalar caddesinde bulunan
postahane binas›n›n oldu€u yere bir
hükümet kona€› yapt›r›ld›.
1883 y›l›nda burada ç›kan yang›n
sonucunda Hükümet Kona€› büyük
hasar gördü. 1884 y›l›nda Samsun
Mutassar›f› Trabzonlu Osman Pafla
taraf›ndan Hükümet Kona€› (Eski
Hükümet Kona€› günümüzde Bölge
‹dare Mahkemesinin bulundu€u bina) yapt›r›ld›. Amisos kalesinin surlar› sökülerek binan›n yap›m›nda
kullan›ld›.
Binan›n park taraf›nda eskiden Tophane Tabyas› bulunuyordu. Bunun
bitifli€inde de günümüzde park›n
bulundu€u yerde Samsun Müslüman Mezarl›€› vard›. Tophane Tab-
yas› ile Hükümet Kona€› aras›nda
bir kuyu bulunurdu. Daha sonra bu
kuyunun üzerine günümüzdeki havuz yap›lm›flt›r. Binan›n deniz taraf›
ise denize s›f›rd›. Denizin dalgalar›
hükümet kona€› önündeki duvarlara vururdu. Hükümet Kona€›’n›n
adliyeye bakan bölümünde ise Samsun Hapishanesi bulunuyordu. Hapishane mahkumlara yetmedi€i için
1960l› y›llara kadar Hükümet Kona€›’n›n zemin kat› hapishane ko€uflu
olarak kullan›ld›.
Uzun y›llar Samsun Hükümet Kona€› olarak hizmet eden bina yeni va lilik binas›n›n yap›lmas›yla bir süre
bofl kalm›fl daha sonra Ö€retmen
Sa€l›k Merkezi olarak kullan›lm›fl ve
günümüzde Samsun Bölge ‹dare
Mahkemesi olarak kullan›lmakta.
TCDD Müdürlük Binas›
Irmak caddesi üzerindeki yap› tafl
bodrum üzerine iki kat olarak yap›lm›fl. ‹kinci kat›n ortas›nda bulunan
ç›kmay› ahflap destekler tafl›yor.
Yan yüzün ortas› birinci ve ikinci
katta ç›kmal›. Yap›n›n öbür yüzünde de alt katta girifl k›sm›, üst kat ta girifl k›sm›n›n üzerine isabet
eden tafl desteklerle tafl›nan bir
balkon yer alm›fl. Yap›n›n tümü
ahflap kaplamal›.
Merkez
TCDD lojmanlar› (üstte). TYDD Müdürlük Binas› (altta)
83
1
Merkez
2
84
Lise Caddesi
1. Samsun Ticaret ‹dadisi
(Samsun Lisesi- Atatürk
Anadolu Lisesi)
1908 y›l›nda Samsun Ba€›ms›z Mutasarr›fl›k haline getiriliyor ve Samsun’da ilk Maarif Müdürlü€ü oluflturuluyor ve 1911 y›l›nda Samsun Lisesinin (günümüzde Atatürk Anadolu Lisesi) inflaat›na bafllan›yor.
Bina 1912-1913 ders y›l›nda Tica ret ‹dadisi olarak aç›ld›, 1914’de Birinci Dünya Savafl› ç›kt›€›nda Asker
Hastahanesi olarak kullan›lmaya
bafllanm›fl.
Ticaret Idadisi bir y›l e€itim-ö€reti mini sürdürdükten sonra 1914’de
Okul Sultani’ye dönüfltürülmüfl ve
Frerler Mektebi binas›na (1938 y›l›nda Askeri Tümen Komutanl›€›
olarak da kullan›lan bu bina günümüzde Astsubay Orduevi olarak kullan›lmaktad›r.) nakledilmifl.
1926-1927 ders y›l›nda Okul,
Dar’ül eytam›n Amasya’ya nakli dolay›s›yla boflalt›lan binaya (günümüzde Atatürk Anadolu Lisesi) yerleflti. ‹ki katl› olan okul binas› 19261927 ders y›l›nda alt kat› Ticaret
Mektebi, üst kat› ise Orta Okul olarak hizmet verdi.
Belediye Konservatuar› (üstte)
Seyyid Kutbiddin (altta)
Merkez
Okulun faaliyet gösterdi€i bina; ortada girintili, kenarda ç›k›nt›l›, bodrum
üzerine iki katl› kargir olarak infla
edilmifl. Yap›n›n ön yüzünde her iki
uçta ve her iki katta üçer, as›l girifl
kap›s›n›n bulundu€u bölümde ise
ortadakiler dar, yandakiler daha genifl olmak üzere dikdörtgen pencereler bulunmakta.
Yap›n›n içine girilince sa€dan ve soldan tafl merdivenlerle yukar› ç›k›lmaktad›r. Burada büyük dikdörtgen
bir salon ve bunun etraf›nda s›n›flar
yer almaktad›r. Odalar›n tavan ve taban döflemeleri ahflapt›r.
85
2. fiahinzade Remzi Bey Evi
(Belediye Konservatuar›)
Mustafa Kemal Pafla’n›n 1924 y›l›n da Samsun’a ikinci gelifllerinde kald›€› evdi. Simetrik olan iki yap› bal konla birlefltirilmifl. fiimdi belediye
Konservatuar› olarak kullan›l›yor.
Di€er önemli yap›lar
Seyyid Kutbiddin
Türbe kentin güney bölümünde Un kapan› mahallesi’nde Eski Mezarl›k
(Seyyid Kutbüddin Mezarl›€›) içinde.
Seyyid Kutbüddin, Ba€datl› Abdül -
kadir Geylani o€ullar›ndan olup ad›
‹brahim’di. Tanr› yoluna dövüflmeyi
kendine töre edinmiflti.
772 y›l› Sefer (fiubat) ay›n›n 15. gü nü (Miladi: 1322) flehit düflmüfl ve
flehit oldu€u yere gömülmüfl.
Seyyid Kutbüddin Türbesi’ne genellikle genç k›zlar ve anneleri, k›smet
arama dile€iyle gitmekte.
Seyyid
Kutbüddin
Cami i 1895 y›l›nda Haznedar zadelerden
Süleyman Paflan›n torunu Memduh
Bey taraf›ndan yapt›r›lm›fl.
Merkez
Eski ‹ngiliz Konsoloslu€u binas› flimdi Askerlik fiubesi
86
‹ngiliz Konsoloslu€u
Samsun’da bulunan en eski konsolosluklardan birisi ‹ngiliz Konsoloslu€u’dur. Samsun Kad›köy’de bulunan ‹ngiliz Konsolosluk binas› ve daha sonra Askerlik fiubesi olarak kullan›lmaya baflland›, Samsun Tapu
ve kadastro bölge müdürlü€ü arflivlerindeki 1302 tarihli defterde 7 Haziran tarihli ve 7 nolu tapu kayd›na
göre yer sahibi Mehmet o€lu Arif
Efendi görülmektedir.
Bina iki katl› simetrik ba€dadi bir yap›. Birinci kat bodrum fleklinde. ‹kin ci kat›n ç›kmas› sütun bu yüzü kapl›yor. Ç›kmay› ön sütun tafl›makta.
Ç›kman›n ortas›nda ahflap, bas›k
kemerli bir kap›s› var. Kap›n›n sa €›nda ve solunda yediflerden on
dört adet bas›k kemerli, dikdörtgen
pencere s›ralan›yor. Kap›n›n üzerinde süsleme elemanlar› görülüyor.
Çevresi demir korkuluklarla çevrili
olan bahçenin kap›s›nda bulunan
korint bafll›kl› iki sütun özellikle dikkat çekici.
Konsoloslukta 7 kifli çal›flmaktayd›.
Samsun ‹ngiliz Konsoloslu€unun
herhangi bir alt birimi yoktu ve kon solosluk görevlileri tam gün çal›fl› yorlard›.
Samsun’un
tarihi otelleri
Sahil Palas
1930 y›l›nda kargir yap› olarak infla
edilmifl.
Halen otel olarak kullan›lan yap›,
iki soka€›n kesişti€i yerde bulunuyor ve üç yüzü var. Girifl dar olan
yüzden kemerli bir kap› ile sa€lan›yor.
Birinci kat›n di€er yüzlerinde, girifl
kap›s›n›n yan›nda bulunan genifl
pencereler onar›m görmüfl. ‹kinci
katta kap›n›n üstünde yuvarlak bir
balkon var. Üçüncü katta ayn› dü zende yanlar›ndaki (öbür yüzlerde ki) pencereler dikdörtgen ve üzer lerinde süslemeler bulunuyor. ‹kinci ve üçüncü kat girifl k›sm› ç›kma
fleklinde. Ç›kmay› yar›m destekler
tafl›yor. Üçüncü katta balkon üzerinde kafl kemer fleklinde bir al›nl›k
var.
Saray Oteli
Bankalar caddesi bölümüne bak› n›z.
Kentte hamamlar Kale ‹çi, Hançerli Ma hallesi, Saman Pazar›
ve Bedesten civar›n dayd›. Bu hamamlar›n
en büyükleri Y›ld›z
Hamam, Çifte Hamam, Büyük Hamam,
Tahtal› Hamam ya da di€er ismiyle Yeni Hamam’d›. Samsunlu kad›nlar için hamam, hem y›kan›p paklanma, hem de buluflma ve e€lence mekan›yd›. Bir iki gün önceden sözleflilir, evlerde envai türlü yiyecekler içecekler haz›rlan›l›r ve toplu olarak gidilirdi hamama. Bohçalar ve çocuklar elde tutulurdu hamam yolu. Sabahtan
erkence gönderilen bir çocukla hamamda mevcut halvet’lerden bir
ikisi kendilerine tahsis ettirilir, hamama var›ld›€› zaman halvet kap›lar›na pefltamallar as›l›rd›.
Halvette nat›r taraf›ndan güzelce y›kanan han›mlar, ara s›ra d›flar› ç›k›p göbek tafl›nda otururlar, bu suretle geçirilen birkaç
saati müteakip yemek vakti geldi€inde beraberlerinde getirdikleri yemeklerini göbek tafl›n›n üzerine serdikleri bir örtü üzerine s›ralayarak ifltahal› nazarlarla mideye indirirlerdi. Küçük
çocuklar sabunla fliflirdikleri baloncuklar› kubbeye uçurup oynarlarken, genç kad›nlar, gelinlik k›zlar da çok sanatkârane ifllenmifl tunç ve bak›r hamam taslar›na gerdikleri nefis ve ipek
Keflan pefltamallar›na eller ile vurup tempo tutarak:
Hamam sizin / Kurna da bizim / Otural›m dizin, dizin flark›s›n›
söylerlerdi.
Merkez
Samsun Hamamlar› ve fiifa Hamam›
87
Merkez
Samsun 19 May›s
Üniversitesi
88
1975’te kurulan Ondokuz Mayıs
Üniversitesi’nde Tıp, Mühendislik,
Diş Hekimliği, Fen Edebiyat, Ziraat,
İlahiyat, Eğitim, İktisadi ve İdari
Bilimler, Veteriner ve Hukuk
Fakültesi olmak üzere toplam 10
fakülte ve 1 konservatuar da
yürütülen 89 lisans programı, 2
yüksekokul, 9 Meslek Yüksekokulu
(2 yıllık) ve bu yüksekokullarda 62
önlisans programı, 4 Enstitü (Sosyal
Bilimler, Fen Bilimleri, Sağlık
Bilimleri ve Güzel Sanatlar) ile eğitimöğrenim hizmetlerini sürdürmektedir.
Ayrıca, Samsun-Canik ilçesinde
temeli atılan Canik Başarı Vakıf
Üniversitesi de Samsun’un eğitim
alanında ülkemizin önde gelen
merkezlerinden biri olmasını
sağlayacaktır.
Samsun mesireleri
Günümüzde Samsun'da bulunan
mesire yerleri ise, Top Tepe'de
Canik Belediyesi taraf›ndan iflletilen Hasköy Ormanl›€› (Mefle Tesisleri), Samsun-Bafra yolu üzerinde ve denize çok yak›n bir dinlen me yeri olan Çak›rlar Korusu, Ala çam Çam Gölü, Vezirköprü Kun duz Orman Bölgesi de güzel mesire yerleridir.
Samsun 19 May›s Üniversitesi
kampusu
Atakum, Samsun’un bat›s›nda,
Samsun Bafra karayolu boyunca
uzanan sayfiyesi. Sahil boyu iki
katl› sayfiye evleri, yerleflimin
bat›ya kaymas›yla birlikte yeni
yerleflim yerine dönüfltü, kat
say›s› artt› ve sahilden s›rtlara
do€ru büyüdü. fiehir merkezinden
uzaklaflmak isteyenler, denize
hakim iki katl› site evlerine
yöneliyor ve bu talep Atakum ve
19 may›s s›rtlar›nda yerleflim
yo€unlu€unu art›r›yor.
Atakum sahili ve plajlar›, özellikle
yaz aylar›nda Samsunlular›n
ak›n›na u€ramaya devam ediyor.
Merkez
Atakum
89
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
AMASYA
CAN‹K TEKKEKÖY
ASARCIK
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
Yakakent
ORDU
Yakakent
92
Yakakent, ilçeden görünüfl
YAKAKENT
Samsun’a 79 km mesafedeki Yakakent, ayn› zamanda Samsun’un en
bat›daki ilçesi, Sinop’un komflusu.
Yakakent, Samsun - Sinop Karayolu
üzerinde oldu€u için yo€un bir ulafl›m trafi€i var. Alaçam’a 6 km, Bafra’ya 33 km uzakl›kta. Yaklafl›k
10.000 kiflinin yaflad›€› ilçede, nüfusun %50’si flehir merkezinde, kalan› da köylerde yafl›yor.
Yakakent kimlik kart›
Toplam Nüfus:
9.560
Yüzölçümü
150 km2
Yakakent Kaymakaml›€›
611 24 38
Yakakent Belediyesi
611 21 04
Tarihinde üç isim tafl›m›fl:
Kominos, Gümenez
Yakakent
Yakakent ilçesinde yeterli araştırma
yapılamadığından
Pilavtepe olarak bilinen tümülüs
dışında herhangi bir yerleşme
İzi tespit edilmemiştir Pilavtepe
tümülüsü bölgedeki diğer
örneklere bakılarak Hellenistik
döneme tarihlenebilir M.Ö 330-30
Pilavtepe Tümülüsü
biri olan Çald›ran Savafl› için sefere
ç›kan Osmanl› Padiflah› Yavuz Sultan Selim’in, Kominos halk›n›n Osmanl› ‹mparatorlu€u’nu tan›mamas› üzerine, Kominos’u yerle bir etti€i
söylenir.
Kominos Osmanl›lar taraf›ndan ele
geçirildikten sonra ismi de Gümenez olarak de€ifltiriliyor.
1963’de belediye teflkilat›n›n kurulmas›yla birlikte Gümenez, bugün
kullan›lan Yakakent olarak de€ifltiriliyor, 1991’de ise ilçe oluyor.
Yakakent’in yerleflim olarak benimsenmesi 1800’lü y›llarda, birkaç ailenin Sinop - Gerze’den gelerek Gümenez’e yerleflmesiyle bafll›yor.
Yakakent’in geliflimi ise öncelikle
1893 - 1695 y›llar›nda Rus iflgalinden kaçan Do€u Karadenizlilerin
daha sonra da 1922 y›l›nda Selanik’ten gelen göçmenlerin buraya
yerleflmesiyle olmufl.
Tarihi kale söylencesi
1500’lü y›llarda Bizansl›lar hüküm
sürüyor Yakakent’te. fiehrin ad› o
dönemde "Kominos".
1514’de gerçekleflen ve tarihin en
büyük meydan muharebelerinden
Yakakentliler ilçenin güneyinde,
da€l›k ve ormanl›k alanda bir kale
oldu€u söylencesini pek benimsemifl. Ancak bugüne kadar bu bölgede bir araflt›rma yap›lmad›€› için
kale ile ilgili gerçek netleflmemifl
henüz.
Yakakent’in denizden görünüflü
Yakakent
Yakakent’in kurucular›
93
Yakakent
Günbat›m›
94
Yakakent’in merkezine
vard›€›n›zda
S›rt›n› denize dönmüfl Atatürk heykelinin de yer ald›€› meydan hemen karfl›m›za ç›k›yor.
Alan›n sa€ taraf›nda ise belediye binas›, sol tarafta ise yine alt›nda dükkanlar›n bulundu€u 5 katl› binalar
var. Burada geçmifli hat›rlatan tek
ö€e, heykelin hemen karfl›s›ndaki 2
katl› ahflap bina. Alt› k›raathane olmufl flimdilerde. Soldaki 5 katl› binalar›n önünden doldurularak yükYakakent Belediyesi
Yakakent Atatürk Heykeli
seltilmifl sahil fleridine geçiliyor. Trafi€e kapal› ve deniz kenar›nda gezinti için çok uygun bir yol.
Karadeniz’i kucaklayan
14 km plaj›yla Yakakent
14 km’lik bakir bir plaj ve p›r›l p›r›l
berrak bir deniz. Yakakent Samsun’un Karadeniz’e aç›lan en büyük
penceresi. Bu özelli€i ile Samsun’un turizm aç›s›ndan cazibe merkezi olmaya aday. Özel sektör de yat›r›m yapmaya bafllam›fl. Kumluk
Yakakent Sahil
Yakakent plaj›
Yakakent
Plaj› ilklerden biri. Tatil tercihiniz deniz ve huzur ise do€ru adrestesiniz.
Rahat ve keyifli bir ortamda denize
girebilir, uzun do€a yürüyüflleri yapabilir, leziz bal›k çeflitlerinden yiyebilir ve muhteflem günbat›m›yla günün yorgunlu€unu ç›karabilirsiniz.
Akflamüstü ve gece boyunca sahil
fleridindeki hareketlilik size de cazip
gelecektir. S›ra s›ra çay bahçeleri,
kafeler... Ayr›ca yaz sezonu boyunca
95
sahil band›nda bulunan çay bahçeleri ile canl› müzik yapan barlar, gece hayat›n› doyas›ya yaflamak isteyenlere alternatif oluflturuyor.
Türkiye’nin en büyük
bal›kç› bar›na€›
Yakakent Türkiye’nin en büyük bal›kç› bar›na€›na sahip. Sadece dalgak›ran›n içine 6 tane 25 m.lik büyük bal›kç› teknesi bordalayabiliyor.
Ama bir o kadar da sempatik bir yer
buras›. Denize s›f›r, yar›m ay fleklin-
Yakakent
96
Bal›kç› bar›na€›
deki koyda tek tek ya da birbirine
yaslanm›fl ahflap kay›khaneler ve
çekek yerleri var.
Belliki k›fllayan tekneler çat›s› kapal›
bar›naklarda k›fl› zorlanmadan geçirebiliyorlar.
Bu kay›khanelerin baz›lar›n›n önünde ahflap küçük iskeleler denize
do€ru uzan›yor.
Sahilde üç tane de bal›k lokantas›
var. Alt› kay›khane, üstü lokanta.
Burada yemek yiyecekseniz kalkan
bal›€›n› mutlaka tad›n, tad›na doyamayacaks›n›z.
Denizle olan iliflkisi yak›n gelecekte
Çam Gölü’ne do€ru
Yakakent’e geldiyseniz, 4 km kadar
do€uya do€ru yol al›p Çam Gölü’nü görmenizi öneririz. Sahile dik
inen yamaçlar›n önünden, denize
paralel yolun solunda pansiyonlar
ve restoranlar var.
Rüzgar müsait oldu€u zamanlarda
sahilde de çad›r kurulabiliyor. Yolculuk çamlar›n ortas›ndan, mis gibi
havay› soluyarak devam ediyor.
Çamgölü Mevkii
Çam Gölü Mevkii
Hem denize girmek hem de ulu çam
a€açlar›n›n alt›nda tahta masalarda
bir fleyler yemek isterseniz Çam Gölü Mevkii’ni öneririz.
Buradaki tesis hem yaz hem de k›fl
sezonunda aç›k. Yürüyüfl için de çok
güzel bir parkuru var. Buradaki mesire de güzel havalarda t›kl›m t›kl›m
oluyor.
Kampc›lar
Kunduz Bal›k Gölü’nü
tercih ediyor
Yakakent’in Kayal› Köyü’ndeki Kunduz Bal›k Gölü kampingçiler taraf›ndan ra€bet görüyor; özellikle de ilkbahar - yaz mevsiminde. Hem çad›r› hem de karavan› olanlar için ideal bir yer.
Yakakent
daha da güçlenecek Yakakent’in.
Bir marina projesi üzerinde çal›fl›l›yor flimdilerde.
Hem Ege - Akdeniz’den gelip Karadeniz’e aç›lan hem de aksi istikamette rota izleyen yatlar için önemli
bir konaklama noktas› olacakt›r.
97
Yakakent
98
Çam Gölü piknik alan›
S›caklardan
bunal›yorsan›z
Son y›llarda deniz turizminin yan›
s›ra yayla turizmi de çok fazla ilgi
görüyor. Yaz›n bunalt›c› s›ca€›ndan
uzakta, do€a yürüyüflü ve piknik
yapmak isteyenler Uzunk›z, Elikbuyran ve Necati Bat› yaylalar›na ç›k›yorlar. Farkl› bir deneyim, keyif
alacaks›n›z.
Yakakent’te pansiyonculuk
geliflmifl
Yakakent’te aile pansiyonculu€u
geliflmifl. Pansiyonlar›n yan› s›ra
belediyeye ait 20 yatakl› otel ve
restoran; hemen yan›nda yine belediyeye ait 12 odal› bir motel bulunuyor.
15 yatak kapasiteli ö€retmen evi
hem burada konaklamak isteyen
ö€retmenlere hem de di€er tatilcilere hizmet veriyor. Bir baflka konaklama alternatifi ise Çam Gölü
mesiresi giriflinde tatil köyü konumundaki motel ve pansiyonlar.
Yakakent’in mavi sular› hala bir
çok bal›k türünün yaflam alan›.
Karadeniz’de yetiflen her tür bal›k
Yakakent sahillerinde görülüyor
ama en önemlisi dünyan›n en de€erli bal›klar›ndan biri olarak kabul edilen Mersin bal›€› ile nesli
tükenmekte olan Mavrüflgil bal›klar›; burada ço€almaya devam
ediyorlar.
Yakakent aile pansiyonu
Yakakent sahillerinden Japon mutfa€›na, Frans›z sofras›na yolculuk
Yakakent’in ekonomisinde denizin
rolü büyük.
Vatoz ve köpekbal›€› türlerinin yan›
s›ra deniz salyangozu, kum midyesi gibi ürünler ifllenip, floklanarak
yurtd›fl›na ihraç ediliyor.
En büyük müflterileri de Japonlar
ve Frans›zlar.
Yakakent flenliklerinden bir görüntü
Yakakent
Tertemiz denizi
hala çok bereketli
99
Temmuz ay› kültür ve
sanat flenlikleri ile
renkleniyor
Her y›l Temmuz ay›n›n son haftas›nda Yakakent Belediyesi’nin düzenledi€i kültür ve sanat flenliklerini izlemek için çevre ilçelerden
gelen ziyaretçilerle hareketleniyor
Yakakent.
fienlik kapsam›ndaki spor yar›flmalar›, müzik konserleri, yemek
yar›flmalar› ile kültürel etkinlikler
büyük ilgi topluyor.
Türk-Japon dostlu€una güzel bir
Yakakent
Türk - Japon Kardeflli€i
100
1880 y›l›nda padiflah Abdülhamit, Japon ‹mparatoru’nun amcas›n›n bir savafl
gemisiyle ‹stanbul’a
yapt›€›
dostluk ziyaretine karfl›l›k vermek üzere ‘Ertu€rul F›rkateyni’ ni Japonya’ya göndermifltir. Osman
Pafla’n›n kumandas›ndaki gemi
Yokohama liman›na demirlemifl, kumandan Japon halk›
taraf›ndan sevgi gösterileriyle karfl›lanm›flt›r. Ertu€rul
yurda dönmek üzere yola ç›kt›ktan sonra Funakara k›y›lar›nda korkunç bir tayfuna tutulmufl. Azg›n dalgalara
dayanamayan yelkenli savafl gemisi kayalara çarparak
parçalanm›fl. Olay Kashino adas›n›n Pasifik Okyanusu
sahillerinde meydana gelmifl, kaza geç saatlerde oldu€undan denizcilerin ço€u bo€ulmufl, 581 flehit verilmifl
bu olayda. Adan›n tepesindeki fenerden kazay› gören fenerci ada halk›n› yard›ma ça€›rm›fl, büyük çaba gösteren
Japonlar 69 kifliyi kurtarabilmifller. 1963 y›l›nda Japonya’ya giden Türk-Japon Parlamenterler aras› Dostluk
Kurumu Baflkan› Manisa Milletvekili Ferit Alp ‹SKENDER ile Samsun milletvekili Dr. Ferit TEVETO⁄LU
Kushimato (Kashino) da bulunan Ertu€rul fiehitli€ini ziyaret etmifller, ayn› y›l iki bal›kç› köyünün kardefl köy olmas› yolunda giriflimlerde bulunmufllar. 12 Aral›k 1963
y›l›nda Japonya ve Türkiye‘nin bu iki bal›kç› köyü törenle kardefl köy, ilkokullar› aras›nda kardefllik ilan edilmifl,
14 May›s 1997 tarihinde ise her iki belde aras›nda kardefllik bildirgesi imzalanarak resmiyete kavuflmufl.
Süregelen gelenekler
Karadenizliler geleneklerine sahip
ç›kan bir toplum. Ancak gelenekler de zamana uyum gösteriyor.
Bundan 30 - 40 y›l önce Yakakent’te dü€ünler kay›khane veya
salafllarda yap›l›yormufl.
Günümüzde k›fl aylar› ise dü€ün
salonlar›nda veya yaz aylar›nda da
s›kl›kla çay bahçelerinde veya evlerin bahçelerinde yap›l›yor.
Yaflam kültürüne renklilik kazand›ran say›s›z geleneklerden bir kaç
tanesi.
Duvak günü
Dü€ünün ertesi gelinin arkadafllar› ve komflular› yeni gelini ziyarete
gider. Gelin duvak günü yine gelinli€ini giyer ve misafirlerin kabul
edildi€i odada oturur.
Konuklara yemek ikram edilir, iplere serilmifl olan gelin çeyizine
bak›l›r, ayr›ca gelinin arkadafllar›
ve genç k›zlar müzik eflli€inde oynarlar.
Eskiden yap›lan duvak günlerinde, gelinin yan›na yak›n tarihlerde
evlenmifl olan befl-alt› hatta daha
fazla gelin de gelinliklerini giyerek
otururlar ve gelen konuklar› beraber a€›rlarlarm›fl.
Sini ç›karma
Günümüzden en az k›rk y›l evvel,
komflu ve dostlar› gelin almaya
gitmeden önce, gelin için hediye
haz›rlarlard›.
"Sini ç›karma" denilen bu adette
hediyelerin üzerlerine kimden
gönderildi€i yaz›l›r ve bir tepsiye
konularak üzeri renkli eflarplarla
örtülürdü. Davul zurna ev ev dolafl›r, gidilen evin çocu€u bu tepsiyi
bafl›n›n üstüne koyar ve birlikte
di€er evler dolafl›l›rd›.
Sonuçta toplanan tüm hediyeler
"o€lan evine" götürülürdü. Yine
gelin alma öncesi damad›n t›rafl›
evinin bahçesinde yap›l›r ve bu
esnada yakas›na para tak›l›rd›.
Ancak günümüzde bu adet de kalmad›.
Farkl› Lezzetler
En meflhur yemekleri içli
mant›. Mant› içinin fark›
cevizden kaynaklan›yor.
Sarm›sakl› yo€urtla yeniyor. Dört mevsim bal›k yemeklerinin en lezzetlilerini
yiyebilirsiniz burada. Hem
k›zartmalar› hem de bu€ulamalar› son derece lezzetli yap›yorlar.
Yakakent'te de ördek ve tavuk mutfaklar›n vazgeçilmezi. Tirit burada da çok
yap›lan bir yemek.
Yakakent
örnek oluflturan Yakakent - Kushimato kardeflli€i nedeniyle düzenlenen etkinlikler ve standlar flenli€in di€er boyutunu oluflturuyor.
101
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
AMASYA
CAN‹K TEKKEKÖY
SALIPAZARI
ASARCIK
AYVACIK
TOKAT
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
Alaçam
ORDU
Alaçam
104
Alaçam, ilçeden görünüfl
ALAÇAM
Yakakent’ten yola ç›k›p, Samsun Sinop Karayolu’nda, do€u istikametine do€ru yol ald›€›n›zda flirin bir
Alaçam kimlik kart›
Toplam Nüfus:
30.351
Yüzölçümü
632 km2
Alaçam Kaymakaml›€›
622 00 21
Alaçam Belediyesi
622 00 02
sahil kasabas› olan Alaçam’a var›yorsunuz. ‹lçenin Samsun’a uzakl›€›
78 km Yaklafl›k 30.000 kiflinin yaflad›€› Alaçam nüfusunun 19.314’ü
köylerde yo€unlaflm›fl. Yazlar› serin,
k›fllar› ›l›k ve so€uk; burada da tipik
Karadeniz iklimi hüküm sürüyor.
Temmuz ay›nda ortalama s›cakl›k
35 derece iken, Ocak aylar›nda -5’ler
civar›nda.
Ali Osman Tepe’dir. (Kalkolitik ilk
ve orta tunç çağı)
MS 1100'lerde Anadolu Selçuklular›n egemenli€ine geçen Alaçam, Canik Beyleri döneminde Bavra (Bafra) Beyleri topraklar›na kat›lm›fl. Önceleri Bafra ilçesine ba€l› bir bucak
olan Alaçam, 1944 y›l›nda ilçe olmufl.
Alaçam’›n bilinen ilk ismi Zelikus’u
Alaçam’a yerleflen Miletliler vermifl.
Zelikus’u ele geçiren Daniflmentler,
ad›n› da Tralköy olarak de€ifltirmifller.
Selçuklu egemenli€i ile Tralköy’ün
ad› bu kez Uluköy olarak de€ifltirilmifl ve son olarak ‹lhanl›lar döneminde, 1385 y›l›nda Alaçam ad›n›
alm›fl.
Tarihi Rum Evleri
Kalkolitik Dönemden
Bafllayan Tarih
(M.Ö 5500-3000)
Alaçam’ın tarihi çok eskilere
dayanmaktadır. Bu yörede
Yapılan yüzey araştırmaları
sırasında 3 höyük 1 düz yerleşme
ile 2 tümülüs saptanmıştır. Höyük
tipi yerleşmeler Alçam’ın güney
batısında Sivritepe kalkolitik ilk ve
orta tunç çağı demir ve orta çağ
yenice köyündeki dedetepe ilk ve
orta tunç çağı Gökçeboğaz
köyündeki Gökçeboğaz Tepe veya
Alaçam ismini veren
Uluçay’›n kenar›ndaki
ulu çam a€açlar›
Alaçam’›n ortas›ndan geçen Uluçay’›n kenar›ndaki
Uluçam ad› verilen büyük
ve yafll› çam ağ€açlar›ndan
ismini aldığı ifade ediliyor.
Alaçam
Dört kültür - dört isim:
Zelikus, Tralköy, Uluköy ve
son olarak Alaçam
105
Alaçam
‹lçe merkezi
106
Karayolundan sola sap›p yukar›ya
do€ru ç›k›l›yor. 2-3 katl›, alt› dükkan olan binalar›n önünden ilerliyoruz. Yol kendili€inden hafif sola
k›vr›l›yor. Alaçam’›n merkezindeki
Anadolu Beyler Beyi Sadi Bey Camisi’nin d›fl cephesi mozaik ile
kaplanm›fl. Bu nedenle tarihi eser
oldu€u d›flar›dan bak›ld›€›nda anlafl›lm›yor ne yaz›k ki. Camiyi geçtikten sonra sa€daki alan geleneksel ilçe alan› özelli€ini tafl›yor.
Alan›n güney ucunda bir Atatürk
Heykeli yer al›yor. Bu alan ayn› zamanda il ve ilçelere hizmet veren
bir garaj. Bat› taraf›nda ise 2 katl›
binalar›n alt›ndaki dükkanlarda
al›flverifl canl›l›€› yaflan›yor.
Alaçam Meydan›
Sadi Bey Camii
Geyikkoflan mesiresi
Boyu 2.5 m.yi aflm›fl çamlarla düzenlenmifl refüjlü yoldan giriliyor
Alaçam’a. Yolun deniz taraf› Geyikkoflan Mesiresi.
Temiz kumsal›, ç›nar, kavak ve taflan a€açlar›ndan oluflan güzel korulu€u ile tam bir dinlenme yeri.
Geyikkoflan H›d›rellez fienlikleri
Belediye’ye ait Geyikkoflan Motel
Alaçam
Kamp yapmak isteyenler de düflünülmüfl, bir kamping alan› var burada. Alaçam Geyikkoflan Ö€retmenevi ise tam denizin kenar›nda
yer al›yor.
Ö€retmen evi günübirlik misafirlere de hizmet veriyor. Hem restoran hem de plaj›ndan faydalanmak
isteyenlere de aç›k.
Tütün kurutma tablas›
Alaçam geyikkoflan sahili
Geçim kaynaklar›:
Tar›m ve bal›kç›l›k
Alaçaml›lar hem tar›m yap›yor,
hem de bal›kç›l›k. Çiftçiler a€›rl›kl›
olarak tütün, bu€day, f›nd›k, arpa
ve çavdar yetifltiriyor. Sebze ve
meyvenin ise her çeflidi üretiliyor.
Topra€› verimli, iklim de ekime dikime elveriflli.
Bal›kç›l›k da ekonomilerinde
107
önemli yer tutuyor.
Bal›k pek bol. Hamsi, istavrit, palamut, lüfer, kefal, barbunya, mezgit
ve kalkan bal›klar›n› avl›yor Alaçaml› bal›kç›lar.
Sivil Mimari
‹ki katl›, zemin kat› genellikle tafl,
üst kat› ahflap olan eski evlerin bir
bölümü hâlâ ayakta.
Genellikle büyük bahçelerin içinde
yer alan cumbal› bu zarif evler
gelecekte butik otel olarak, turizm
sektörüne hizmet verebilirler.
Alaçam
Horon ve Rumeli oyunlar›
108
Alaçam ilçe merkezinde yaflayan
halk›n büyük bölümü mübadil olAlaçam mimarisinin güzel bir örne€i
du€undan dü€ünlerde genellikle
Zigofl, Debreli Hasan, Vardar Ovas›, Topal A€a adl› Rumeli oyunlar›
a€›rl›k kazan›yor.
El sanatlar›
Ellerindeki en bol malzeme a€aç,
saz ve yün olunca Alaçaml›lar kilim
dokumac›l›€›, has›r örücülü€ü,
a€aç ifllerinde ustalaflm›fllar.
Alaçam dü€ünleri
Toplumumuzun her kesiminde,
dü€ünlere verilen de€er ve önem,
yeni bir ailenin kurulmas›na iliflkin
ritüeller son derece renkli.
Dü€ün gelenekleri
Dünürlük, bafll›k paras›, niflan, gelin görme, dü€ün, güvey çimdirme
(Hamam günü) k›z evi dü€ünü,
sosyal olaylar.
Burada sadece ismini verdi€imiz
adetler, de€iflen yaflam koflullar›
nedeniyle giderek unutuluyor, bugün ne yaz›k ki pek az› halk taraf›ndan uygulan›yor.
Güvey Çimdirme (Hamam Günü),
flimdilerde yerini damat t›rafl›na
b›rakt›.
Alaçam Mutfa€›
Tavuk eti ile yap›lan Herse, özellikle Çerkez köylerinde yap›lan Alufl yemekleri; çi€ k›ymadan içine
baharat kat›larak yap›lan
kapakl› pidesi, Palamut
bal›€›ndan yap›lan palamut dolmas›n›n tad›na doyum olmuyor.
Bahar aylar›nda yap›lan
koyun peyniri de çok lezzetli.
Alaçam
duvak, dü€ün sonras› ve dü€ün
k›yafetleri ile yaflanmas› gereken
109
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
AMASYA
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
Bafra
CAN‹K TEKKEKÖY
ASARCIK
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
ORDU
Bafra
112
BAFRA
Bafra, ilçeden görünüflü
Alaçam’dan do€uya do€ru ilerlediği
nizde, Bafra’ya ulafl›yorsunuz.
Samsun’a 51 km mesafede olan
Bafra, kuzeyden Karadeniz’e aç›l›yor, güneyinde Kavak yer al›yor. K›z›l›rmak deltas›n› kaplayan ve tamamen K›z›l›rmak taraf›ndan oluflturulan Bafra ovas›, güneyindeki Canik Da€lar›’n›n uzant›s› olan, 1225
m. yükseklikteki Nebiyan Dağı ile
çevrili.
yor. Burada Eski Tunç Çağı (MÖ
3000-2000) ve Erken Hitit (MÖ
1800-1700) dönemi kültürlerinin
izlerini tafl›yan çok say›da eser ve
kal›nt› bulunmufl. MÖ 670 y›llar›nda Paflagonlar›n da K›z›l›rmak
vadisinde yaflad›klar› biliniyor.
MÖ 6. yy.da Lidyal›lar›n eline geçen bölgeyi MÖ 546’da Persler
istila etmifl. ‹kiztepe’de Helenistik döneme (MÖ 330-30) ait bir
an›t mezar da bulunuyor. Bu bölge MÖ 47'de önce Roma, sonra
da Bizans egemenli€ine girmifl.
1071 Malazgirt Savafl›’ndan sonra Selçuklular›n eline geçen Bafra'ya 1214 y›l›nda Anadolu Selçuklu Hükümdar› ‹zzettin Keykavus, Türkmen afliretlerini yerlefltirmifl. Selçuklu ‹mparatorlu€u’nun y›k›lmas› ve Türk beyliklerinin kurulmaya bafllamas›na,
1243'de bafllayan Mo€ol istilalar›
neden olmufl. ‹flte bu dönemde
bölgede küçük bir Selçuklu Beyliği olan Bafra Beyliği kurulmufl.
1460'da ise Bafra Osmanl› hakimiyetine girmifl. Bafra ilçesi, Os-
Bafra'n›n tarihi
MÖ 4000 y›llar›na
uzan›yor
‹kiztepe ören yerinde yap›lan
kazılarda Kalkolitik dönemden,
MÖ 4300 y›llar›ndan MÖ 1700
y›llar›na kadar, 2600 y›l boyunca
yerleflimin sürekliliği ortaya ç›k›Bafra kimlik kart›
Toplam Nüfus:
145.393
Yüzölçümü
1.413 km2
Bafra Kaymakaml›€›
543 10 01
Bafra Belediyesi
543 23 20
Bafira’n›n zaman içinde Bafra‘ya
dönüfltü€ü san›l›yor.
Bafira’dan Bafra’ya
Fenikeliler döneminde, K›z›l›rmak’›n
denize aç›ld›ğı yerde ticaret gemilerinin yanaflt›ğı koylara kurulan, ticaret evlerine, Bafira deniliyormufl.
Evliya Çelebi’nin Bafras›
Evliya Çelebi yazd›€› ünlü "Seyahatname"sinde o günün
Bafra's› ile ilgili olarak, k›sa da olsa, aynen flunlar kaydedilmifl; "Evsaf-› Bafra, Canik Sancağı halinde subafl›l›kt›r. 150 akçal› mamur ve kural› bir kazad›r. Bafll›ca bir
serdar› vard›r. Samsun'un cenubi garbisinde ve bir merhale mesafede vakidir. Karadeniz'le Bafra'n›n aras› iki
fersaht›r. K›z›l›rmak (Güney abad) nahiyesinden biri gelip Bafra'n›n garb taraf›ndan geçer. Bafra kurbünde, bu
nehrün üzerine çam direkliriyli-e bir cisr-i azim bina edilmifltir ki, kavsi kuzeh gibi manazara-i ibret mümundur.
Bafra'n›n iki camii, iki hamam› ve bir fluk-i muhtasar› vard›r. Haneleri serapa ahflapt›r. Oradan Samsun'a vard›k."
Bafra
manl› ‹mparatorlu€u devrinde
(Tanzimat’tan sonra) Trabzon iline ba€l›, Canik Sanca€›’na ait bir
kaza.
Salname kay›tlar›na göre 1854
y›l› sonlar›nda kaza merkezi oldu€u anlafl›l›yor.
113
Bafra
114
Gazipafla’da eski bir rum evi
Efraima€a Kona€›
Hititler’den kalan miras
Bafra’n›n merkezine
girerken
MÖ 2 bin’de Anadolu’da hüküm
sürmüfl olan Hititler, K›z›l›rmak’›n
genifl k›vr›m› içinde kurulmufl, Hattuflafl'› (Bo€azköy'ü) baflkent yapm›fl bir kavim. Hititler’i Karadeniz’e ba€layan karayolu, Havza Il›ca - Demiryurt - Çak›ralan ve Kap›kaya üzerinden Bafra' ya, buradan da sahile ulafl›yor. Kayseri Kültepe ve Çorum - Bo€azköy 'de
yap›lan arkeolojik kaz› çal›flmalar›ndan edinilen bilgiler do€rultusunda, Karadeniz k›y›s›nda Zalpuva (Zalpa) adl› kentin varl›€›ndan
haberdar oluyoruz.
Bafra Cumhuriyet Meydan›
Bafra’ya giren yol çok güzel düzenlenmifl. Çiçekler ve aral›klarla dikilmifl çamlar insan›n içini aç›yor. Hafif rampadan aflağı inerken her iki
tarafta da evler s›klafl›yor.
Bafra’n›n girifli insanda geliflmifl bir
yere geldi€iniz hissini veriyor hemen. Bafra’da ekonominin lokomotifi tar›m. Baflta tütün olmak üzere
sebze ve meyvecilik çok geliflmifl.
Bafra Samsun’un en
geliflmifl ilçelerinden
birisi
En hareketli yeri Cumhuriyet Meydan›. Meydan›n ortas›ndaki süs
havuzunu çevreleyen park ve etraf›ndaki al›flverifl merkezi gün boyunca c›v›l c›v›l.
Havuzun tam karfl›s›nda Atatürk
heykeli yer al›yor. Özellikle Gazipafla ve Büyük Cami mahallelerinde
bir çok eski ev hala ayakta. Bu evler genellikle iki katl›, tafl yap›lar.
Bir bölümü de ahflap. Bafral›lar
yaz tatili için 19 May›s ve Yaka-
Ara sokaklarda yürürken bir tütüncü dükkan› ç›kt› karfl›m›za. Dar ve uzun bir dükkan. Yan yana dizilmifl alt› yedi çuval içinde çeflit çeflit tütünler. Nas›l bir tütün tercih
ediyorsan›z, size uygun
olan›n› tavsiye ediyor
dükkan›n sahibi. Pipoluk
tütün ayr›, sert içimli
olan› ayr›. Dükkan›n sahibi de yapt›ğı ifli belli ki
çok seviyor. Al›flverifl etmek isteyenler küçücük
dükkan›n önündeki kald›r›m› kaplam›flt›. Yolunuz düflerse, tütün almasan›z bile sohbet için
mutlaka u€raman›z› öneririz.
Bafra
Bafra’da tütün dükkan›
115
kent’i tercih ediyor.
Günübirlik gezi için "Kolay" beldesine gidiyorlar. Baraj kenar›nda
piknik yap›p, bal›k tutuyorlar.
K›rm›z› lahana, karpuz, kavun, lahana, çeltik yetifltiriliyor.
Virginia tütünü de ekiyorlar. Virginia büyük yaprakl› ve sulanan bir
tütün cinsi. Türk tütünü ise daha
küçük yaprakl› ve sulanm›yor.
‹kiztepe Anadolu
uygarl›€›na ›fl›k tutuyor
K›z›l›rmak a€z› ve çevresi, MÖ
5000 y›llar›ndan günümüze uzanan 7000 y›ll›k büyük bir kültüre
sahip. Bu uzun süreçte burada
yerleflen çeflitli kültürlere ev sahipliği yapm›fl. 1974 y›l›ndan itibaren bu bölgede yap›lan kaz›larda ‹kiztepe ören yeri ile 57 höyük, 6
yerleflim yeri, 25 antik ça€ ve hemen sonras›na ait kal›nt›, 48 tümülüs, 5 kaya mezar›, 3 mezarl›k, 1
kale, 1 hamam, 1 köprü bulunmufl.
Anadolu’da bulunan en
büyük mezar
‹kiztepe ören yerindeki en yüksek
tepede MÖ 2300 - 2100 y›llar›na
ait mezarl›ktan ç›kar›lan toplam
690 iskelet üzerinde antropolojik
araflt›rmalar yap›lm›fl, iskeletlerin
ölüm yafllar› ve cinsiyetleri belirlenmifl.
Bafra
Kafatası Ameliyatlar›
116
Mezarlardan ç›kar›lan iskeletlerden sekizinde, bu dönemde bilinçli kafatası ameliyatlar› yap›ld›€›na
dair izler belirlenmifl.
Ameliyat yap›lanlardan baz›lar›n›n
hemen sonra öldü€ü; baz›lar›n›n ise
10 y›la varan sürelerde yaflamlar›n›
sürdürdükleri anlafl›lm›fl. ‹kiztepe
ören yerindeki bu en yüksek tepede
yap›lan kaz›larda Helenistik ça€a
(MÖ 330 - 30) tarihlenen bir an›t
mezar ortaya ç›kar›lm›flt›r. Kesme
tafltan infla edilmifl olan tümülüs
an›t mezar›, biri büyük, biri küçük iki
mezar odas› ile tonozlu giriflinde
uzunlu€u 9 m.yi bulan bir girifl koridorundan olufluyor.
‹kiztepe’de yap›lan kaz›lar sonucu
insanlar›n ahflap evlerde oturduklar›, hayvanc›l›k, avc›l›k ve bal›kç›l›k yapt›klar› da saptanm›fl.
Madencili€in
Anadolu’daki geliflimi
Kaz›larda ç›kan silah, alet, tak›,
semboller, f›r›nlar, tafl kal›plar,
‹kiztepe halk›n›n Anadolu madencilik sanat›n›n gelifliminde büyük
rol oynad›klar›n› gösteriyor. Madeni eflyalarda, bak›r›n arsenikle kar›fl›m›n› kullanm›fllar.
Bak›r› Merzifon yöresinden, arseniği Gümüflhac›köy civar›ndan elde ettikleri anlafl›l›yor. Arsenikli
bak›rdan yap›lm›fl binin üzerindeki
eser, Anadolu’nun en eski ve
önemli koleksiyonlar›ndan biri.
Höyük ve Tümülüsler
Bir çok uygarl›€›n izlerini
tafl›yan çok say›da höyük
ve tümülüs bulunuyor bu
yörede. Bunlar›n bir bölümünde kaz› çal›flmalar›
yap›lm›fl, ama bir ço€unda henüz araflt›rma çal›flmalar› bafllamam›fl. Bafra çevresinde bilinen belli
bafll› höyük ve tümülüsler; Böğürtlen Höyüğü, Elmal›k
Tepe höyüğü, Hac›baba Tepesi höyüğü, Kat›rdam›
höyüğü, Kelbefl Tepe höyüğü, Tepecik höyüğü, Tepe Tarla höyüğü, Tedigün Tepe höyüğü, Zahna höyüğü, Külcüler Tepesi, Hac›baba Tepesi, Tepe Mevkii, Som Tepe,
Sorgunlu Tepe, Özü Büyük, Aflağ› Tepe, Tingiller Tepesi.
‹kiztepe ören yeri
‹kiztepe, Anadolu’daki en büyük mezar
Zamanla de€iflen
co€rafya
‹kiztepe, K›z›l›rmak’›n denize döküldü€ü yerde, nehrin bat›s›nda kurulmufl. K›z›l›rmak Nehri’nin Bafra deltas›n› oluflturmas›yla birlikte, ‹kiztepe flimdi Karadeniz’den 7 km, nehirden ise 2 km daha içeride.
Derbent Baraj›
Derbent Baraj›’na gitmek için Çetinkaya Köprüsü’nden geçip, "Kolay"
yoluna sap›l›yor. Sapaktan itibaren
yaklafl›k 35 km’lik bir mesafe var
Bafra
‹kiztepe ören yeri, Kültür Bakanl›€›’nca I.derece "Arkeolojik Sit Alan›" olarak tescil edilmifl ve kamulaflt›r›lm›fl. Kaz›larda ç›kan piflmifl
topraktan yap›lm›fl, dokuma tezgahlar›nda kullan›lan a€›rşaklar
burada dokumac›l›€›n da yap›ld›€›n› gösteriyor.
‹kiztepe’de ç›kart›lm›fl olan 6000
civar›ndaki piflmifl toprak, kemik,
boynuz, tafl ve madenden oluflan
tarihi eserleri Samsun Arkeoloji
Müzesi’nde görebilirsiniz.
An›t mezar, asl›na uygun olarak
düzenlenmifl ve ziyarete aç›k.
117
Bafra
Kolay, Derbend baraj gölü ve baraj›
118
Asar Kale’ye ulaflmak için. Da€lar›n
tepesine kadar tar›m yap›l›yor. Bu
da bir anlamda ormanl›k arazinin
yok oluflu demek. Yeni su kanallar›
yol boyunca sizi takip ediyor.
K›z›l›rmak solunuzda, baraja yaklaflt›€›n›z› müjdeliyor. Aman dikkat!!!
Yol boyunca karfl›dan karfl›ya geçen
kaplumba€alarla karfl›laflabilirsiniz.
Yol boyunca geliflimini sürdüren organik m›s›rlar efllik ediyor size. Ve
Derbent Baraj› karfl›m›zda. Baraj gölünün çevresi de tar›m arazi olarak
Baraj gölünde dalyanlar
de€erlendiriliyor. Baraj gölünün iki
taraf›nda dik yarlara oyulmufl kaya
mezarlar› insanda hayranl›k uyand›r›yor.
Kolay
Derbent’te dalyanlar kurulmufl, bal›k yetifltiriliyor. Baraj›n kenar›ndan
ilerleyip düzlü€e geldi€imizde Kolay
Beldesi’ne var›yorsunuz. Her y›l
Asar Kale girifli sağlayan gizli geçit
150 metre aral›kla yap›lm›fl iki cami
dikkatimizi çekiyor.
Yolun sa€›nda ve K›z›l›rmak’›n di€er
k›y›s›nda sarp kayalara oyulmufl
mezarlar son derece estetik tasar›mlara sahipler.
Neyzen Tevfik fienlikleri düzenleniyor burada.
Bir de tesis yap›lm›fl gölün kenar›nda. Alabal›k yemek istiyorsan›z buradaki restoranlarda her zaman taze ve lezzetli alabal›k yeme flans›na
sahipsiniz. Yolda ilerlerken en fazla
Kolay Mevki’ndeki kaya mezarlar›
Asar Kale
Asar Kale, dev bir kaya kütlesinin
üzerine oturtulmufl bir yap›. Gizli
geçitten yukarı çıkışı sağlayan
merdivenler etap etap sizi yukarıya
çıkarıyor. Paflagonya, Kayamezarlar› - Akalan fielaleleri - Macera turizmi.
Zalpa (Zalpuva)
MÖ 2. binde ‹ç Anadolu'da hüküm süren Hititlerin, baflkentleri Hattuflafl ve Kanefl'ten sonra üçüncü büyük flehri.
Hitit (Er-Hitit) devrine ait çivi yaz›l› bir metinde K›z›l›rmak'la Karadeniz'in bulufltu€u çevrede Zalpa'dan bahsediliyor.
Bölgede toprak-üstü incelemeler yap›lm›fl, bu flehrin ‹kiztepe Köyü’nde bulunan ve 4 tepeden oluflan höyük yerleflmesi olabileceği bulgular› a€›rl›k kazanm›fl.
‹kiztepe'nin meflhur Zalpa kenti oldu€una dair, söz konusu
metnin d›fl›nda henüz kesinlik kazand›racak bir bulgu yok.
Bafra
Asar Kale yak›ndan görünüfl
119
Bafra merkezinde
Büyük Cami (Cami-i Kebir)
Bafra
Evliya Çelebi, 300 y›l önce yazd›ğı
meflhur Seyahatname'sinde ilçenin en eski tarihi eserlerinden biri
olan Büyük Cami (Cami-i Kebir)’den de bahsediyor. ‹sfendiyaro€ullar›'na mensup Bafra Beyi
Emir Mirza taraf›ndan, merkezde
toplanan halk›n ibadet edebilmesi
için yapt›r›lm›fl, ahflap bir cami.
Bugünkü caminin ise, üzerindeki
kitabede 1670 y›l›nda Osmanl›
Devlet adam› Köprülü Mehmet Pafla'n›n k›z› Ayfle Hatun taraf›ndan
yapt›r›ld›ğı belirtilmifl.
120
Cami-i Kebir
Tayyar Pafla taraf›ndan 1801-02
y›l›nda yapt›r›lm›fl. Son y›llarda camiye bir de ek ibadet yeri aç›lm›fl.
Eski özelliklerini koruyan tek flerefeli minaresi var. Duvarlardaki orijinal bezemeleri ortaya ç›karmak
ve korumak amac›yla yeni bir restorasyon çal›flmas› yap›lmas›na karar verilmifl.
ve ç›k›fllar› olan üç aç›k arastal› bir
yap›. Bugün halen Bedesten, kuyumcu, saatçi, bal›kç›, kasap ve
benzeri dükkanlar›n hizmet verdiği
kapal› çarfl› kimli€ini koruyor.
Osmanl› döneminde ve Cumhuriyet
kurulduktan sonra, 1960'l› y›llar›n
bafl›na kadar çeflmelerin büyük
önemi vard›. Halk suyu çeflmelerden sa€lard›. O dönemden kalan
çeflmeler: Ali Bey Çeflmesi, Mescit
Çeflmesi, Taçl› Çeflme, Tafll› Çeflme ve Aynal› Çeflme’dir.
Bedesten
Merkez Tayyar Pafla Cami içi
Merkez Tayyar Pafla
Camii
Hac›nabi Mahallesi Tekel Caddesi
üzerindeki, 17. yy.da infla edilen
Bedesten, do€u-bat› yönünde girifl
Tevfik Kolayl›’y›
tan›r m›s›n›z?
Türkiye’nin önemli flairlerinden biri olan Neyzen
Tevfik’in as›l ad› Tevfik
Kolayl›. Neyzen’in babas›
Bafra’n›n Kolay beldesi
do€umlu. Aile, soyad› kanunuyla "Kolayl›" soyad›n›
alm›fl.
Bafra’n›n en eski
çeflmesi: Alibey Çeflmesi
Mescid Çeflmesi
1751’de yap›lan ve yak›n dönemde
restore edilen Alibey Çeflmesi,
Cumhuriyet Meydan›’ndaki Kaymakaml›k binas›na ait bahçenin yan›nda yer al›yor. Çeflmenin iki taraf›nda
birer de kitabe var.
Tafll› Çeflme
1778 y›l›nda, Sahib-ül Hayrat Kad›
Ali Efendi taraf›ndan yapt›r›lan çeflme, Tekel Caddesi, Alaçam Caddesi
ve Bulvar yolunun kesifltiği yerde.
Bafral›lar, buradan su içenlerin Bafra’dan ayr›lamayaca€›na inan›yorlar.
Hüseyin Bey Çeflmesi
Cumhuriyet Caddesi’nin ortas›nda
yer alan Hüseyin Bey Çeflmesi
son derece zarif bir yap›.
Alt›gen planl›, köflelerde burmal›
sütunceleri, 6 yüzünde de üzeri
bitki motifleri ile süslü zarf fleklinde nifller var.
‹ki yüzünde yer alan kitabelerde
ise "Bafra Eflraf›ndan Kazan Hac›
Abdurrahman A€an›n mahdumu
merhum Hüseyin Beyin eseri.
(1909 m.) ve Maflallah (1908
m.)" yaz›lm›fl.
Ali Bey çeflmesi
Hac› ‹zzet A€a Soka€›’n›n bafl›nda
yer alan çeflmenin üzerindeki yaz›dan, Bafra Ayan› Haznedar - Zade
Necabetlü Hamdi Efendi taraf›ndan
1840 y›llar›nda yapt›r›ld›ğı anlafl›l›yor.
Emir Mirza Bey Türbesi
Bafra'ya 5 km uzakl›ktaki Türbe Köyü’nde yer alan Emir Mirza Bey Türbesi bir aile kabristanl›ğı görünüflünde. Yaklafl›k 600 sene önce zaman›n Bafra Beyi, Emir-Mirza Bey taraf›ndan yapt›r›lm›fl.
Bina, moloz tafl›ndan harçla yap›lm›fl, üzeri çad›r gibi sivri bir kubbe
ile örtülü.
Kap›n›n üzerindeki kitabeden 1381
y›l›nda yap›ld›ğı ve burada yatanlar›n veba hastal›€›ndan öldükleri belirtilmifl. Türbe a€açlar›n aras›nda
saklanm›fl hissi veriyor insana.
‹çi defineciler taraf›ndan talan edilmifl ne yaz›k ki. Restore edilmeyi
bekliyor sessizce.
Hüseyin Bey çeflmesi
Bafra
Kad› Çeflmesi
1840 y›l›nda Bafra Ayan› HaznedarZade Necebetlü Hamdi Beyefendi
taraf›ndan yapt›r›lm›fl.
121
dan restore edilmifl. ‹çi tavana kadar
çini ile kapl›.
Emir Efendi’nin sandukas› türbenin
tam ortas›nda yer al›yor. Günün hangi saatinde ziyaret ederseniz edin,
içeride dua eden birini görme flans›n›z çok yüksek.
H›z›r Bey Türbesi
Bafra
Emir Mirza Bey Türbesi
Emir Efendi Türbesi
Oldukça eskiye tarihlenen bir türbe.
1995 y›l›nda Bafra Belediyesi taraf›n-
Bafra'ya 2 km uzakl›kta bulunan Çetinkaya beldesinin güneybat›s›nda
kalan Kümbet Tepe’de.
Bu nedenle Kümbet Dede olarak
da an›l›yor. Türbede, eski Bafra
Beylerinden Candaro€lu ‹sfendiyar Bey'in o€ullar›ndan H›z›r Bey
yat›yor.
Yapım yılı 1411 - 20
122
Hamam Kültürü
Eskiden evlerde banyo olmazd›. Ancak çok varl›kl›
kimselerin evlerinde hamam bulunurdu. Bafra’n›n
köklü ailelerinden Hac›kabafllar›n evlerinin hemen
bitifli€inde üç kurnal› ve alttan s›cak su ile ›s›t›lan
kubbeli büyük bir hamam oldu€u biliniyor.
Evlerdeki hamamlar genellikle bacal› odalardaki
yüklük dolaplar›n›n içi idi. Soban›n üzerinde bir
gü€ümde su kaynar, yüklükteki so€uk su ile
›l›flt›r›larak yıkanılırdı.
Evinde banyosu olanlar bile haftada en az bir kez
hamama giderlerdi. Göbek tafl›nda oturulur,
terlenir ve ard›ndan tellaklar keseye bafllarlard›.
kesenin ard›ndan liflenilir ve tellak “havluuu” diye
ba€›r›nca y›kanma fasl› biterdi.
Getirilen havlulara sar›nan müflteriler giyinme
yerinde bir süre dinlendirilir, bu arada kendilerine
kahve ikram edilirdi.
Hamamlar en çok cuma sabahlar› kalabal›k olurdu.
Zamanla her eve banyo yap›lmaya bafllan›nca
hamamc›l›k mesle€i de törensel yanlar›n› unutmaya
bafllad›.
fiifa Hamam› (Eski Hamam)
Üç yüz y›l önce yap›lm›fl, kubbeli,
tipik bir hamam. Yukar›dan bak›ld›€›nda, günefl ›fl›€›n›n girmesi
için yap›lan gözler, t›pk› ay yüzeyini kaplayan kraterlerin görünümünü and›r›yor.
Pek genifl olmamakla beraber zaman›n en büyük hamamlar›ndan
birisi. ‹çinde ayr›ca eski zamanlara ait bir mezar bulunuyor.
fiifa hamam› zamana direnmifl
ama kubbesinin tam ortas›ndaki
akasya a€ac› restorasyon zaman›n›n geldi€ini hat›rlat›yor.
Emir Efendi Türbesi
K›z›l›rmak üzerinde karfl›dan karfl›ya geçifl 1937'den önce, 650 m
uzunlu€undaki ahflap bir köprü ile
sa€lan›yormufl.
Dönemin Ulaflt›rma Bakan› Ali Çetinkaya’n›n katk›lar›yla, 1937 y›l›nda infla edilen 7 kemerli, 250 m
uzunlu€undaki köprü Cumhuriyet’in ilk ve büyük eserlerinden biri, ad›n› da dönemin Ulaflt›rma Bakan›’n›n ad›ndan alm›fl.
Çetinkaya Köprüsü
Bafra
Çetinkaya Köprüsü
123
Bafra’da evlenen her çift
mutlaka Çetinkaya
Köprüsü’nden geçiyor
Bugün hâlâ yeni evlenen çiftler,
u€ursuzluklar› bertaraf etmek için
Çetinkaya Köprüsü’nden yürüyerek
geçip, K›z›l›rmak’a tafl at›yor.
Sünnet çocuklar› da.
Bafra’n›n Hamamlar›
Bafra
Bafra’da üç tane hamam vard›r;
Paflflaa Hamam› Cumhuriyet meydan›nda Ziraat Bankas›’n›n
oldu€u yerde. Tayyar Pafla yapt›rm›fl. Bu hamam›n iflletmesini yapan kifli Kötenin Ahmet Day› olarak tan›nd›ğı
için o y›llarda bu hamam›n ad› Kötenin Hamam› olarak
bilinirmifl. Elektrik fabrikas›n›n karfl›s›nda olan Eski Hamam, asl›nda Avukat Mahmut Nedim’in mülküdür ve bu
hamam›n iflletmecisi ise Boyabattan Bafraya yerleflmifl
olan Emin day› ile kardefli foto Nihat beylermifl.
Üçüncü hamam ise Büyükcami’deki Uzun Hamam. Bu hamam› ise Toduklar iflletirmifl. Bu hamam›n ad› 50 y›l öncesinde Han Hamam›, flimdi kimse bu ismi bilmiyor.
124
Bafra’n›n can suyu
K›z›l›rmak
Sivas K›z›l Da€’dan do€an ve Orta
Anadolu'dan k›vr›larak Karadeniz’e
ulaflan K›z›l›rmak, Bafra’n›n tam ortas›ndan geçerek denize dökülüyor.
Bafra’n›n can suyu K›z›l›rmak'›n
uzunlu€u 1151 km K›z›l›rmak’›n her
iki taraf›nda bir dizi göl oluflmufl. Do€udaki bal›k göllerinin çevresi ise genellikle sazl›k ve batakl›k. Zaman zaman da ormanl›k alanlar yer al›yor.
Göllerin isimleri: Dutdibi, Liman, Hay›rl›, Çernek, Uzungöl, Tombulgöl, ‹ncegöl. Bat›s›ndaki göl ise Karabo€az.
K›z›l›rmak deltas› bal›k gölü
K›z›l›rmak Deltas›
Türkiye’nin en bereketli
alanlar›ndan biri
Türkiye'nin, Karadeniz sahilindeki
doğal özelliklerini koruyabilmiş en
büyük ve en önemli sulak alanı
olan Kızılırmak Deltası biyolojik
üretim yönünden bol gıda ihtiva
eden karakterde bir sulak alan
ekosistemidir.
Bafra'n›n do€usundan bat›s›na 60
km’lik bir k›y› fleridine sahip deltada, bal›k gölleri, k›y› kumullar›, çorak adalar, kuru ve su basar çay›rlar, sazl›klar, çamur düzlükleri ve tar›m alanlar› yer al›yor. K›z›l›rmak
Deltas›, kufl popülasyonu aç›s›ndan
son derece önemli bir yer. Deltan›n
K›z›l›rmak deltas› sazlar›ndan
Bal›k Gölleri
Türkiye’nin en lezzetli sazan bal›klar› K›z›l›rmak’›n do€usunda yer alan
33 bal›k gölünde yetifltiriliyor. Göllerden baz›lar›; Karabo€az Gölü, Bal›k
Gölü, Liman Gölü, Dutdibi Gölü,
Bafra’n›n güneyli
rüzgâr›: Da€yeli
Da€yeli, Bafral›lar›n gü ney ve güney bat›dan esen
rüzgara verdikleri isim.
Bafra’da nem oran› çevre
ilçelere oranla daha az.
Havan›n rutubetini, bu kuru ve s›cak rüzgarlar azalt›yor. Yaz mevsiminde ise
Bafra’y›, kuzeydo€u ve ku zeybat›dan esen poyraz serinletiyor.
Uzungöl, Hay›rl› Göl, ‹nce Göl, Çernek Gölü, Tombul Göl. Bölge, ülkemizin en önemli sulak alan eko-sistemlerinden birini oluflturuyor, bu
nedenle eko-turizm aç›s›ndan önem li. Çevresi sazl›k ve batakl›k olan yö- 125
rede, kufl gözlemcileri dört mevsim
burada araflt›rma yap›yorlar.
Bafra
sahili, denize girmek ve güneflten
yararlanmak isteyeler için ideal.
Bu yörede en çok tahıl grubu ve
sanayi ürünleri olarak; buğday,
çeltik, şeker pancarı, mısır ve
tütün, yazlık sebze olarak;
domates, biber, patlıcan, kavun ve
karpuz, kış sebzesi olarak ise;
lahana, karnabahar ve ıspanak
yetiştirilmektedir.
‹ç pazara bal›k ve yurt
d›fl›na kerevit sat›yorlar
Bafra’da balık göllerinde tutulan
sazan, yayın balığı, levrek ve sudak
balıkları iç pazara veriliyor.
1985’ten beri yetiştirilen kerevit ve
kara salyangozu ise yurt dışına
ihraç ediliyor
Bafra
Kızılırmak Deltası Kuş Cenneti
126
Bir 'Kuş Cenneti" olan belde, Kızılırmak Deltası'nın, Karadeniz
sahilinde tabii özelliklerini koruyabilmiş en büyük sulak alanı. Deniz,
ırmak, göl, kumul, sazlık, bataklık, orman ve
tarım alanları gibi hayat ortamlarının
sağlıklı bir ekosistem içinde bir arada
bulunmaları "Bafra Kuş Cenneti" ne
biyolojik bakımdan zenginlik ve çeşitlilik
sağlıyor. Türkiye’de bulunan 420 kuş
türünden, deltada bu güne kadar 340 kuş
türü saptanmış ve bu türlerin 140 adedi bu
alanda üremelerini gerçekleştiriyor. Tüm
dünyada nesli tehlike altında olan 24 kuş
türünden, 15 adedi deltada tespit edilmiş.
Bunlardan Büyük Deniz Düdükçünü,
Kuzey incikuşu, Küçük Kirazkuşu ve Ak Kirazkuşu son 20 yıldır sadece
Kızılırmak Deltası 'nda görülüyor Nesli tehlikede olup "Bafra Kuş
Cenneti"nde görülen diğer kuş türlerinden bazıları; Tepeli Pelikan,
Cüce Karabatak, Alboyunlu Kaz, Dikkuyruk, Şah Kartal, Deniz
Kartalı, Küçük Kerkenez, Tarda. Bunlar arasında Deniz Kartalı,
Tepeli Pelikan, Kara Leylek, Leylek, Turna, Balıkçıl, Ördek
Yağmurcan ve ötücü kuş Passeriformes da bulunuyor. 100.000 su
kuşunun barınması, deltanın besin maddesince ve fauna elemanlarınca
zenginliğinin en iyi göstergesi…
Kızılırmak Deltası Kuş Cenneti’nde, 1 adet Ziyaretçi Merkezi, 1
adet Yönetim Merkezi ve 2 adet Kuş Gözlem Kulesi bulunmaktadır.
Deltayı gezi amacıyla ziyaret eden kişilerin; delta hakkında bilgi
edinmeleri için, Ziyaretçi Merkezii binasında Görüntü İzleme Merkezi,
Sergi Salonu, bölgeye has ürünlerin tanıtıldığı satış reyonu gibi
alanlar bulunmaktadır. Görüntü izleme merkezinde deltanın farklı
yerlerine yerleştirilen dört adet kamera ile alınan görüntüler
ziyaretçiler tarafından izlenebilmekte ve Kuş Gözlem kulelerinde,
meraklı kuş gözlemciler izleme yapabilmektedir.
Bafra
K›z›l›rmak Deltas› ve Kufl cenneti
127
Deltadan bal›kç› kay›klar›
Denizle kucaklaflan
Liman Gölü
Bafra
Liman Gölü, denize çok yak›n oldu€u için, özellikle rüzgarl› ve denizin
dalgal› oldu€u zamanlarda Karadeniz’le birlefliyor. Göl suyunun denizle kar›flmas›, deniz bal›klar›n›n da
gölde yaflamas›na olanak sa€l›yor.
Derbent Baraj Gölü’nde Gökkuflağı
Alabal›k Yetifltirme Çiftlikleri’nde
kültür bal›kç›l›ğı da yap›l›yor.
128
Göl turizmi: Alt›nkaya ve
Derbent Baraj Gölleri
Alt›nkaya Baraj›, fiahin Geçidi
K›z›l›rmak üzerine kurulan Alt›nkaya
ve Derbent barajlar›ndaki bal›k göllerinde olta bal›kç›l›ğı yap›l›yor. Bu göllerde sazan, kadife sazan›, akbal›k
(sudak), gökkuflağı alabal›€›, tatl› su
levre€i, yay›n, k›z›lkanat, kefal, sinece,
çörifl avlan›yor. Vaktiniz var ise befl dakika içerisinde (3,5 km) K›z›l›rmak’ta
fiahin Geçidi
Alt›nkaya Baraj Gölü’nün uzant›s›ndaki fiahin Geçidi bir do€a harikas›. ‹ki taraf› sarp kayal›k geçitte 3-4 arabal›k küçük bir feribotla
gezebiliyor. Kanyon boyunca k›vr›la k›vr›la ilerliyor feribot.
fiahin Geçidi afl›ld›ktan sonra göl
sizi Vezirköprü'nün eflsiz güzellikteki Kunduz Ormanlar› k›y›lar›na
götürüyor.
En çok hayranl›k uyand›ran fleylerden biri de sarp kayalara oyulmufl
merdivenler. Suyun derinli€inin 70
metre oldu€u düflünülürse, en az
Alt›nkaya baraj gölü
80 metreye kadar ç›k›yor bu merdivenler. Burada sazan, levrek ve yay›n bal›ğı avlan›yor. Feribotun bulundu€u k›y›ya inen tepede, çamlar›n
alt›nda çad›rla ya da karavanla
kamp da kuruluyor.
Bafra’da e€lenceler
Ramazan ay›n›n 14'ünü 15'ine ba€layan gece ilçede "Sele-Sepet fienlikleri" ad›nda flenlikler yap›l›yor. Sele-sepet gecesi büyüklerle küçüklerin bir
arada e€lendiği bir flenlik. E€lence
için bir gün önceden haz›rl›klar yap›l› yor. Herkes çocu€una halk aras›nda
"sele-sepet" denilen fenerler al›yor.
Daha sonra gelecek küçük misafir ler için fleker, bozuk paralar veya
meyve bulunduruluyor. Sele-sepet
gecesi flenliklerle bafll›yor.
Baraj gölü k›y›s›nda lokantalar
Bafra
da avlanabilirsiniz. Her y›l Temmuz
ay›nda da olta bal›kç›l›ğı yar›flmas› yap›l›yor burada. Derbent Baraj
Gölü’nün kenar›nda dinlenmek isteyenler için bir de alabal›k tesisi var.
Göl safarileri ve olta bal›kç›l›ğı da yap›labiliyor.
129
Bafra
Mesirede flenlikler
130
Çocuklar evleri gezmeye bafll›yorlar.
Ev halk› da çocuklara ikramlarda
bulunuyor.
Tar›m fuar› da ayr› bir
flenlik
Her y›l Temmuz ay›nda tar›m fuar›
ve geleneksel kavun-karpuz yar›flmalar› düzenliyorlar.
7 May›s Gelene€i
Bafral›lar, 7 May›s sabah› k›rlara ve
mesirelere giderek gün boyu e€leniyor. O günün sabah› dilekte bulunarak
göle ye da akarsuya bir tafl atarlarsa,
dileklerinin olaca€›na inan›yorlar.
K›na Gelene€i
Dü€ünlerden bir gün önce, genelde
Mahalli El Sanat›: Zembil
1. Deltadan toplanan sazlar
Özellikle 20 y›l öncesine kadar Göltepe Köyü’nde yayg›n
olan ve ancak bugün unutulmaya yüz tutmufl mahalli bir
el sanat›. Zembil örücülü€ünde kullan›lan malzemeler;
saz bitkisi, kurutulmufl m›s›r koçan› yapraklar›, 50 cm
uzunlu€unda ortadan ikiye katlanm›fl ve i€ne vazifesi gö ren çelik tel, saz bitkisinden yap›lm›fl k›nd›ra, haz›r ku mafl boyas› veya tabii boyalar. Tabii boya, genellikle so€an veya yeflil ceviz kabuklar›n›n kaynat›lmas›yla elde
edilir.
Zembilin örülüflflüü
M›s›r koçan› yapraklar› ›slat›l›p, yumuflat›l›yor. Bir m›s›r
koçan› yapra€›, boyunca 3 eflit parçaya bölünüp, k›nd›ra
üzerine muntazam s›k›flt›r›larak sa€dan sola sar›l›yor, 810 cm. sar›ld›ktan sonra sar›lan k›s›m içe bükülüyor. ‹lk
örülen k›s›m ortadan sar›larak çevriliyor. ‹stenilen flekil de örülüyor. Koçan bittiği yerde i€ne ile dolan›yor. Boyanm›fl m›s›r koçan yapraklar›ndan aralara desen de ko nuluyor.
Bafra, pidesi, köftesi, nokulu ve kaymakl› lokumu
ile ünlüdür. Nokul, hamurun içine ceviz ve kuru
üzüm konularak yap›l›r.
Bir de bal-kaymak dondurmas› meflhur.
Günümüzde ne yaz›k ki
unu tul ma ya yüz tut mufl
olan Erik Yemeği nefis bir
ye mek. Ku rutul mufl as›l
karaca erik, kuflbafl› et tereyağı ile yap›lan Erik Yemeği ayn› zamanda midevi ve çok hafif.
Bafra
Bafra Tatlar›
131
Tütün toplayan köylü kad›n›
gece yap›l›r. O€lan taraf›n›n han›mlar› toplan›r, bir heybe içinde haz›rlad›klar› k›na ile k›z evine gider.
Yaln›z bu heybe içinde k›nadan baflka ana yollu€u elbise, un, ya€, pirinç, fleker, helva da vard›r.
Böylece k›na gecesi e€lenceleri de
bafllar. Tabaklar içinde mumlar yak› l›r. ‹çinde k›na bulunan tepsi gelinin
önüne getirilir. Önce sa€ aya€›n›n alt›na, sonra sol avuç içine k›na sürü lür.
Bu arada geline verilmek üzere orta da k›na tepsisinin içine para atarlar.
Ve yanan mumlar gelinin bafl›n›n
üzerinde ritmik hareketlerle gezdirildikten sonra mumlar söndürülür.
Kalan k›na di€er han›mlar taraf›n dan ellerine sürülür.
Mumlar yeniden yak›l›r. Tokmak da vulu vurmaya, zurna çalmaya bafl lar. S›ra olunur ve maniler eflli€inde
çeflitli oyunlar oynanmaya bafllan›r.
K›na gecesi
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
AMASYA
CAN‹K TEKKEKÖY
ASARCIK
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
19 May›s
ORDU
19 May›s
134
19 May›s, ilçeden görünüfl
19 MAYIS
Samsun - Sinop Karayolu’nda,
Bafra’dan do€uya do€ru yol ald›€›n›zda 19 May›s’a var›yorsunuz.
Samsun - 19 May›s aras› 33 km
20 km’lik kumsal sahil fleridiyle
Samsunlular›n sayfiye olarak be19 May›s kimlik kart›
Toplam Nüfus:
24.959
Yüzölçümü
362 km2
19 May›s Kaymakaml›€›
511 31 00
19 May›s Belediyesi
511 44 88
nimsedikleri 19 May›s’ta yaklafl›k
25.000 kifli yafl›yor. Burada düzenlenen flenlikler de ilçenin hareketlili€ini art›r›yor.
K›z›l›rmak Nehri’nin meydana getirdi€i deltan›n do€u ucunda yer
alan ilçe merkezi ova görünümünde. Yüzlerce çeflit kufl türünü bar›nd›ran bal›k gölleri de özel bir
atmosfer oluflturuyor.
Bölge halk›, 1877 - 78 y›llar›nda
Da€›stan ve Kafkasya'dan, 1905 y›l›nda Akdeniz ve Ege'den, 1912'de
Yugoslavya ve Yunanistan'dan gelen göçmenlerle zenginleflmifl.
boylar› buraya yerleflmifl ve Melik
Daniflment Gazi’nin kurdu€u beyli-
Tarihçesi
Yürükler beldesinde bulunan hamam›n ise Osmanlı dönemine ait oldu€u düflünülüyor. Malazgirt Savafl›’ndan (1071) sonra baz› Türkmen
İlk tunç çağına tarihlenen
beylik köyündeki höyük ile
Hızır İlyas Höyüğü ilçenin tarihi
MÖ 3000’e kadar çıkarmaktadır. Diğer tarihi yerler ise
Çetinlipınar
Köyü’ndeki
Köfteroğlu tümülüsü, dağ köyündeki tümülüs, Yörükler
Beldesi yakınındaki tümülüstür
19 May›s ilçeden görünüfl
19 May›s
19 May›s sahili
135
19 May›s
19 May›s Su Park›
136
€in hakimiyeti alt›na girmifl. Daniflmendliler, Bizansl›lar ve Anadolu
Selçuklular› aras›nda birkaç kez el
de€ifltiren yöre, Çelebi Mehmet döneminde, 1428’de Osmanl› topraklar›na kat›lm›fl. ‹lçenin ilk Türk ahalisi Orta Asya’dan göç eden Türkmenler. Daha sonra, 93 harbi
(1877 - 1878) s›ras›nda Kafkasya
ve Da€›stan’dan göç edenler yerleflmifl.
Yine Balkan Savafllar› sonunda Avrupa'dan gelen Osmanl› Türkleri,
1913 y›llar›nda ilçeye gelerek çevre
köylere yerleflmifl. Kurtulufl Savafl›
sonras›nda da Selanik’ten mübadele nedeniyle gelenler olmufl.
‹lçe merkezi
Atatürk heykeli ve belediye binas› karfl›l›yor sizi. 19 May›s Meydan›’ndaki
Saathane de eski ve son derece estetik çizgileri olan bir yap›. Sahile ulaflmak için belediye binas›n›n sa€›ndan
hemen sa€a bir U dönüflü yap›l›yor.
Yol genifl ama bozuk. Yaklafl›k bir km
kadar yol ald›ktan sonra sola sap›nca
Ball›ca Tekel Fabrikas› ç›k›yor karfl›n›za. Yol kendili€inden sahile, kumsala
ç›k›yor. Uçsuz bucaks›z bir kumsal ve
Karadeniz’in ç›lg›n dalgalar›. Hava
esintili oldu€unda bunalmadan günefllenmenin tad›n› ç›kar›yor insanlar.
Sahildeki 19 May›s Belediyesi’ne ait
su park› çocuklar›n e€lence oda€›.
Uzun ahflap bir iskelenin ucundaki
su kayd›ra€›ndan kayan çocuklar
havuza de€il denize dal›yorlar.
Geçmiflin izlerini Ahflap Cami, Yörükler Hamam› ve Tafl Köprü günümüze tafl›yor burada.
Ahflap Cami
Fatih Caddesi’ndeki cami, tamamen
ahflap malzeme ile yap›lm›fl. 19.
19 May›s Meydan›’nda Saathane
Yörükler Hamam›
Yörükler Beldesi’ndeki bal›k gölünün yak›n›nda yer al›yor.
Tafl Köprü
Yörükler - Kalaba Mahallesi’ndeki
köprü, 19. yy. Osmanl› eserlerinden.
Tafl malzeme ile yap›lm›fl. Tek kemerli olan köprünün ayaklar›n›n büyük bir k›sm› toprak alt›nda kalm›fl.
Nebiyan Ormanlar›
‹klimi göl ve denizin
etkisi alt›nda
Bu nedenle de k›fllar ›l›k ve ya€›fll›,
yazlar ise serin geçiyor. K›fl›n don
hemen hemen hiç yaflanm›yor. Ancak Nebiyan Da€› eteklerinde dört
mevsimin bütün özellikleri görülüyor. Fauna, çam ve köknar a€›rl›kl›.
19 May›s da€, deniz, göl ve orman›n bir arada oldu€u nadir yerlerden
biri. ‹lçe merkezinin kuzeyinde kalan topraklar K›z›l›rmak’›n olufltur-
19 May›s
yy.da yap›ld›€› san›l›yor. Son derece
sade bir mimariye sahip, hiçbir süslemesi bulunmuyor.
137
19 May›s
Yörükler Mevkii’ndeki Galeniç Orman›
138
du€u ovan›n bir bölümünü kapl›yor.
Nebyan Da€›’ndan ç›kan ve Kumca€›z-Engiz s›n›r›ndan Karadeniz’e dökülen Engiz Çay› suluyor.
tutuyor. Hem deniz hem göl bal›kç›l›€› yap›l›yor. Göl kenar›nda yaflayan
köylüler has›rc›l›k da yap›yor.
El dokumac›l›€› geliflmifl, özellikle kilim üretimi.
Ekonomik yelpazesi
oldukça genifl
Do€a çok bonkör
davranm›fl
19 May›s’ta baflta tar›m olmak üzere, hayvanc›l›k ve bal›kç›l›k da geliflmifl durumda. Tar›m ürünleri aras›nda f›nd›k, m›s›r, tütün önemli yer
19 May›s’›n en yüksek tepesindeki Nebyan Ormanlar› ve çevresi,
gezi ve mesire olarak ideal.
fienlikler genellikle burada düzen-
139
19 May›s
140
19 May›s
Nebiyan Ormanlar›
Yörükler Mevkii’nde günbat›m›
Kültürel zenginli€in
yans›mas›
‹lçe halk›, göçler sonucu gelen insanlardan olufltu€u için kültürel ö€eler de
çok çeflitli. Rumeli'den Kafkasya'dan,
Do€u Anadolu'dan, Do€u Karadeniz'den gelenler kendi türkülerini ve
oyunlar›n› yöreye tafl›m›fllar.
Leziz böreklerini
tatmadan dönmeyin
Yemek kültürü de oldukça
zengin. Keflkek, p›t›l ekme€i
meflhur. Balkanlardan gelenlerin börekleri ile etli pilav›,
oda s›cakl›€›nda kurutulmufl
et ve ci€er yemekleri, tarhana
çorbas›, özel f›r›nda piflirilmifl
somun ekmekleri ile günlük
piflirilen saç ekme€i yöre yemekleri aras›nda.
19 May›s
leniyor. Yörükler mevkiinde ise
bölgenin en temiz denizinde yüzebilirsiniz. Bal›k gölleri ve çevresindeki sazl›k ve batakl›k arazi, deltan›n sulak alanlar›n›n bir k›sm›n›
oluflturuyor. K›z›l›rmak Deltas› bar›nd›rd›€› kufl popülasyonu, ülkemize uluslararas› platformda
prestij sa€layaca€› gibi, do€a turizmi, çevre e€itimi, bilimsel araflt›rma alan›nda çok büyük bir potansiyel oluflturuyor.
141
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
AMASYA
CAN‹K TEKKEKÖY
ASARCIK
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
Tekkeköy
ORDU
Tekkeköy
144
Tekkeköy, ilçeden görünüfl
TEKKEKÖY
Samsun’un do€usunda, Samsun Trabzon Karayolu’nun 13. km’sinde, Karadeniz’e k›y›s› olan yeni
ilçelerden biri Tekkeköy. Do€usunda Çarflamba yer al›yor.
Samsun’dan Tekkeköy’e her an
araç bulunuyor. Tekkeköy’ün yaklafl›k nüfusu 49.000 ve bu nüfusun yar›s› merkezde, yar›s› da köyTekkeköy kimlik kart›
Toplam Nüfus:
49.462
Yüzölçümü
241 km2
Tekkeköy Kaymakaml›€›
256 04 65
Tekkeköy Belediyesi
256 03 24
lerde yafl›yor. ‹lçe topraklar›n›n üçte birini de Çarflamba ovas›n›n devam› oluflturuyor. Oldukça verimli
topraklar bunlar ve tütüncülükten,
m›s›r ve sebzecili€e kadar tar›m›n
her türü yap›l›yor.
Paleolitik dönemden,
Bizans ve Osmanl›’ya
uzanan süreçte
Tekkeköy ve civar›nda yap›lan araflt›rmalar, ilçenin tarih öncesi Paleolitik dönemden itibaren yerleflim
merkezi olarak kullan›ld›€›n› ortaya
koyuyor. Tekkeköy’ün hemen güneyinde yer alan bu yerleflim MÖ
400.000 - 10.000’lere dayan›yor.
Yap›lan araflt›rmalar sonucunda Hititlere ve Friglere ait bulgulara da
rastlanm›fl. Yöre MÖ 3. yy. ortalar›nda Pontus Devleti hakimiyetine
girmifl, daha sonra da s›ras›yla Roma, Bizans ve Anadolu Selçuklu
Devleti’nin eline geçmifl. Selçuklu-
Alt›nkaya Kilisesi
Tekkeköy
lar Anadolu’ya girdikten sonra, Bizans egemenli€inde olan bölgeyi
Türklefltirmek ve ‹slamiyeti yaymak
için Türk velisi fieyh Zeynüddin’i buraya göndermifl ve bir tekke kurdurmufllar. Tahminen 1250-1330 y›llar› aras›nda yaflayan fieyh Zeynüddin, kurdu€u tekkede ihtiyac› olan
fakirler için, yemek kazanlar› kurarak doyururmufl.
Tekkeköy ad›n›n da buradan geldi€i
söyleniyor. Osmanl›’n›n Anadolu’da
yay›lmaya bafllamas›ndan sonra
1399’da Tekkeköy Osmanl› egemenli€ine girmifl, 1402 Ankara Savafl›’ndan sonra bir dönem Kubato€ullar›’n›n eline geçmifl, daha sonra
yeniden 1419’da Çelebi Mehmet taraf›nda tekrar Osmanl› topraklar›na
kat›lm›fl. Osmanl› döneminde burada, Türkler ve Bizansl›lardan kalma
Rumlar bar›fl içerisinde yaflam›fllar.
Lozan antlaflmas›yla verilen mübadele karar›n›n ard›ndan Rumlar Bat› Trakya Türkleriyle yer de€ifltirmifl.
Tekkeköy’ün bugünkü sakinleri,
yerli halk, buraya göç edenler ve
mübadiller olmak üzere üç grup
olufluyor. Mübadele sonucunda gelen halk, kendi kültürel özelliklerini
korumakla birlikte, yerli halk ile de
uyum içinde yafl›yorlar.
145
Tekkeköy
146
Tekkeköy’e do€ru
yol al›rken: Kutlukent
Tekkeköy’e do€ru yol al›rken önce
Kutlukent sapa€›ndan içeri girip
Kirazl›k deresinin yan›ndan Alt›nkaya Mahallesi’ne t›rman›l›yor.
Virajl› bir yol. Burada yaflayan halk›n büyük bölümü mübadil. Yolun
solunda eski bir tafl kilise karfl›n›za ç›k›yor.
Keltepe Kilisesi. Kubbesinin bir
bölümü y›k›lm›fl. Restorasyon yap›lmas›n› bekliyor. Samsun ayaklar›n›z›n alt›nda burada. Kiliseyi ziKilise ve yelde€irmeni kal›nt›s›
Atatürk’ün Selanik’teki evinin bir örne€i
yaret ettikten sonra yine ayn› yoldan anayola inmekte fayda var, zira daha ileride ilginç bir fley yok.
Atatürk’ün Selanik’teki
evinin bir örne€i
Keltepe Kilisesi’nden dönerken
anayola ç›k›flta, yolun tam karfl›s›nda aç›l›fl› yeni yap›lan Atatürk
Evi var. Bu evin özelli€i Atatürk’ün
Selanik’teki evinin birebir örne€i
olmas›.
Ç›rakman Mahallesi’ndeki
yelde€irmeni
Keltepe dönüflü anayola ç›kt›ktan
sonra ›fl›klara kadar ilerleyip, ilk
sa€dan yukar› t›rman›l›yor. Ç›rakman Mahallesi’ne vard›€›n›z zaman
köy mezarl›€›na girip ilerliyoruz. ‹lk
sola sapt›€›n›z zaman sizi hofl bir
sürpriz bekliyor. Tafltan yap›lm›fl yel
de€irmeni a€açlar›n arkas›nda gizlenmifl sizi bekliyor. Yapım yılı 19 yy
Tekkeköy’ün merkezi
Tekkeköy’ün merkezinde Hükümet
Kona€› ile Belediye Binas› komflu.
Kona€›n önünde bir de Atatürk heykeli yer al›yor.
fieyh Yusuf Zeynüddin
Cami ve türbesi
fieyh Yusuf Zeynüddin Cami
fieyh Yusuf Zeynüddin Cami içi
Anadolu Selçuklu Devleti zaman›nda yaflam›fl büyük ‹slam velisi fieyh
Yusuf Zeynüddin, 1285 y›l›nda camiyi yapt›rm›fl. Türbesi de bu caminin bahçesinde yer al›yor.
Cami d›fl cephesi mozaikle kaplanm›fl, tarihi bir eser oldu€u ne yaz›k
ki anlafl›lm›yor, tüm mimari özelli€ini kaybetmifl.
Hükümet Kona€›
Tekkeköy
Tekkeköy merkez
147
Tekkeköy
148
Delikli Kayalar
Tekkeköy Ma€aralar›
(Delikli Kayalar)
F›nd›cak ve Ç›narl› derelerinin sulad›€› vadi boyunca yükselen kaya kitlelerinde büyüklü küçüklü oyuk ve
ma€aralar var. Alt paleolitik döneme ait ve do€al yollarla oluflmufl bu
ufak ma€aralar bar›nmak amac›yla
oyularak geniflletilmifl.
1941 y›l›nda Ankara Üniversitesi Dil
Tarih - Co€rafya Fakültesi ö€retim
üyelerinden Prof. Dr. Tahsin ÖZGÜÇ baflkanl›€›nda yap›lan kaz› ve
araflt›rmalar s›ras›nda, bu bölgede
çok say›da prehistorik ma€ara, s›€›nak ve yerleflim yeri keflfedilmifl.
Paleolitik Ça€a ait oldu€u tespit
edilen el baltalar›, m›zrak uçlar›, kesiciler bulunmufl. Yap›lan kaz› ve
araflt›rmalarda, genellikle mezar
hediyesi olarak kullan›lm›fl olan çanak çömlek, küpe, bilezik, b›çak,
kama, ok ucu, toplu i€ne gibi daha
ileri iflçili€e sahip eserler de mevcut. Ç›narc›k ve F›nd›cak vadilerinin
birleflti€i yerde ve her iki vadiye ha-
kim durumda bulunan kaya kitlesi
"Delikli Kaya" ad›yla an›l›yor. Bu kaya kitlesinden ç›kan basamaklar,
teknik ve biçim yönünden incelenmifl ve Frigyal›lara ait oldu€u anlafl›lm›fl. Tekkeköy buluntular› Samsun Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor.
Ǜnaralan Kilise-Cami
Delikli Kayalar›n eteklerinden Ç›naralan Köyü’ne t›rman›p, hayli dar ve bozuk yoldan ilerlendi€inde Ç›naralan
Köyü ç›k›veriyor karfl›n›za. Buradaki
Antyeri Kilisesi
Costal Orman› ve sahili
Samsun - Ordu Karayolu üzerinde,
Çarflamba Havaalan› tabelas›ndan
sap›p, Yeni Mahalle ve Kurtulufl Mahalle oklar›ndan L dönüflü yapt›ktan
sonra sa€a dönüp yolu takip etti€inizde
Costal
Orman›’na
var›yorsunuz.
Solunuzdaki derenin yan›ndan ilerledi€inizde bu yol deniz kenar›na
ç›k›yor. Göz alabildi€ine uzun ve bakir bir kumsal ve aral›klarla s›ralanm›fl çamlar aras›nda sayfiye evleri.
K›y› boyunca uzanan Hac› Osman
Korusu ve içeriye girildikçe 700 800 m civar›na yükselen Kapakl› P›nartepesi, K›rantepe, Azman Tepesi,
sahile yak›n Asara€aç Tepesi piknik
ve mesire olarak popüler yerler.
Costal Orman› ve sahili
Tekkeköy
Ǜnaralan kilise camii
kilisenin sadece bir duvar› kalm›fl.
Köylüler de 1994 y›l›nda kendi imkanlar›yla burada bir düzenleme
yap›p, yap›y› camiye çevirmifller.
Kötü bir restorasyon yap›lm›fl ne
yaz›k ki; yeniden ele al›n›p,
restore edilmeyi bekliyor.
149
Tekkeköy
Mutfa€›ndan
Tekkeköy
Kazl› pilav, etli yufka, k›ymal› börek, f›r›n kebab› yayg›n olarak yap›l›yor. Ayr›ca
bölge denizinin bereketli bal›€› hamsiden yap›lan hamsi
tava, hamsili pilav, hamsili
ekmek, kiremitte hamsi gibi
yemekler de çok s›k yap›lan
yemekler aras›nda.
150
Costal Sahil Evleri
Çakmak Baraj›
Samsun’da bulunan barajlardan,
sadece Çakmak Baraj›’ndan içme
ve kullanma suyu olarak yararlan›l›yor. Barajdan, cazibeyle gelen
su, ar›tma tesisinde ar›t›ld›ktan
sonra flehre da€›t›l›yor.
Samsun’da 2035 y›l›na kadar yetecek su kapasitesi mevcut. Samsun, içme suyu kalitesi bak›m›ndan bölge genelinde 1. s›rada,
Türkiye genelinde ise, ilk 10 il
aras›nda yer al›yor.
Kabaceviz
Şelaleleri
Çakmak Baraj Gölü’nde avlanan
bal›kç›lar
Tekkeköy’ün en önemli do€al
zenginli€i, Kabaceviz fielaleleridir
denebilir.
Tekkeköy’e 35 kilometre mesafedeki Kabaceviz Köyü, yeflillikler içinde
bir güzel köy. Ulafl›m kolay ve yol
asfalt. Köyden 3 km uzakl›ktaki
flelaleler bölgesi, y›l›n her günü gezginleri çekiyor buraya. fielaleler 15,
35 ve 65 m yükseklikten düflüyor.
Çevrenin yeflili ve orman örtüsü,
günübirlik turlar için ideal bir rota
oluflturuyor.
Trekking, da€ bisikleti, piknik turlar› yap›l›yor bu bölgeye. fielalelerin
Abdal deresine ulaflmas›n›n
ard›ndan bir rafting parkuru
bafll›yor. Bölge Samsun’a yurtiçi ve
yurtd›fl› turlar›n artmas›yla önem
kazanaca€a benzer. Gezginler ve
tatilciler için flelale çevresinde ve
köyde yeme içme olanaklar› sa€lan›yor. Kampingciler için de çad›rlar›n› birlikte getirmeleri kayd›yla ilginç ve hofl bir deneyim olacak Kabaceviz günleri.
151
Çarflamba
154
‹lçenin karfl›yaka görünüflü
ÇARfiAMBA
Samsun-Ordu karayolu üzerinde,
Çarflamba Ovas›’nda kurulmufl,
Yeflil›rmak'›n iki yan›na yay›lm›fl.
Samsun’a 36 km uzakl›kta. Ulafl›m sadece karayoluyla sağlan›yor. Tarihi demiryolu hatt› ne yaz›k ki söküldü. Terme, Tekkeköy,
Karadeniz k›y›lar›, Ayvac›k ve Sal›pazar› ilçeleri ile komflu. Çarflamba, hem yüzölçümü hem de
nüfus yoğunluğu bak›m›ndan
Samsun’un ikinci büyük ilçesi.
Bafra ilçesi gibi, Çarflamba da
Yeflil›rmak'›n biriktirdiği bir biriÇarflamba kimlik kart›
Toplam Nüfus:
138.527
Yüzölçümü
708 km2
Çarflamba Kaymakaml›ğ›
833 10 07
Çarflamba Belediyesi
833 46 85
kinti ovas›. Yeflil›rmak, ovay› ikiye
bölüyor. Canik Dağlar›’n›n uzant›s› olan dağlar, ilçenin güneyinde
kal›yor. Canik ormanlarla kapl›.
Ama ovada, tek ormanl›k alan
Çalt› Burnu üzerinde.
Türkiye'nin büyük akasular›ndan,
416 km uzunluğundaki Yeflil›rmak ovaya ve Çarflamba’ya can
veriyor. Sivas'taki Köse Da€lar›’ndan (2801 m) do€up, Canik
Da€lar›’n› aflarak Çarflamba Ovas›’n› sulay›p, Civa Burnu’ndan
Karadeniz'e dökülüyor.
Yeflil›rmak'›n denize yak›n k›s›mlar›nda delta gölleri oluflmufl. Sahilde yer alan bu göller; Dumanl›
Gölü, Akarak Gölü, Akmaz Gölü
ve Kocagöl. Di€er göller ise ›rmak yata€›n›n de€iflmesi sonucu
oluflmufl.
Bunlar; Sazl›k Gölü, Çilme Gölü,
Kör›rmak Gölü’dür.
Göllerin çevresi sazl›k ve batakl›kla çevrili.
art›k. Hasan U€urlu ve Suat U€urlu
barajlar›, Yeflil›rmak suyunu kontrol
alt›na ald›.
Zaman zaman baraj setlerini zorlayan ya€mur ve kar sular› nedeniyle, baraj kapaklar›n›n aç›lmak zorunda kal›nd›€› ve k›smi taflk›nlar›n
yafland›€› biliniyor ama art›k eskisi
gibi neredeyse her y›l yaflanan
taşkınlar yok ve selin yaratt›€› tahribat en aza indi. K›sacas› Çarflamba’y› art›k sel alm›yor...
MÖ 6. yüzyılın başlarında Amisos
(Samsun)
ticaret kolonisi kuran
Miletoslu denizciler Yeşilırmak
kıyılarına kadar uzanarak buralarda
sömürge kurmuşlardır. Yeşilırmağın
antik çağdaki ismi İris’dir.
Çarflamba’y›
art›k sel alm›yor
Çarflamba’y› sel ald›
Bir yar sevdim el ald›
Diye bafllar çok bilinen Çarflamba
türküsü. Yeflil›rma€›n özellikle kar
sular›n›n eridi€i ve bol ya€murlu ilkbahar aylar›nda sel olup Çarflamba
ovas›na taflt›€› günler geride kald›
‹lçenin park›ndan görünüflü
MÖ 6 yy.da Persler’in egemenli€ine
girmifl, MÖ 63 y›l›nda Roma ‹mparatorlu€u’na ba€lanm›fl. Roma ‹mparatorlu€u’nun MS 395’de ikiye
ayr›lmas›ndan sonra Bizansl›lara
(Do€u Roma) kalm›fl. Selçuklu Sultan› 2. K›l›çarslan ülkesini 1185 y›l›nda 11 o€lu aras›nda taksim etti€inde yöre Rüknettin Süleyman
fiah’›n pay›na düflmüfl. Anadolu Selçuklu Devleti’nin da€›lmas›ndan
sonra, Beylikler döneminde Canik
Çarflamba’n›n ad›
Eskiden flimdiki ilçenin yerinde Sar›cal› Mahallesi ile
Kufldoğanl› Köyleri bulunuyormufl. Yörede 1370 y›l›nda büyük bir panay›r kurulmaya bafllanm›fl. Panay›r
çarflamba günleri kurulduğundan "Çarflamba Pazar›"
denmifl. Çarflamba’n›n ismi
buradan geliyor.
Çarflamba
Miletoslular›n sömürgesi,
155
Çarflamba
‹lçe merkezi
156
Beylerinden Tacettino€ullar›’n›n idaresinde kalm›fl. 1428'de Osmanl›
topraklar›na kat›lan Çarflamba, Yörgüç Pafla, Hac› Ali Pafla ve Hazinedaro€ullar› taraf›ndan idare edilmifl.
‹lçede ilk Tunç Ça€› yerleflimlerinin
izleri, Tepecik, Kilise Tepe, Tünbütepe höyüklerinde izlenebilir.
‹lçe merkezi
Yeflil›rmak Çarflamba’y› ikiye bölmüfl. Kent yaflam› da bu nedenle
hep iki yaka olmufl. Bir tarafta yaflayanlar, öteki tarafa "karfl› yaka" demifller. "Karfl› yaka"ya geçmek deyim olmufl. Geçit veren tek köprü
varm›fl balang›çta. 20. yy. bafllar›nda ahflap olarak yap›lan, ard›ndan
Yeflil›rmak sular›na daha dayan›kl›
olmas› için tafla dönüfltürülen tarihi
köprü. Öyle taflk›nlar yaflanm›fl ki,
bu köprü bile zorlanm›fl, zaman zaman takviye gerekmifl. fiimdi Yeflil›rmak üzerinde iki köprü var. ‹kincisi,
flehir d›fl›ndan geçen Samsun - Ordu karayolunun üzerinde. Üçüncüsü da yap›m aflamas›nda. Tarihi
köprünün de güneyinde, kentin eski
ve yeni mahallerini bir birine ba€lamaya haz›rlan›yor. Bu köprüyle,
Samsun - Ordu Karayolu’yla s›k›flan
kentin, güneye do€ru büyüyece€i
Eski tahta köprü ve yerine yap›lmakta
olan tarihi tafl köprü (üstte) ve
köprünün bugünü (altta)
hesaplan›yor. Kent merkezi kentin
do€u yakas›nda. Belediye ve kaymakaml›k binalar›, devlet kurumlar›
bu yakada. Bat› bölüm ise önce tren
istasyonu çevresinde geliflmeye
bafll›yor. Çarflamba’n›n ilk orta okulu ve lisesi de bu yakada infla ediliyor.
Tarihi Çarflamba evlerinden bugüne
çok az örnek ulaflm›fl. Çarflamba 30
y›l öncesine kadar yeflillikler içinde
iken, önce merkezde, sonra da d›fl
mahallelerde büyük bahçeli iki katl›
evler, yerini h›zla 4-5 katl› çirkin
apartman bloklara b›rakm›fl.
Eski Çarflamba evleri ve bahçelerinnin az say›daki örnekleri, daha çok
Çay Mahallesi’nde gözlenebiliyor.
Ünlü tiyatro oyuncumuz Ferhan
fiensoy’un çocuklu€unu geçirdi€i
Sivil mimari örnekleri
Çarflamba
İlçe Merkezi, Tarihi Ev
157
Bedesten kap›s› (üstte)
Ferhan fiensoy evi (altta)
Çarflamba
158
‹lçe merkezi
baba evi de burada.
Belediye Baflkanl›€› da yapan Nabi
fiensoy’un ad›, flimdi Belediye’ye ait
kültür merkezinde yaflat›l›yor. Tiyatro salonu ve sergi mekanlar›n›n bulundu€u kültür merkezi y›l boyu
aç›k.
Bedesten ve Gö€celi
Cami
Bedesten, 1826 y›l›nda yap›lm›fl.
Bedesten’in üstten görünüflü
Orijinal mimari özelliklerini koruyan
bedesten, günümüzde de önemli ticaret merkezlerini içinde bar›nd›rarak halen kullan›l›yor.
Çarflamba’n›n merkezindeki Gö€celi
Mezarl›€› içinde yer alan Gö€celi Cami, Anadolu ahflap mimarisinin en
güzel örneklerinden biri.
1206 y›l›nda yap›ld›€› kayd› düflülmüfl. Ama yapt›ran bilinmiyor. Tek
katl›, tafl›nabilir ve yükseltilmifl özelliklere sahip yap›n›n d›fl cephesini
üst üste yerlefltirilmifl kalaslar oluflturuyor.
Çarflamba
Göceli Cami eski hali
159
Göceli Cami yenihali ve içi
12-18 cm. kal›nl›€›nda, 50-70 cm.
eninde ve 12-20 m. uzunlu€unda
kalaslar bunlar. Yap›da çivi kullan›m› minimum düzeyde. Onlar da sadece direk bafllar›n›n kirifllere ba€lant›s›nda kullan›lm›fl.
Ve bu özellikleriyle hemen bütün
ça€dafllar›ndan ayr›l›yor. Günefle,
neme, ya€mura ve depremlere dayanm›fl ve bugüne ulaflm›fl olan bu
güzel yap›, geçti€imiz y›l restore
edildi. ‹ç ahflap süslemeleri de elden geçirildi. Çarflamba'da, Os-
Çarflamba
160
‹lçe merkezi
manl›lar döneminden kalma 7 cami
var. R›dvan Bey Camii (1781), Abdullah Pafla Cami (1847), De€irmenbafl› Cami (1908), Yeni Keten
Camii (19. yy. sonlar›), Kanarya Camii. Ayr›ca Yayalar Köyü’nde de
1619 tarihlerinde yap›ld›€› tahmin
edilen, yine ahflaptan fieyh Habil
Cami bulunuyor. Anadolu Selçuklu
ve Osmanl› döneminden kalan türbeler de bulunuyor.
Bunlardan baz›lar›; Yeflil Tekke,
Ǜban Tekkesi, Semail Tekkesi,
Yeflil Tekke, Ülfi Tekkesi, Sarl›k
Tekkesi, Yel Tekkesi, Gazi Hasan
Bey Türbesi.
Bizans dönemine ait oldu€u söyYeflil›rmak K›y›s›
lenen Eski Kent Kilisesi kal›nt›lar›n› Gülören Köyü’nde görmek
mümkün. Sivritepe’de tarihi yer
alt› çarfl›s›, Göller Mevkii’nde toprak alt›nda eski kent kal›nt›lar›,
Kestane P›nar Ma€aras›, Ulup›nar
Ma€aras› da görülmeye de€er
yerler aras›nda.
Yeflil›rmak boyunca yeni
düzenlemeler
Yeflil›rmak, tarihte tafl›mac›l›k için de
kullan›lm›fl. Bugün F›rat üzerinde
kullan›lan sallar ve tulumlar, 50 y›l
öncesine kadar Yeflil›rmak üzerindeki tafl›mac›l›kta kullan›lm›fl. fiimdi za-
man zaman su seviyesi oldukça düflen ›rmak, nehir gemileriyle tafl›maya izin vermiyor. Bir zamanlar su
taflk›nlar›ndan korunmak için, kent
merkezi boyunca ›rma€›n iki yan›na
kurulan setler, flimdi yeni k›y› düzenlemesine de olanak sa€l›yor. Çarflamba Belediyesi, iki k›y› boyunca
koflu ve yürüyüfl parkurlar›, dinlenme noktalar›, çay bahçeleri ve spor
alanlar› yapm›fl, çiçeklendirmifl. Eskiden Yeflil›rmak’›n iki kolunun ortas›nda kald›€› için ada diye bilinen
ama flimdi bu özelli€ini yitiren bölge
ise Çarflamba’n›n yeni rekreasyon
alan› olarak düzenleniyor.
Karadeniz k›y›s›, kumsal
ve sulak alanlar
Çarflamba ilçe merkezi, denizden
10-15 km içeride. Çarflambal›lar,
kendi ilçe s›n›rlar› içindeki deniz k›y›lar›n› de€il de, Terme, Ünye ve Fatsa k›y›lar›n› tercih ettiler, denize girmek için.
Halbuki, Terme s›n›rlar›ndan bafllay›p, Tekkeköy s›n›rlar›na kadar uzanan yaklafl›k 50 km’lik sahil, uçsuz
bucaks›z kumluk alan›, bir bölümünde sulak alanlar› ve gölleriyle
birleflmifl hepsi birer do€a harikas›
zenginlikleriyle, Çarflambal›lar için
bile keflfedilmeyi bekliyor.
Özellikle Civa Burnu istikametinde
ilçe merkezine 10-12 km uzakl›ktaki, ince kumlu plajlar› ve do€al göllerin bulundu€u alan, Çarflamba’n›n yeni çekim merkezi. Çevresi
sazl›k olan Çarflamba gölleri, su
ürünleri ve kufl çeflitlili€i aç›s›ndan
oldukça bereketli. Bu zenginlik, avc›lara da davetiye ç›kar›yor.
Çarflamba
‹lçe merkezi
161
Çarflamba
162
Virginia Tütünü
Yeflil›rmak'›n sulad›€›
ova, tar›ma son derece
elveriflli
‹lçede tar›m, Türkiye'ye üretim yapacak kadar geliflmifl durumda.
Yetifltirilen ürünler; bu€day, arpa,
çeltik, fasulye, soya fasulyesi, nohut, fleker pancar›, ayçiçe€i, fleftali, f›nd›k ve elma baflta olmak üzere çok çeflitli. Samsun, Türkiye'deki m›s›r üretiminin %40’›n› sa€larken, m›s›r›n ço€u Çarflamba’da
üretiliyor. ‹lçede 450 dekarl›k alana tütün dikiliyor ve y›lda ortalama
42 ton tütün yetifltiriliyor. Ekime ve
dikime elveriflli alanlar›n genifl olmas›, çiftçilerin verimli alanlarda
sebzecilik yapmalar›na da olanak
sa€lam›fl. Çarflamba, sanayi alan›nda da geliflmifl bir ilçe. Özellikle
yörede üretilen f›nd›€› iflleyerek,
Almanya, ABD, Suudi Arabistan,
Hollanda, Belçika, ‹sviçre, Birleflik
Arap Emirlikleri, ‹talya gibi ülkelere
ihraç eden üç f›nd›k k›rma fabrikas› var. Ayr›ca deniz ürünlerini iflleyerek Fransa'ya ihraç eden iki küçük fabrika da mevcut.
Göçle gelen kültürel
zenginlik
Lozan Bar›fl›'ndan sonra Samsun'a ve dolay›s›yla Çarflamba'ya
Selanik, ‹skeçe, Kavala, Kafkasya,
Do€u Karadeniz, Gürcistan ve di€er ülkelerden gelenler yerleflmifl.
Göç edenler aras›nda a€›rl›k ise
Rumlarda. Bu göçlerle gelen de€i-
nan Rumeli oyunlar› ve halaylar,
ba€lama ile oynanan kol havalar›,
akordiyon ile oynanan Kafkas
Oyunlar› bu çeflitlili€in örnekleri.
flik kültürler, Çarflamba’da zengin
bir folklor birikimi oluflturmufl.
Yöre oyunlar› çok çeflitlilik gösteriyor. Kemençe eflli€inde oynanan
horonlar, davul ve zurna ile oynaViflne Ağac›
M›s›r pastas›, m›s›r çorbas›,
keflkek, karalahana çorbas›
ve sarmas›, kaz tiridi, yörenin en ünlü yemekleri.
Buğday unundan yap›lan
"Çarflamba pidesi" de son
derece lezzetli, mutlaka denemelisiniz. Büyük flehirlerde Samsun ve Bafra pidesi
olarak tan›nan kapal› pidenin has› Çarflamba’da yap›l›r asl›nda. Eskiden has pideciler vard›, flimdi de pidecilerin yan›s›ra her çeflit yemek servisi veren dükkanlarda da bir pide f›r›n› bulunuyor. ‹nce aç›lan pide hamuru k›ymal›, peynirli, çökelekli iç malzeme yerlefltirildikten sonra kapat›l›yor
ve f›r›na sürülüyor. Odun f›r›n›nda piflirilen pide, üzerine tereyağ› sürülerek servis
yap›l›yor. Aç›k pide çeflitleri de mevcut. Past›rmal›s›,
yağl› yumurtal›s› en çok
rağbet edilenlerin bafl›nda
geliyor
Çarflamba
Çarflamba
mutfa€›n›n ecesi
“m›s›r” ve pide
163
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
CAN‹K TEKKEKÖY
ASARCIK
AMASYA
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
Terme
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
ORDU
Terme
166
Terme Çay›
Terme, ilçe meydan›
TERME
Terme’nin Samsun'a uzakl›ğ›
58 km Karaorman'dan doğan
Terme Çay›, ilçeyi tam ortas›ndan ikiye bölerek Karadeniz'e
dökülüyor.
En yak›n yerleflim birimleri olan
Çarflamba ilçesine 22 km, Ünye
ilçesine 32 km mesafede. ‹lçenin kuzeyinde Karadeniz, doğusuna doğru gidildiğinde Ünye ve
‹kizce, güneyinde Akkufl, bat›s›nda Sal›pazar› ve Çarflamba
yer al›yor.
Terme kimlik kart›
Toplam Nüfus:
77.178
Yüzölçümü
678 km2
Terme Kaymakaml›ğ›
876 10 03
Terme Belediyesi
876 10 02
Doğal kanallarla bağl› olan Akgöl ve Simenit gölleri Karadeniz
ile Terme ‹lçesi aras›nda denize
yak›n bölgede yer al›yorlar.
Göllerin suyu tuzlu. Sulamada
kullan›lam›yorlar. Bu göllerde
hem bal›k avlan›yor hem de kufllar›n konaklama yeri olduğu için
gözlem yeri.
Terme için bir çok
medeniyet mücadele etti
S›ras›yla Hititler, Frigler bu bölgeye hakim olmufllar. Ard›ndan Anadolu’ya giren Kimmerler de Frigleri y›km›fl. Kimmerlerin kad›nlardan oluflan topluluğu Amazonlar
da Terme’ye gelip konaklam›fllar.
Terme sahili
Terme
Terme suyu (Termedon) yak›n›ndaki dağlar›n ad› baz› harita ve ansiklopedilerde "Amazonius Mous
(Amazon Dağlar›)" olarak geçer.
Karadeniz k›y›lar›nda kolonizatör
olarak bulunan eski Yunanl›lar da
Termedon’da yaln›z kad›nlardan
ibaret bir toplum olduğundan bahsediyor.
Medler, Persler ve Romal›lar›n hakimiyetinden sonra 395 y›l›ndan
itibaren Terme, Roma ‹mparatorluğu’nun Doğu Roma yani Bizans
Devleti’nin hakimiyetine girmifl.
1219 - 1236 aras›ndaki dönemde
Terme de dahil olmak üzere bütün
Karadeniz Anadolu Selçuklular›n›n
yönetimindeymifl.
Bu bölgeye vali olarak atanan
Eretna Bey Amasya, Samsun, Tokat, Sivas, Kayseri bölgesinde
kendi ad›yla devletini kurmufl.
1398 y›llar›nda Y›ld›r›m Beyaz›t
Amasya ve Karadeniz bölgesini
al›nca Taceddin Oğullar› ve Canik
Beyleri Osmanl› yönetimini kabul
etmifller.
Bundan sonra Terme Kazas› Cumhuriyet dönemine kadar Canik
Mutasarr›fl›ğ›n›n idaresinde yönetilmifl.
167
Terme
Terme’nin efsane kahramanlar›: Amazonlar
168
Anadolu mitolojisinini savaşçı kadın kahramanları
MÖ 1200’li yıllarında Thermodon (Terme Çayı) kıyısında ,
Themiskryia kentinde yaşadıkları antik kaynaklarda
belirtilmektedir.
Amazonlar, ok at›p, at biniyorlar. ‹yi yay çekebilmek için sol
memelerini kestikleri, bu nedenle de memesiz anlam›na gelen
Amazon ismini ald›klar› söylenir. Ok d›fl›nda m›zrak, çift yüzlü hafif balta, yar›m kalkan ve tolga da kullan›rlarm›s.
Amazon kelimesinin Ermenice’deki anlam› "Ay Kad›n" ve benzer kelime manas› da "Adam Öldürücü", Yunanca’daki manas› ise "Memesiz" idi.
Amazonlar Tanr›ça Kibele’ye taparlarm›fl. Yaflam kültürleri
günümüzde al›fl›lagelmiflin d›fl›nda. Erkekleri iflçi ve uflak olarak kullan›yor, savaflta ald›klar› esirlerle beraber olduktan
sonra, esirleri öldürüp, doğan erkek çocuklar› öldürüyor, k›z
çocuklar› ise ihtimamla büyütüp, güçlü birer savaflç› olarak
yetifltiriyorlarm›fl.
Hititlerle Yunan adalar›ndaki milletler aras›nda tampon devlet olarak yaflam›fllar. Ancak üç büyük krall›ğ›n birleflmesi sonucu, büyük bir sald›r› ile y›k›lm›fllar.
Antik dönem yazarlarından heredot strabon ve
Halikarnas balıkçısı öykülerinde amazonlardan
bahsetmektedir.
‹lkin tarihin babas› olarak an›lan Herodot Amazonlardan bahsederken Amazonlar›n Yunanl›larla ve ‹skitlerle olan savafllar›n› anlat›r. Amazonlar ‹skitleri büyük bir hezimete uğrat›r. ‹skitler
flaflk›nd›r, dahas› düflmanlar›n›n kad›n olduğunu
savafl alan›nda kalan cesetleri görünce fark ederler.
Yunanl› Strabon ise Amazonlardan bahsederken,
topluluğun kimliği, kökeni üzerinde durmufltur ve
Ephessos, Smyrna, Kyme ve Myrina adl› antik
kentlerin isimlerini Amazonlar›n vermifl olduğunu
dile getirir.
Halikarnas Bal›kç›s› ise Ege ’de bulunan birçok
kentin Amazonlar taraf›ndan kurulduğunu anlat›r: "Mirin adl› bir Amazon kraliçesi, Kuzey Ege
k›y›lar›nda ‘Serne ’ad›nda bir kenti zapteder, erkeklerin tümünü k›l›çtan geçirir; kad›n ve çocuklar›ysa köle olarak tutar.
Kraliçe onlar için kendi ad›n› tafl›yan, Mirin kentini kurar. Mirin,ayn› zamanda Kyme, Prienne ve Pitane, Lesbos Adas›’nda
da Mitilin (Midilli) kentlerini kurar. Bir gün adaya giderken
f›rt›na kopar. Ana tanr›ça Kibele filoyu korur ve Semadirek
Adas›’na götürür. Kraliçe Mirin o güne dek kimsenin oturmad›ğ› adada Kibele’ye sayg› ve flükranlar›n› anlatmak için bir
tap›nak kurar".
‹lçe merkezi
hofl geldiniz" tabelas›ndan sola döndüğünüzde karfl›n›za Amazon heykeli ç›k›yor.
Çaml›k kamp›
Önü kumsal, arkas› çaml›k, hem çad›r hem de karavanlar için düzenlenmifl, oldukça genifl bir kamp alan›. Çocuklar da düflünülmüfl, kumsalda aral›klarla sal›ncaklar, kayd›raklar kurulmufl. Günübirlik denize
girmek isteyenler de buray› tercih
ediyor.
Terme
‹lçe merkezine girdiğimiz 4-5 katl›
binalardan hemen anlafl›l›yor. Binalar›n altlar› dükkan, çarfl›-pazar. Yolun sonunda 5 yol ağz›na aç›lan ilçe
meydan›nda saat kulesi yer al›yor.
Her yerde olduğu gibi belediye binas› burada da meydanl›k alanda.
Amazon Heykeli ve piknik yerlerine
gitmek için Terme Çay›’ndan geçip
tekrar anayola ç›k›p yola devam ediliyor. Yer yer su basar ormanlar› ç›k›yor karfl›m›za. "Evci Beldesi’ne
169
Çaml›k Kamp›
‹klimi tipik Karadeniz iklimi,
bitki örtüsü orman
Terme'de her mevsim yağ›fll›, tipik Karadeniz iklimi hüküm sürüyor, yazlar serince, k›fllar ›l›man. Çok yağ›fl
alan bir yer olduğu için de doğas› çok güzel. Ancak son
30 y›ldan beri h›zl› nüfus art›fl› sonucu, ormanlar tar›m
alanlar›na dönüfltürülmeye bafllanm›fl. Bu h›zl› değiflimde, sadece kavak ağac› ve f›nd›k bahçeleri hala direniyorlar. Gölard› kavak ağaçlamas› alan› dünyan›n say›l›
kavakl›klar›ndan biri. Engebeli güney arazisinde ise ormanlar›n yerini f›nd›k bahçeleri alm›fl.
Terme
170
Aflağ› Söğütlü Camii
Söğütlü köyleri
Karayolunun iki yan›ndaki yerleflim
yerleri Aflağ› Söğütlü ve Yukar› Söğütlü köyleri olarak adland›r›lm›fl.
Karayolundan Ayvac›k’a doğru giderken Aflağ› Söğütlü Köyü’ne sap›ld›ğ›nda, hemen sağda belediye binas›, bir kahvehane ve birkaç dükkan bulunuyor.
Ahflap çitlerle çevrilmifl bahçelerin
aras›ndan ilerlediğinizde Aflağ› Söğütlü Camisi’ne var›yorsunuz.
Yukar› Söğütlü Camii
Aflağ› Söğütlü Cami
Caminin orant›s›na uygun bir minaresi var ama köylüler bu minareden memnun kalmam›fllar ki hemen binan›n yan›na iki kat› uzunluğunda ikinci bir minare infla etmifller. Caminin hocas›yla konufltuk ve
daha sonra bu minareleri sorduk.
“Yeni minare daha özellikli“ yan›t›n› verdi.
Bu cami’nin arka bahçesinde sizi
büyük bir sürpriz bekliyor.
Tek katl›, ahflap, son derece estetik
çizgileri olan eski bir cami. Son derece bilinçli bir koruma söz konusu
bu bina için. Hiçbir yerine dokun-
l›k içindeki Yukar› Söğütlü Camisi’ni ziyaret edebilirsiniz. Restorasyon yap›lmam›fl, ahflap eski bir
cami. Halen içinde ibadet ediliyor.
Pazar Cami
Yukar› Söğütlü Cami Kap›s›
mam›fllar.
Her y›l, çürümeyi önlemek amac›yla
ahflap koruyucu ile bak›m yap›yorlar. Bütün ahflap oyma ve kaplamalar orijinal. 19. yy da yapılmıştır.
Yukar› Söğütlü Cami
Ana yola ters dönüp, tam karfl› yola girmeniz gerekiyor. Dere boyunca yeflillikler ve sazl›klar aras›ndan ilerleyip, 4-5 km gittikten sonra eski ama hala kullan›lan mezarTerme Pazar Cami
Milic Tarihi Köprü
Terme
Osmanl› mimari üslubunda yap›lm›fl olan Pazar Camisi’nin infla tarihi 1840’l› y›llar.
Tek katl› ve tamam› ahflap olan caminin hemen bitifliğindeki türbenin
güney taraf›nda bir de kitabe yer al›yor. Caminin minaresi 1939 y›l›nda
y›k›lm›fl, 1961’de minare yeniden
yap›lm›fl.
171
Terme
Miliç Kanal›
172
Miliç Çaml›ğ›
Hem denize girmek, hem de gölgede denizden gelen hafif rüzgarla ferahlay›p piknik yapmak istiyorsan›z
Miliç Çaml›ğ›’n› öneririz.
Terme’nin Yal› Mahallesi’nden Akçay’a kadar uzanan Miliç Çaml›ğ›,
masmavi denizin çamlarla birlefltiği
bu doğal plaj, yaz aylar›nda Terme
ve çevre ilçelerden gelen hafta sonu
tatilcilerini ağ›rl›yor.
Milli Piknik Alan›
Cüneyd-i Bağdadi Türbesi
Dibekli Köyü’ndeki Cüneyd-i Bağdadi Türbesi’nde kimin yatt›ğ›na
dair iki ayr› görüfl süregeliyor.
Halk›n bir bölümü türbenin Bağdat’ta yaflam›fl olan Cüneyd-i Bağdadi’nin ebedi istirahatgah› olduğuna inan›rken, diğer bölümü de
Kubatoğullar› komutanlar›ndan
Cüneyt Bey’in yatt›ğ›na inan›yor.
Türbe, hem ziyaretçiler hem de
hafta sonu piknik yapmak için gelenlerle dolup tafl›yor.
Terme Mutfağ›
Akgöl, Simenit ve
Silindir gölleri
Milli Parklar Müdürlüğü’nce "Yaban Hayat› Koruma Sahas›" ilan
edilen ve doğal kanallarla birbirine
bağl› olan Akgöl, Simenit ve Silindir gölleri Karadeniz ile Terme
aras›nda yer al›yor. Fazla derin olmayan göller yüzlerce kufl türü için
önemli bir bar›nak.
Tüm Samsun’da olduğu gibi burada en ünlü yemek
keflkek. Evde yap›lan tatl›lar son derece leziz. Tirid,
m›s›r çorbas›, lepsi, hamsili pilav vb. gibi yemeklerde
çok s›k yap›lan yemekler.
Bir de Terme pidesini tatmadan dönmemelisiniz.
Terme Pidesi Nas›l Yap›l›r?
Sulu hamurdan yoğrularak
yap›l›yor. Mefle odunu ateflinde piflirilen pide, Türkiye’de yap›lan diğer pidelerin aksine yumuflak ve bol
malzemeli oluyor.
Terme
Simenit ve Akgöller
173
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
CAN‹K TEKKEKÖY
ASARCIK
AMASYA
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
Kavak
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
ORDU
Kavak
176
Kavak, ilçeden görünüflü
KAVAK
Orta Karadeniz'i ‹ç Anadolu'ya
ba€layan Samsun-Ankara Devlet
Karayolu üzerindeki Kavak’›n Samsun'a uzakl›€› 51 km Yaklafl›k 22
bin kifli yafl›yor Kavak’ta. Nüfusun
13 bin civar› köylerde toplanm›fl.
Engebeli bir arazi yap›s›na sahip
Kavak kimlik kart›
Toplam Nüfus:
21.559
Yüzölçümü
653 km2
Kavak Kaymakaml›€›
741 30 07
Kavak Belediyesi
741 33 12
Kavak. Asarc›k, Havza, Samsun ve
Bafra, Ladik ilçeleriyle çevrilmifl.
Hac Da€›’ndan do€an Murat ›rma€› ile sulama amac›yla yap›lan göletleri, ilçenin su ihtiyac›n› karfl›l›yor.
Kavak ilçesinin ekonomisi tar›m
ve hayvanc›l›€a dayan›yor. Tar›m
alan›nda en çok bu€day, m›s›r,
yulaf, arpa gibi tah›l ürünleri yetifltiriliyor. Yüksek kesimlerdeki köylerde yaflayan halk›n geçim kayna€› ise büyük ölçüde orman ürünleri. Kireç, tu€la ve kiremit üretimi
de geliflmifl.
1941 y›l›nda yap›lan kaz› ve araflt›rmalarda MÖ 3500 - MÖ 3000 y›llar›na ait eserlere rastlan›lm›fl, ilçe
merkezinin kuzeyindeki Kaledoru€u Höyü€ü’nde. ‹lk Tunç Ça€›’ndan bu yana yerleflim yeri olan
Kaledoru€u Höyü€ü’nde elde edilen buluntularda Hitit, Helenistik,
Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanl› dönemlerine ait eserlere rastlanm›fl. Osmanl›lar döneminde ise Y›ld›r›m Beyaz›t Han Anadolu'da birli€i sa€lamak için bölgeyi ‹sfendiyaro€ullar›ndan alm›fl. 1410 Çelebi
Mehmet döneminde ilçe tamamen
Osmanl›lar›n eline geçmifl.
Çakall› Köprüsü ve Camii
Kavak’a gelmeden 1 km önce Çakall› Köprüsü’nün üzerinde geçiliyor. Tafl köprü hala sapa sa€lam.
1882-83 yılında yapılmış. Tafl köprünün hemen yan›ndaki eski,
ahflap caminin ise restorasyonu devam ediyor. Dere kenar›ndaki ahflap cami kütük ayaklar üzerine infla edilmifl. Caminin verandas›na
dört basamakl› beton merdivenle
ç›k›l›yor.
Çakall› Köprüsü
Kavak
Kavak, ‹lk Tunç Ça€›ndan
bu yana yerleflim yeri
177
Kavak
178
Tafl Han
Bekdemir Köyü Cami
Tafl Han (Çakall› Han›)
Selçuklu yap›s› olan Tafl Han eski
Ankara-Samsun yolu üzerinde,
Çakall› mevkiinde. Son derece
heybetli bir yap›.
3 - 3.5 m’lik kap›s› ard›na kadar
aç›k flimdilerde. Yar›m daire fleklinde genel formu iç bölümde
sa€a ve sola aç›lan alt›flar kemer
hareketlendirmifl. Art›k sadece
kufllar› bar›nd›r›yor. Bu bölgede
ar›c›l›k da yap›l›yor.
Köy, Kavak’a gelmeden 15 km evvel. Tamam› ahflaptan üretilmifl
olan Bekdemir Köyü Camisinin, iç
mekan›nda kök boya ile bezenen
süslemeler son derece dikkat çekici. En iyi korunan camilerden biri.
Yapım yılı 16. yy.
Gezi ve mesireler
Etraf› ormanlarla kapl› olan Kavak'›n her
taraf› piknik yeri ve mesire diyebiliriz.
Bekdemir Köyü Cami içi
Kavak
Bekdemir Köyü Cami
179
Kavak
Kavak gezi mesire yeri
180
Milli gururumuz
Yaflar Do€u ad›na yap›lan
flenlikler
Yaflar Do€u 1913’te Kavak’ta
do€mufl. Kavakl›lar, Do€u’ya duyduklar› sevgi nedeniyle gürefle de
büyük ilgi duyuyorlar.
Yaflar Do€u
1913 y›l›nda Samsun’un
Kavak ilçesine ba€l› Karl›
Köyü’nde dünyaya gelen
Yaflar Do€u, ata sporumuz
olan güreflte Türkiye’yi bir
çok uluslararas› yar›flmada baflar› ile temsil etmifl,
Balkan ve Avrupa flampiyonalar›nda say›s›z birincilik elde etmifl, 1948
Londra Olimpiyatlar›’nda
serbest stil, 73 kg.da birincilik madalyas›n› alm›fl
milli güreflçimiz. Üzerinden yar›m yüzy›l geçmesine
ra€men bugün hala "Sembol Sporcu" olarak an›l›yor.
Her y›l A€ustos ay›nda düzenlenen
"geleneksel Yaflar Do€u fienlikleri
ve Kutlamalar›"nda Kavak, Samsunlular›n ak›n›na u€ruyor.
"Keflik" Gelene€i
Kavak’›n eski bir gelene€i olan Keflik, bir tür yard›mlaflma flekli. Her
aile (hane) keflik (s›ra) geldi€inde
bütün köylüyü davet ederek sabah, ö€le, akflam üç ö€ün olmak
üzere yemek ikram ediyor. Böylece tüm köy halk›, ne az ne fazla,
birlikte yemek yiyorlar.
Kaz eti Kavak
mutfa€›nda
lezzetin doru€u
Kavak yöresinin en meflhur yeme€i kaz etiyle yap›lan selit.
Kaz›n eritilen ya€›na bat›r›lm›fl yufkalarla içinde
kaz eti bulunan bulgur
pilav› birlikte yeniyor.
181
Kavak
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
CAN‹K TEKKEKÖY
ASARCIK
AMASYA
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
Havza
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
ORDU
Havza
184
Havza, ilçeden görünüfl
HAVZA
Ankara - Samsun Karayolu yolu
üzerindeki Havza, Orta ve Karadeniz bölgesinin sahil illerini ‹ç
Anadolu, Ege, Akdeniz ve Marmara bölgelerine ba€layan
önemli bir karayolu ve demiryolu
üzerinde bulunuyor. Samsun’a
84 km Amasya’ya 53 km uzakl›kta. Komflu ilçeleri Merzifon’a 24,
Havza kimlik kart›
Toplam Nüfus:
45.933
Yüzölçümü
793 km2
Havza Kaymakaml›€›
714 10 13
Havza Belediyesi
714 40 85
Suluova’ya 15, Vezirköprü’ye 30,
Ladik’e 32, Kavak’a 33 km uzakl›ktad›r. Ulafl›m karayolu ve demiryolu ile sa€lan›yor.
‹lçe, k›smen ova k›smen de
da€l›k, engebeli bir arazi
üzerinde. Merkezi ise üç taraf›
da€larla çevrili bir vadi üzerine
kurulmufl.
Havza, bulunduğu co€rafya nedeniyle karasal iklimden ›l›man
deniz iklimine geçifl bölgesinde
yer al›yor.
Bu nedenle Karadeniz bölgesinin
sahil kesimine göre daha az
yağ›fl al›yor. K›fl aylar›nda sis, kar
yağ›fl› ve buzlanma görülüyor.
Havza Meydan Park›
Havza’n›n merkezine yaklafl›rken
yolculuğunuz tarlalar ve yeflillikler
aras›nda devam ediyor. Genellikle
iki katl›, alt› dükkan yap›lar dizili
Havza’n›n giriflinde.
Havza’n›n meydan›nda Atatürk
an›t›, arkas›nda da Büyük Termal
Oteli yer al›yor. Buras› bir yokufl
üzerinde konufllanm›fl termallerin
bulunduğu, kendine has yap›s› olan,
renkli ve hareketli bir yer.
Marketlerin d›fl›ndaki standlarda
model model yüzme simitleri ve mayolar sallan›yor, haz›rl›ks›z gelen ziyaretçiler için. Tarihi hamamlar ne
yaz›k ki yap›lan tadilat ve tamiratlarla özgünlüklerini kaybetmifl.
Havza’n›n gelifliminde
kapl›calar›n rolü
Osmanl› yönetimine geçtiğinde Havza, Tersakan ›rmağ›n›n bat› taraf›nda küçük bir yerleflim merkezi. Kasaban›n
bat›s›nda, yüksek bir yerde bulunan kapl›can›n cilt hastal›klar›n› ve baz› iç hastal›klar›na flifa verdiğine inan›ld›ğ›ndan değiflik yerlerden pek çok kiflinin ak›n›na u€rarm›fl.
Halk›n buraya ak›n ak›n geldiğini gören Türkler, bu kapl›can›n olduğu yere, bir hamam, imaret ve misafirhane
gibi, ziyaretçilerin ihtiyaçlar› olan binalar› infla etmekte
gecikmemifller.
Önce de Sultan Mesud Hamam›, daha sonra da fiadi Pafla Hamam› yap›lm›fl. fiadi Pafla Hamam›’n›n mimari üslubuna bak›l›rsa, Selçuklu eseri olduğu anlafl›l›yor.
Havza
‹lçe Merkezi
185
Selçuklular öncesi
Bölgedeki höyükler üzerinde yapılan
araştırmalar havzanın Tarihi ilk tunç
çağına kadar ulaşmaktadır daha
sonra orta tunç Çağı ve roma
dönemine ait yerleşmeler tesbit
edilmiştir. MÖ 1.yy da Roma
istilasına uğrayan Havza Roma
İmparotorluğu’nun bölünmesiyle
Bizans İmparatorluğu’na dahil
edilmiştir
Havza
Selçuklular dönemi
186
Atatürk Evi ve Müzesi
Ekonomide çeflitlilik
Havza ekonomisinde termal turizmi
önemli bir yere sahip. Çok say›da
otel, motel ve pansiyon flifal› sulardan
faydalanmak için Havza’ya gelenleri
a€›rl›yor dört mevsim boyunca.
Havzal›lar tar›m ve hayvanc›l›k da
yap›yor büyük ölçüde. Orman köylerinde ise halk geçimini orman ürünlerinden sa€l›yor. Eski ve Yeni Çeltek denilen mevkide ise linyit kömürü ocaklar› iflletiliyor.
‹smini valisinden alan
Havza
‹smini, Hititler dönemindeki valisi
Kavuzhan’dan ald›ğ› ve zamanla
halk a€z›nda ‘Havza’ya dönüfltüğü
ileri sürülüyor. 1174 tarihinden itibaren yaz›lm›fl olan tarihi belgelerde
‘Hevize’ fleklinde görülüyor. 1524
y›l›ndan sonra yaz›lan yaz›larda ise
‘Havza’ ismi ile kay›tl› olduğu görülüyor.
1071 Malazgirt Savafl›’ndan sonra
Türk hakimiyetine girmifl ise de
Haçl› Seferleri sonucu s›k s›k el
değifltirmifl Havza. XIII. yüzy›lda Selçuklular›n eline geçen bölge, Selçuklu
Hanedanl›ğ›’n›n çöküflünden sonra
Canik Beyliği’ne ve daha sonra da
1414‘de Osmanl› yönetimine geçmifl.
Cumhuriyet dönemi
1881’e kadar kad› ve müftü ile yönetilen Havza, 1882’de kaymakam
ve belediye baflkan› taraf›ndan yönetilen bir ilçe haline getirilmifl,
1925 y›l›nda Amasya’dan ayr›larak
Samsun’a ba€lanm›fl.
Atatürk’ün Müzedeki Mumyas›
Anadolu’nun bütün diğer yörelerinde olduğu gibi Havza’da da, 93
Harbi olarak tarihimizde an›lan Osmanl›-Rus Harbi, Balkan savafllar›,
"Düvel-i Muazzama" yani o dönemin süper devletlerine karfl› veri-
Atatürk Evi ve Müzesi
len ve Birinci Dünya Savafl› dolay›s›yla gerçekleflen Çanakkale Savafllar›’n›n sebep olduğu maddimanevi y›k›mlar› konu alan ve
"Yurdumuz Havza" ad›nda bir kitap yazan Zübeyirzade Mehmet
Fuat Efendi Mustafa Kemal’in
Mustafa Kemal Pafla’n›n Karargah
olarak kulland›€› Mesudiye Oteli
art›k Atatürk Evi ve Müzesi
1900’ün ilk y›llar›nda yap›ld›ğ› zannedilen üç katl› "Mesudiye Oteli " Mustafa Kemal Pafla’ n›n ikametine (karargah
olarak) tahsis edilmifl. 25 May›s-13 Haziran 1919 tarihleri aras›nda çal›flmalar›n› yürüttüğü bu binan›n odas› eflyalar›yla birlikte muhafaza edilmifl, "Gazi Odas›" ad› alt›nda
ziyaretçilere aç›lm›fl.
Bir dönem ‹tfaiye Amirliği’nce kullan›lm›fl. ‹lk kat el sanatlar›n›n sergilendiği bir mekan olarak tasarlan›rken ikinci
katta; Atatürk’ün çal›flma odas›, dinlenme ve yatak odas›
ile Havza odas› o dönemde kullan›lan eflyalarla yeniden
düzenlenmifl. Üçüncü katta; Milli mücadelenin ön haz›rl›klar›n›n yap›ld›ğ› illere ithafen Amasya, Sivas, Erzurum ve
Ankara odalar› düzenlenmifl. Bu odalarda o dönemlerde
yap›lan çal›flmalar, resim ve yaz›larla yans›t›lm›fl. Ayr›ca
iki kat›n salonlar›nda etnografik ve folklorik ö€eler de teflhir ediliyor.
Halen sergilenen Atatürk mumyas› ziyarete gelen yerli ve
yabanc› turistler taraf›ndan büyük ilgi topluyor.
Havza
Milli mücadele y›llar›nda
Havza
187
Havza
Lokman Hekim Apartlar
188
Havza günlerini flöyle anlat›yor:
"Mustafa Kemal Pafla, 13 Haziran
1919 günü Havza’dan ayr›larak
Amasya’ya geçmifltir.
‹lçede kald›ğ› 18 gün boyunca flimdi restore edilerek müze olarak
kullan›lan Mesudiye Oteli’nde ikamet etmifltir. Rahats›z olarak gel-
diği ilçede hem Milli Mücadele’nin
temellerini atm›fl, hem de flifal›
kapl›calar›nda sa€l›ğ›na kavuflarak
ayr›lm›flt›r."
Her derde deva
flifal› sular
Kapl›ca suyunun kaynaktan ç›k›fl s›cakl›ğ› 55 derece. Y›lda yaklafl›k
100.000 kiflinin faydalanabildiği bu
Havza kapl›calar›n›n mucizevi öyküsü
Havza’n›n içinden geçen Samsun-Ankara karayoluna
yaklafl›k 1 km uzakl›ktaki ‹maret Mahallesi’ndeki 5 kapl›can›n hikayesi oldukça ilginç:
Söylenceye göre, günümüzden 2000 y›l öncesinde gerçekleflen bir depremde, bugünkü kapl›can›n olduğu yerde bir
kilise varm›fl. Depremde bu kilise y›k›l›rken, alt›ndan s›cak
su ç›km›fl. ‹flte bu
depremden beri, 2
bin y›ld›r flifa dağ›tt›ğ›na inan›lan bu s›cak sular yörenin tarihi sa€l›k tesisleri olarak hizmet vermeye günümüzde de
devam ediyorlar. Bunlardan 3’ü eski tarihlerde yap›lm›fl.
Aslana€z›-K›z Gözü, Maarif ve fiifa hamamlar›. Diğer ikisi de 1986 y›l›ndan sonra yap›lm›fl olan Modern Türk Hamam› ile Lokman Hekim kapl›calar›d›r.
sinir hastal›klar›, kad›n hastal›klar›,
romatizma, kireçlenme, kas a€r›lar›, kaza ve ameliyat sonras› oluflan
kas ve sinir hastal›klar›, eklem
sertlikleri, çeflitli felçler, kans›zl›k,
mide, bağ›rsak ve karaciğer rahats›zl›klar›, böbrek ve idrar yolu hastal›klar› ile iktidars›zl›k sorunlar›
için bu kapl›calara geliyorlar.
Sadi Pafla Hamam›
(Büyük Hamam)
Sadi Pafla hamam› (Büyükhamam)
kapl›calar›n suyu arsenik, silis, çelik, bikarbonat, sodyum, sülfat ve
k›smen kalsiyum ihtiva ediyor.
fiifa bulmak amac›yla buraya gelen hastalar en çok cilt hastal›klar›,
K›zgözü - Aslana€z›
Kapl›calar›
(15. yy başı, 17.yy. sonu )
Kapl›can›n yerinde Bizansl›lar devrine ait, 2. Konstantin döneminde
de tamir edilen ve daha sonra fliddetli deprem sonucu y›k›lan bir
kapl›ca bulunuyormufl.
“K›z Gözü söylencesi”
Hamam›n Aslana€z› denilen büyük kurnan›n sağ›ndaki
sütuna "K›z Gözü " deniliyor. K›z gözünün kutsall›ğ›na
inananlar buraya gelip, kurban keser, mum yakar, dileklerinin kabul olmas› için dua eder, banyolar›n› yap›p giderler. Zaman›nda üç güzel genç k›z hamamda y›kan›rken zorbalar taraf›ndan bask›n yap›l›r. Bu kötü niyetli insanlar karfl›s›nda çaresiz kalan k›zlar, feryat ederek Allah’a yalvar›rlar: -Yarabbi bizi ya kufl yap, ya da tafl....bu
insanlara teslim etme.
Dualar› kabul olur ve iki k›z, kufl olup uçar, diğeri ise tafl
tafl kesilir banyonun köflesinde yafll› bir heykel gibi kal›r.
Sütun üzerindeki oluğa, k›z›n gözleri olarak kabul edilen
oyuklardan akan su damlac›klar› bu k›zcağ›z›n göz yafllar› diye nitelendiriliyor. Günümüzde halen damlamaya
devam etmekte olan bu su damlac›klar›n›n oluflumu ise,
toplanan su buhar›n›n özel bir sistemle su haline dönüfltürülerek köflelerden banyoya damlamas› fleklinde yorumlan›yor. O günden bu güne kadar efsane dilden dile,
nesilden nesile anlat›lagelmifl.
Havza
Vak›f kay›tlar›ndan Sadi Pafla Hamam› da denilen Büyük Hamam, 1256
y›l›nda Selçuklu Sultan› 2. Mesut taraf›ndan infla edilmifl.
189
Havza
Küçük Hamam (fiifa Kapl›cas›)
190
fiimdiki kapl›ca bu kal›nt›n›n üzerine infla edilmifl. Hamam, ad›n› bir
söylenceden alm›fl.
Bir çok kapl›cada olduğu gibi K›z
Gözü’nün de kutsal bir yer olduğuna, bu sudan içen ve 20 defa
yıkanan insan›n hiçbir hastal›ğ›n›n
kalmayacağ›na inan›yorlar.
Soyunmal›k, soğukluk ve s›cakl›k
olmak üzere 3 bölümlü ve kubbeli
klasik bir Türk hamam›. S›cakl›k
bölümünün ortas›nda bir havuz
bulunuyor.
Hamam›n ana kurnas› Aslana€z›,
yan›nda bulunan sütun ise K›z GöAncere Termal Hotel
Kapl›calardan
faydalanmak için
kür yapmak gerekiyor
Prof. Dr. Kerim Ömer
Ça€la’n›n (Merkez H›fz›s›hha Enstitüsü) yapt›ğ›
aç›klamada; yukar›da ismi
geçen hastal›klara sahip
olan kiflilerin kapl›calardan tam anlam›yla faydalanabilmeleri için en az 7
gün 21 banyo veya 14 günde 21 banyo kürü yapmalar› gerektiği vurgulan›yor.
Küçük Hamam
(fiifa Kapl›cas›)
571 y›ll›k imarethane
(Aflevi)
1429 y›l›nda Amasya Emiri Mustafa
bey taraf›ndan büyük hamama ilave
olarak yapt›r›lm›fl.
‹maret Mahallesi’nde, kapl›calar›n
bat›s›nda bulunan imaret binas›,
1429 y›l›nda II. Murat zaman›nda
Amasya Valisi Yörgüç Paflazade
Mustafa Bey taraf›ndan yapt›r›lm›fl.
Uzun y›llar fakirler, dervifller, askerler burada yemek yemifller, misafir
olmufllar. Sonralar› imaret y›pranm›fl, kubbeleri y›k›lan bina zamanla
harap olmufl. 1938 y›l›nda restore
ettirilen bina o haliyle günümüze kadar gelmifl. 1940 y›l›ndan 1982 y›l›na kadar "‹lçe Halk Kütüphanesi"
olarak kullan›lan bina, günümüzde
bak›m› yap›larak halen amac›na uygun olarak kullan›l›yor.
Vak›f Hamam›
Bizans döneminde yap›lm›fl olan bu
eski hamam sonradan y›k›larak yeniden infla edilmifl. Havzan›n sembolü haline gelen bu tarihi hamam,
vak›f kay›tlar›na göre 1256 y›l›nda
Selçuklu Sultan› 2. Mesut taraf›ndan yapt›r›lm›fl.
Maarif Hamam›
‹kinci Abdülhamit’in son Dahiliye
Naz›r› Maznun Paflazade Mehmet
Memduh Pafla taraf›ndan Sivas valisi iken 1890-1894 tarihleri aras›nda
yapt›r›lm›fl. Havza’ya yaklafl›k 12
km uzakl›ktaki Musulcuk Suyu, böbrek hastal›klar›na ve böbrek tafllar›na çok iyi geliyor. Bölgedeki böbrek
hastalar› bu su ile tedavi oluyor.
Doktorlar›n ameliyat dediği böbrek
tafl› hastalar› bu sudan 3-5 ay kulland›ğ›nda tafllardan eser kalmamakta. Suyun akmas›n› sa€layan
demir boru her iki y›lda bir değifltiriliyor, zira zaman içerisinde akan su
ucundaki demir boruyu eritiyor.
‹marethane
Havza
zü olarak adland›r›lm›fl.
Baz›lar› K›z Gözü’nden akan suyun
ince bir mercandan s›zd›ğ›n› iddia
ediyorsa da, baz›lar› da hamam
buharlar›ndan toplanma bir su olduğunu söylüyor.
Hamam›n kubbesinden hiç su
damlamad›ğ›na göre mimar›n bu
buhar sular›n› herhangi bir flekilde
toplay›p bir noktaya tafl›m›fl olma
ihtimali daha kuvvetli görünüyor.
100 kifli kapasiteli hamam gündüzleri kad›nlara geceleri erkeklere aç›k. Bu hamam›n hemen yan›nda 22 özel banyo mevcut.
191
Tafl Mektep (Merkez
‹lkö€retim Okulu)
1911 y›l›nda Samsun-Sivas demiryolu
keflif heyetinden Mühendis Hüseyin
Yakup, Süreyya Sami ve Nazif Bey’ler
taraf›ndan projesi haz›rlanarak inflaat›na bafllanan, Sivas Valisi Muammer
Bey’in desteği ile k›sa zamanda tamamlanarak ilçenin e€itim hizmetine
aç›lan Tafl Mektep, Kurtulufl Savafl›
haz›rl›klar›n›n yap›ld›ğ› y›llarda Havza
halk›n›n milli birlik ve beraberlik toplant›lar›n›n da merkezi olmufl.
Havza
Yörgüç Mustafa Bey Cami
192
Küçük Hamam’›n bitifliğinde Selçuklu mimari tarz›nda yap›lm›fl olan
cami, Yörgüç Mustafa Bey taraf›ndan 1882-83 yıllarında yapt›r›lm›fl.
Milli mücadele y›llar›nda 30 May›s
ve 6 Haziran mitingleri bu camiden
bafllam›fl. Restore edilen cami, kapl›calar›n bitifliğinde bulunmas› nedeniyle, Kapl›calar Cami olarak da an›l›yor.
Emir El-Hac Veliyüddin
Bin Berekat-fiah Cami
Dereköy’deki bu cami, Selçuklu Sultan› II. ‹zzeddin Keykavus döneminde 1249 y›l›nda Selçuklu Emir El
Hac Veliyüddin bin Berekat fiah taraf›ndan yapt›r›lm›fl.
Sivrikese Cami
Havza’n›n Sivrikese Köyü’nde, köyün ismi ile an›lan bu cami 1903 tarihinde Ali Osman A€a taraf›ndan
Todor Usta’ya yapt›r›lm›flt›r. Bahçe
içindeki cami, kare planl›, düzgün
olmayan kesme tafllarla infla edilmifl. Duvarlar›n birlefltiği yerlede
düzgün kesme tafl kullan›lm›fl. K›rma çat›s› alaturka kiremitli.
Çat› altlar› kirpi saçakl› her cephede
dikdörtgen formlu sivri kemer al›nl›kl› ikifler pencere yer al›yor. Sonradan yap›lan minare, cami boyutlar›na göre oldukça uzun. Ön cephede
son cemaat yeri 4 ahflap direkle tafl›n›yor.
Bas›k kemerli girifl kap›s›n› çevreleyen dikdörtgen çerçeve her iki yandan sütuncelerle süslenmifl ve bu
bölümü geometrik ve bitkisel bezeme çevrelemifltir. Çerçevenin ortas›nda Arapça yaz› yer al›yor. Cami
giriflinde 4 ahflap sütunla tafl›nan
mahfil yer al›yor. Ahflap olan tavan›n orta göbeği, kademeli olarak yap›lm›fl. Cami’nin en çok dikkat çeken yeri ceviz a€ac›ndan yap›lm›fl
olan minberi. ‹lk yap›mda bir Rum
ustaya yapt›r›lan minberin ahflap iflçiliği çok baflar›l›. Oyma olarak yap›lm›fl çeflitli bitkisel motiflerle süslenmifl. Cami bahçesindeki flad›rvan
sonradan ilave edilmifl.
Tafl Mektep’in duvar›nda tafl üzerine ifllenmifl
Latince bir de söz var.
Bu sözün tercümesi de flöyledir : "Havza kapl›calar›nda
seneyi mütaki ve vakur bir tarzda geçirdikten sonra flimdi, iyi s›hhatte olarak, hak ettiği için tanr› ASKLPE‹OS
hazretlerine ve menfaatlerine flükranlar›m› sunar›m.
Taflrada muvakkaten oturmas›na ra€men bana suyu tavsiye eden bafl rahip Xandrasa ve herkesin dostu olan Silius
Lipidus’a teflekkür ederim. Ben Piso, kurtulmufl olarak latif
vatan›ma dönüyorum, ailemin flükran› ebediyyen yaflas›n."
“P‹LANC‹US P‹SO”
Havza
193
Emir El-Hac Veliyüddin
Bin Berekat-fiah Türbesi
Emir El-Hac Veliyüddin Bin Berekatfiah Camisi’nin yan›nda ve ayn› adla an›lan türbeye "Dereköy Evliyas›"
diyor halk. Erkek çocuk isteyenlerin
adak adad›ğ› ve kurbanlar›n kesildiği türbe her y›l yüzlerce kifli taraf›ndan ziyaret ediliyor.
Mustafa Bey Türbesi
1429’da yap›lm›fl, kare planl› yap›n›n duvarlar›n›n alt bölümü kesme
tafl, üst bölümü ise tafl tu€la ile yap›lm›fl. Kubbeye geçifli sa€layan
geometrik motifli tu€la örgü bezeme dikkat çekici.
Mustafa Pafla Cami
fieyh Savc› Türbesi
fieyh Safi Köyü’ndeki türbenin kime
ait olduğu konusunda birkaç görüfl
var. Son Selçuklu sultanlar›ndan II.
Mesut’un fiehzadesi Taceddin Alt›nbafl Gazi Çelebi’nin 1355 tarihinde
yap›lan türbesi olduğu yayg›n bir görüfl olsa da, fieyh Safi Köyü mezarl›ğ›nda Taceddin Altunbafl Gazi Çelebi’ye ait olduğu anlafl›lan bir baflka
mezar›n bulunuflu ve 1355 de bu kiflinin halen yaflad›ğ›n› gösteren baz›
belgeler, bu türbenin fieyh Savc›
ad›yla an›lan bir baflka kifliye ait olabileceği gibi, Sultan Taceddin’in o€-
Zengin tarihi miras
Havza
Bölgede say›s›z höyük, tepe ve tümülüs var. Bir çoğu ilk
tunç çağ›na tarihleniyor. Belli bafll›calar›:
Çamtepe höyüğü, Baca Tepe Belalan Veya Tepecik
Tepesi, Höyük Tepe veya fieyh Safi Tepesi, Çeflmetepe Cevizbağı Tepesi, Ören Tepe, Gargo Tepe veya Yusuf’un Tepesi, Kayal› Tepe, Patlaguç Tepesi Dökme
Tepe, Hakim Tepe 1, Hakim Tepe 2, Cin Tepe 1, Cin
Tepe 2, Manevra Tepe, An›t Tepe, Sivrikise Köyü,
Lerdüğe Tümülüsleri.
194
Lerdüğe tümülüsleri
Yap› tekniği ve süsleri itibar› ile MÖ I. yüzy›la ait olduklar› san›l›yor. 1946 y›l›nda defineciler bu tümülüsleri kazarak tahrip etmifller.
16 m. yüksekliği, 35 m. çap› olan y›€ma tepe çok gösteriflli. Defineciler de bu tümülüsle çok u€raflm›fllar. Tümülüsün tam zirvesinin alt›na rastlayan k›s›mda mezar odas›
var. Kapak ve koridordan sonra 40 x 45 cm. ölçüsünde
bir kap›c›k ile mezar odas›na giriliyor.
Mezar odas›n›n boyu 270 cm., eni 185 cm. ve yüksekliği
315 cm. Mezar odas›nda ve koridorda boyalarla yap›lm›fl
süsler yer al›yor. (Sarmafl›k, erkek ve difli geyik yavrular›). Ç›k›fla do€ru iki tavus kuflu ve boynuzlu keçi ile ata
benzer bir hayvan resmi bulunuyor.
Bu tümülüsün içinde bulunan eflyalar Havza’da koruma
alt›na al›nm›fl, daha sonra buradan Ankara Arkeoloji
Müzesi’ne gönderilmifl. Arkeoloji müzesinde bulunan bu
eserler 16 parçadan olufluyor.
Ankara Arkeoloji
Müzesi’nde sergilenen buluntular
Madeni eserler: ‹ki adet küçük alt›n yüzük, alt›n süs parçalar›, içi yanm›fl insan kül ve kemikleriyle dolu üç kulplu kül kab›, tunç kandil, bronzdan yap›lm›fl zincir parçalar›, mentefle, kurflun levhalar.
Piflmifl topraktan yap›lm›fl kap kacaklar: K›rm›z› renkli
küçük bir testi ile 11 adet göz yafl› fliflesi.
Atatürk'ü Anma ve
Kutlama Festivali
Ata türk’ün 25 Ma y›s 1919'da
Havza'ya gelerek 18 gün boyunca
konuk olmas›n›n an›s›n› yaflatmak
amac›yla Cumhuriyet’in ilk y›lla r›ndan 1989 y›l›na kadar "Mahalli
Bayram" olarak kutlanan 25 Ma y›s etkinlikleri bu tarihten itibaren,
"Atatürk'ü Anma ve Kutlama Fes tivali"ne dönüflmüfl.
Her y›l değiflik konser, tiyatro, halk
oyunlar› gösterisi ile sergiler, konfe rans ve panellerin yan› s›ra birbirinden ilginç yar›flmalar düzenleniyor.
13-20 yafl grubu gençler bisiklet yar›flmas›, liseler aras› bilgi yar›flmas›,
amatör bilgi yar›flmas›, amatör ses
yar›flmas› bu yar›flmalardan belli
25 May›s, Gazi’nin Havza’ya gelifl törenleri
bafll› olanlar›d›r. Her y›l görkemli
gösteri ve törenlerle kutlanan festivalin diğer bir özelliği de festival etkinlikleri içersinde her y›l düzenlenen ve 195
"Karadeniz K›rkp›nar›" olarak tan›nan Havza 25 May›s Büyük Ya€l›
Pehlivan Güreflleri.
Her fleyden önce Anadolu'nun en
güzel gürefl alanlar›ndan birine sahip olduğunu rahatl›kla söyleyebileceğimiz Havza'n›n, bölgede dü zenlenen gürefl organizasyonlar›
aras›nda ilk s›rada gösterilen 25
May›s Büyük Ya€l› Pehlivan Gü reflleri ile gerek müsabakalara kat›l›m gerekse izleyici oran› ve mü kemmel organizasyonu bak›m›n dan "Karadeniz K›rkp›nar›" unva n›n› fazlas›yla hak ediyor.
Havza
lu K›l›çarslan Bey’e ait olabileceği de
bir baflka olas›l›k.
Günümüze gelinceye kadar bir çok
onar›m geçiren türbe, son olarak
1900’lü y›llar›n bafl›nda Çono€luzade Mahmut Efendi taraf›ndan orijinaline uygun olarak yenilenmifl.
Selçuklu türbeleri geleneğini yans›tan türbe, tafl malzemeden yap›lm›fl. Çokgen planl›, içten kubbe,
d›fltan ise konik bir külahla örtülü.
Havza Mutfa€›
Samsun'un hemen hemen
tüm ilçelerinde oldu€u gibi
keflkek ve tirit Havza'n›n da
en meflhur yeme€i. Hav za'da hamur iflleri de yay g›n olarak yap›l›yor.
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
AMASYA
CAN‹K
TEKKEKÖY
ASARCIK
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
ORDU
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
Vezirköprü
Vezirköprü
198
Vezirköprü, ilçe görünüflü
VEZ‹RKÖPRÜ
Samsun’un ikinci büyük ilçesi. Vezirköprü Samsun merkezinden
116 km uzakl›kta. Samsun’un
Havza, Bafra, Alaçam ilçeleri ile Sinop ve Çorum’a komflu olan Vezirköprü, yaklafl›k 106 bin nüfusa sahip. Vezirköprü halk›n›n 79.166’sı
köylerde yafl›yor. ‹lçenin çevre ile
ulafl›m› karayolu ile sa€lan›yor.
Havza ve Durağan'a gitmek için
Vezirköprü kimlik kart›
Toplam Nüfus
105.890
Yüzölçümü
1.713 km2
Vezirköprü Kaymakaml›€›
647 10 01
Vezirköprü Belediyesi
647 17 31
minibüsleri tercih edebilirsiniz. Vezirköprü’den Samsun, Ankara, ‹stanbul, Bursa'ya her gün düzenli
otobüs seferleri var.
Kunduz Orman›
Tepelerle çevrili bir çanağ›n içine
konufllanm›fl olan Vezirköprü, Kunduz Da€lar› Kale Tepe, Tavflan
Da€lar› ile Keltepe ile çevrili.
K›z›l›rmak vadisine bakan yamaç-
lar› ormanlarla kapl›. Bat›s›ndaki
Kunduz Yaylas›, kuzeyindeki Kabal› Yaylas› ile güneybat›s›nda Tavflan Dağ› Yaylas›, yayla turizmi aç›s›ndan önemli.
Vezirköprü, iklim koflullar› bak›m›ndan k›y› kuflağ›n›n nemli ›l›man
iklim tipi ile iç kesimlerin karasal
iklim tipi aras›nda, geçifl kuflağ›n›n
kendine özgü termik ve nemlilik
özellikleriyle ayr›lmakta. K›fllar k›y›ya göre daha soğuk, yazlar da daha s›cak geçer.
Kunduz Orman tesisleri
Vezirköprü
Kunduz Orman› sakinleri zarif geyikler
199
Vezirköprü
200
Adatepe yolunda yolumuza ç›kan
ördek yavrular›
Vezirköprü’nün
ekonomisi
‹lçenin ekonomisi a€›rl›kl› tar›ma dayal›. Vezirköprülüler, her çeflit tah›l ile
sebze ve meyveyi üretiyorlar. Hayvanc›l›k ve orman ürünleri de önemli yer
tutuyor. Heybecilik, semaver yap›m›,
ip ve urgan yap›m› gibi geleneksel el
sanatlar›n› sürdüren zenaatkarlar da
karfl›m›za ç›k›yor Vezirköprü’de. Vezirköprü, yaklafl›k 7500 y›ll›k süreçte bir
çok kültüre ev sahipliği yapm›fl.
7500 y›ll›k Vezirköprü tarihi
Bu bölgeye hayat veren K›z›l›rmak ve
yerel su a€lar›, tarih boyunca insanl›ğ›n yerleflimi için uygun bir zemin
Evliya Çelebi’nin
kaleminden
Evliya Çelebi Vezirköprü’nün flehzade ve paflalar›n tercih ettiği bir sayfiye
yeri olduğunu yaz›yor.
oluflturmufl. Yak›n zamana kadar Vezirköprü tarihinin Hititlerle bafllad›ğ›
kabul ediliyordu. Ancak son zamanlarda elde edilen bulgularla, Vezirköprü tarihinin MÖ 5500’lü y›llara tarihlendiğini biliyoruz.
MÖ 5500’lü y›llardan bafllay›p
2500 y›l süren Kalkolitik dönemin
hemen hemen tüm izlerini izleyebiliyoruz Adatepe’de. Yekpare bir kayadan oluflan ve dolay›s›yla da savunulmas› kolay bir yerleflim alan›.
Güvenliği sa€lamak için 1500 dönümlük tepenin 400 dönümlük teras›n›n etraf›n› surla çevirmifller.
Basit yöntemlerle toprağ› ifllemeye
bafllam›fllar. Bu alanda bulunan dibek tafllar›ndan, tah›l ya da çeflitli
bitki köklerini ö€üttüklerini ve bir
yemek kültürü oluflturduklar›n› gözlemleyebiliyoruz. Korumak ve avlanmak için çakmaktafl›ndan kesici
ile kaz›y›c›lar, ok ve m›zrak uçlar› ve
el baltalar› yapm›fllar. Tap›nma olgusu yine bu dönemde gelifliyor
Adatepe’de. Bu doğal "kale"nin
tam ortas›nda bir de tap›nak formu
var. Yerleflim ve tar›m alanlar› bu
formun etraf›nda gelifliyor. Doğal
bir kale özelliğine sahip olan Adatepe, hemen her dönem önemli bir
yerleflim yeri olmufl. Tunç Çağ› döneminde (MÖ 3000 -1200) flimdiki
Adatepe yerlefliminin hemen k›y›s›ndaki yeni bir yerleflme olufluyor.
Yap›lan araflt›rmalarda ‘Tepecik’in
önemli bir dokuma merkezi olduğu
anlafl›l›yor.
Hititlerin kutsal kenti:
Oymaa€aç Höyük Tepe
En az birkaç bin y›ll›k bir yerleflim
alan› olduğu tahmin edilen Oymaa€aç Höyük Tepe ticaret kervanlar›n›n önemli u€rak yerlerinden biri olmufl ve f›rt›na tanr›s›na adanm›fl
diğer ad›yla Hatti ve Hititlerin kutsal
kenti Nerik olarak adland›r›lm›fl.
Bir demirça€ kenti:
Esenköy
Vezirköprü ve çevresi önemli bir
yerleflim yeri olmufl. Bunun en
önemli kan›t›, ilçenin 15 km güAdatepe Köyü yolu
Vezirköprü
‹lk yerleflim: Adatepe
201
a
›
a
Vezirköprü
202
Belediye Park›
neybat›s›ndaki Esenköy’de bulunan ve Paflagon tipi kaya mezar›n› da içine alan bölgede bulunan
mimari ögeler.
Sagylion
Vezirköprünün
büyük
kale
köyünde
Pontus
krallığının
egemen
olduğu
dönemde
Sagylion adlı muhteşem bir kale
varmış.
Claudius’un
ad›n› verdiği flehir
Roma Dönemi’nde de Vezirköprü,
kuflkusuz zengin ve bak›ml› bir
kentti. Bu dönemdeki ad› Andrapa
ya da Neoclaudiopolis olarak
geçiyor kaynaklarda. Roma ‹mparatoru olan Claudius taraf›ndan
MS 41-54 y›llar› aras›nda planlanarak imar edilen kent sürekli geliflmifl, ‹mparator Antoninus Pius
döneminde en parlak günlerini
yaflam›fl.
Roma ‹mparatorluğu’nun Doğu ve
Bat› olarak ayr›lmas›yla Bizans
toprağ› olan Vezirköprü, Roma dö-
nemindeki görkemini halâ sürdürüyordu. Bizansl›lar kenti Fezimon
ve Teokliopolis adlar›yla anm›fllar.
Selçuklular›n
Gedekara’s›
Selçuklu Sultan› Mesud’un flehri
Daniflmendlilerden almas›ndan
sonra Sultan Mesud taraf›ndan
1160 y›l›nda Gedekara Kasabas›
ad›yla yeniden kuruluyor.
Tarih boyunca bir çok olaylara
sahne olan ve zaman zaman y›k›l›p yeniden kurulan kasaba
Ozmanl› veziri Köprülü Mehmet
Pafla zaman›nda bugünkü Vezirköprü ismini ald›.
Osmanl› hanedan›n›n önem verdiği Vezirköprü, bu nedenle çok
imar görmüfl. Bugüne ulaflan çok
say›da tarihi eser var. Vezirköprülüler bu tarihe sahip ç›k›yorlar.
‹lçe merkezi
Vezirköprü’nün merkezi, günümüze kadar ayakta kalmay› baflaran
ve bir bölümü restore edilimifl tarihi eserler aç›s›ndan çok zengin.
Bir sokaktan diğerine geçtiğinizde
mutlaka eski bir eserle karfl›lafl›yorsunuz.
Bununla birlikte son derece hareketli Vezirköprü’nün merkezi. Üç
dört katl› binalar›n alt›ndaki dükkanlarda her türlü ihtiyaca cevap
verecek dükkan yer al›yor.
Belediye park›
Meydandaki Saathane
Vezirköprü
‹çinde çay bahçelerinin yer ald›ğ›
belediye park›nda çamlar›n, ç›narlar›n gölgesinde oturmak çok keyifli.
D›flar›s› 30-35 derece s›cakken belediye park›nda serin bir ortamda
keyifle dinleniyorsunuz.
203
Bedesten Semaver
Bedesten
Bedesten ve Arasta
Vezirköprü’nün merkezinde yer alan
Bedesten ve Arasta, 1660 y›l›nda Yusuf A€a taraf›ndan yapt›r›lm›fl. Bedesten, iç ve d›fl bedesten olmak
üzere iki bölümden olufluyor. ‹çinde
110 dükkan var. ‹ç bedesten kervansaray olarak kullan›lm›fl. Arasta da
Bedesteni çevreliyor. Bedesten’de
semaverciler çoğunlukta. Pahal› satt›klar›n› galvanizden, ucuzlar›n› tenekeden üretiyorlar. Türkiye’nin her yerinde semaver bulabilirsiniz. Ama Vezirköprü semaverinin bir özelliği var.
Yass› formda yap›yorlar semaverleri.
Bedesten’in arka kap›s›ndan arastaya ç›k›yorsunuz. Arastada semerci-
Vezirköprü
204
Vezirköprü taflhan iç
den pideciye, tar›m aletlerinden bak›rc›lara burada her fleyi bulmak
mümkün. ‹nsanlar› da son derece
sevecen ve misafirperver.
Taflhan
Ortacami Mahallesi, 100. Y›l Caddesi,
Taceddin Pafla Sokağ›’nda, Bedesten’in biraz ilerisinde yer alan Taflhan’›n Geç Osmanl› döneminde yap›ld›ğ› biliniyor. fiu anda restorasyonu
devam ediyor. ‹ki katl› Taflhan'da dolgu tafl malzeme kullan›lm›fl. Yap›m›nda kullan›lan ahflap kütükler tek bir
bloktan üretilmifl. Hâlâ sa€lam olan
bu ahflap kütükler kullan›lmaya devam edilecek.
Saat kulesi
1906 y›l›nda, Sivas Valisi Reflat
Akif Pafla taraf›ndan flehir merkezinde yapt›r›lan saat kulesi, 1943
depreminde büyük hasar görmüfl,
1959 y›l›nda da restore edilmifltir.
Saatleri hala çal›fl›yor. Dükkanlarla çevrelenmifl saat kulesinin bak›m› periyodik olarak yap›l›yor ve
haftada bir kuruluyor.
Adnan Menderes Park›
Vezirköprü’deki diğer bir park da
Hava Kuvvetleri Komutan› Orgeneral Faruk Cömert Caddesi’nin köflesindeki Adnan Menderes Park›.
As›rl›k ç›nar ve çam a€açlar›n›n alt›ndaki bu park, Vezirköprülülerin
çok ilgi gösterdikleri bir soluklanma
noktas›.
Park›n tam ortas›nda da Vezirköprü’nün sembolü haline gelmifl olan
semaver heykeli yer al›yor.
Sivil mimari
Faruk Cömert Caddesi’nden aflağ›
do€ru inerken soldaki eski evler ve
sa€daki tarihi Yeni Hamam, insan›
Semaverli Adnan Menderes Park›
Kale Camii
Mehmet Pafla Mahallesi’ndeki
1969’da yap›lm›fl olan Kale Camii,
Kale Hamam› ile yan yana.
Caminin avlusunda 6 köfleli bir flad›rvan› var.
Küçük bir cami ama insana çok huzur veriyor. Mihrab›n üzerindeki vitray içeri girer girmez dikkat çekiyor.
S›cakta ibadet edenler için klima da
konulmufl.
Kale Cami’nin iç görüntüsü
Kale Hamam›
Kale Camii’ne bitiflik olan ve
günümüzde de kullan›lan Kale Hamam›, moloz tafl malzeme ile yap›lm›fl. Soyunmal›k bölümündeki kubbesi çok dikkat çekici.
Kesme tafl ve tu€ladan yap›lm›fl
kasnağ›n üstündeki kubbe ters dizilmifl kiremitlerle örtülü.
Sivri kemerli kap›dan ortas›nda sekizgen flad›rvan› olan soyunmal›ğa
giriliyor. Soyunmal›ğ› çeviren setlerin önünde ayakkab›lar›n konulduğu
nifller var. Soyunmal›ğ›n girifli beflik
tonozlu, diğer bölüm kubbe ile örtülü. S›cakl›k ortada kubbeli kare meKale Hamam› dinlenme bölümü
Vezirköprü
Vezirköprü sivil mimari
birkaç as›r geriye götürüyor.Tatl› kireç s›va tekniği ile yap›lan ahflap evlerin (suyu gördükçe kat›laflan bir inflaat malzemesi) büyük bölümü hala kullan›l›yor.
205
Vezirköprü
Faz›l Ahmet Pafla Medresesi
kan› ile hac planl› eyvanlardan olufluyor. Eyvanlar aras›ndaki halvet
odac›klar› kubbeli.Yapım yılı 1966.
206
Faz›l Ahmet Pafla
Medresesi (Tafl Medrese)
Vezirköprü'de bilinen ilk kütüphane,
1662 y›l›nda Faz›l Ahmet Pafla taraf›ndan yapt›r›lan Tafl Medrese’nin bir
odas›nda hizmet vermifl. 1943 depreminde medrese hasar görmüfl ve
daha sonra da restore edilmifl. 1964
y›l›na kadar çeflitli amaçlarla kullan›lan medrese, bu tarihten sonra halk
Faz›l Ahmet Pafla Medresesi Avlusu
kütüphanesi olarak kullan›lmaya bafllanm›fl. Son olarak 2002 y›l›nda bir
restorasyon çal›flmas› daha yap›lm›fl.
20.000’in üzerinde kitab›n yer ald›ğ›
kütüphane mutlaka ziyaret edilmeli.
Taceddin Pafla
(Kurflunlu) Cami
Çanakl› Mahallesi’ndeki Taceddin
Pafla Cami 1494 y›l›nda yap›lm›fl.
Kubbeli bir yap› iken 1945 depreminde tümüyle y›k›lm›fl, restorasyonda düz çat› ile örtülmüfl, ana
mekanla zaviyeler aras›ndaki kemerli aç›kl›klar kapat›lm›fl.
Taceddin Pafla (Kurflunlu) Çeflmesi
Kurflunlu Cami’nin avlusundaki çeflme Geç Osmanl› dönemine ait.
1491-1495 de yine Taceddin Pafla
taraf›ndan yapt›r›lan hamam zamana direnemeyerek y›k›lm›fl, bir daha
da restore edilmemifl.
Abdulgani (Namazgah)
Cami
Köprülü Mehmet Pafla taraf›ndan
yapt›r›lan Abdulgani (Namazgah)
Cami, Mehmet Pafla Mahallesi’ndedir.
1906 depreminde tamamen y›k›lan, sadece minber ve mihrab› kalan cami, mahalle sakinleri taraf›ndan 1915 y›l›nda yeniden yapt›r›lm›fl.
Faz›l Ahmet Pafla Medresesi’ndeki
Kütüphane bölümü
Çifte Hamam
Bedestenin (arastan›n) güney duvar›na bitiflik olarak infla edilen Çifte
Hamam, 1660 y›l›nda Ayfle Han›m
taraf›ndan vakfedilmifl. Bir taraf› kad›nlara bir taraf› da erkeklere hizmet
veriyor. Her iki hamam›n mimari
plan› birbirine çok benziyor.
Namazgah Çeflmesi
Namazgah Cami’nin bitifliğine
Köprülü Mehmet Pafla taraf›ndan
infla ettirilen çeflmeden halk hala
su içiyor.
Tacettin Pafla Hamam›
Vezirköprü
Taceddin Pafla Hamam›
207
Vezirköprü
208
fiifa Hamam›
Çiftehamam
Mehmet Pafla’n›n özel olarak ailesi için yapt›rd›ğ› söylenen fiifa Hamam› hala hizmet veriyor.
Ahflap soyunmal›k sonradan eklenmifl. S›cakl›ğ›n doğusunda beflik tonozlu küçük bir mekan, bat›s›nda baflka bir halvet odac›ğ› var.
Yapım yılı 17. yy’ın ilk yarısı
Yusuf A€a Hamam›
Ganio€lu çeflmesi
Esenköy kaya mezar›
Mehmet Pafla Mahallesi, Hac›köy
Caddesi’ndeki Ganio€lu Çeflmesi,
Geç Osmanl› döneminin mimari
özelliklerini tafl›yor.
Yukar› Nalbant Cami
1602 isyanlar›nda harap olan Vezirköprü'nün yeniden imar edilirken,
Vezirköprü ayan› Yusuf A€a taraf›ndan yapt›r›lm›fl. Ne yaz›k ki zaman
içinde hamam y›k›lm›fl ve tekrar restore edilememifl.
Vezirköprü’ye 12 km uzakl›ktaki
Esenköy Zindankaya arkeolojik
alan›nda yer alan Esenköy Kaya
Mezar›, yap› tekniği aç›s›ndan Paflagon tipi bir mezar. Demir çağ›
dönemine ait olan mezar üç sütun
ve iki odadan olufluyor. Mutlaka
görülmeli.
Ayr›ca Vezirköprü’de sivil mimarl›ğa
örnek teflkil edecek bir çok Türk evi
de bulunuyor.
teki Atatürk An›t›, Orman Yüksek
Mühendisi ‹smail Sevcan taraf›ndan projesi yap›lan kaideye oturtulmufl. Pirinç dökümü ‹stanbul'da
Mehmet Tevfik Koç taraf›ndan yap›lm›fl.
Abdülkerim A€a
Medresesi
Köprülü Mehmet Pafla an›t›
Süleyman A€a Medresesi
1730 y›l›nda Bostanc›bafl› Köprülü El-Hac Süleyman Ağa taraf›ndan Taceddin Pafla Camisi'nin avlusuna yap›lan medrese, 1943
depreminde tamamen y›k›lm›fl.
24 odal› medresenin bir bölümü
derslik bir bölümü de yat›l› ö€rencilerin kald›ğ› bölümlerden olufluyormufl.
Atatürk an›t›
1981 y›l›nda Heykelt›rafl Rahmi Ertemiz’in yapt›ğ› 260 cm. yükseklik-
Belediye Park›’ndaki Köprülü Mehmet
Pafla An›t› 1958 y›l›nda Vezirköprü
halk›n›n yard›mlar›yla yapt›r›lm›fl.
Kurt Köprü
Vezirköprü ile s›n›r çizen ‹stavroz
Çay› üzerinde bulunan 40 metre
uzunluğundaki köprünün mimari
üslubu ve örgü sistemi incelendiğinde 13-14. yy. da yap›ld›ğ› tahmin ediliyor.
Üzerinde Yunanca yaz›lar yer al›yor,
Köprünün en büyük özelliği iki yakas›nda belirgin düzenli yollar›n bulunmay›fl›.
Köprünün ayaklar› ve kemerleri define aray›c›lar› taraf›ndan tahrip
edilmifl olmakla beraber çok sa€lam bir yap›. Köprünün 4 büyük kemeri, ayaklar› içinde de 3 odac›ğ›
var ve halen kullan›l›yor.
Havza kurt köprüsü
Vezirköprü
17. yy.da Abdülkerim A€a taraf›ndan yapt›r›lan 20 odal› medrese
depremde y›k›l›yor. Ö€rencilerin ö€renim gördüğü ve kald›ğ› medrese
depremden sonra tekrar infla edilmemifl.
209
Vezirköprü
210
YAYLADA YAfiAM
Kimler yaylaya göçüyor?
Yaylaya genellikle hayvanc›l›k yapanlar göç ediyor. Göç nedenleri
ise, hayvanlar›n beslenebilmesi için
köylerde yeterli miktarda otlak ve
mera bulunmamas›.
Yaylalarda yap›lan flenlikler
Yaylalarda yap›lan flenlikler birbirinYaylada K›fl
den farkl›d›r. Susuz Köyü yaylas›nda
boğa güreflleri yap›l›r ve gençler geleneksel "Ç›ng›rflak" oynarlar. E€lenceleri geleneksel yemekleriyle
zenginlefltirirler.
Konaklama yerleri
Yaylalarda insanlar, çad›rlarda veya
kelik ad› verilen ahflap evlerde konaklarlar.
Yaylalarda gelenek ve görenekler:
• Yaylada hayvanlar›n bak›m› için
tutulan s›ğ›rtmaca, her hafta yay›k
Yaylaya gidifl ve dönüfl
mevsimi
Yaylaya genellikle may›s ay› içerisinde ç›k›l›r ve en geç eylülde köylere geri dönülür.
Dönüfl haz›rl›klar› yap›l›r, koyun ve
keçiler daha önceden k›rk›l›r, hayvanlar ve yünleri derelerde y›kan›r. Eflyalar ve çad›rlar toplanarak
hayvanlara veya traktörlere yüklenir ve yayladan inilir.
Höyük ve Düz
Yerleflimler
Bu bölgede de say›s›z tepe,
höyük ve tümülüs bulunuyor. Höyüktepe-Oymaa€aç
Tepe’de kaz› çal›flmalar›
devam ediyor. Bir çoğu ‹lk
Tunç Çağ›’n›n izlerini tafl›yor ve yap›lan kaz› çal›flmalar›nda çanak, çömlek
parçalar›na rastlanm›fl.
Bellibafll›lar› Doğan Tepe,
Kurudere, Yağ›nözü - Çakmak, Keltepe, Ya€basan
Tümülüsleri, Çeltek Tümülüsleri, Aflağ› Narl› Tümülüsleri, Avdan Köyü Tümülüsü, Çal Köyü Tümülüsü
ve Maltepe Tümülüsü.
Yemek Kültürü
Vezirköprü mutfa€›nda kuru fasulye, nohut, m›s›r,
üzüm yaprağ›, yarma-bulgur temel malzemeler. Et,
pirinç ve hamurlu yiyecekler de mutfa€a hakim. Kaz,
tavuk, ördek ve hindi gibi
kümes hayvanlar› geleneksel beslenmede önemli bir
yer tutuyor. Kaz pilav›, tirit, kaz çevirmesi, tavuk k›zartmas›, kümes hayvanlar›ndan yap›lan yemekler.
Kald›rayak, mad›mak, pancar, nünük gibi bitkilerden
kavurma, ya da çorba yap›l›r. Kat›k böreği Vezirköprü’ye özgü bir yemek. Kat›k, yarma (iri ö€ütülmüfl
m›s›r) ve dere otundan yap›lan bu börek son derece
lezzetli ve baflka bir yerde
bulamayacağ›n›z bir tat.
Oymaağaç Kebab›
Oymaa€aç Köyü’nde yap›lan "Oymaa€aç Kebab›"
may›s-kas›m aylar› aras›n da yap›l›yor, hem s›cak
hem soğuk olarak yenili yor. Kebab›n en önemli
özelliği o€lak etinden yap›l›yor olmas›.
Kebap, özel yap›lm›fl bacada, kebap odas›nda yaklafl›k 3-4 saatte, büyük bir
özenle çevrilerek piflirili yor. O€lağ›n çevrilerek piflirilmesi sonucu eriyen
ya€lar bir kapta toplan›yor
ve etle birlikte tiridine ban›larak yeniyor.
O€lak Kebab›, yörenin
as›rlard›r varolan geleneksel yeme€i.
Vezirköprü
döven yaylac›lar taraf›ndan birer kafl›k tereyağ› verilir. Bu gelenek s›ğ›rtmac›n, daha dikkatli davranarak
hayvanlar› kurt ve diğer y›rt›c› hayvanlar›n tehlikesinden korumas› için
yap›l›yor.
• Yaylada genellikle yafll› kad›nlar
yaflad›ğ› için, her hafta köyden yaylaya yay›k dövmeye genç k›zlar ve
gelinler gidiyor.
• Yaylaya ç›k›ld›ktan 15-20 gün
sonra, köy halk›n›n tamam› flenlik
için yaylaya gidiyor.
211
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
ASARCIK
AMASYA
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
CAN‹K TEKKEKÖY
BELDE
Ladik
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
ORDU
Lâdik
214
Lâdik, ilçeden görünüflü
LÂD‹K
Lâdik, Samsun'a 82 km uzakl›kta.
Kuzeyinde Kavak, do€usunda Taflova ve bat›s›nda Havza ile çevrili, güneyde ise Amasya’ya komflu. Yayla
flenlikleriyle ünlü, flirin bir yer. Akda€'›n kuzey eteklerinde kendi ismini alan genifl bir ova kenar›nda kurulmufl. Merkez ilçe nüfusu 8.316,
ilçe genel nüfusu ise 18.022. ‹lçede
k›fllar uzun ve sert, yazlar ise serin
Lâdik kimlik kart›
Toplam Nüfus
18.022
Yüzölçümü
575 km2
Lâdik Kaymakaml›€›
771 30 11
Lâdik Belediyesi
771 30 30
geçiyor. Ekonomisi tar›m ve hayvanc›l›€a dayan›yor. Yeflil›rmak'›n kollar›ndan biri olan Tersakançay› Lâdik’e hayat veriyor. Lâdik Gölü’nden
ç›karak bat›ya, oradan güneye, daha sonra do€uya k›vr›larak Yeflil›rmak'la birlefliyor. Samsun'dan Lâdik'e her zaman ulafl›m mümkün.
Ekonomisini tar›m,
hayvanc›l›k, sanayi ve
ormanc›l›k canland›r›yor
Yaz ve k›fl devam eden ya€›fllar nedeniyle çok çeflitli ürün yetifltirilebiliyor. Yayg›n olarak bu€day, arpa, yulaf, m›s›r, flekerpancar› ve ayçiçe€i.
Bunlar›n yan› s›ra ba€-bahçe sebzecili€i de yap›lmakta. Lâdik'in yayla
olmas›, hayvanc›l›€›n da geliflmesini
‹slam uygarl›klar› döneminde (705)
Araplar›n eline geçen bölge, 1071
Malazgirt Savafl›’ndan sonra Selçuklulara geçmifl. 1075'de Alparslan'›n
komutanlar›ndan Melik Ahmet Daniflment Gazi, Amasya ve çevresini
egemenli€i alt›na al›nca, bir rivayete
göre de ilçe ad›n› komutan›n k›z› ‹leduk veya ‹lduk Hatun'un isminden
alm›fl. Selçuklular›n parçalanmas›yla kurulan Anadolu Beylikleri zaman›nda Lâdik Kabato€ullar›’n›n yönetimine girmifl. Osmanl›lar ise Lâdik'i 1428'de topraklar›na katm›fllar.
Lâdik, Cumhuriyet dönemine kadar
Sivas Sanca€›na ba€l› Amasya vilayeti s›n›rlar› içinde yer al›yordu.
Cumhuriyet kurulduklar› sonra
Amasya iline ba€l› olan Lâdik,
1925'de Samsun'a ba€lan›yor.
sa€lam›fl. Baflta küçük bafl hayvan
yetifltiricili€i olmak üzere, büyükbafl
hayvan yetifltiricili€i, küçük çapta da
olsa bal›kç›l›k ve ar›c›l›k da yap›l›yor.
Akda€ eteklerine kurulan ilçenin
18.585 hektar› orman alan›. Bu ormanlar›n bir bölümü, koru orman›
bir bölümü de baltal›k orman›.
Ladik ilçesindeki höyük ve düz
yerleşmelerde yapılan yüzey
araştırmalarda bölgenin kalkolitik
çağı ilk tunç çağı orta tunç çağı
demir çağı Hellenistik Roma ve geç
antik çağda iskan gördüğü
anlaşılmıştır
Ladik
ilçesi
V.Mithridates
eşi
Laodika
tarafından kurulmuştur 120-111
MÖ 71 yılında Romalıların
Pontusluları yenmesiyle bölge
Lâdik
Roma hakimiyetine girmiş M.S 395
de Roma ikiye ayrılınca Ladik Doğu
Roma İmparatorluğunun sınırları
içinde kalmıştır
215
Lâdik
Höyük ve düz yerleşmeler
Başlamış Köyü’nde ki Dedealtı
Tepesi, Karaabdal Köyündeki Kale
Tepesi, Hamit köyündeki Tombul
Tepe, Cüce Köyündeki Kilise Tepe,
Büyük Kızoğlu Köyündeki Kümbet
Tepe, Aşağı Gölyazı Köyündeki Devşer
Kaya Tepesi, Mazlumoğlu Köyündeki
Köyiçi Tepesi, Salur Köyündeki Yük
Tepe, Sarıgüzel Köyündeki Sarıgüzel
Tepesi, Boğaz Köydeki Destemen
Tepesi, Kabaca Göz Köyündeki
Kurban Höyük, Hasırcı Köyündeki
Ağcı Tepe, Alan Köyündeki Dolma
Tepe, höyük ve düz yerleşmeleridir.
Başlamış Köyündeki İnkaya düz
yerleşme olup yanında 4 adet kaya
mezarı mevcuttur.
216
Lâdik Gölü çevresi
Araflt›r›lmay› bekleyen
bir kültür miras›
İlçenin tarihi MÖ 3000’e uzansa da
yöredeki arkeolojik alanlarda yeteri
kadar araştırma yapılmamıştır.
Lâdik Gölü çevresi
Tümülüsler
Alayurt Köyündeki Dökme Tepe,
Hamit Köyündeki Tombul Tepedir.
Lâdik merkezinin güneyindeki tepede
Lâdik Gölü’nün güney do€usunda bir
de kale kal›nt›s› bulunuyor. Ormanl›k
alanlar›, yaylalar› ve flifal› sular›yla,
Osmanl› döneminde, Amasya'da yaflayan flehzadelerin ve ileri gelenlerin
yaz›n sayfiye yeri olarak kulland›klar›
ilçede; yazl›k saraylar, camiler, çarfl›lar, hamamlar gibi bir çok eser yapt›r›lm›fl. Fakat ço€u 1943 depremiyle
y›k›lm›fl.
‹lçe merkezi
Kahvehane ve dükkanlar›n çevreledi€i meydanda belediye ve kaymakaml›k binas› yer al›yor. 1943 depremi, tarihi eserlerin büyük bölümünün y›k›lmas›na neden olmufl. Bununla birlikte bugün hala ayakta kalan eserler son derece etkileyici.
Saat kulesi
Bülbül Hatun Cami
II. Beyaz›t'›n kar›s› Bülbül Hatun taraf›ndan yapt›r›lm›fl. Depremde y›k›lan
cami asl›na uygun olarak onar›lm›fl.
Avc› Sultan Mehmet Cami
IV. Sultan Mehmet taraf›ndan yapt›r›lm›fl. Depremde tamamen y›k›lan
cami, tekrar infla edilmifl.
Kümbet
Osmanl› eseri olan Kümbet’in di€er
bir ad› da Sunullah Pafla Türbesi.
Avc› Sultanahmet Cami
Kümbet
Seyit Ahmet Kebir Türbesi
Selçuklu dönemi kumandanlar›ndan Seyit Ahmet Kebir, Lâdik'te savafl›rken ölünce, iste€i üzerine bu
türbeye gömülmüfl. Mezarl›k içinde
kesme tafl ve tu€ladan yap›lm›fl bulunan türbenin içinde, 7 sanduka
bulunuyor. Bunlar›n d›fl›nda, Selçuklu ve Osmanl› dönemlerinden
kalan ve halk taraf›ndan ziyaret edilen tekkeler var. Bunlar; Süt P›nar›,
Gülabdal Tekkesi, Sanl›k Tekkesi,
Karaoluk Tekkesi, K›l›çaslan Tekkesi, Kara Abdal (Sultan) Tekkesi, Ifl›kl› Tekke, Zeyfe Baba Tekkesi, Dikilitafl Tekkesi, Dikmen Dede Tekkesi.
Seyit Ahmetkebir Türbesi
Lâdik
1889 y›l›nda infla ettirilmifl, 1943
depreminde büyük hasar görmesine karfl›n asl›na uygun olarak tekrar
yapt›r›lm›fl.
217
Lâdik
Karadenizin Yeni Gözdesi :
Akdağ Kayak Merkezi
218
Lâdik Akdağ Kayak Merkezi, Orta
Karadeniz Bölgesinin tek kayak
merkezidir. Akdağ Yaz ve Kış
Sporları Merkezi, Samsun şehir
merkezine 84 km, SamsunAnkara yoluna 24 km, Ladik
merkeze ise 7 km uzaklıktadır.
Pist uzunluğu 1400 m, Telesiyej
uzunluğu 1.360 m’dir. 15001770 rakım aralığında kayak
yapılmaktadır. Kar verimliliği;
Kasım-Mart ayları arasında
ortalama 1 metre yüksekliğe
ulaşmaktadır.
Lâdik Gölü
Tersakan ›rma€›n›n kayna€›n› teflkil
eden Lâdik Gölü, Lâdik’e 10 km
uzakl›kta. Gölde alabal›k ve turna
bal›€› bulunuyor.
Bal›kç›l›k yan›nda genifl bir sazl›k
Hamamayağı Kaplıcası
alana sahip olan Lâdik Gölü’nden
toplanan sazlar has›r yap›m›nda
kullan›l›yor. Lâdik Gölü’nde yelken
yar›fllar› düzenleniyor, çevresinde
çim kaya€› yap›l›yor.
Turizm aç›s›ndan en
hareketli yer
Hamamaya€› Kapl›cas›
‹lçenin en ünlü mesiresi Hamamaya€› (Hallaz, H›rlaz, Hilyas) Kapl›cas›’n›n bulundu€u belde, ilçeye
ekonomik ve sosyal hareketlilik
sa€l›yor. Lâdik’den 10 km uzakl›ktaki kapl›ca yak›n›ndan küçük bir
akarsuyun geçti€i piknik alan› ve
kapl›ca binas› var.
Ayr›ca Lâdik ve Havza’daki kapl›calar tarih boyunca biliniyor. Romal›lar ve öncesinde, bu bölge insanlar› çeken sa€l›k merkezleri olmufl. Hamamaya€› kapl›ca suyu
Türkiye'deki birinci derecede
önemli ve öncelikli kapl›ca suyu
olarak belirlenmifl.
Romatizma, sinir ve kas yorgunlu€u, eklem kireçlenme, sinirsel
hastal›klar, ameliyat sonras› yorgunluklar gibi hastal›klarda olumlu etki yap›yor. Lâdik gölü ve çevresi, Akda€ yaylalar› mesire olarak ideal.
Büyükk›zo€lu Köyü’nden yaylaya
do€ru 3 km gidildi€inde ormanl›k
alan içerisinde bulunan muhteflem
flelale ve a€açlarla çevrili do€al göl,
görülmeye de€er.
Göl çevresi, piknik alan›. fielale suyunun kayna€› Akda€. Dolay›s›yla
su çok so€uk ve temiz, alabal›k yetifltiricili€i için son derece uygun.
Lâdik Gölü’nde fauna
(Kufl çeflitleri)
Gölde yap›lan gözlem s›ras›nda kaydedilen su kuflu türleri flöyle:
Lâdik Gölü’nde kufllar
Lâdik gölü su çiçekleri
Gece bal›kç›l›(Nycticorax nycticorax)
Alaca bal›kç›l (Ardeola ralloides)
Küçük ak bal›kç›l (Egretta garzetta)
Gri bal›kç›l (Ardea cinerea)
Erguvani bal›kç›l (Ardea purpuea)
Kara leylek (Ciconia nigra)
Leylek (Ciconia ciconia)
Yeflilbafl (Anas platyrhynchos)
Uzunbacak (Himantopus himantopus)
K›zkuflu (Vanellus vanellus)
Yeflil düdükçün (Tringa ochropus)
Karabafl mart› (Larus ridibundus)
Gümüfl mart› (Larus cachinnans)
Sumru (Sterna hirundo)
Küçük sumru (Sterna albifrons)
Ak kanatl› sumru (Chlidonias leucopterus)
Lâdik
Büyükk›zo€lu fielalesi
ve Gölü
219
Lâdik Gölü civar›nda
gözlenen türler
Kaya güvercini (Columba livia);
tepeli toygar (Galerida cristata);
tarlakuflu (Alauda arvensis); k›z›l
s›rtl› örümcekkuflu (Lanius collurio); bo€makl› ard›ç (Turdus torquatus), Lâdik Gölü'nün civar›ndaki da€l›k alanda yer alan mefleliklerde; lefl kargas› (Corvus corone); kuzgun (Corvus corax), göl
civar›ndaki da€l›k alanda; serçe
(Passer domesticus) ve saka
(Carduelis carduelis).
Lâdik
Lâdik yayla flenlikleri
220
Lâdik yaylalar› flelalesi
Lâdik gölü yelkenliler
Lâdik yaz aylar›nda yayla flenlikleri için yurdun dört bir yan›ndan
gelenlerle dolup tafl›yor. fienliklerin temel amac›, Lâdik’in turizm
potansiyelini komflu ilçelerle paylaflmak.
Yayla flenlikleri her y›l Temmuz ve
A€ustos aylar›nda yap›l›yor. Çim
ve kar kaya€›n›n yap›laca€› alan
olarak tespit edilen Lâdik’e 7 km
mesafede Lâdik Yaylas›’nda, çeflitli oyun, buza€› yar›flmas›, koç
yar›flmas›, bal yar›flmas›, uçurtma
yar›flmas›, yamaç paraflütü gösterileri, çim kaya€› yar›flmalar›, pla-
Akda€ Yaylas›
950 m. rak›ml› yaylan›n ilçeye
uzakl›€› 9 km Lâdik Gölü ve orman
manzaral› yayla, mesire yeri olarak
de€erlendiriliyor.
Lâdik yayla flenlikleri ve cirit
müsabakalar› (ortadaki ve alttaki
foto€raflar)
Lâdik
Lâdik yaylalar›ndan bir görüntü
nör uçufl gösterileri gibi etkinlikler
gerçeklefltiriliyor.
221
Lâdik
222
Bu buzlar› Akyel eritiyor
Küpecik Yaylas›
1600 metre rak›ml› yaylan›n ilçeye
uzakl›€› 23 km Yolun 9 km’lik k›sm›
asfalt, kalan k›sm› stablize ve düzgün ham yol, her türlü araçla ulafl›labiliyor.
Büyükk›zo€lu Yaylas›
1600 metre rak›ml› yaylan›n ilçeye
uzakl›€› 10 km.
Halk Oyunlar› ve Dü€ün
Gelenekleri
AKYEL
Karlar› Eriten Rüzgar
Lâdik Karadeniz Bölgesi’nde olmas›na ra€men, Karadeniz Bölgesi iklimi kufla€› d›fl›nda karasal iklime yak›n bir iklime sahip. Genellikle k›fllar
uzun ve sert, yazlar ise serin geçiyor. Temmuz ve A€ustos aylar›nda
poyraz, k›fl›n ise halk›n "Akyel" dedi€i ve karlar›n çok k›sa sürede erimesini sa€layan bir rüzgar eser. Ya€›fllar k›fl›n kar, di€er üç mevsimde de
genellikle ya€mur. Lâdik ilçesinde
dik ve sarp e€ilimli araziler genifl
alana sahip. Bunlar›n büyük bir ço€unlu€u orman ve funda ile kapl›.
Lâdik yaylalar›ndan baz› kesitler
Mutfakta hamur
iflleri a€›rl›kta
‹lçede yap›lan yöresel yemeklerin ço€u hamur ifli.
Bunlar; Eriflte, Tutmaz Afl›,
Mant›, ‹flkefe Tatl›s›, Kaz Pilav› ve fleridi, Çerkez Halü€ü, Çerkez fiibsisi, Dabusun,
Malakto, Gobi Lobiya, Lobya, Höflmerim, Kadayani gibi çok çeflitlidir. Yemekler
gibi ekmekler de çok çeflitli:
Somun, Hamursuz, Parmakl›, Lavafl Pide, Dökme, Döndürme, Samsa Ekme€i, C›rlak (P›r›l), Ak›tma, Yufka,
M›s›r Ekme€i. Yöresel yemeklerinin d›fl›nda Lâdik'in
Tand›r Kebab› da oldukça
meflhur.
Lâdik
Lâdik’te de çevre il ve ilçelerde oynanmakta olan Düzayak, Makinal›, O€lan
beni çaydan geçir, Sar›k›z, Sanlama
gibi horon oyunlar› oynan›yor. Budakdere ve çevre köylerinde Semah,
fieyh fiamil, Sesen, Zefak gibi oyunlar
da oynan›yor. Lâdik’te dü€ünler klasik Anadolu usulünde yap›l›yor. Ancak k›rsal kesiminde baz› farkl›l›klar
var. Dü€ünlerde gelin ve damat hamamlar› yap›l›yor. Gelin, gündüz akrabalar ve arkadafllar› ile birlikte hamama götürülür, hamamda e€lenilir
ve y›kan›l›r. Buna "gelin hamam›" denir. Damat ise gece davul zurna eflli€inde arkadafllar› taraf›ndan hamama götürülür ve y›kan›r. Bu da "Damat Hamam›" olarak adland›r›l›r.
223
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
AMASYA
CAN‹K TEKKEKÖY
SALIPAZARI
ASARCIK
AYVACIK
TOKAT
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
Asarc›k
ORDU
Asarc›k
226
Asarc›k, ilçeden görünüflü.
Asarc›k ilçe meydan›
Asarc›k kimlik kart›
Toplam Nüfus
19.068
Yüzölçümü
180 km2
Asarc›k Kaymakaml›€›
791 22 21
Asarc›k Belediyesi
791 22 50
ASARCIK
Samsun'un 44 km güneyinde yer
alan Asarc›k, Türkiye’nin en küçük
ilçelerinden biri. 44 km’lik Kaman
yolu çok virajl›.
Kavak’tan geçen di€er yol daha
uzun olsa da (73 km) ulafl›m için
genelde bu yol tercih ediliyor.
Asarc›k’a giden yol üzerinde tavuk
üretme çiftlikleri ve kireç torbalama fabrikas› yer al›yor. K›fl›n kar
ya€›fl›n›n yo€un oldu€u dönemlerde merkez ile köy yollar› ulafl›ma
kapansa da bu y›l›n en fazla 45
gününü kaps›yor.
Asarc›k, Kavak ve Çarflamba ile
çevrili, Amasya’ya da komflu. Tipik Karadeniz ikliminin hüküm
sürdü€ü ilçeye yaklafl›rken yüksek
bir tepeden bakt›€›n›zda a€açlarla
bölünmüfl genifl arazilere serpifltirilmifl evler ve arazinin ortas›ndan
geçen otoyol ile kenar›ndaki tarihi
cami minaresi, size huzur içinde,
tümülüs Antik çağdan günümüze
gelen izlerden birkaçıdır.
1800’lerin sonunda
küçük bir Çerkez
köyüymüfl...
Kafkas-Türk kültürünün
bir sentezi oluflturulmufl
Asarc›k’da
küçük ve flirin bir ilçede oldu€unuzu hat›rlat›yor.
Kuyumcuoğlu köyü Kocayusuf
Bacak mevkiindeki höyük ilk
Tunç çağı, 2 bin ve Hellenistik
dönemde
iskan görmüştür
kılavuzlu Köyü Narlı mahalesindeki tümülüs Emir Musa köyü
Horoz tepe tümülüsü ve Biçincik
mahallesi Şatiba mevkiindeki
‹lçe meydan›
Osmanl›-Rus Savafl› sonras›nda
Rusya'dan göç eden Çerkezlerin
Asarc›k'a yerleflmeleri, yörede
Kafkas - Türk kültürünün bir sentezini oluflturmufl.
Çerkezler, bayram ve dü€ün, niflan gibi özel günlerinde kendilerine özgü çalg›lar› olan m›z›ka ve
akordeonla müzik yap›yor, Kafkas
oyunlar› oynuyorlar.
‹lçe merkezi
Meydan›n tam ortas›nda büyük bir
süs havuzu var. Havuzun etraf›n›
Asarc›k
1877 - 1878 Osmanl› - Rus Savafl›’ndan sonra Rusya'dan göç eden
Çerkezlerin yerleflti€i köy, zamanla çevreden ald›€› göçlerle büyümüfl ve genifllemifl.
Asarc›k 1987 y›l›nda da ilçe olmufl, belediyesi ise 1989 y›l› Mart
ay›nda yap›lan mahalli idareler seçimleri ile kurulmufl.
227
Asarc›k
228
Ayakl› Ayan köy kilisesi
restoranlar ve dükkanlar çevrelemifl.
Bir tarafta da köylere ulafl›m› sa€layan araçlar›n bulundu€u garaj var.
Ekili dikili alan pek bol Asarc›k’ta.
Tar›m, ilçenin geçim kayna€›
olarak önemli rol oynuyor. Bu€day, m›s›r, arpa ve flekerpancar›
yetifltiriyor köylüler. Ar›c›l›k da yap›yorlar ama kendi ihtiyaçlar›n›
karfl›layacak kadar.
Gökgöl camii
Köylerdeki tarihi cami
ve kiliseler hâlâ ayakta
Asarc›k’taki K›lavuzlu ve Gökgöl
köylerindeki tarihi camiler ile
Ayakl›alan Köyü’ndeki eski kilise,
hala zamana direniyor.
Ayakl›alan Köyü’nde cami, kilise
ve okul yan yana. Ne yaz›k ki kilise defineciler taraf›ndan tahrip
edilmifl. Gökgöl Camisi 1180 y›l›nda ahflap olarak yap›lm›fl. ‹lk kez
Piknik Alanlar›
Asarc›k’›n merkezindeki ormanl›k
alan, Ayakl›alan Köyü yak›nlar›ndaki kilisenin çevresi ve Yar›mca
Köyü civar›ndaki yeflil alan piknik
için elveriflli alanlar.
Ayakl› Ayan köy kilisesi
halk konserleri yap›l›yor. Büyük
bir de pazar kuruluyor. Asarc›k panay›r›na çevre ilçelerinden büyük
ra€bet oluyor, panay›r boyunca
hareketlilik yaflan›yor.
Asarc›k Mutfa€›
Yörenin en gözde yemeklerinde kümes hayvanlar›n›n
ön plana ç›kt›€›n› görüyoruz. Asarc›kl› ev han›mlar›
son derece lezzetli Çerkez
tavu€u ve kaz tiridi (yufkas›) yap›yor. Yolunuz düfltü€ünde, e€er ikram ederlerse sak›n geri çevirmeyin.
Asarc›k Panay›r›nda Güreflçiler
58 y›ll›k gelenek:
Asarc›k Panay›r›
Eylül aylar›nda düzenlenen ve halk›n büyük ilgi gösterdi€i panay›rda
at yar›fllar›, gürefl müsabakalar› ve
Asarc›k
1291 y›l›nda, 1970 y›l›nda ise son
kez tamir görmüfl.
229
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
AMASYA
CAN‹K TEKKEKÖY
ASARCIK
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
Ayvac›k
ORDU
Ayvac›k
232
‹lçenin karfl› sahilden görünüflü
AYVACIK
1990 tarihinde Ayvac›k Köyü ve
Keskino€lu Köyü’nün birleflmesi ile
Ayvac›k ilçesi kurulmufl. Samsun’a
62 km uzakl›ktaki Ayvac›k Tokat,
Amasya ve Ordu illeri ile Asarc›k,
Çarflamba ve Sal›pazar› ilçelerine
komflu. Canik Da€lar›’n›n kuzey
eteklerinde, Suat U€urlu Baraj Gölü’nün k›y›s›nda yer alan Ayvac›k’a
ulafl›m, Samsun'dan Çarflamba'ya
kadar Samsun-Ordu devlet karayolu ve Çarflamba'dan sonra 28
km’lik il yolu ile sa€lanmakta.
Eski tapular incelendi€inde Ayvac›k’tan gezi yeri olarak bahsedildi€i
görülüyor.
Ayvac›k kimlik kart›
Toplam Nüfus
24.275
Yüzölçümü
522 km2
Ayvac›k Kaymakaml›€›
811 40 01
Ayvac›k Belediyesi
813 20 22
Merkezi
Suat U€urlu Baraj Göleti’nin kenar›ndaki Ayvac›k’›n yolu virajl› bir
yol. Zaman zaman rampa t›rman›fllar›, zaman zaman da inifllerle
Ayvac›k’a var›yorsunuz.
Karfl› k›y›s›nda da köyleri var Ayvac›k’›n. ‹ki yaka aras›nda ulafl›m
küçük bir feribotla sa€lan›yor. Belediye binas› hemen ilçe giriflinde.
Farkl› bir yerleflme plan› var.
Kaymakaml›k binas› giriflte, göl
kenar›nda. Ortadaki yolda al›flverifl için dükkanlar dizili.
Göletin etraf›nda üç-dört tane
kahvehane var. Oturup manzaraya karfl› bir çay, bir kahve içmek
son derece keyifli.
‹lçenin büyük bölümü
ormanl›k arazi
Baraj›n etraf› da f›nd›k oca€›. ‹lçe
halk› f›nd›k ve ormanc›l›ktan geçimini sa€l›yor.
Barajdan yay›n bal›€›, aynal› sazan,
Japon levre€i, kefal ç›k›yor.
Ayvac›k’›n büyük bölümü orman.
Ancak orman vasf›n› kaybetmifl,
alanlar zaman içinde tar›m arazisine dönüfltürülmüfl.
‹lçe halk›n›n %90'› tar›mla, kalan›
da ticaretle ve bal›kç›l›kla geçiniyor.
M›s›r, bu€day, arpa ve f›nd›k üretiyor Ayvac›kl›lar.
1982 y›l›nda hizmete giren Hasan
U€urlu Yeralt› Santrali ile Suat
Hasan U€urlu Baraj Gölü feribotu
Ayvac›k
‹ki yaka aras› geçifl
233
Ayvac›k
234
Hasan U€urlu baraj gölü
U€urlu Hidroelektrik Santrali ülkemizin enerji ihtiyac›n› karfl›layan
önemli santrallerden.
Çam ormanlar›
Ayvac›k’›n özellikle Hasan U€urlu Baraj Gölü çevresindeki çam ormanlar›yla kapl› alan piknik ve mesiresi
alanlar› ilkbahar ve yaz mevsiminde
Göl çevresindeki yaylalardan bir kare
Samsunlular taraf›ndan büyük ra€bet görüyor.
Mahalli oyunlar ve
pehlivan güreflleri
Ayvac›kl›lar›n kendine özgü köçek ve
kaba ceviz adl› mahalli oyunlar› var.
Dü€ünlerde ise dü€ün sahibi ya€l›
pehlivan güreflleri düzenler.
Geleneksel
Öndül fienlikleri
Ayvac›k'ta Öndül fienlikleri denilen
bir flenlik düzenleniyor. Genellikle
y›lda bir kez düzenlenen bu flenlikte, yörede nam salm›fl s›€›r ve mandalar›n kuvvetleri s›nan›yor.
Cecim
Ayvac›k’ta el sanatlar› denilince, ilk
akla, el tezgahlar›nda halis yünden
dokunan “cecim” geliyor. Yere sermek için dokunan kilimlere cecim
derlerken, kad›n ve çocuklar›n bellerine ba€lad›klar› ba€lar da cecim
olarak adland›r›l›yor.
Ayvac›k
Suat U€urlu baraj gölü
Ayvac›k Mutfa€›
Ayvac›k'›n geleneksel yemekleri "keflkek" ve "Haluç".
Keflkek'in yap›l›fl› oldukça
zahmetli, bir o kadar da lezzetli bir yemek. Önce bu€day
özü suda iyice pifliriliyor. Bu
piflirme ifllemi boyunca bu€day devaml› olarak kar›flt›r›l›yor ve krema k›vam›na geliyor. Piflirirken içine kemiksiz,
tavuk etini de koyup, et li€me
li€me oluncaya kadar kar›flt›rmaya devam ediliyor. Keflkek, k›vam›na geldikten sonra üzerine tereya€› ilave edilerek servis yap›l›yor.
235
S‹NOP
KARADEN‹Z
YAKAKENT
BAFRA
ALAÇAM
19 MAYIS
ATAKUM
SAMSUN
MERKEZ
ÇARfiAMBA TERME
‹LKADIM
VEZ‹RKÖPRÜ
KAVAK
HAVZA
ÇORUM
LAD‹K
AMASYA
CAN‹K TEKKEKÖY
ASARCIK
SALIPAZARI
AYVACIK
TOKAT
‹fiARETLER
‹l merkezi
‹lçe merkezleri
Belde merkezi
Baraj-Göl-Irmak
Dere
Devlet Yolu
‹l Yolu
Ulafl›m Kodlar›
TCDD
Bal›k Tesisleri
‹LÇE
BELDE
Sal›pazar›
ORDU
Sal›pazar›
238
Sal›pazar›, genel görünüflü
SALIPAZARI
Yeflilçay ile Terme Çay›n›n kesiflme noktas›nda, dereler aras›nda
kurulmufl olan Sal›pazar›’ndaki
üç köprü, ilçenin karakteristik
özelli€ini oluflturmufl.
Sal›pazar› ile Gökçeli Köyü’nü
Kurt Köprüsü, Yavaflbey Köyünü
ise Maviren Köprüsü birbirine
Sal›pazar› kimlik kart›
Toplam Nüfus
20.941
Yüzölçümü
165 km2
Sal›pazar› Kaymakaml›€›
821 21 00
Sal›pazar› Belediyesi
821 20 19
ba€l›yor. Samsun’a uzakl›€› 54
km Güneyinde Erbaa ve Akkufl,
do€usunda Terme, bat›s›nda Ayvac›k, kuzeyinde ise Çarflamba
ile komflu. Yaklaşık 21 bin olan
toplam nüfusun yaklafl›k 6.156’sı
merkezde yafl›yor. Samsun’dan
Sal›pazar›’na ulafl›m Çarflamba
ve Terme ilçeleri üzerinden sa€lan›yor.
Yeflil ve Ayazma çaylar› k›rm›z›
benekli alabal›klar› ile meflhur.
Yazlar› ço€unlukla ›l›man, k›fl aylar›nda ise so€uk geçen Karadeniz’e özgün iklimi ile hafif karasal
iklim aras›nda bir geçit iklimine
sahip. Bu nedenle de k›fl aylar›nda burada kar ya€›fl› etkili oluyor.
‹lçe Merkezi
F›nd›k bahçelerinin içinden geçerek
giriliyor Sal›pazar›’na. ‹lçeye giriflte,
sol tarafta hükümet kona€› yer al›yor. Tafll›k yoldan ilerleyince dar bir
meydana ç›k›l›yor. Buras› Sal›pazar›’n›n al›flverifl merkezi.
Yak›n geçmiflte burada sadece birkaç ev bulunuyormufl. Canik Da€lar›’ndan Çarflamba’ya pazara giden
köylülerin, bu bölgede konaklama
ihtiyaçlar›, buran›n bir yerleflim alan›na dönüflmesine neden olmufl.
Yöredeki ev say›s›n›n artmas›yla pazar ihtiyac› oluflunca, 1960'larda
kurulan ilk pazar, sal› günü kuruldu€u için bölgenin ad› Sal›pazar› olarak an›lmaya bafllanm›fl. Sal›pazar›,
uzunca bir zamand›r ilçe olmas›na
ra€men merkez nüfus 6500, genel
nüfus da 25 bin civar›nda. 1. Dünya
Savafl›’ndan önce Ermeni ve Rumlar›n da yaflad›€› Sal›pazar›’nda günümüzde Gürcü, Çerkez ve Lazlarla
güzel bir mozaik oluflturuyor.
Sal›pazar› yöresinde f›nd›k
Sal›pazar›
Sal›pazar› yeni bir
yerleflim yeri
239
Sal›pazar›
240
Garpu Kalesi
F›nd›k ve meyve tar›m›n
lokomotifleri
Sal›pazarl›lar›n büyük bölümü geçimini f›nd›k üretiminden sa€l›yor.
F›nd›€›n yan› s›ra elma, armut, kiraz, çilek, ceviz, erik, hurma, fasulye, domates, patl›can, biber,
yeflil so€an, p›rasa ve çeltik de yetifltiriyorlar.
Ürünler çevre il ve ilçe pazarlar›na
gönderiliyor. Da€l›k bölgedeki
köylerde köylüler sepet, kafl›k ve
çeyiz sand›€› gibi el iflçili€ine dayanan eflyalar yap›yorlar.
Garpu Kalesin’den görünüfl
Ça€layan Köyü fielalesi
Garpu Kalesi
Cevizli - Konakören köyleri aras›nda yer alan kale, Garfu ya da Gerfu ad›yla bilinir. MÖ 7. yy.a ait oldu€u ileri sürülmekle birlikte, bir
rivayete göre de Amazonlara ait.
Sal›pazar›’ndaki eski de€irmen
Sal›pazar›
Üzeri taflla kapat›lm›fl iki kuyusu
bulunan yap›, klasik anlamda bir
kaleye benzemiyor. Girifl kap›s›,
kayalar oyularak, merdivenler ise
yontularak yap›lm›fl.
241
Ça€layan Köyü ve
flelaleleri
Sal›pazar›’na 7 km mesafede olan
Ça€layan Köyü, ad›ndan da anlafl›laca€› gibi, dere yata€›na kurulmufl,
çok say›da flelalenin bulundu€u bir
do€a harikas›.
Hasan Tekke
fiehir merkezini tepeden gören
Tekke, Kurtulufl Savafl›’nda flehit
düflen Hasan ad›ndaki bir askerin
mezar›d›r. Mezar›n bulundu€u tepeye Hasan Tekke ad› verilmifl.
K›z›lot Köyü Cami
Sal›pazar›
242
Yeflilköy Cami
De€irmen
Gökçeli Mahallesinde 500 y›ll›k
bir de€irmen bulunuyor. Kesme
tafltan yap›lm›fl olan kemeri hâlâ
ayakta. Bugün yine un de€irmeni
olarak kullan›l›yor.
K›z›lot Köyü, as›rl›k a€aç
300-400 senelik
ahflap camiler
Çatak Ahmet A€a Köyü’nde 115
senelik bir cami bulunuyor.
Ayr›ca Yeflil Köyü, Kayadibi ve K›z›lot köylerinde de 300-400 senelik ahflap camiler hâlâ ayakta.
Samzama Kadem ve Topal Hac›
türbeleri, halk taraf›ndan çok sayg› gösterilip, evliya kabul edilen kiflilere ait.
Çatal Ahmet A€aköy Cami
200 y›ll›k ç›narlar›n
gölgesinde dinlenmek...
Alan, Karacaören ve Kestanep›nar
köylerinin birleflti€i noktada alabal›k
üretme tesisleri mevcut. Hasan Tekkesi civar›, Yeflil Köyü yolundaki Adac›k, Terme yolundaki Çobandüzü
mevkileri de piknik ve mesire olarak
kullan›l›yor. Sal›pazar› ilçe merkezindeki 200 y›ll›k ç›narlar›n gölgesinde
dinlenmenin keyfi de bir baflka oluyor.
Kültür mozaiğinin
güzel bir örne€i
Karadeniz bölgesinin kendine özgü
kültür birikimleri ile Gürcü ve Kafkas halk›n›n kültürel özellikleri kay-
‹talyanlar Pide’yi
Pizza yapm›fl
‹ki as›r kadar önce Karadeniz'le ticaret iliflkisinde olan
Cenevizliler pideyi be€enip
yap›m›n› ö€renmifller ve
‹talya' ya tafl›m›fllar. Kendilerine uyarlad›klar› pideye
"pizza" ad›n› vermifller. Yap›m flekline bakt›€›m›zda
ufak ayr›nt›lar d›fl›nda bu
iki yemek çok benzer.
naflm›fl durumda. ‹lçede e€lenceler
genellikle davul zurna eflli€inde yap›l›yor. Çiftetelli ve halay yan›nda
bir de Gürcü horonu denilen oyun
oynan›yor.
Sal›pazar›’na özgü
yemekler
fiimdi belki de hiç duymad›€›n›z yemek isimlerini s›ralayaca€›z. Zagi yani,
Makaktu, Bileki Ekme€i,
Çerkez pastas›. Hepsinin
tad› müthifl, k›sa tariflerini
verdik afla€›da.
Zagi Yani: Koyun eti, un,
pirinç, tereya€›, ceviz, hö€men, çorotu, safran, pul biber, sarm›sak kar›flt›r›la rak yap›l›yor.
Makaktu: Taze fasulye, ceviz, yeflil kinzi (taze kiflnifl),
sar›msak, koruk, irhan gibi
malzemelerle yap›l›yor.
Bileki Ekme i: M›s›r unu
kaynar su ile yo€rulup üzerine defne ve tahnal yapraklar› serilir ve öylece pi fliriliyor.
Çerkez Pastas›: M›s›r unu,
süt, yumurta ve tereya€› ile
piflirilip, üzerine et kavurmas› konularak yeniyor.
Sal›pazar›
Do€an›n içinde bal›k yemenin keyfi
burada ç›k›yor
243
TURİZM BÖLGELERİMİZ
Samsun
Samsun il sınırları içinde turizm
merkezi olarak ilan edilmiş bölgeler
şunlardır:
244
1) Havza 25 Mayıs Termal Turizm
Merkezi
2) Havza Kaplıcalar Bölgesi İmaret
Mahallesi Turizm Merkezi
3) Ladik Akdağ Turizm Merkezi
4) Ayvacık Turizm Koruma ve
Gelişim Bölgesi
5) Vezirköprü Turizm Merkezi
6) Bafra-Kolay Turizm Merkezi
Bunlardan Havza ilçesinde yer alan
bölgeler gerek termal turizmin
gelişmesi bakımından ve gerekse
günübirlik turistik etkinliklerin
gelişmesi
bakımında
önem
taşımaktadır.
Bu
turizm
merkezlerinde termal turizm ve otel
alanları için uygun yerler
belirlenmiştir.bu bölgede 50˚C
üzerinde sıcaklığa sahip termal su
kaynakları bulunmaktadır. Gerekli
imar düzenlemelerinin yapıldığı
bölgede yatırımlara başlanacaktır.
Samsun il merkezine 87 km ve
Bu bölge yalnızca kış sporları için
değil aynı zamanda yayla turizmi
için de uygun olanaklara sahiptir.
Bu kapsamda Vezirköprü Şahin
Kanyonu Kunduz Ormanları, Bafra
Kolay, 19 Mayıs Nebiyan,
Çarşamba Hürriyet Beldesi ve
Terme Gölyazı beldelerindeki
merkezlerde turistik yatırımlar için
planlama çalışmaları devam
etmektedir.
Samsun
Ladik ilçe merkezine 7 km uzaklıkta
bulunan Ladik Akdağ Turizm
Merkezi ise kış turizmi ağırlıklı
tesislerin yapımı için uygundur.
Bölgenin yol, elektrik ve su altyapı
çalışmaları tamamlanmıştır. Kayak
bölgesinde bir konaklama tesisi
yapılmış olup bir telesiyej de
hizmete girmiştir.
245
Samsun’dan
Çevre Turları
Samsun Doğa Turizmi açısından potansiyeli oldukça yüksek bir İlimiz.
Bu nedenle çevre gezileriyle turizm zenginleştirilebilir.
Günübirlik ve kısa süreli konaklamalı turlarla Samsun’un kültürüne tanık
olunabilir.
Aşağıda örnek turlar görebilirsiniz.
Seyahat Acenteleri değişik tur programları uygulayabilmektedirler.
Samsun-Amasya-Tokat (Konaklamalı, Otobüsle)
Merkez
Konaklanılan yerden hareketle
Çakallıda kahvaltı. Taşhan-Köprü ve
Ahşap Camiinin gezilmesi
Amasya’ya varış. Ülkemizin tarih
kokan kentlerindendir Amasya. Şehir
merkezinde Yalıboyu evleri, Müzeleri,
Kral-Kaya Mezarları, Amasya Kalesi
248
gezilebilir.
Zengin bir mutfağı olan Amasya’da yöresel yemekleri tadabilirsiniz.
Öğle yemeğinden sonra Tokat’a hareket.
Kent gezisi,tarihi mekanlar, sivil mimari örnekleri, konaklar vb.
Yöresel el sanatları,
Yöresel tatların sunduğu lokantalarda akşam yemeği ve konaklama
Samsun- Sinop(1 gece konaklamalı, otobüsle)
Kahvaltı sonrası hareket. Bafra
müzesi ve Alaçam Mübadele Müzesiyle
Alaçam Konaklarını ziyaret.
Yakakent’te öğle yemeği(balık)
Sinop’a varış. Şehir turu. Tarihi Sinop
Cezaevi-Hamsilos Körfezi.
Konaklama ve yemek, ertesi gün
deniz keyfi ve Samsun’a dönüş.
Samsun-Çorum (Günübirlik, Otobüsle)
Konaklanılan yerden hareketle,
çakallıda kahvaltı-Taşhan-Köprü ve
Ahşap Camiyi ziyaret.
Çorum’a varış. Hattuşa gezisi Şehir
Merkezinde yöresel yemeklerle öğle
yemeği
Çorum müzesinin ziyareti ve dönüş.
Doğa Yürüyüşü( Trekking)
Doğayla iç içe yapacağınız bu yürüyüşle sizleri şehrin gürültüsünden
uzaklaştıracak bazı bölgelerde tarihle zenginleşmiş trekking parkurları
bulacaksınız.
Ladik, Salıpazarı, 19 Mayıs, Vezirköprü, Bafra-Kolay, TermeGölyazı,Ayvacık parkurları hem doğal güzellikleri hem de endemik
bitkileri, şelaleleri ve tarihi dokusuyla sizleri bekliyor.
Şahin Kanyonu(Vezirköprü)
Kızılırmak Deltası ve Balık Gölleri (Bafra)
Bir su yürüyüşü olarak zengin kuş,
hayvan ve bitki örtüsüne tanıklık etmek
için günübirlik delta yürüyüşü. Parkur
oldukça rahat
Bir kültür projesi; Amazonların ayak
izleri
Yamaç paraşütü Samsun’da son
günlerde gelişme kaydetmekte.
Ladik Akdağ
Kocadağ(Merkez)
Jeep Safari Parkurları: Jeep Safari
diyen adlandırılan turlara isteyen jeepi
kendisi kullanabilir. İsteyen şoför
eşliğinde katılabilir. Genelde orman
yollarında yapılıyor.
Ayvacık, Vezirköprü, Bafra-Kolay,
Salıpazarı, Terme-Gölyazı, Ladik Akdağ
Yaylası, Küpecik Yaylası, Aktaş Yaylası en önemli parkurlardır.
Ofroad parkurları: Vezirköprü Kunduz Ormanları, Ayvacık, Salıpazarı,
Terme-Gölyazı vb.
Atlı doğa yürüyüşü;
Orman içinde at binme keyfi: Terme Gölyazı,;Salıpazarı-Karacaören; Bafra Kolay en ideal parkurlardır.
Kuş Gözlemciliği(Ornitoloji):
Bafra Kızılırmak Deltası Kuş Cenneti
meraklılarını bekliyor. 56 bin hektarlık
alanda 340 kuş türü. Trekkingde
yapabilirsiniz.
Merkez
Dik yamaçlı Kanyon’dan Kızılırmak
akıyor. Baraj nedeniyle artık bir göl
görünümünde.
Etrafı
yemyeşil
ormanlarla kaplı. Feribotla kanyonda
yeşil yolculuk yapabilirsiniz.
249
REHBER
SAMSUN REHBER‹
ÖNEMLİ TELEFONLAR
Ülke Kodu : 90
İl Kodu
: 362
Samsun Valiliği
431 64 75 - 431 64 77
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
431 00 14 - 435 65 48
[email protected]
Rehber
Büyükşehir Belediye Başkanlığı
431 60 90 - 435 26 55
[email protected]
252
İl Özel İdaresi
437 08 48 - 437 08 55
[email protected]
KAYMAKAMLIKLAR
Alaçam Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.alacam.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 622 00 21
Faks
: 0 (362) 622 03 70
Asarcık Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.asarcik.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 791 22 20 - 0(362) 791 22 21
Faks
: 0 (362) 791 22 32
Atakum Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.atakum.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 438 65 98 - 0(362) 438 65 10
Faks
: 0 (362) 438 65 48
Ayvacık Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.ayvacik.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 811 40 01
Faks
: 0 (362) 811 40 50
Bafra Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.bafra.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 543 10 01
Faks
: 0 (362) 543 19 50
Canik Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.canik.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 432 93 41
Çarşamba Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.carsamba.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 833 10 07 – 833 15 18
Faks
: 0 (362) 833 42 68
İlkadım Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.ilkadim.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 435 10 23
Kavak Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.samsunkavak.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 741 30 07
Faks
: 0 (362) 741 32 38
Ladik Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.ladik.gov.tr/
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 771 30 11
Faks
: 0 (362) 771 47 45
Ondokuzmayıs Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.19mayis.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 511 31 00
Faks
: 0 (362) 511 20 27
Salıpazarı Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.salipazari.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 821 21 00
Faks
: 0 (362) 821 21 04
Tekkeköy Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.tekkekoy.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 256 04 65
Faks
: 0 (362) 256 04 25
Rehber
Havza Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.havza.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 714 10 13
Faks
: 0 (362) 714 18 19
253
Rehber
Terme Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.terme.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 876 10 03
Faks
: 0 (362) 876 21 86
Vezirköprü Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.vezirkopru.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 647 10 01 - 0(362) 647 10 60
Faks
: 0 (362) 647 28 05
Yakakent Kaymakamlığı
Web Adresi
: www.yakakent.gov.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 611 24 38
Faks
: 0 (362) 611 25 02
254
BELEDİYELER
Samsun Büyükşehir Belediyesi
Web Adresi
: www.samsun.bel.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 431 60 90
Faks
: 0 (362) 435 91 37
İLÇE BELEDİYELERİ
Atakum Belediyesi
Web Adresi
: www.atakum.bel.tr/
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 437 95 27 - 0(362) 437 95 28
Faks
: 0 (362) 437 06 11
İlkadım Belediyesi
Web Adresi
: www.ilkadim.bel.tr/
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 444 55 01
Faks
: 0 (362) 432 08 63
Canik Belediyesi
Web Adresi
: www.canik.bel.tr
Telefon
: 0 (362) 228 35 50 - 0(362) 228 35 51
Faks
: 0 (362) 238 84 30
Ondokuzmayıs Belediyesi
Web Adresi
: www.19mayis.bel.tr
E-Posta Adresi : [email protected];
[email protected]
Telefon
: 0 (362) 511 44 88
Faks
: 0 (362) 511 31 60
Çarşamba Belediyesi
Web Adresi
: www.carsamba.bel.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 833 46 84
Faks
: 0 (362) 833 46 87
Rehber
Havza Belediyesi
Web Adresi
: www.havza.bel.tr/
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 714 40 85
Faks
: 0 (362) 714 19 12
Bafra Belediyesi
Web Adresi
: www.bafra.bel.tr/
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 543 24 93
Faks
: 0 (362) 543 11 01
Terme Belediyesi
Web Adresi
: www.terme.bel.tr/
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 876 10 02
Faks
: 0 (362) 876 11 68
Tekkeköy Belediyesi
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 256 03 24
Faks
: 0 (362) 256 00 04
Vezirköprü Belediyesi
Web Adresi
:www.vezirkopru.bel.tr/
Telefon
: 0 (362) 647 17 31
Faks
: 0 (362) 647 12 74
Salıpazarı Belediyesi
Web Adresi
: www.salipazari.bel.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 821 20 19
Faks
: 0 (362) 821 20 91
Ayvacık Belediyesi
Web Adresi
: www.ayvacik.bel.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 813 20 22
Faks
: 0 (362) 813 22 23
Kavak Belediyesi
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 741 33 12
Faks
: 0 (362) 741 30 06
Ladik Belediyesi
Web Adresi
: www.ladik.bel.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 771 30 30
Faks
: 0 (362) 771 22 11
Asarcik Belediyesi
Web Adresi
: www.asarcik.bel.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 791 22 50
Faks
: 0 (362) 791 22 37
255
Alaçam Belediyesi
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 622 00 02
Faks
: 0 (362) 622 02 30
Yakakent Belediyesi
Web Adresi
: www.yakakent.bel.tr
E-Posta Adresi : [email protected]
Telefon
: 0 (362) 611 21 04
Faks
: 0 (362) 611 24 54
Samsun Ticaret ve Sanayi Odası
Telefon: (362) 4323626 - Faks: (362) 4329055
Samsun Turizmciler Derneği
Tel: 0362 4325454 - Faks: 0362 4313632
Liman Başkanlığı:
Rehber
Tel : 445 15 90 - Faks: 445 16 35
256
Sahil Güvenlik:
Tel: 445 03 33 - Faks : 445 02 51
Turizm Danışma Bürosu
Tel: 43112 28
Samsun Gümrük ve Muhafaza Baş
Müdürlüğü
Tel : 445 01 96 - Faks : 445 01 66
Otobüs Firmaları
Ulusoy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 11-12
Metro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 62 55
Sema . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 32-33
Rize Ses . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 32-33
Lüx Artvin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 32-33
Sinay Ses . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 32-33
T.Süzer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 32-33
Cizrenuh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 32-33
Golden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 32-33
Çarşambalılar ses . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 32-33
Lüx Gümüşhane . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 32-33
Sakarya Vip-As Bafra . . . . . . . . . . . . .465 61 32-33
Niksar Kale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 33
Hazar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 33
Efe Tur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 33
Konset . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 33
Üstün Erçelik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 60 33
Has . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 33
Avrupa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 33
Rehber
Özgül Bafra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 61-63
Tokat Seyahat . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 61-63
Erektaş . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 61-63
Süha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 61-63
Özkaymak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 61-63
Kastamonu Güven . . . . . . . . . . . . . . .465 60 61-63
İstanbul Seyahat . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 13
Mahmut Tur-Nokta . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 5987
Varan Turizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 58 89
Aydoğan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 62-41
Fındıkkale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 61
Topçam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 61
Iğdırlı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 61
Artvin Sesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 61 61
Kanberoğlu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 05 -06
Tokat Yıldızı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 60 05 -06
Adıyaman Ünal . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 05 -06
Merzifon Bld. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 05 -06
Türkay . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 05 -06
Sahil Seyahat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Öz Diyarbakır . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 62 21
A.Süzer-Hattuşaş . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 15
Sinop Birlik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Doğu Karadeniz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Öz Elbistan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Düzce Güven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Adıyaman Gülaras . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Metatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Nevşehir Seyahat-Van Gölü . . . . . . . . . . . .465 60 53
Lider . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .565 60 89
Artvin Expres . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Kent . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Öz Nuhoğlu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Görele Seyahat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Koyuncuoğlu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Mahmutoğlu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 53
Dağıstanlı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 89
Lüx Karadeniz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 89
Lüx Erova . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 60 89
Devran . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 89
Mis Amasya Tur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 89
Kuzey Yıldızı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .465 60 89
257
Denizcilik İşletmeleri
Aktif Denizcilik Hizmetleri
Tel : 0 (362) 4324772
Faks: 0 (362) 4352190
Alemdarzade Denizcilik Nakliyat
Tel : 0 (362) 4451604
Faks: 0 (362) 4451606
Coşkunsu Denizcilik ve Ticaret
Tel : 0 (362) 4357790
Faks: 0 (362) 4357790
Hakan Denizcilik
Tel : 0 (362) 4470400
Faks: 0 (362) 4470403
Rehber
Kalkavan Denizcilik
Tel : 0 (362) 4311537
Faks: 0 (362) 4200888
258
Karden Gemi Acenteciliği
Tel : 0 (362) 2560365
Faks: 0 (362) 2560322
Marina Denizcilik
Tel : 0 (362) 4356438
Faks: 0 (362) 4356426
Mesa Denizcilik
Tel : 0 (362) 2288414
Faks: 0 (362) 4452832
Rota Gemi Acenteliği
Tel : 0 (362) 4465584
Faks: 0 (362) 4465580
Poyraz Denizcilik
Tel : 0 (362) 4471688
Faks: 0 (362) 4471698
Samsun Deniz Ticaret
Tel : 0 (362) 4317826
Faks: 0 (362) 4317038
SMS Samsun Denizcilik
Tel : 0 (362) 4452583
Faks: 0 (362) 4452553
Ulusoy Denizcilik
Tel : 0 (362) 4451625
Faks: 0 (362) 4452221
Vıra-M Gemi ve Konteyner Acenteliği
Tel : 0 (362) 4450733
Faks: 0 (362) 4450731
Yaşat Nakliyat
Tel : 0 (362) 4357813
Yelken Denizcilik
Tel : 0 (362) 4474108
Faks: 0 (362) 4474398
Kadın Doğum ve Çocuk Hastalıkları Hastanesi
Tel : 0 (362) 230 91 00
Faks : 0 (362) 230 03 96
Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Hastalıkları
Hastanesi
Tel : 0 (362) 440 00 37
Gazi Devlet Hastanesi
Tel : 0 (362) 311 30 30
Faks : 0 (362) 231 07 89
Samsun Araştırma ve Eğitim Hastanesi
Tel : 0 (362) 311 15 00
Faks : 0 (362) 277 90 39
Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Hastanesi
Tel : 0 (362) 431 78 53 - 54 - 57 - 59
Samsun Göğüs Hastalıkları ve Göğüs Cerrahisi
Hastanesi
Tel : 0 (362) 440 00 44
Faks : 0 (362) 440 00 43
Ağız ve Diş Sağlığı Merkezi
Tel : 0 (362) 440 00 45
Faks : 0 (362) 440 54 17
19 Mayıs Üniversitesi Sağlık Uygulama ve
Araştırma Merkezi
Tel : 0 (362) 312 19 19
Özel Hastaneler
Özel Atasam Hastanesi
DEREBAHÇE MAHALLESİ BAHÇİVAN SOKAK NO:14
55030 SAMSUN
Tel : 0 (362) 230 88 98
Faks : 0 (362) 231 64 83
Özel Büyük Anadolu Samsun Hastanesi
İSTİKLAL CADDESİ NO:48 SAMSUN
Tel : 0 (362) 435 27 00
Faks : 0 (362) 432 56 28
Özel Büyük Anadolu Meydan Hastanesi
KALE MAHALLESİ SAHİL CADDESİ NO:160 SAMSUN
Tel : 0 (362) 435 78 00
Faks : 0 (362) 435 27 90
Özel Medibafra Hastanesi
ALTINYAPRAK MAHALLESİ HASTANE SOKAK NO:27/33
BAFRA/SAMSUN
Tel : 0 (362) 542 80 00
Faks : 0 (362) 543 22 22
Rehber
Devlet Hastaneleri
259
Özel Medicalpark Samsun Hastanesi
MİMARSİNAN MAHALLESİ ALPARSLAN BULVARI NO:17
ATAKUM/SAMSUN
Tel : 0 (362) 311 40 40
Faks : 0 (362) 311 40 50
Özel Mediva Hastanesi
ATATÜRK BULVARI YALI MAHALLESİ 35. SOKAK NO:2
ATAKENT/SAMSUN
Tel : 0 (362) 438 98 00
Faks : 0 (362) 439 02 93
Rehber
Özel Romatem Fizik Tedavi ve
Rehabilitasyon Dal Hastanesi
YENİ MAHALLE 7. SOKAK NO:35 CANİK/SAMSUN
Tel : 0 (362) 444 23 87
Faks : 0 (362) 432 82 32
260
Özel Medicana International Samsun Hastanesi
YENİ MAHALLE ŞEHİT MESUT BİRİNCİ CADDESİ NO:85
CANİK/SAMSUN
Tel : 0 (362) 311 05 05
Faks : 0 (362) 240 20 40
Kargolar
MNG KARGO
ARAS KARGO
YURT İÇİ KARGO
444 06 06
432 00 75 - 435 59 64
4357990- 2337464
Sinemalar
Galaxy Sineması I . . . . . . . . . . . . . .0 (362) 230 68 30
Konakplex (Konak Sineması) . . . . . .0 (362) 431 24 71
Afm Yeşilyurt Sineması . . . . . . . . . . .0 (362) 439 20 70
Afra Moviezone Sineması . . . . . . . . .0 (362) 465 63 33
Galaxy Sineması II . . . . . . . . . . . . .0 (362) 234 36 66
Belediye Cep Sineması - Bafra . . . . .0 (362) 532 32 89
Vabartum Sineması – Vezirköprü . . .0 (362) 646 16 63
Müzeler
Gazi Müzesi . . . . . . . . . . . . . . . . . .0 (362) 431 28 91
Arkeoloji-Etnografya Müzesi . . . . . . .0 (362) 431 68 28
Bandırma Gemi Müzesi . . . . . . . . . .0 (362) 238 00 23
Havza Atatürk Evi Müzesi . . . . . . . .0 (362) 714 13 59
Tekkeköy Atatürk Evi Müzesi . . . . . .0 (362) 266 84 10
Bafra Müzesi . . . . . . . . . . . . . . . . . .0 (362) 542 77 13
(Restorasyon işleri tamamlandı Açılış Hazırlıkları devam etmektedir)
Alaçam Mübadele Müzesi
(Restorasyon İşleri Tamamlandı Açılış Hazırlıkları Devam etmektedir.)
Sanat Galerileri
Atatürk Kültür Merkezi Sanat Galerisi 0 (362) 432 76 55
Büyükşehir Belediyesi Sanat Galerisi 0 (362) 435 11 18
Ziraat Bankası Sanat Galerisi . . . . . .0 (362) 432 94 69
Özel İdaresi Kültür ve Sanat Galerisi 0 (362) 437 08 48
Makro Market Avm . . . . . . . . . . . . . .0 (362) 465 59 01
Yeşilyurt Avm . . . . . . . . . . . . . . . . . .0 (362) 439 2525
Oteller
BÜYÜK SAMSUN OTELİ . . . . . . . . . .★★★★
Tel: 432 49 99 ❖ Faks: 431 07 40
www.buyuksamsunoteli.com.tr
ANCERE TERMAL OTEL . . . . . . . . . .★★★★
Tel: 714 77 00 ❖ Faks: 714 77 05
www.ancerethermalhotel.com.tr
GRAND ATAKUM OTEL . . . . . . . . . . .★★★★
Tel: 439 05 55 ❖ Faks:439 35 95
www.grandatakumhotel.com
VİDİNLİ OTELİ . . . . . . . . . . . . . . . . . . .★★★
Tel: 431 60 50 ❖ Faks:431 21 36
www.otelvidinli.com.tr
SAMSUN MARIN OTEL . . . . . . . . . . .★★★★
Tel: 437 00 25
www.samsunmarinbutikotel.com
SAMSUN AIRPORT RESORT HOTEL . . . . .★★★
Tel: 256 33 65 ❖ Faks:256 33 68
www.samsunairportresorthotel.com
NORTH POINT OTEL . . . . . . . . . . . . . .★★★
Tel: 435 95 95 ❖ Faks:435 70 35
www.northpointhotel.com
HOTEL AMİSOS . . . . . . . . . . . . . . . . . .★★★
Tel: 435 94 00 ❖ Faks:435 44 05
www.hotelamisos.com
SAMSUN TUANA OTEL . . . . . . . . . . . .★★★
Tel: 457 80 05 ❖ Faks:457 80 15
www.tuanaotel.com.tr
Rehber
Alışveriş Merkezleri
261
YAFEYA OTEL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .★★★
Tel: 435 11 31 ❖ Faks:435 11 35
www.yafeyaotel.com
YILDIZOĞLU OTEL . . . . . . . . . . . . . . . .★★★
Tel: 4351355
www.yildizogluhotel.com
SAM MY HAUSE OTEL . . . . . . . . . . . . .★★★
435 13 55 ❖ Faks:431 24 69
www.myhouseotel.com.tr
Rehber
MAARİF OTELİ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .★★
Tel: 714 10 10 ❖ Faks: 714 42 03
www.maariftermalotel.com
262
Yatırım Belgeli Tesisler
GRAND DELUX AMİSOS OTEL . . . . . . .★★★★★
EVİN OTELİ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .★★★★
GRAND SOĞANCI . . . . . . . . . . . . . . . . .★★★★
AMİSOS MEYDAN OTELİ . . . . . . . . . . . .★★★★
ARMONİA HOTEL . . . . . . . . . . . . . . . . . .★★★
FOR YOU OTEL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .★★★
DAS ONUM OTELİ . . . . . . . . . . . . . . . . .★★★
GRAND ASOS OTELİ . . . . . . . . . . . . . . . .★★★
GLORİA TIBI OTEL . . . . . . . . . . . . . . . . .★★★
VENN BUTİK OTEL
SAMSUN TURIZM HOTEL . . . . . . . . . . . . .★★★
AYÇA HOTEL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .★★★
Turizm İşletme Belgeli Yeme İçme
Tesisleri
Gülhan Lokantası . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .457 68 81
Samsun Kale Restaurant . . . . . . . . . . . . . . .438 30 86
Samsun Oskar Lokantası . . . . . . . . . . . . . . .431 20 40
Karadeniz Sahil Tesisleri . . . . . . . . . . . . . . .437 53 18
Kerimbey Konağı . . . . . . . . . . . . . . . . . . .266 40 52-53
Rama Lounge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .230 62 19
İtimat Balık Lokantası . . . . . . . . . . . . . . . . . .420 05 24
Renk Gazinosu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .233 01 73
Baran Turistik Tesisleri . . . . . . . . . . . . . . . . .749 00 55
Pamuk Kardeşler Balık Restaurant . . . . . . . . 445 03 44
Mercan Balık Lokantası . . . . . . . . . . . . . . . .231 62 22
Şehir Kulübü Restaurant . . . . . . . . . . . . . . . 431 37 36
Karadeniz Balık Restaurant . . . . . . . . . . . . . .233 57 17
Cadde Mangalbaşı Restaurant
Oto Kiralama
SAMSUN KADIOĞLU RENT A CAR . . . . . . . . .233 57 78
SAMSUN YSR OTO KİRALAMA . . . . . . . . . . . .233 32 88
SAMSUN YETKİN RENT A CAR . . . . . . . . . . .234 00 01
Rehber
Seyahat Acenteları
YAVUZ SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . . . . .431 36 32
KARTUR(ULUSOY)SEYAHAT ACENTASI . . . . .431 30 60
LAMİRJEN SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . .543 15 00
LORESİMA TRAVELSEYAHAT ACENTASI . . . . .833 10 66
METRO TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . .435 45 15
EFNAN TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . .432 43 38
E.AKÇA TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . .646 29 96
PİRAY TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . .433 00 29
AY-BİKE TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . .435 69 42
19 MAYIS SEYAHAT ACENTASI
231 39 07
YILDIZOĞLU SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . .435 83 84
DİLEM TRAVEL SEYAHAT ACENTASI . . . . . . .431 19 63
YETKİLİ TRAVEL TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . .
FAZEMON TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . . . .
59 CSC TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . . . . .
STK TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . .873 32 81
TAVACI TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . . . . . .
KÖKTEN TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . . . . .
KİMPA TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . . . . . .
İ.F.D TRAVEL SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . . . . . . . .
STT İSTANBUL TRAVER SEYAHAT AC. . . . . . . . . . . . . .
HİZMET TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . . . . .
ŞAHMER TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . .432 31 01
TURGUT TURİZM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
VİÇE TURİZM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . .231 67 13
TRİA SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . . . . . .23 369 89
VETSER SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . . . .435 45 10
ERGÜNTUR SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . .230 53 48
RASİBUTUR SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . .230 01 61
SOYDEMİR SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . .234 08 87
ALAÇAM SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . . . .622 08 03
YEŞİIRMAK SEYAHAT ACENTASI . . . . . . . . . .832 01 81
Tur Cnt Turizm Seyahat Acentesi . . . . . . . . . . . . . . . . . .
263
BLACKSEA RENTACAR . . . . . . . . . . . . . . . . .233 50 52
DOĞAN RENTACAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .431 63 41
Kavun-Karpuz Festivali/Bafra . . . . . . . . . . . . 22-23 Temmuz
Kültür-Sanat ve Turizm Etkinliği/19 Mayıs . . . . . . . 7 Ağustos
Rehber
264
Festivaller
Hıdırellez/Samsun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Mayıs
Tekkeköy Belediyesi Uluslar arası Kültür,Doğa ve
Turizm Festivali/Tekkeköy . . . . . . . . . . . . . . . 30-31 Temmuz
Geleneksel Yağlı Güreşleri ve At yarışları festivali/Asarcık. . . .
25 Mayıs Atatürk’ü anma ve Termal Turizm
Ayvacık Doğa-Su Sporları-Kültür Turizm Fındık ve Mustafa Dağıstanlı Güreş
Akdağ Yayla Şenlikleri / Ladik . . . . . . . . . . . . 02-04 Temmuz
Toplu Sünnet Şöleni / İlkadım . . . . . . . . . . . . . . . 24 Haziran
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Her yıl eylül ayı içinde
Festivali / Havza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Mayıs
Festivali / Ayvacık . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3-4 eylül
Yakakent Kültür, Sanat ve Deniz Oyunları
Festivali / Yakakent . . . . . . . . . . . . . . . . 8 - 9 - 10 Temmuz
Karadenize Kıyısı Olan Kentler Tiyatro Çalıştayı ve
Tiyatro Günleri / İlkadım . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 - 27 Mart
Bisiklet Şenliği / İlkadım . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Haziran
Samsun Uluslar arası Halk Dansları
Uçurtma Şenliği / İlkadım . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Eylül
Festivali / Merkez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15-30 Temmuz
19 Mayıs Gençlik Kültür ve
Sanat Festivali / Merkez . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17-20 Mayıs

Benzer belgeler